# Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5

**Yazar:** Ahmed Avni Konuk

> Ahmed Avni Konuk'un Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf'ine yazdığı tercüme ve şerh. Yayına hazırlayanlar: Dr. Selçuk Eraydın, Prof. Dr. Mustafa Tahralı (Kitabevi Yayınları).

**Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/kitaplar/mesnevi-i-serif-serhi-cilt-5
**Sayfa:** 639

---

Takdim Mesnevî-i Şerif Şerhi'nin 5. ve 6. ciltlerini takdim ederken okuyucularımızı birkaç husustan haberdar etmek istiyoruz. Mesnevî'nin 3. cildinin ilk yarısının şerhi Merhum A. Avni Bey'in el yazısı ile vasatî 200 sayfalık üç büyük defterden meydana gelmektedir. Bunun ilk defteri vaktiyle Prof. Dr. Mehmet Demirci tarafından daktiloya çekilmiş ve Farsça ve Arapça kısımları ise yayım sırasında Dr. Sâfi Arpaguş tarafından yazılmıştır. Diğer iki defter ise rahmetli Dr. Selçuk Eraydın tarafından Farsça ve Arapça metinleriyle birlikte bilgisayarda yazılmıştır. Önceki ciltlerde olduğu gibi Farsça Mesnevî metni Dr. Necdet Tosun tarafından gözden geçirilmiş, dizgi yanlışları düzeltilmiştir. Bu ciltte mukābele ve tashihler tarafımdan yapılmış ve Allah'a şükür yayım safhasına gelinmiştir.

Prof. Dr. Mehmet Demirci'nin yine ilk defterini daktilo ettiği ve Merhum Dr. Selçuk Eraydın'ın geri kalan iki defterini bilgisayarda tam olarak yazdığı şerhin 6. cildi de, yine aynı şekilde, diğer arkadaşlarımızın katkısıyla hazırlanmıştır. İnşaallah mukābele ve tashihlerden sonra yayına hazır hâle gelecektir. Farsça Mesnevî metninin yazılışında Merhum A. Avni Bey'in kullandığı imlâyı genellikle aynen almayı tercih ettik. Ancak, şârihin her kelimede belirtmeye gerek görmediği Farsça "g" (گ/گ/گ) harfini her geçtiği yerde göstermeye çalıştık. Teknik sebeplerden dolayı, ilk dört ciltte Farsça kelimelerin sonunda veya yalnız yazılan "yâ" (ی/ی) harfi noktalı, yâni yanlış olarak (ي / ي) şeklinde yazılmıştır. 5. ciltten îtibâren bunları Farsça yazım kuralına ve A.Avni Bey'in imlâsına uygun bir şekilde yazmaya gayret ettik. Bizi bu konuda uyaran arkadaşlarımıza teşekkür ederiz. Daha önce yayımlanan dört cildin yeni baskılarında bu ve benzeri hatâlar düzeltilecektir. Mesnevî-i Şerif Şerhi'nin 1. ve 2. ciltlerini baştan sona okuyarak tesbit ettiği dizgi ve okuma yanlışlarını bize bildiren Prof.Dr.Ali Osman Koçkuzu Bey'e teşekkürü bir borç biliriz. Okuma, dizgi vb.yanlışları bize bildirecek olan okuyuculara şimdiden teşekkür ederiz. Bugünlerde ikinci baskısı yapılacak olan 2. cildin ilk baskısındaki tesbit edebildiğimiz yanlışlar düzeltilmiştir. Ayrıca 2. cildin ilk baskısı için hazırlanmış olan bir yanlış-doğru cetveli bu 5. cilt içinde bir yaprak hâlinde verilmiştir. Elinde 2.cildin ilk baskısı bulunan okuyucuların bu cetvele göre yanlışları düzeltmelerini rica ederiz. Bu vesile ile tekrar şârih Ahmet Avni Konuk Bey'i ve arkadaşımız Dr.Selçuk Eraydın'ı rahmetle anarız.

Prof. Dr. Mustafa Tahralı Ekim 2005 / Fatih-İstanbul

Mesnevî-i Şerîf'in III. Cildinin DÎBÂCESİ Hikmetler Allah'ın ordularıdır. Onlar sebebiyle mürîdlerin ruhları kuvvetlenir. Onların ilmini, cehl şâibesinden ve adllerini zulüm şâibesinden ve cûd- larını riyâ şâibesinden ve hilimlerini sefâhet şâibesinden tenzih eder. Fehm-i âhiret cinsinden onlardan uzak olan şeyleri onlara yaklaştırır. Ve tâat ve ictihâddan onların üzerine güç gelen şeyi onlara kolaylaştırır. Ve o peygamberlerin beyyinelerinden, delillerindendir. Allah'ın sırlarından ve âriflere mahsûs olan burhândan ve yuvarlak olan felek-i duhânî üzerine hâkim bulunan ve dürrî olan felek nûr-i rahmânın iradesinden haber verir. Nitekim akıl, toprağa mensûb olan sûretler ve onların havâs-ı zâhire ve bâtınesi üzerine hâkimdir. Bu felek-i rûhânînin deverânı yuvarlak olan felek-i duhânî ve parlak yıldızlar ve nurlu kandiller ve latîf esen rüzgârlar ve yayılmış arâzî ve akan sular üzerine hâkimdir. Allah Teâlâ o hikmetler sebebiyle kullarını fâidelendir- sin ve anlayışlarını çoğaltsın. Ve her okuyan aklı kadar anlar. Ve her âbid an- cak kuvveti ve ictihâdı kadar ibâdet eder. Ve müftî ancak re'yi yettiği kadar fetvâ verir. Ve mütesaddık ancak kudreti kadar tasadduk eder. Ve bezl eden ancak mevcûdu kadar cömertlik eder. Cûda nâil olan kimse ancak bezl eden kimsenin fazlından ihsan ettiği şeyi saklar. Velâkin beyâbanda suyu gâib eden kimseyi, onun denizde olan suyu bilmesi, o suyun talebinden kâsır kılmaz. ve bu hayat suyunun talebinde onu maâş kendisinden iştiğâl sebebiyle kat' etmezden ve illet ve hâcet onu ta'vík eylemezden ve a'râz onunla acele ettiği şey arasına hâil olmazdan evvel sa'y eder. Ve bu ilm-i hevâyı ihtiyâr eden ve râhata mâil olan ve o ilmin talebinden munsarıf ve nefsi üzerine hâif olan ve maîşet için ihtimâm eden kimse elbette idrak edemez. Allah'a sığınan ve dînini dünyası üzerine ihtiyâr eden müstesnâdır. Ve hikmet hazînesinden kâsid olmayan ve emvâl mirâsı gibi geri kalmayan emvâl-i azîmeyi Hakk'ın fazlına şâkir ve kaderine ([kudretine]) ta'zîm edici olduğu ve onun haz ve nefsini mücellil bulunduğu halde envâr-ı celîle ve cevâhir-i kerîmesini alır. Ve huzûzun hasâsetinden ve nefsinden gördüğü az şeyi çok ve kendinin gayrından kesîr ve azîmi az addeder olan ve Hakk'ın izin vermediği şey sebebiyle kendini beğenir olan cehilden Allah'a sığınır. Ve taleb-i ilim üzerine bilmediğini öğrenmek ve bildiği şeyi öğretmek ve zihninde zaaf sâhibi olana rifk ve melâmet etmek ve ehl-i belâdetin belâhetinden aceb getirmemek ve anlayışı zayıf olana huşûnet etmemek lâzımdır. Evvelce siz de böyle idiniz. Allah Teâlâ size ihsân etti. Allah Teâlâ'yı mülhidlerin sözlerinden ve müşriklerin şirkinden ve nâkısların tenkîsinden ve müşebbihlerin teşbihinden ve mütefekkirlerin fenâ fehimlerinden ve mütevehhimlerin keyfiyetinden tenzih ederim. Ve ilâhî ve rabbânî olan kitâb-ı Mesnevî'nin telfiki üzerine hamd ve mecd Allah Teâlâ'ya mahsûstur. Muvaffik ve mufazzıl ancak odur. Ve husûsiyle Allah'ın nûrunu ağızlarıyla söndürmek isteyen tâifeye rağmen ârif kulları üzerine atâ ve minnet vaz'ı o Hakk'a mahsûstur. Ve Allah Teâlâ kâfirler iğrenseler bile nûrunu itmâm edicidir. Zîrâ Allah Teâlâ buyurur ki: إنا نحن نزلنا الذكر وإنا لَهُ لَحَافِظُونَ (Hicr, 15/9) ya'nî, "Biz Kur'ân'ı gönderdik, muhakkak biz onu hıfz ediciyiz." İmdi kim ki onu dinledikten sonra tebdil ederse onun günâhı onu tebdîl edenlerin üzerinedir. Muhakkak Allah Teâlâ semî' ve alîmdir. Ve'l-hamdü lillahi rabbi'l-âlemîn!

1. Ey Hakk'ın ziyası olan Hüsameddîn, bu üçüncü defteri getir ki üç kerre sünnet oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1. Ey Hakk'ın ziyası olan Hüsameddîn, bu üçüncü defteri getir ki üç kere sünnet oldu.

Mesnevî-i Şerîf'i Cenâb-ı Pîr efendimizin söyleyip, Çelebi Hüsâmeddîn hazretlerinin yazdığı evvelki ciltlerde açıklanmıştı. Cenâb-ı Pîr bu III. cildin de yazılmasını Hz. Çelebi'ye emredip buyururlar ki: "Ey Hakk'ın ziyası olan Hüsâmeddin, Mesnevî-i Şerîf'imizin bu III. cildini de yazmaya başla! Çünkü bir sözü üç defa söylemek ve bir fiili üç defa işlemek Peygamber Efendimiz'in yüce sünnetinin gereğindendir. Nitekim Peygamber Efendimiz (s.a.v.) selâm verdikleri ve nasihat buyurdukları zaman sözü üç defa tekrar ederler; ve abdest alırken mübarek uzuvlarını da üç defa yıkarlardı. Bu sebeple biz de bu sünnete uyarak Mesnevî-i Şerîf'in cildini üçleyelim."

Mesnevî-i Şerîfi Cenâb-ı Pîr efendimizin söyleyip, Çelebi Hüsâmeddîn hazretlerinin yazdığı evvelki cildlerde îzah edilmiş idi. Cenâb-ı Pîr bu III. cildin dahi yazılmasını Hz. Çelebi'ye emredip buyururlar ki: "Ey Hakk'ın ziyâsı olan Hüsâmeddin, Mesnevî-i Şerîfimizin bu III. cildini de yazmağa başla! Zirâ bir sözü üç defa söylemek ve bir fiili üç defa işlemek sünnet-i seniyye-i Risâletpenâhî îcâbındandır. Nitekim Risâletpenâh (s.a.v.) Efendimiz selâm verdikleri ve nasihat buyurdukları vakit sözü üç defa tekrar ederler; ve abdest alırken a'zâ-yı şerîfelerini de üç defa yıkarlar idi. Binâenaleyh biz de bu sünnete tebean Mesnevî-i Şerîfîn cildini üçleyelim."

2. Üçüncü defterde esrar hazînesini aç; özürleri bırak!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2. Üçüncü defterde sırlar hazinesini aç; özürleri bırak!

"Bu Mesnevî-i Şerif'in üçüncü cildinde de ilâhî hikmetler ve sırlar hazinesini aç ve bu ateşli çöl olan dünyada, söz bulutları arasından ilâhî bilgiler yağmurlarını susamış olanların üzerine saç ve bu konudaki özürleri de bırak!" Çelebi Hüsâmeddin hazretlerinin özürlerinin nelerden ibaret olduğu bilinmemektedir. Fakat Mesnevî-i Şerif'in talibi kendileri olduğundan, saygıdeğer pîri olan Mevlâna efendimize karşı elbette "Benim özürlerim vardır; Mesnevî-i Şerif'i yazmaya artık devam edemeyeceğim" demeyeceği açıktır. Bu sebeple onların özürleri sözlü değil, hâlî (durumsal) olması gerekir. Hâlî özürlerine gelince: Öncelikle, mübarek vücutları şiddetli riyâzât ve tam takva sebebiyle zayıftı. İkinci olarak, yüce eşlerinin vefatı üzerine ailevî sıkıntıları ortaya çıkmıştır. Nitekim Mesnevî'nin ikinci cildi bu yüzden gecikmeye uğramıştır. Üçüncü olarak, hazretin fenâ hâli içinde bulunmaları da muhtemeldir ki, bu yüce hâl içinde bulunan Allah dostlarına kesret âleminin gereği olan yazma ve okuma zor gelir; ve bekâ hâline gelinceye kadar, bu hususta kendisinde kuvvet ve takat göremez. Bu durumların hepsi birer özürdür. Bu yönden özür kelimesi çoğul olarak zikredilmiştir. Nitekim ilerideki beyitlerde bu özrün mahiyeti bir dereceye kadar hissettirilmektedir.

"Bu Mesnevî-i Şerifin III. cildinde de hikem ve esrâr-ı ilâhiyye hazînesi aç ve bu bâdiye-i âteşîn olan dünyâda elfâz bulutları arasından maârif-i ilâhiyye yağmurlarını susamış olanların üzerine saç ve bu husustaki özürleri de bırak!" Çelebi Hüsâmeddin hazretlerinin özürleri neden ibaret olduğu meçhûldür. Fakat Mesnevî-i Şerîfin tâlibi kendileri olduğundan, Pîr-i muhteremi olan Cenâb-ı Mevlâna efendimize karşı bittabi" "Benim özürlerim vardır; Mesnevî-i Şerif'i yazmağa artık devam edemeyeceğim" demeyeceği âşikârdır. Bi- nâenaleyh onların özürleri kavlî değil, hâlî olmak îcâb eder. Özr-i hâlîlerine gelince. Evvelen vücûd-ı şerîfleri şiddet-i riyâzet ve kemâl-i takvâ sebebiyle zaîf idi. Sâniyen harem-i âlîlerinin irtihâli üzerine âilevî gâileleri zuhûr etmiştir. Nitekim II. cild-i Mesnevî bu yüzden teahhura dûçâr olmuştur. Sâlisen hazretin hâl-i fenâ içinde bulunmaları da muhtemeldir ki, bu hâl-i âlî içinde bulunan evliyâullaha âlem-i keserât îcâbından olan yazma ve okuma müşkil gelir; ve hâl-i bekāya gelinceye kadar, bu husûsa kendisinde kuvvet ve tâkat göremez. Bu ahvâlin hepsi birer özürdür. Bu cihetle özür kelimesi cemi' olarak îrâd buyurulmuştur. Nitekim âtîdeki beyitlerde bu özrün mâhiyeti bir dereceye kadar ihsâs buyrulmaktadır.

3. Senin kuvvetin, damarlara mensub olanından sıçrayan harâretten değil, Hakk'ın kuvvetinden sızar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

3. Senin kuvvetin, damarlara ait olandan sıçrayan hararetten değil, Hakk'ın kuvvetinden sızar.

Senin görünen ve görünmeyen duyularının kuvveti, damarlarda dolaşan kandan meydana gelen hararetten ve hayvani ruhtan değil, aracısız olarak Hakk'ın kuvvetinden sızar. Bu sebeple bedensel zayıflık ve bu zayıflıktan doğan çeşitli hastalık belirtileri, senin için birtakım özürler oluşturamaz ve bu Mesnevî-i Şerif'in yazılmasına engel olamaz.

"Senin havâss-i zâhiren ve bâtınen[in kuvveti], damarlarda cereyân eden kandan husûle gelen harâretten ve rûh-ı hayvânîden değil, bilâ-vâsıta Hakk'ın kuvvetinden sızar." Binâenaleyh za'f-1 cismânî ve bu za'fdan mütevellid olan emrâz-ı muhtelife a'râzı, senin için birtakım özürler teşkil edemez ve bu Mesnevî-i Şerîfin tahrîrine mâni' olamaz.

4. Bu güneş kandili ki o aydınlık olur, fitilden ve pamuktan ve yağdan olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

4. Bu güneş kandili ki o aydınlık olur, fitilden ve pamuktan ve yağdan olmaz.

"Görmez misin, uzayda daima parıl parıl parlayan ve ona bağlı olan gezegenleri kesintisiz aydınlatan bu güneş kandilinin ışık gücü, fitil ve pamuk ve yağ gibi araçlardan değildir." Doğrudan doğruya Hakk'ın nurundandır. Çünkü mutlak varlığın kendisi olan uzayda, Rahman'ın nefesinin gönderilmesiyle öncelikle milyarlarca kilometre çapında oluşan ışıklı bulutlar ve duman küreleri, kendi eksenleri etrafında dönerler. Ve ikinci olarak merkezkaç kuvvetinin etkisiyle etraflarına ateşli gezegenler fırlatırlar. Ve üçüncü olarak bunlar katılaşıp kendi merkezleri olan güneşlerden ışık alıp parlak yıldızlar halinde görünürler. Nasıl ki mukaddimede 'Cenâb-ı Pîr efendimiz duman feleği tabiriyle bunların varlığına işaret buyurmuşlardı.

"Görmez misin, fezâda dâima parıl parıl parlayan ve tevâbi'i olan seyyârâtı lâ-yenkatı' aydınlatan bu güneş kandilinin kuvve-i ziyâiyyesi, fitil ve pamuk ve yağ gibi vesâitten değildir." Bilâ-vâsıta Hakk'ın nûrundandır. Zîrâ ayn-ı vücûd-ı mutlak olan fezâda nefes-i rahmânînin irsâli ile evvelen milyarlarca kilometre kutrunda tekevvün eden sehâb-ı muzîler ve küre-i duhânîler, kendi mihverleri etrafında devr ederler. Ve sâniyen kuvve-i ani'l-merkeziyye te'sîriyle etraflarına âteşîn seyyâreler fırlatırlar. Ve sâlisen bunlar tasallüb edip kendi merkezleri olan güneşlerden ziyâ alıp parlak yıldızlar hâlinde görünürler. Nitekim mukaddimede 'Cenâb-ı Pîr efendimiz felek-i duhânî ta'bîriyle bunların vücûduna işâret buyurmuşlar idi.

5. Feleğin tavanı ki o böyle dâim olur, ipten ve direkten kāim olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

5. Feleğin tavanı ki o böyle sürekli olur, ipten ve direkten ayakta durmaz.

Feleğin, yani güneş sistemimizin veya dünya feleğinin tavanını oluşturan bu gök cisimleri böyle devam edip gider; ve bu felek çadırının ayakta durması için ipe ve direğe ve iplerin bağlanacağı kazıklara ihtiyaç yoktur. Bu güneş sistemlerini, tâbileriyle beraber ayakta tutan Allah'ın kudretidir. Nitekim ayet-i kerimede اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا (Ra'd, 13/2) yani "O öyle Allah'tır ki gökleri direksiz yükseltti; siz onları görürsünüz" buyurulur. Beyt-i şerifte "sürekli olur" ifadesi ile pek büyük bir hakikate işaret buyurulur. O da şudur ki: Sonsuz uzay, kâinatın ve zail olanların sahasıdır. Uzayda bu öbek öbek teşekkül eden güneş sistemlerinin her ne kadar başlangıçları ve sonları var ise de, bu teşekkül niteliğinin başlangıcı ve sonu yoktur. Çünkü Hak sürekli tecellî edendir, yani Allah'ın mutlak varlığı kadimdir (başlangıcı yoktur), ve bu kadimliği ile beraber, isim ve sıfatlarıyla tecellî etmediği bir an yoktur; ve çünkü ilahi isimler asla durmayı kabul etmez. Şu halde sonradan olan varlık, kadim varlığa paralel olarak ezelî ve ebedîdir. Ancak sonradan olan fertler ecele tâbidir ve yok olmaya mahkûmdur. Buna göre Hak, öncesiz olarak ve sonsuza dek Yaratıcı'dır ve İlâh'tır, Rızık Veren'dir, Hayat Veren'dir, Öldüren'dir, Şekil Veren'dir, Kahredici'dir ve Bağışlayıcı'dır, ilh... Böyle olunca feleğin tavanı olan o uzaydaki kâinat ve zail olanlar süreklidir. Bu konudaki daha fazla ayrıntı, fakir tarafından Fusûsu'l-Hikem'e yazılan şerhte Fass-ı Âdemî'de فَهُوَ الْإِنْسَانُ الْحَادِثُ الْأَزَلِيُّ وَالنَّشْأُ الدَّائِمُ الْأَبَدِيُّ ibaresinin şerhinde gösterilmiştir.

Feleğin ya'ni meslek-i şemsîmizin veyâhut felek-i arzın tavanını teşkil eden bu ecrâm-ı semâviyye böyle devâm edip gider, ve bu felek çadırının kıyâmı için ipe ve direğe ve iplerin bağlanacakları kazıklara ihtiyaç yoktur. Bu meslek-i şemsileri tevâbi'iyle beraber kâim tutan kudret-i Hak'tır. Nitekim âyet-i kerîmede اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا (Ra'd, 13/2) ya'ni "O öyle Allah'tır ki gökleri direksiz yükseltti; siz onları görürsünüz" buyurulur. Beyt-i şerîfte "dâim olur" ta'bîri ile pek büyük bir hakîkate işâret buyurulur. O da budur ki: Fezâ-yı bî-nihâye kâinât ve zâilâtın sahasıdır. Fezâda bu öbek öbek teşekkül eden meslek-i şemsîlerin her ne kadar evvel ve âhirleri var ise de, bu teşekkül keyfiyetinin evveli ve âhiri yoktur. Zîrâ Hak dâimü't-tecellîdir, ya'ni vücûd-i mutlak-ı Hak kadîmdir, ve bu kıdemi ile beraber, esmâ ve sıfatıyla tecellî etmediği bir an yoktur; ve çünki esmâ-i ilâhiyye asla ta'til kabûl etmez. Şu halde vücûd-i hudûs vücûd-i kadîme muhâzî olarak ezelî ve ebedîdir. Ancak efrâd-ı hâdis ecele tâbi'dir ve fenâ-pezîrdir. Binâenaleyh Hak, ezelen ve ebeden Hâlik'tır ve İlâh'tır, Rezzâk'tır, Muhyi'dir, Mümît'tir, Musavvir'dir, Kahhâr'dır ve Gaffâr'dır, ilh... Böyle olunca feleğin sakfı olan o fezâdaki kâinât ve zâilât dâimdir. Bu babdaki daha fazla tafsilât fakîr tarafından Fusûsu'l-Hikem'e yazılan şerhte Fass-ı Âdemîde فَهُوَ الْإِنْسَانُ الْحَادِثُ الْأَزَلِيُّ وَالنَّشْأُ الدَّائِمُ الْأَبَدِيُّ ibâresinin şerhinde gösterilmiştir.

6. Cibril'in kuvveti matbahtan olmadı, Hallâk-ı vücûdun dîdârından oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

6. Cibril'in kuvveti mutfaktan olmadı, varlıkları yaratanın görünmesinden oldu.

Cebrail (a.s.)'ın kuvveti mutfaktan, yemekten ve içmekten meydana gelmedi. Aksine, varlıkları yaratanın perdesiz müşâhedesinden gerçekleşti. Bilinmeli ki, Hakk'ın mutlak varlığının başkalık elbisesiyle tenezzülü (inişi), hakikat-i Muhammediyye mertebesinde sabit olan kudret sıfatının mazharları (tecelli yerleri), yani kuvvetler ile gerçekleşir. Çünkü varlıkta kudret ve kuvvet olmayınca, irade ettiği şeyin yaratılması mümkün olmaz. Yüce Allah "Zü'l-kuvveti'l-metîn" (ذُوالْقُوَّةِ الْمَتِينِ) dir (güçlü ve metin kuvvet sahibidir). Ve kudret, diğer sıfatlar gibi hakiki varlığın oluşlarından bir oluş olduğu için, Zâtının gayrı değildir. Şimdi, fiiller kuvvet ile ortaya çıkacağından, ilahi fiiller de yüce melekler ile belirir. Bu ilahi kuvvetlerin ismi peygamberlerin (aleyhimü's-selâm) dilinde "melekler"dir. Çünkü melek "kuvvet ve şiddet" anlamına gelir. Şimdi, ilahlığın anasır âlemini kuşatan dört külli kuvveti vardır ki, onlara şeriat dilinde Cebrail, Mikail, İsrafil ve Azrail (aleyhimü's-selâm) denir. Bunlara tabi olan meleklerin haddi hesabı yoktur. Yüce melekler ihtiyar sahibi olmayıp, o kuvvetlerin sahibi olan ilahi Zât'ın iradesine tabi olduklarından haklarında لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (Tahrîm, 66/6) yani "Allah'ın emrettiği şeye muhalefet ve isyan etmezler ve emrolundukları şeyi yaparlar" buyrulmuştur. Nasıl ki insan varlığındaki kuvvetler de insanın iradesine tabidir. İnsan iradesini bir şeye yöneltince o kuvvetler o şeye harcanır ve asla karşı gelmez. Ve bu kuvvetler, insanın kudret sıfatına bitişmesinden ve insanın sürekli Zâtını müşâhedesinden faaliyette bulunur. Fakat Hakk'ın kudreti yemekten ve içmekten meydana gelmediğinden, ona bitişik olan Cibril'in kuvveti de elbette yemekten ve içmekten değildir. Aksine, varlıkları yaratanın perdesiz müşâhedesinden gerçekleşir. Nasıl ki Hz. Cibril hakkında Kur'an-ı Kerim'de ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ (Tekvîr, 81/20) [yani "Arş'ın sahibi katında kuvvetli ve değerli"] buyrulmuştur.

"Cebrail (a.s.)ın kuvveti matbahtan, yemekten ve içmekten hâsıl olmadı. Ancak Hallâk-ı vücûdun hicâbsız müşâhedesinden vâkı' oldu." Ma'lûm olsun ki, vücûd-ı mutlak-ı Hakk'ın gayriyyet libâsiyle tenezzülü, hakîkat-i muhammediyye mertebesinde sâbit olan sıfat-ı kudretin mezâhiri ya'ni kuvâ ile vâkı'dır. Zîrâ vücûdda kudret ve kuvvet olmayınca irâde ettiği şeyin îcâdı mümkün olmaz. Allah Teâlâ hazretleri "Zü'l-kuvveti'l-metîn" (ذُوالْقُوَّةِ الْمَتِينِ) dir. Ve kudret sıfât-ı sâire gibi vücûd-i hakîkînin şuûnatından bir şe'n olduğu cihetle, zâtının gayrı değildir. İmdi ef'âl kuvvet ile tezahür edeceğinden, ef'âl-i ilâhiyye dahi melâike-i kirâm ile zâhir olur. Bu kuvâ-i ilâhiyyenin ismi lisân-ı enbiyâ (aleyhimü's-selâm)da "melâike"dir. Zîrâ melek "kuvvet ve şiddet" ma'nâsınadır. İmdi ulûhiyyetin âlem-i anâsırı muhît olan dört kuvve-i külliyesi vardır ki, onlara lisân-ı şer'de Cebrail ve Mîkâil ve İsrafil ve Azrâil (aleyhimü's-selâm) denir. Bunlara tâbi' olan melâikenin had ve hesabı yoktur. Melâike-i kirâm ihtiyâr sahibi olmayıp, o kuvânın sahibi olan zât-ı ulûhiyyetin irâdesine tâbi' olduklarından haklarında لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (Tahrîm, 66/6) ya'ni "Allah'ın emrettiği şeye muhalefet ve isyân etmezler, ve emrolundukları şeyi işlerler" buyurulmuştur. Nitekim vücûd-i insanîdeki kuvâ dahi insanın irâdesine tâbi'dir. İnsan irâdesini bir şeye tevcih edince o kuvâ o şeye masrûf olur ve aslâ tahallüf etmez. Ve bu kuvâ insanın kudret sıfatına ittisâlinden ve insanın ale'd-devâm zâtını müşâhededen faâliyette bulunur. Fakat Hakk'ın kudreti yemekten ve içmekten mütehassıl olmadığından, ona muttasıl olan Cibril'in kuvveti dahi bittabi' yemekten ve içmekten değildir. Belki Hallâk-ı vücudun hicâbsız müşâhedesinden vâki' olur. Nitekim Hz. Cibrîl hakkında Kur'ân-ı Kerîm'de ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ (Tekvîr, 81/20) [ya'ni "Arş'ın sahibi katında kuvvetli ve değerli"] buyrulmuştur.

7. Abdalın kuvvetini dahi, taâmdan ve tabaktan değil, Hak'tan bil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

7. Abdalın kuvvetini dahi, yemekten ve tabaktan değil, Hak'tan bil!

"Abdal", kulluk sıfatları, Hak'ka ait sıfatlara dönüşmüş olan Allah dostlarıdır. Nasıl ki ateşte kızan demirin sıfatı, ateşin sıfatına dönüşür; ve o dönüşüm içinde demir, ateş hükmündedir. Bu sebeple bu gibi zatların kuvvetleri, artık bedenin gerektirdiği yemekten ve içmekten değildir; aksine Hakk'ın kudret sıfatındandır.

"Abdal" sıfât-ı abdânîleri, sıfât-ı hakkānîye tebeddül etmiş olan evliyâullahtır. Nitekim ateşte kızan demirin sıfatı, ateşin sıfatına tebeddül eder; ve o tebeddül içinde demir, ateş hükmündedir. Binâenaleyh bu gibi zevâtın kuvvetleri, artık cismin iktizâsı olan yemekten ve içmekten değildir; belki Hakk'ın kudret sıfatındandır.

8. Onların cisimlerini nûrdan yoğurmuşlardır. Nihayet rûhtan ve melekten geçmişlerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

8. Onların cisimlerini nurdan yoğurmuşlardır. Nihayet ruhtan ve melekten geçmişlerdir.

Onların bu unsurlardan oluşan cisimlerini Hakk'ın nurundan yoğurmuşlardır. Bu nuranî karışımın sonucunda onlar, hayvanî ruh ve melekiyet mertebesi olan insanî ruh sınıfından ileri geçmişlerdir. Çünkü bu sınıflar, mutlak varlığın başkalık elbisesiyle göründüğü mertebelerdir. Onlar ise bu başkalık perdelerini yırtıp mutlaklık deryasında yok olmuş ve batmışlardır. Muhakkikler (gerçeği araştıranlar) bu mertebeye "makam-ı ittihad" (birleşme makamı) derler; ve "ittihad"dan kastedilen şudur ki: Salik (Hakk Yolcusu) bütün sülûk (manevî yolculuk) makamlarını geçmiş olur ve mücahedat (nefisle mücadeleler) ve riyazat (nefsî perhizler) kuvveti ve Hakk'ın inayeti ile bakır mesabesindeki nefsini altın yapar; ve bütün amellerini hiçe sayıp ahadiyet (Allah'ın birliği) sıfatlarını kabul etmeye ehliyet kazanır; ondan sonra cismanî ve ruhanî iradeleri kalkıp Hakk'ın iradesine bağlanır ve nihayet onun sıfatıyla nitelenir. Nitekim bu makama işaretle Kur'an-ı Kerim'de وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى (Enfal, 8/17) yani "Ey Resulüm, attığın vakit sen atmadın, velakin Allah attı" ve إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ (Feth, 48/10) yani "Muhakkak sana biat edenler; ancak Allah'a biat ederler" buyurulmuştur. Ve Bayezid Bistamî hazretleri bu makamda şöyle buyuruyorlar: "Otuz yıl vardır ki Hak buyurdu, ben onu yaptım; şimdi otuz yıl var ki, ben söylerim Hak onu yapar."

"Onların bu unsurî olan cisimlerini Hakk'ın nûrundan yoğurmuşlardır. Bu imtizâc-ı nûrânî netîcesinde onlar, rûh-ı hayvânî ve melekiyyet mertebesi olan rûh-i insânî sınıfından ileri geçmişlerdir." Zîrâ bu sınıflar vücûd-i mutlakın gayriyyet libâsıyla zâhir olduğu merâtibdir. Onlar ise bu gayriyyet perdelerini yırtıp deryâ-yı ıtlâkta mahv ve müstağrak olmuşlardır. Muhakkıklar bu mertebeye "makām-ı ittihâd" derler; ve "ittihâd"dan murâd budur ki: Vaktâki sâlik bilcümle makāmât-ı sülükü geçmiş olur ve mücâhedât ve riyâzât kuvveti ve Hakk'ın inâyeti ile bakır mesâbesindeki nefsini altın yapar; ve kâffe-i a'mâlini hiçe sayıp sıfât-ı ahadiyyeyi kabûle salâhiyyet kesb eder; ondan sonra cismânî ve rûhânî irâdeleri kalkıp Hakk'ın irâdesine muttasıl ve âkıbet onun sıfatıyla muttasıf olur. Nitekim bu makāma işâreten Kur'an-ı Kerîm'de وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى (Enfal, 8/17) ya'ni "Ey Resûlüm, attığın vakit sen atmadın, velâkin Allah attı" ve إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ (Feth, 48/10) ya'ni "Muhakkak sana bîat edenler; ancak Allah'a bîat ederler" buyurulmuştur. Ve Bâyezîd Bistâmî hazretleri bu makāmda şöyle buyuruyorlar: "Otuz yıl vardır ki Hak buyurdu, ben onu yaptım; şimdi otuz yıl var ki, ben söylerim Hak onu yapar."

9. Mâdemki evsâf-ı celîl ile mevsûfsun Halil gibi marazların ateşinden geç!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

9. Mademki yüce sıfatlarla nitelenmişsin, Halil gibi hastalıkların ateşinden geç!

Ey Hüsâmeddin Çelebi, sen mademki abdallar (Hakk'a teslim olmuş kişiler) zümresine dâhil olup, kulluk sıfatların ilâhî sıfatlara dönüştü ve Hakk'ın yüce sıfatlarıyla nitelendin; artık bedensel hastalıkların ve zayıflıkların ateşi ve harareti, senin İbrahim Halilullah (a.s.) hazretleri gibi olan ruhunun karşısında Nemrud'un ateşi gibi kalır. Bu sebeple, bedensel hastalıklar Mesnevî-i Şerif'i yazma hususunda mazeretler oluşturamaz. Çünkü kulluğa ait olan kuvvet sıfatın dahi, Hakk'ın kudret sıfatına dönüştü ve o kudrette yok olup kayboldu.

Ey Hüsâmeddin Çelebi, sen mâdemki abdâlîn zümresine dâhil olup, sıfât-ı abdâniyyen sıfât-ı hakkānîye tebeddül etti ve Hakk'ın celíl olan evsâfi ile mevsûf oldun; artık cismânî marazların ve zaafların ateşi ve harâreti, senin İbrâhîm Halilullah hazretleri gibi olan rûhunun muvâcehesinde Nemrûd'un ateşi gibi kalır. Binâenaleyh, emrâz-ı cismâniyye Mesnevî-i Şerifi yazmak husûsunda özürler teşkil edemez. Zîrâ abdânî olan sıfat-ı kuvvetin dahi, Hakk'ın sıfat-ı kudretine tebeddül etti ve o kudrette mahv ve müstağrak oldu.

10. Ey anâsır senin mizacına gâlib olan, ateş senin üzerine de berd ü selâm olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

10. Ey unsurlar senin mizacına üstün gelen, ateş senin üzerine de esenlik ve selamet olur.

"Unsurlar"dan kastedilen, insan bedenini oluşturan "dört temel unsur"dur ki, tasavvuf teriminde bunlara toprak, su, hava, ateş denir. Ve doğa felsefesi teriminde katı, sıvı, gaz ve ısı olarak ifade edilir. Kimya açısından aynı basit unsurların bu farklı şekillerde ortaya çıkışıdır. Örneğin "karbon" denilen element, katı, sıvı ve gaz hâlinde bulunur. Fakat aynı elementin her bir hâlindeki özellikleri başka başka olur. Örneğin ateş oksijen üreticidir. Suda da oksijen üretici vardır. Kimyaca birbirinin aynıdır; fakat doğa felsefesi açısından birbirinin zıddıdır. Su üstün gelince ateşin şeklini bozar; ve ateş üstün gelince de suyun şeklini bozar. Bu sebeple insan bedeni böyle birbirine zıt olan unsurlardan oluşmuştur ve bunların dengeli bir hâlde bulunmaları insan bedeninin sağlığına sebep olur. Ve denge dairesinden çıkınca hastalıklar ortaya çıkar.

Şimdi "ey Hüsâmeddin Çelebi, unsurlar ve dört temel unsur senin mizacına köle ve hizmetkârdır; ve sen o unsurların esiri değilsin. Bu sebeple mizacında ısı üstün gelmiş ise sana etki edemez. Nemrud'un ateşi, İbrahim Halilullah (a.s.) üzerine selamet dairesinde soğuk olduğu gibi, vücudunda hissettiğin bu şiddetli ısı senin üzerine de öylece esenlik ve selamet olur."

"Anâsır"dan murâd, cism-i beşeri teşkil eden "erkân-ı erbaa"dır ki, ıstılâh-ı sûfiyyede bunlara toprak, su, havâ, ateş denir. Ve hikmet-i tabiiyye ıstılâhında sulb, mâyi', gaz ve harâret ta'bîr olunur. Kimyâ nokta-i nazarından aynı anâsır-ı basîtanın bu muhtelif şekillerde zuhûrudur. Meselâ "karbon" denilen unsur, sulb, mâyi' ve gaz hâlinde bulunur. Fakat aynı unsurun her bir hâlindeki havâssı başka başka olur. Meselâ ateş müvellidü'l-humûzadır. Suda dahi müvellidü'l-humuza vardır. Kimyâca birbirinin aynıdır; fakat hikmet-i tabîiyye nokta-i nazarından birbirinin zıddıdır. Su gâlib gelince ateşin şeklini bozar; ve ateş gâlib gelince de suyun şeklini bozar. Binâenaleyh cism-i insânî böyle yekdîgerine zıd olan erkândan müteşekkildir ve bunların hâl-i i'tidâlde bulunmaları cism-i insânînin sıhhatine bâdî olur. Ve i'tidâl dâiresinden çıkınca emrâz zuhûra gelir.

İmdi "ey Hüsâmeddin Çelebi, anâsır ve erkân-ı erbaa senin mizâcına köle ve hâdimdir; ve sen o anâsırın zebûnu değilsin. Binâenaleyh mizâcında harâret gâlip olmuş ise sana te'sîr edemez. Nemrûd'un ateşi, İbrâhim Halilullah hazretleri üzerine selâmet dâiresinde soğuk olduğu gibi, vücûdunda hissettiğin bu şiddet-i harâret senin üzerine dahi öylece berd ü selâm olur."

11. Anâsır her bir mizâcın mayasıdır; ve bu senin mizâcın her bir mertebeden daha yüksektir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

11. Elementler her bir mizacın mayasıdır; ve bu senin mizacın her bir mertebeden daha yüksektir.

"Elementler"in tabiatları vardır ve "tabiat" kuruluk, yaşlık, soğukluk ve sıcaklık denilen dört "esas unsur"un toplam halidir. Örneğin suda soğukluk ve yaşlık, ateşte ise sıcaklık ve kuruluk vardır. Ve bu elementler, bu tabiatlarıyla beraber her bir mizacın mayası ve aslıdır. Örneğin vücutta sıvı unsur üstün gelirse, onun tabiatı olan soğukluk ve yaşlık da üstün gelir; ve doğal sıcaklık az olur; ve bu durumda mizaç da sapar. Şimdi ey Hüsâmeddin Çelebi, gerçekte elementler ve tabiatlar her ne kadar insan bedeninde her bir mizacın mayası ve aslı olup hastalık ve sağlık, onların dengesinden veya dengenin bozulmasından kaynaklansa da, senin mizacında ruhanîlik üstün olduğundan, elementlerin ve tabiatların her bir mertebesinden yüksektir. Bu sebeple senin vücudunda görünen hastalıklar ve zayıflık seni faaliyetten alıkoyamaz.

"Anâsır"ın tabiatları vardır ve "tabîat" kuruluk, yaşlık, soğukluk ve sıcaklık denilen dört "rükn"ün hey'et-i mecmûasıdır. Meselâ suda soğukluk ve yaşlık ve ateşte sıcaklık ve kuruluk vardır. Ve bu anâsır bu tabîatlarıyla beraber her bir mizâcın mayası ve aslıdır. Meselâ vücudda rükn-i mâyi' gâlib olursa, onun tabîatı olan soğukluk ve yaşlık dahi gâlib olur; ve harâret-i garîziyye az olur; ve bu sûrette mizâc dahi münharif olur. "İmdi ey Hüsâmeddin Çelebi, vâkıâ anâsır ve tabâyi' her ne kadar cism-i beşerde her bir mizâcın mayası ve aslı olup hastalık ve sağlık, onların i'tidâlinden veyâ i'tidâlin bozulmasından ise de, senin mizâcında rûhâniyet gâlib olduğundan, anâsır ve tabâyi'in her bir mertebesinden yüksektir. Binâenaleyh senin vücûdunda zâhiren meşhûd olan emrâz ve za'f seni faaliyetten ıskāt edemez."

12. Bu senin mizacın cihân-ı münbasıttandır. Şimdi vasf-ı vahdeti mültakıt oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

12. Bu senin mizacın yayılmış âlemdendir. Şimdi vahdet vasfını topladı.

"Yayılmış âlem"den kastedilen, ruhlar âlemidir; ve ruhlar âleminin hâli yayılmışlıktır. Yani "Senin mizacın, daralmış âlem olan unsurlar ve tabiatlar âleminden değildir. Aksine, yayılmış âlem olan ruhlar âlemindendir. Bu sebeple o ruhanî mizacın, hâlihazırda Hakk'ın vahdetine ait olan vasfı topladı ve kendisinde bir araya getirdi; ve senden görünen sıfatlar Hakk'ın sıfatları oldu. Nasıl ki bu mertebeye ulaşan zâtlar, "اشباحنا ارواحنا وارواحنا اشباحنا" yani "Bizim şahıslarımız ruhlarımızdır ve ruhlarımız şahıslarımızdır" derler.

"Cihân-ı münbasıt"tan murâd, âlem-i ervâhdır; ve âlem-i ervâhın hâli inbisâttır. Ya'ni "Senin mizâcın âlem-i inkıbâz olan anâsır ve tabâyi' âleminden değildir. Belki âlem-i inbisât olan âlem-i ervâhtandır. Binâenaleyh o mizâc-ı rûhânîn, hâl-i hâzırda vahdet-i Hakk'a âid olan vasfı topladı ve kendisinde cem'etti; ve senden zâhir olan sıfatlar Hakk'ın sıfatları oldu. Nitekim bu mertebeye nâil olan zevât اشباحنا ارواحنا وارواحنا اشباحنا ya'ni "Bizim şahıslarımız ervâhımızdır ve ervâhımız şahıslarımız" derler.

13. Ey yazık! Halkın fehimlerinin meydanı pek dar geldi; halkın halkı yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

13. Ey yazık! Halkın anlayışlarının alanı pek dar geldi; halkın halkı yoktur.

"Yazıklar olsun ki, insanların anlayışlarının alanı pek dar olarak ortaya çıktı; o insanların ruhlarında ilâhî sırları ve hakikatleri yutabilecek boğaz yoktur." Bu sebeple onlar, Allah dostlarının ilâhî sırlara dair sözlerini işittikleri zaman, yutamayarak kusarlar. Bu şekilde manevî gıdadan mahrum kalan ruhları, kuvvet kazanamaz.

"Yazıklar olsun ki, nâsın anlayışlarının meydânı pek dar olarak zâhir oldu; o nâsın rûhlarında esrâr ve hakâyık-i ilâhiyye lokmalarını yutabilecek boğaz yoktur." Binâenaleyh onlar, ehlullâhın esrâr-ı ilâhiyyeye dâir olan sözlerini işittikleri vakit, yutamayıp istifrâğ ederler. Bu sûretle gıdâ-yı ma'nevîden mahrûm kalan rûhları, kuvvet iktisâb edemez.

14. Ey Hakk'ın ziyası, senin re'yinin hazākatiyle, senin helvan taşa boğaz bağışlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

14. Ey Hakk'ın ışığı, senin görüşünün keskinliğiyle, senin helvan taşa boğaz bağışlar.

Ey Hakk'ın ışığı olan Hüsâmeddin Çelebi! Senin görüşünün keskinliği ve ustalığıyla, senin helva gibi tatlı olan ilâhî bilgilere dair sözlerin, taş gibi katı olan kalpleri yumuşatıp bu ilâhî bilgileri yutmak için onların ruhlarına boğaz bahşeder. Taşa olan etkisinin delilini istersen deriz ki:

"Ey Hakk'ın ziyâsı olan Hüsâmeddin Çelebi! Senin re'yinin hazākati ve mahâretiyle, senin helva gibi tatlı olan maârif-i ilâhiyyeye mütedâir sözlerin, taş gibi katı olan kalbleri yumuşatıp bu maârif-i ilâhiyyeyi yutmak için onların rûhlarına boğaz bahşeder." Taşa olan te'sîrin delílini istersen deriz ki:

15. Tûr dağı tecellî içinde boğaz buldu. Tâ ki mey içti ve meye tâkat getiremedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

15. Tûr dağı tecellî içinde boğaz buldu. Tâ ki mey içti ve meye tâkat getiremedi.

"Sina Dağı, Hakk'ın tecellîsi (ilâhî nurun görünmesi) içinde, o tecellîyi kabul edebilecek bir boğaz ve yatkınlık buldu; ve o bulduğu boğaz ile ilâhî tecellî şarabını içti ve şarabın keskinliğine dayanamadı." Bu beyitte şerhte (açıklamada) فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا (A'râf, 7/143) yani "Musa'nın Rabbi dağa tecellî edince, onu paramparça etti; ve Musa baygın düşerek yıkıldı" ayet-i kerimesine işaret buyrulur.

"Tûr-ı Sînâ dağı, Hakk'ın tecellîsi içinde, o tecellîyi kabûl edebilecek bir boğaz ve isti'dâd buldu; ve o bulduğu boğaz ile tecellî-i ilâhî şarabını içti ve şarâbın keskinliğine tahammül edemedi." Bu beyti şerifte فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا (A'râf, 7/143) ya'ni "Vaktâki Mûsâ'nın Rabbi dağa tecellî buyurdu, o dağı parça parça etti; ve Mûsâ bíhûş olduğu halde düştü" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur.

16. Dağ ondan medkûk oldu ve yarıldı; dağdan deve raksını gördünüz mü?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

16. Dağ ondan ufalandı ve yarıldı; dağdan deve raksını gördünüz mü?

Cansız türünden olan dağ öyle bir etkilendi ki yarıldı ve parça parça oldu; ve hayvan cinsi gibi raks eden bir hâle geldi. Siz hiç dağ ve taş cinsinin, hayvan cinsi gibi hareketini ve raksını gördünüz mü? Fakat Hakk'ın tecellîsi (ilâhî görünümü) böyle bir hâli meydana getirdi.

"Cemâd nev'inden olan dağ öyle bir müteessir oldu ki yarıldı ve parça parça oldu; ve hayvan cinsi gibi raksân bir hâle geldi. Siz hiç dağ ve taş cinsinin, hayvan cinsi gibi hareketini ve raksını gördünüz mü?" Fakat Hakk'ın tecellîsi böyle bir hâli vücûda getirdi.

17. Her bir kimseden bir kimseye lokma bahşedicilik gelir; boğaz bağışlayıcılık ancak Yezdân'ın işidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

17. Her bir kişiden diğer bir kişiye lokma bağışlayıcılık gelir; boğaz bağışlayıcılık ancak Yezdân'ın işidir.

Âdemoğullarından her biri, muhtaç olan diğerine bedensel veya ruhsal lokmalar bağışlayabilir. Fakat görünen lokmaları yutabilecek boğazı ve manevî lokmalardan ibaret olan hikmetleri ve ilâhî sırları yutup hazmedebilecek hazmetme gücünü ve yatkınlığı bağışlayamaz. Bu ihsan ve bağış ancak Yaratıcı Yezdân'ın işidir.

Efrâd-ı benî Adem'den her biri, muhtâc olan dîgerine cismânî veyâ rûhânî lokmalar bahşedebilir. Fakat zâhirî lokmaları yutabilecek boğaz ve ma'nevî lokmalardan ibaret olan hikemiyyât ve esrâr-ı ilâhiyyeyi yutup hazm edebilecek havsala ve isti'dâd bahş edemez. Bu ihsân ve atâ ancak Hâlik-ı Yezdân'ın işidir.

18. Cisme ve rûha boğaz bağışlar; Hak senin her uzvuna ayrı ayrı boğaz bağışlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

18. Cisme ve ruha boğaz bağışlar; Hak senin her uzvuna ayrı ayrı boğaz bağışlar.

Hakk'ın boğaz vericiliği yalnız bir türe sınırlı değildir; O hem cisme hem ruha, kendi hallerine ve şanlarına uygun birer boğaz verir. Bundan başka ey Hakk Yolcusu, senin cisminin her uzvuna dahi ayrı ayrı birer boğaz verir; ve onlar bu boğazlar ile kendilerine özgü olan gıdaları alırlar. Örneğin gözün gıdası görmek ve kulağın gıdası işitmektir. Yüce Allah göze görücülük ve kulağa işiticilik boğazını vermezse, onlar bu gıdalardan mahrum kalırlar. Aynı şekilde bu his gözünün ve kulağının altında ruhun gözü ve kulağı vardır. Ruh gözü his gözünün gördüğü suretlerden ibret alır; ve ruh kulağı da his kulağının işittiği sözlerden hikmet alır. Bu sebeple ruh gözünün gıdası "ibret" ve ruh kulağının gıdası da "hikmet"tir. Ve eğer Yüce Allah bir ruh gözüne ve kulağına ibret ve hikmet alıcılık boğazı ihsan etmezse, onlar da bu gıdalardan mahrum olurlar. Bu sebeple böyle kimseler yalnız cisim boğazı ile suret âleminde kalıp yerler ve içerler ve ilahi hakikatleri idrak edemezler.

Hakk'ın boğaz vericiliği yalnız bir nev'e münhasır değildir; O hem cisme hem rûha, kendi hâl ve şânlarına münasib birer boğaz verir. Bundan başka ey sâlik, senin cisminin her uzvuna dahi ayrı ayrı birer boğaz verir; ve onlar bu boğazlar ile kendilerine mahsûs olan gıdaları alırlar. Meselâ gözün gıdâsı görmek ve kulağın gıdâsı işitmektir. Hak Teâla göze görücülük ve kulağa işiticilik boğazını vermezse, onlar bu gıdalardan mahrûm kalırlar. Ve kezâ bu his gözünün ve kulağının altında rûhun gözü ve kulağı vardır. Rûh gözü his gözünün gördüğü sûretlerden ibret alır; ve rûh kulağı da his kulağının işittiği sözlerden hikmet alır. Binâenaleyh rûh gözünün gıdâsı "ibret" ve rûh kulağının gıdâsı da "hikmet"tir. Ve eğer Hak Teâlâ bir rûh gözüne ve kulağına ibret ve hikmet alıcılık boğazı ihsân etmezse, onlar da bu gıdalardan mahrûm olurlar. Binâenaleyh böyle kimseler yalnız cisim boğazı ile sûret âleminde kalıp yerler ve içerler ve hakäyık-ı ilâhiyyeyi idrâk edemezler.

19. Bunu iclâlî olduğun, degā ve dagaldan hâlî olduğun vakit bahşeder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

19. Bunu, toplu/icmâlî olduğun, hile ve aldatmadan uzak olduğun vakit bahşeder.

Yüce Allah bu ruhanî boğazları, ancak bir kişi toplu/icmâlî olduğu, yani ilahi ahlakla ahlaklandığı ve kötü ahlaktan arındığı vakit ihsan eder. Bilinmeli ki cisimler, ilahi marifet sahibidirler ve Hakk'ı tesbih ederler. Nasıl ki bu konudaki açıklamalar Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı İshakî'de Cenab-ı Şeyh-i Ekber hazretleri tarafından verilmiştir. Ve onların bu marifet ve tesbihlerine وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ (İsrâ, 17/44) yani "Hakk'ı hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; velakin siz onların tesbihlerini idrak edemezsiniz" ayet-i kerimesinde işaret buyurulmuştur. Şimdi cisimlerin ve bütün eşyanın bu tesbihleri basiret (kalp gözüyle görme) ile değildir. Basiret ile ilahi marifet ancak insân-ı kâmile özgüdür. Çünkü onlar bedenleriyle teşbih (benzetme) sırlarını ve ruhlarıyla tenzih (Allah'ı her türlü eksiklikten uzak tutma) sırlarını zevk edicidirler.

"Hak Teâlâ bu rûhânî boğazları, ancak bir şahıs iclâlî olduğu, ya'ni ahlâk-ı rabbâniyye ile mütehallık ve ahlâk-ı rezîleden pâk olduğu vakit ihsân eder." Ma'lûm olsun ki ecsâm, ma'rifet-i ilâhiyye sahibidirler ve Hakk'ı tesbih ederler. Nitekim bu babtaki îzâhât Fusûsu'l-Hikem'de Fass-1 İshâkî'de Cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri tarafından i'tâ buyrulmuştur. Ve onların bu ma'rifet ve tesbihlerine وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ (İsrâ, 17/44) ya'nî "Hakk'ı hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; velâkin siz onların tesbihlerini idrâk edemezsiniz" âyet-i kerîmesinde işâret buyurulmuştur. İmdi ecsâmın ve bilcümle eşyânın bu tesbihleri basîret ile değildir. Basîret ile ma'rifet-i ilâhiyye ancak insân-ı kâmile mahsûstur. Zîrâ onlar bedenleriyle esrâr-ı teşbîhi ve rûhlarıyla esrâr-ı tenzîhi zevk edicidirler.

20. Ta ki sultanın sırrını kimseye söylemeyesin; ta ki şekeri sineğin önüne dökmeyesin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

20. Sakın sultanın sırrını kimseye söyleme; sakın şekeri sineğin önüne dökme!

Yüce Allah bu ruhanî boğazı, yukarıda anılan şartları taşımayanlara, yani ilahî sırlarına layık olmayan kimselere verilmemesi ve şeker gibi olan bu sırlar ve hakikatlerin, sinek hükmünde olan ve henüz ruhanî boğaza ulaşamamış bulunan zahir ehlinin önüne dökülmemesi için ihsan etmez.

Hak Teâlâ bu rûhânî olan boğazı, yukarıda zikr olunan şerâiti câmi' olmayanlara, esrâr-ı ilâhiyyesinin nâehil olan kimselere söylenmemesi ve şeker gibi olan bu esrâr ve hakäyıkın, sinek mesâbesinde olan ve henüz rûhânî boğaza nâil olamamış bulunan ehl-i sûretin önüne dökülmemesi için ihsân etmez.

21. Esrar-ı Celal'i o kimsenin kulağı işitir ki o, yüz dilli sûsen gibi lâl vâki' oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

21. Celâl sırlarını o kimsenin kulağı işitir ki o, yüz dilli susam çiçeği gibi dilsiz olmuştur.

"Celâl sahibi olan Hakk'ın sırlarını ruhunun kulağıyla öyle bir kimse işitir ki, susam çiçeği gibi ağzında birçok dili olduğu halde, dilsizler gibi sessiz kalır." Yani ruhunun kulağına gayb tarafından gelen sırları, çeşitli ifadeler ve türlü sözlerle açıklamaya gücü yeterken, ehil olmayana açıklamayarak susar. "Celâl sırları" ifadesiyle Pir Efendimiz (Mevlânâ) kendi şerefli ismine işaret buyurduğuna göre, şu anlamı vermek de uygundur: Yani "Celâleddîn Rûmî'nin bu Mesnevî-i Şerîf'te nazım ve söz elbiselerini giydirdiği sırları, ancak susam çiçeği gibi ağzında birçok dili olduğu halde, dilsizler gibi susan kimseler işitir.

"Celâl sahibi olan Hakk'ın esrârını rûhunun kulağı ile öyle bir kimse işitir ki, susam çiçeği gibi ağzında birçok dilleri olduğu halde, dilsizler gibi sâkit kalır." Ya'nî rûhunun kulağına cânib-i gaybdan vârid olan esrârı, ta'bîrât-ı muhtelife ve elfâz-ı mütenevvia ile beyâna kädir iken nâ-ehile fâş etmeyip sükût eder. "Esrâr-ı Celâl" ta'bîriyle Cenâb-ı Pir efendimiz kendilerinin ism-i şeriflerine işâret buyurduklarına göre, şu ma'nâyı vermek dahi vecihtir: Ya'nî "Celâleddîn Rûmî'nin bu Mesnevî-i Şerîf'te nazım ve elfâz libaslarını giydirdiği esrârı, ancak susam çiçeği gibi ağzında birçok dilleri olduğu halde, dilsizler gibi sükût eden kimseler işitir.

22. Huda'nın lutfu, su içmek için, toprağa boğaz bağışlar ve yüz ot bitirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

22. Allah'ın lütfu, su içmek için, toprağa boğaz bağışlar ve yüz ot bitirir.

Hakk'ın lütfu toprağa suyu yutmak ve emmek yatkınlığını vermiştir ki, bu yatkınlığı kendisinden birtakım bitkiler ortaya çıkması içindir.

Hakk'ın lutfu toprağa suyu yutmak ve mass etmek isti'dâdını vermiştir ki, bu isti'dâdı kendisinden birtakım nebâtât zuhûr etmesi içindir.

23. Yine onun otunu talebde yemek için, hayvana boğaz ve dudak bağışlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

23. Yine onun otunu istemekte yemek için, hayvana boğaz ve dudak bağışlar.

Yani "Hakk'ın boğaz ihsanı kesintisizdir. Toprağa su içmek için boğaz verdiği gibi, bu içtiği su sonucunda toprağın çıkardığı otu isteyerek yemek için hayvana da boğaz ve dudak ihsan eder."

Ya'nî "Hakk'ın boğaz ihsânı müteselsildir. Toprağa su içmek için boğaz verdiği gibi, bu içtiği su neticesinde toprağın çıkardığı otu isteyerek yemek için hayvana da boğaz ve dudak ihsân eder."

24. Vaktaki onun otunu hayvan yedi semiz oldu, hayvan insanın lokması oldu ve gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

24. Vakti geldiğinde onun otunu hayvan yedi, semiz oldu; hayvan insanın lokması oldu ve gitti.

Hayvan, toprağın çıkardığı otu yedi ve semirdi; ondan sonra da o hayvanı insan kesip yedi ve hayvan şekli yok olup gitti.

Hayvan, toprağın çıkardığı otu yedi ve semirdi; ondan sonra da o hayvanı insan kesip yedi ve sûret-i hayvânîsi zâil olup gitti.

25. Tekrar toprak geldi, beşerin ekkâli oldu; vaktâki beşerden rûh ve basar cüdâ oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

25. Tekrar toprak geldi, insanın çok yiyicisi oldu; o vakit insandan ruh ve beden ayrıldı.

"Ekkâl" abartma ile fail ismi olup "çok yiyici" demektir. Yani "İnsana doğal ölüm gelip, ruh onun bedeninden bağını kestiği ve görme duyusu ondan ayrıldığı zaman, daha önce suyu içip ot bitiren ve otu hayvana yedirip semizleten toprak, o semiz hayvanı yiyen insanın karşısına çıkarak, onun bedenini tamamen yiyici oldu."

"Ekkâl" mübâlâğa ile ism-i fâil "çok yiyici" demek olur. Ya'nî "Beşere mevt-i tabîî ârız olup onun cisminden rûh râbıtasını kestiği ve hiss-i basar ondan ayrıldığı vakit, evvelce suyu içip ot yetiştiren ve otu hayvana yedirip semizleten toprak, o semiz hayvanı yiyen insanın karşısına çıkarak, onun cismini tamâmiyle yiyici oldu."

26. Zerreler gördüm ağızları hep açık; eğer onların yemeğini söylersem uzun olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

26. Zerreler gördüm, ağızları hep açık; eğer onların yemeğini söylersem uzun olur.

"Zerre" sözlükte "yüz tanesi bir arpa kadar gelen karınca"ya denir. Fakat maddenin küçüklükteki son noktasını göstermek hususunda kullanıldığına göre, "zerre" maddenin gözle görülemeyecek parçasına denir. Nasıl ki ayet-i kerimede bu abartıyı açıklamak için فمن يعمل مثقال ذرة خيراً يره (Zilzâl 99/7) yani "Kim ki zerre ağırlığınca hayır işlerse, mükâfatını görür" buyurulur. Şimdi beslenen zerrelerin lokmaları elbette kendilerinden pek küçük olacaktır ki, bu zerreler ağızlarını açıp onları yiyebilsinler. Bunlar arasında elbette mikropların her çeşidi dahildir. Ve bu zerrelerin yedikleri lokmaların varlığı dahi kendilerine özgü olan gıdalardan gelişip büyümelidir ki, beslenmede süreklilik meydana gelsin; aksi halde zerrelerin yemesiyle bu lokmalar biterdi. Şu halde mesele atom ve elektron teorisine dayanır; ve bu teorinin esası dahi, Şeyh-i Ekber'in Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Lokmânî'de buyurduğu hakikattir ki, o da şudur: Şiir: وان شاء الآله يريد رزقا لنا فهو الغداء كما يشاء "Ve eğer ilah bizim için rızık murad ederse, şimdi onun dilemesi gerektirdiği gibi bizim gıdamız odur." Yani oluş âlemindeki zerrelerin gıdası Hakk'ın mutlak varlığındandır. Bu sebeple gıdanın sürekliliği ancak Hakk'a dayanır; ve Hak ise وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ (En'âm, 6/14) ayet-i kerimesi gereğince, "Besler ve kendisi beslenmez." İşte bu şerefli beyitte Pir efendimiz tarafından bu hakikate işaret buyuruluyor.

"Zerre" lügatta "yüz tânesi bir arpa kadar gelen karınca"ya denir. Fakat maddenin küçüklükteki müntehâsını göstermek husûsunda müsta'mel olduğuna göre, "zerre" maddenin gözle görülemeyecek cüz'üne ıtlak olunur. Nitekim âyet-i kerîmede bu mübâlâğayı beyan için فمن يعمل مثقال ذرة خيراً يره (Zilzâl 99/7) Ya'nî "Kim ki zerre ağırlığınca hayır işlerse, mükâfâtını görür" buyurulur. İmdi teğaddî eden zerrelerin lokmaları elbette kendilerinden pek küçük olacaktır ki, bu zerreler ağızlarını açıp onları yiyebilsinler. Bunlar arasında bittabi' mikropların her cinsi dâhildir. Ve bu zerrelerin yedikleri lokmaların vücûdu dahi kendilerine mahsûs olan gıdalardan neşv ü nemâ bulmak lâzım gelir ki, tegaddîde teselsül vâki' olsun; aksi halde zerrelerin yemesiyle bu lokmalar biter idi. Şu halde mes'ele atom ve elektron nazariyesine dayanır; ve bu nazariyenin esâsı dahi, cenâb-ı Şeyh-i Ekber'in Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Lokmânî'de buyurduğu hakikattir ki, o da şudur: Şiir: وان شاء الآله يريد رزقا لنا فهو الغداء كما يشاء "Ve eğer ilâh bizim için rızık murâd ederse, imdi onun meşiyyeti iktizâ ettiği gibi bizim gıdâmız odur." Ya'nî zerrât-ı kevnin gıdâsı Hakk'ın vücud-i mutlakındandır. Binâenaleyh teselsül-i gıdâ ancak Hakk'a dayanır; ve Hak ise وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ (En'âm, 6/14) âyet-i kerîmesi mûcibince, "It'âm eder ve kendisi it'âm olunmaz." İşte bu beyt-i şerîfte cenâb-ı Pir efendimiz tarafından bu hakikate işâret buyuruluyor.

27. Yapraklara rızk O'nun in'âmındandır. Dâyelere dâye O'nun umumî olan lutfudur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

27. Yapraklara rızık O'nun ihsanındandır. Dadılara dadı O'nun genel lütfudur.

28. Rızıklara rızkı O verir; zîrâ ki buğday bir gıdasız ne vakit doğar!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

28. Rızıklara rızkı O verir; çünkü buğday gıdasız ne zaman yetişir!

29. Bu sözlerin şerhine münteha yoktur; bir parça söyledim. Bu parçaları bil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

29. Bu sözlerin açıklamasına son yoktur; bir parça söyledim. Bu parçaları bil!

Hint nüshalarında "bedan zan parha" geçmektedir. "O parçalardan söylediğim bir parçayı bil" demek olur. Fakat ikinci mısraya başka bir şekilde anlam vermek de mümkün görünür. Şöyle ki: "Bu sözlerin açıklamasına son yoktur. Bir parça söyledim; onunla bu ayağı kurtar!" Yani "Bu söylediğim az sırlar sebebiyle bu idrak ayağını cehaletten kurtar!" demek olur.

Hind nüshalarında بدان زان پارها vâkı'dır. "O parçalardan söylediğim bir parçayı bil" demek olur. Fakat ikinci mısra'a diğer bir türlü ma'nâ vermek de mümkin görünür. Şöyle ki: "Bu sözlerin şerhine nihâyet yoktur. Bir parça söyledim; onunla bu ayağı kurtar!" Ya'nî "Bu söylediğim az esrâr sebebiyle bu idrâk ayağını cehilden kurtar!" demek olur.

30. Cümle âlemi yiyici ve yenilmiş bil. Bâkîleri mukbil ve makbûl bil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

30. Bütün âlemi yiyici ve yenilmiş bil. Geri kalanları bahtiyar ve kabul edilmiş bil!

Bu unsurlar âleminde mecazî varlıklarıyla var olanların en büyük şeklinden en küçük zerresine kadar hepsi zorunlu olarak hem yerler hem de yenilirler; çünkü yemezlerse yaşayamazlar ve yenilmekten kendilerini alıkoyamazlar, yani birbirlerini yemek suretiyle semirerek var olurlar; fakat hakikî varlık ile var olanların rızkı Hak nuru olduğundan, onlar isterlerse yemezler ve yaşarlar; ve eğer yerlerse kendi istekleriyle yemeğe yönelirler ve isterlerse kendilerini yedirmezler ve isterlerse yedirip toprağın kabul ettiği olurlar. Nasıl ki bu yüce zatlardan bazılarının mübarek naaşları seneler geçtiği halde asla toprakta çözülmez; ve bazıları da çözülüp eserleri kalmaz.

Bu âlem-i anâsırda vücûd-i mecâzîleri ile kāim olanların en büyük sûretinden en küçük zerresine kadar hepsi ıztırârî olarak hem yerler ve hem yenilirler; zîrâ yemezlerse yaşayamazlar ve yenilmekten kendilerini men' edemezler, ya'nî birbirlerini yemek sûretiyle semirden (سمیردن)[?] vücud bulurlar; fakat vücûd-i hakkānî ile kāim olanların rızkı nûr-i Hak olduğundan, onlar isterlerse yemezler ve yaşarlar; ve eğer yerler ise ihtiyarlarıyla mukbil-i taâm olurlar ve isterlerse kendilerini yedirmezler ve isterlerse yedirip toprağın makbûlü olurlar. Nitekim bu zevât-ı kirâmdan ba'zılarının na'ş-ı mübârekleri seneler geçtiği halde asla toprakta inhilâl etmez; ve ba'zıları da inhilâl edip eserleri kalmaz.

31. Bu cihan ve onun sakinleri münteşirdir; ve o cihan ve onun sâlikleri müstemirdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

31. Bu cihan ve onun sakinleri dağılmıştır; ve o cihan ve onun Hakk Yolcuları süreklidir.

Bu şekil ve yoğunluk âlemi olan dünya ve bu dünyanın hükümleri ve gereklilikleri ile kalpleri sükûnet bulanlar, ayrı ayrı isimlerin (esmâ-i müteferrika) tecelli yerlerinin tasarrufunda hâl olarak dağılmışlık içindedirler. Yani düşünce, fiil ve beden olarak ardışık değişimler içindedirler. Ve o mana ve incelik âlemi olan ruhanîyet cihanı ve o cihanın hükümlerine ve gerekliliklerine tabi ve Hakk Yolcusu olanlar ise "Allah" ism-i camiinin (tüm isimleri kendinde toplayan isim) kudret elinde düşünce, fiil ve şekil olarak sürekli olup, çözülmeyi kabul etmezler.

Bu âlem-i sûret ve kesâfet olan dünyâ ve bu dünyanın ahkâmı ve icâbâtı ile kalbleri sükûnet bulanlar, esmâ-i müteferrika mezâhirinin yed-i tasarrufunda neşr-i hâlî içindedirler. Ya'nî fikren ve fiilen ve cismen istihâlât-ı mütevâliye içindedirler. Ve o âlem-i ma'nâ ve letâfet olan rûhaniyet cihânı ve o cihânın ahkâmına ve îcâbatına tâbi' ve sâlik olanlar ise "Allah" ism-i câmi'inin kabza-i kudretinde fikren ve fiilen ve sûreten müstemirr olup, inhilâl kabûl etmezler.

32. Bu cihan ve onun âşıkları münkatı'dır. O âlemin ehli muhalled, müctemi'dir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

32. Bu cihan ve onun âşıkları kesiktir. O âlemin ehli ebedîdir, toplanmıştır.

Bu dünya ve bu dünyanın âşıkları, gerçek hayattan kesiktir; ve o mana âleminin ehli, gerçek hayat ile ebedî ve kalıcıdır; ve "Allah" ism-i câmi'inin (tüm isimleri kendinde toplayan Allah isminin) kudret elinde toplanmışlardır.

Bu dünyâ ve bu dünyânın âşıkları, hayât-ı hakīkiyyeden münkatı'dır; ve o ma'nâ âleminin ehli, hayât-ı hakîkiyye ile muhalled ve bâkî; ve "Allah" ism-i câmi'inin kabza-i kudretinde toplanmışlardır.

33. İmdi kerîm odur ki, kendisine âb-ı hayvânî verir ki ebede kadar kalır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

33. Şimdi kerîm odur ki, kendisine ebediyen kalacak olan âb-ı hayvânî verir.

Yani, "Kerîm olan o kimsedir ki, kendisini ebedî, kalıcı ve toparlayıcı kılacak olan âb-ı hayâtı nefsine verip ikram eder." Çünkü kerîm olan kimsenin ikramı şerefli ve latif olan şeylerle olur. Hasîs ve âdî şeyler veren kerîm değildir. Kerîmin nimet ile ikramı öncelikle kendi yakınına olmalıdır; ve kerîme en yakın olan nefsidir. Bu nimet verme ile o kerîmin varlığının devamı sağlanmış olur, ve diğer kimseler de onun bağış ve kereminden faydalanmış olurlar. "Âb-ı hayât"tan kasıt, ilim ve aşktır. "İlim"in hayat olduğuna أو من كان ميتا فأحييناه وجعلنا له نورا (En'âm, 6/122) Yani "O kimse ölü müdür ki biz onu ilimle dirilttik ve onun için ilmi hayat nuru kıldık" ayet-i kerimesi şahittir. Ve "aşk"ın âb-ı hayât olduğu evliyâullah (Allah dostları) katında zevkan (manevî tecrübeyle) sabittir. Nitekim Hafız Şîrâzî hazretleri buyurur: هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد بعشق ثبت است بر جریده عالم دوام ما "Kalbi aşk ile diri olan o kimse asla ölmez. Âlem defteri üzerinde bizim devamımız sabittir."

Ya'nî, "Kerîm olan o kimsedir ki, kendisini ebedî ve muhalled ve müctemi' kılacak olan âb-ı hayâtı nefsine verip ikrâm eder." Zîrâ kerîm olan kimsenin ikrâmı şerîf ve latîf olan şeyler ile olur. Hasîs ve âdî şeyler bezl eden kerîm değildir. Kerîmin ni'met ile ikrâmı evvelâ kendi karînine olmalıdır; ve kerîme en karîb olan nefsidir. Bu ibzâl-i ni'met ile o kerîmin bekā-yı vücûdu te'mîn edilmiş olur, ve sâir kimseler de onun atâ ve kereminden istifade etmiş olurlar. "Ab-ı hayât"tan murâd, ilim ve aşktır. "İlm"in hayat olduğuna أو من كان ميتا فأحييناه وجعلنا له نورا (En'âm, 6/122) Ya'nî "O kimse ölü müdür ki biz onu ilimle ihyâ ettik ve onun için ilmi nûr-i hayât kaldık" âyet-i kerîmesi şâhittir. Ve "aşk"ın âb-ı hayât olduğu evliyâullah indinde zevkan sâbittir. Nitekim Hafız Şîrâzî hazretleri buyurur: هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد بعشق ثبت است بر جریده عالم دوام ما "Kalbi aşk ile diri olan o kimse asla ölmez. Cerîde-i âlem üzerinde bizim devâmımız sâbittir."

34. Kerîm, yüz âfet ve hatalardan ve korkulardan kurtulup, bâkıyât-ı sâlihât geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

34. Kerîm, yüz âfetten, hatalardan ve korkulardan kurtulup, bâkıyât-ı sâlihât geldi.

Böyle kerîm olan bir nefis, sâlihât olan bâkıyeler sınıfında ortaya çıktı. Ve düşünceyle, sözle, fiille ve şahsen Hakk'ın vekilliğine yetki kazanıp Hak'ın varlığı ile bâkî olup bu izafî varlık âleminin birçok âfetinden, tehlikelerinden ve korkularından kurtuldu. Bu sebeple onlar hakkında Kur'ân-ı Kerim'de لا خوف عليهم ولا هم يحزنون (Yûnus, 10/62) yani "Onların üzerine korku ve hüzün yoktur" buyurulmuştur. Korku ve hüzün, vehmedilmiş varlıkta boğulmuş olanlara göredir. Bunlar ise vehmedilmiş varlıktan ve varlık vehminden kurtulmuşlardır.

"Böyle kerîme olan bir nefis, sâlihât olan bâkıyeler sınıfında zâhir oldu. Ve fikren ve kavlen ve fiilen ve şahsen niyâbet-i Hakk'a salâhiyet kesb edip vücûd-i Hak ile bâkî olup ve bu vücud-i izâfî aleminin çok âfetlerinden ve tehlikelerinden ve korkularından kurtuldu." Bu sebepten onlar hakkında Kur'ân-ı Kerim'de لا خوف عليهم ولا هم يحزنون (Yûnus, 10/62) ya'nî "Onların üzerine havf ve hüzün yoktur" buyurulmuştur. Ve havf ve hüzün vücûd-ı vehmîde müstağrak olanlara göredir. Bunlar ise vücûd-ı vehmîden ve vehm-i vücûdîden halâs olmuşlardır.

35. Eğer binlerce iseler de bir kimsedir, ziyade değildir; aded düşünücü hayaller gibi değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

35. Eğer binlerce iseler de bir kimsedir, fazla değildir; sayı düşündüren hayaller gibi değildir.

"Allah" ism-i câmi'inin (Allah isminin tüm anlamlarını kendinde toplayan) mazharı (tecelli yeri) olan bu bâkî (kalıcı) ve sâlih (iyi) ruhlar, her ne kadar görünüşte ayrı ayrı şahıslar ve binlerce kimseler olsalar da bir kimsedir, fazla değildir. Çünkü hepsi Hak'kın vekilidir; ve onların tecelli yerinde konuşan ve iş yapan, hakiki vahdet (birlik) sahibi olan Hak'tır. Örneğin, bir şahsın etrafında birden fazla ayna olsa, hepsinden görünen bir şahıstır. Çoğalan ancak aynalardır. İkinci mısra, varsayılan bir sorunun cevabıdır. Yani birisi çıkıp sorar ki: "Bu bâkî ruhlar mademki Hakk'ın tecelli yerleridir ve aynalarda görünen hayaller gibi çok olsalar bile hepsi birdir; diğer insanlar da bu hükme dahil olmak gerekir. Çünkü onlar da ilahi tecelli yerlerinden başka bir şey değildirler?" İkinci mısra bu sorunun cevabıdır: Yani, "Evet öyledir. Fakat diğer insanlar sayı düşündüren hayallerdir; ve onların bakış açısında ve fikrinde çokluk sabittir; ve onlar bu hayallerin varlıklarını bağımsız kabul edip sayılarını saymakla ve düşünmekle meşgul olurlar. Bu bâkî ve sâlih ruhlar ise bu sayı düşündüren hayaller değildir. Onlar vehmedilmiş varlıktan kurtulmuşlardır," demek olur.

"Allah" ism-i câmi'inin mazharı olan bu nüfûs-i sâliha-i bâkıye, her ne kadar sûrette ayrı ayrı şahıslar ve binlerce kimseler olsa da bir kimsedir, zi-yâde değildir. Zîrâ hepsi nâib-i Hak'tır; ve onlanın mazharında kâil ve fâil olan vahdet-i hakikıyye sahibi olan Hak'tır. Meselâ bir şahsın etrafında müteaddid ayna olsa hepsinden görünen bir şahıstır. Taaddüd eden ancak ayna-lardır. İkinci mısra' bir suâl-i mukadderin cevabıdır. Ya'nî birisi çıkıp sorar ki: "Bu nüfüs-ı bakıye mâdemki Hakk'ın mazharıdırlar ve aynalarda görünen hayaller gibi çok olsalar bile hepsi birdir; sâir nâs dahi bu hükümde dâhil olmak îcâb eder. Zîrâ onlar da mezâhir-i ilâhiyyeden başka bir şey değildirler?" İkinci mısrâ' bu suâlin cevabıdır: Ya'nî, "Evet öyledir. Fakat sâir nâs aded düşünücü hayallerdir; ve onların nazarında ve fikrinde keserat sâbittir; ve onlar bu hayallerin vücûdlarını müstakil addedip adedlerini saymakla ve düşünmekle meşgül olurlar. Bu nüfüs-i bâkıye-i sâliha ise bu aded düşünücü ha-yäller değildir. Onlar vücud-i vehmîden kurtulmuşlardır," demek olur.

36. Akil ve me'kûl için boğaz ve gırtlak vardır. Gâlib ve mağlûb için akıl ve re'y vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

36. Akıl sahibi ve akledilen için boğaz ve gırtlak vardır. Üstün gelen ve yenilen için akıl ve görüş vardır.

Yukarıda açıklandığı üzere, şekil âleminde zerrelere varıncaya kadar bütün eşya, hem akıl sahibi hem de akledilen olduğundan, yediklerini yutmak için her ikisinin de boğazları ve gırtlakları vardır. Mana âleminde ise, akıl sahibi ve akledilene karşılık üstün gelen ve yenilen; boğaz ve gırtlağa karşılık da akıl ve görüş vardır.

Yukarıda îzâh olunduğu üzere, sûret âleminde zerrâta varıncaya kadar bütün eşyâ, hem âkil ve hem de me'kûl olduğundan, yediklerini yutmak için her ikisinin dahi boğazları ve gırtlakları vardır. Ma'nâ âleminde ise, âkil ve me'kûle mukābil gâlib ve mağlûb ve boğaz ve gırtlağa mukābil dahi akıl ve re'y vardır.

37. O adl asasına boğaz bağışlar o bu kadar asâyı ve ipi yedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

37. O adalet asasına boğaz bağışlar, o bu kadar asayı ve ipi yedi.

Bu şerefli beyitte, Şuara suresinde geçen "Sihirbazlar iplerini ve değneklerini attılar ve Firavun'un izzeti hakkı için elbette biz üstün gelenleriz dediler; hemen ardından Musa asasını bıraktı, o da anında uydurdukları şeyi yuttu" (Şuara 26/44-25) ayet-i kerimesine işaret edilir. Bu yutma meselesinde müfessirler arasında görüş ayrılığı vardır. Bir kısmı derler ki: Musa'nın asası büyük bir yılan oldu ve sihirbazların iplerini ve değneklerini tamamen yuttu; ortada onlardan hiçbir iz kalmadı ve tekrar asa oldu. Bir kısmı da "Yaptıkları şeyi yuttu" (Talha 20/71) ayet-i kerimesine göre derler ki: "Hayır, asa yılan olduğu zaman sihirbazların iplerini ve değneklerini maddeten yutmadı. Çünkü ipler ve değnekler Allah'ın yapısı ve yaratığıdır. Onların yapısı ancak sihirdir. Bu sebeple asa sihirbazların sihirlerini yuttu, yani geçersiz kıldı. Ve yılan hareketi gösteren sihirbazların ipleri ve değnekleri halkın gözünde ip ve değnek olarak kaldı." Buna cevaben denir ki, ipler ve değnekler gerçi Allah'ın yapısı ve yaratığıdır. Fakat sihirbazlar ipleri ve değnekleri olduğu gibi kullanmadılar. İpleri uzun boru şeklinde ördüler ve katranlara batırdılar ve içlerine cıva doldurdular ve değnekleri de oydular, aynı şekilde katrana bulayıp cıva doldurdular. Güneşin ısısından cıva kızıp genişledi. Tepeler gibi yığılmış yılanlar halinde kıvranmaya başladılar. Bu sebeple bunlar bu şekilde sihirbazların yapısı oldu ve asa bunları yuttu. Şu halde "maddeten yuttu" ve "eser kalmadı" diyenlerin görüşleri tercih edilir görünür. Çünkü onlar derler ki: "Bir sihirbaz bir sihirbaza üstün geldiği zaman, yenilenin sihri etkisiz kalmakla beraber, sihir aletleri ortada kalır ve uydurma olduğu ortaya çıkar. Firavun ile sihirbazlar Hz. Musa'yı sihirbaz ve elindeki asayı da sihir zannettiler ve bu sebeple karşı koymaya kalkıştılar. Ne zaman ki asa yılan olup sihirbazların sihir aletleri olan iplerini ve değneklerini maddeten yuttu; ve kendisi yine asa haline döndüğü ve ortada onların aletleri kalmamış bulunduğu halde asanın hacminde de bir artış görülmedi, sihirbazlar bunun tamamen sihir sanatına aykırı olduğunu anladılar ve mucize olduğuna kesin kanaat getirip derhal Hz. Musa'nın peygamberliğini tasdik ettiler." Gerçekten de eğer sihir aletleri ortada kalmış ve yalnız sihirbazların sihirleri geçersiz olmuş olsaydı, Hz. Musa'nın asasının da sihir mi yoksa mucize mi olduğu hakkında sihirbazlar tereddüt içinde bulunurlardı. Ve Hz. Musa'nın sihirde kâmil bir üstat olduğu zannı oluşurdu. Nitekim Firavun sihir ilmine vakıf olmadığı için, Kur'an-ı Kerim'de beyan buyurulduğu üzere sihirbazlara hitaben "O Musa size sihir öğreten büyüğünüzdür" (Taha, 20/71) dedi. Ve Nimetullah Nahcevani hazretleri "yuttu" kelimesi

Bu beyt-i şerîfte sûre-i Şuara'da vaki فَأَلْقُوا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (Şuara 26/44-25) Ya'nî “Sihirbazlar iplerini ve değneklerini ilkā ettiler; ve Fir'avn'ın izzeti hakkı için elbette biz gâlipleriz dediler; müteâkıben Musâ asâsını bıraktı, filhâl ejderhâ olup tezvîr ettikleri şeyi yuttu” âyet-i kerîmesine işaret buyurulur. Bu yutmak mes'ele-sinde müfessirler arasında ihtilaf vardır. Bir kısmı derler ki: Asâ-yı Mûsâ büyük yılan oldu ve sâhirlerin iplerini ve değneklerini kâmilen yuttu; ortada onlardan hiçbir eser kalmadı ve tekrar asâ oldu. Bir kısmı da: تَلْقَفُ مَا صَنَعُوا ya'nî "Tasnî ettikleri şeyi yuttu" âyet-i kerîmesine nazaran derler ki: "Hayır, asâ yılan olduğu vakit sâhirlerin iplerini ve değneklerini mâddeten yut-madı. Zîrâ ipler ve değnekler masnû' ve mahlûk-ı Hak'tır. Onların masnû'u ancak sihirdir. Binâenaleyh asâ sâhirlerin sihirlerini yuttu ya'nî ibtâl etti. Ve yılan hareketi gösteren sâhirlerin ipleri ve değnekleri halk nazarında ip ve değnek olarak kaldı." Buna cevâben denir ki, ip ve değnekler gerçi masnû' ve mahlûk-ı Hak'tır. Fakat sâhirler ipleri ve değnekleri hâliyle kullanmadılar. İpleri uzun boru şeklinde ördüler ve katranlara batırdılar ve içlerine cıva doldurdular ve değnekleri de oydular, kezâ katrana bulayıp cıva doldurdular. Harâret-i şemsten cıva kızıp inbisât etti. Tepeler gibi yığılmış yılanlar hâlinde kıvranmağa başladılar. Binâenaleyh bunlar bu sûretle sihirbazların masnû'u oldu ve asâ bunları yuttu. Şu halde "mâddeten yuttu" ve "eser kalmadı" diyenlerin mütâlaaları müraccah görünür. Zîrâ onlar derler ki: "Bir sâhir bir sâhire gâlip geldiği vakit, mağlûbun sihri muattal olmakla beraber, âlât-ı sihir meydanda kalır ve tezvîr olduğu meydana çıkar. Fir'avn ile sâhirler Hz. Mûsâ'yı sihirbâz ve elindeki asâyı da sihir zannettiler ve bu sebeple mukābeleye kıyâm ettiler. Vaktāki aså yılan olup sâhirlerin âlât-ı sihirleri olan iplerini ve değneklerini mâddeten yuttu; ve kendisi yine asâ hâline avdet ettiği ve ortada onların âlâtı kalmamış bulunduğu halde asânın hacminde de ziyâdelik görülmedi, sâhirler bunun tamâmen fenn-i sihre muhâlif olduğunu anladılar ve mu'cize olduğuna yakîn hasıl edip derhal Hz. Mûsâ'nın nübüvvetini tasdik ettiler." Filhakîka da eğer âlât-ı sihir meydanda kalmış ve yalnız sâhirlerin sihirleri bâtıl olmuş olsa idi, Hz. Mûsâ'nın asâsının da sihir mi yoksa mu'cize mi olduğu hakkında sâhirler mütereddid bulunurlar idi. Ve Hz. Mûsâ'nın sihirde bir üstâd-ı kâmil olduğu zehâbı hâsıl olurdu. Nitekim Fir'avn ilm-i sihre vakıf olmadığı için, Kur'ân-ı Kerîm'de beyân buyurulduğu üzere sihirbaz-lara hitaben إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمْ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ (Tâhâ, 20/71) ya'nî "O Mûsâ size sihir öğreten büyüğünüzdür" dedi. Ve Ni'metullah Nahcevânî hazretleri تَلْقَفُ keli-

38. Ve o eklin hepsi onda ziyâde olmadı. Zîrâ ki onun ekli ve şekli hayvânî olmadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

38. Ve o yediği şeyin hepsi onda artış yapmadı. Çünkü onun yemesi ve şekli hayvansal değildi.

Bilinmeli ki, o mecliste iki gariplik ortaya çıktı: Birincisi, asanın yılan olmasıydı; ve yılan olduğu zaman, asanın yılanlar şeklinde ortaya çıkan sihirbazlık eserlerini yutması şaşılacak bir şey değildi. Çünkü bir ejderhanın kendi benzeri olan küçük yılanları yutması doğal görünür. İkinci gariplik, tekrar asa olduktan sonra bir yığın sihirbazlık eserinin asanın varlığına geçmesi ve onda yok olmasıydı. İşte bu iki gariplik sonucunda Musa'nın delili, Firavun'un sihirbazlar aracılığıyla ortaya koyduğu hayalî delil üzerine açıkça üstün geldi. Nasıl ki A'râf suresinde فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (A'râf, 7/118) yani "Hak gerçekleşti ve sihirbazların yaptıkları şey bâtıl oldu" buyrulur. Şimdi, Musa'nın asası yılan şeklinde iken sihirbazların iplerini ve değneklerini, hayvansal bir gıda olmak için yutmadığı için, o yenen şeyin hepsi o asanın hacminde bir artış meydana getirmedi; aksine asanın bunları yutması Firavun'un delilini geçersiz kılmak içindi. Bu sebeple o yutmadaki yeme ve şekil hayvansal olmadı, aksine mucizevî oldu.

Ma'lûm olsun ki, o mecliste iki garâbet zâhir oldu: Birisi asânın yılan olması idi; ve yılan olduğu vakit, asânın yılanlar sûretinde zâhir olan âsâr-ı sehareyi yutması şâyân-ı istiğrâb değildi. Zîrâ bir ejderin kendi emsâli olan küçük yılanları yutması tabîî görünür. İkinci garâbet tekrar asâ olduktan sonra bir yığın âsâr-ı seharenin vücûd-i asâya intikâli ve onda nâ-bûd olması idi. İşte bu iki garâbet neticesinde Mûsâ'nın hücceti Fir'avn'ın sehare vâsıtasıyla izhâr ettiği hüccet-i muhayyele üzerine zâhir ve gâlip geldi. Nitekim sûre-i A'râf'ta فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (A'râf, 7/118) ya'nî "Hak vâki' oldu ve sâhirlerin yaptıkları şey bâtıl oldu" buyrulur. İmdi asâ-yı Mûsâ yılan sûretinde iken sâhirlerin iplerini ve değneklerini, bir gıdâ-yı hayvânî olmak için yutmadığı cihetle, o me'kûlün hepsi o asânın hacminde ziyâdelik vücûde getirmedi; belki asânın bunları yutması Fir'avn'ın hüccetini ibtâl için idi. Binâenaleyh o yutmadaki ekl ve şekil hayvânî olmadı, belki mu'cizevî oldu.

39. Muhakkak yakîne de asâ gibi boğaz verdi. Nihayet o doğan her bir hayali yedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

39. Kesinlikle yakîne de asa gibi bir boğaz verdi. Sonunda o, doğan her bir hayali yedi.

Bilinmeli ki bir yakîn hali, bir de şüphe hali vardır. Yakîn hakikattir ve şüphe hayaldir. Şimdi hakikat ortaya çıktığı zaman, şüphe yok olur; ve hakikat, şüpheleri Hz. Musa'nın asası gibi yutar ve onların izini bırakmaz. Bu sebeple Yüce Allah hakikate, bu hayal olan şüpheleri yutması için bir boğaz vermiştir.

Ma'lûmdur ki bir hâl-i yakîn bir de hâl-i şek vardır. Ve "yakîn" hakikat ve "şekk" hayâldir. İmdi hakikat zâhir olduğu vakit, şekk zâil olur; ve hakikat, şekkleri Hz. Mûsâ'nın asâsı gibi yutar ve onların eserini bırakmaz. Binâenaleyh Hak Teâlâ hakikate, bu hayâl olan şekkleri yutmak için boğaz vermiştir.

40. İmdi ma'nâlar için, a'yân gibi boğazlar vardır; ma'nâların boğazının râzıkı da Hudâ'dır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

40. Şimdi, anlamlar için, sabit hakikatler gibi boğazlar vardır; anlamların boğazının rızık vericisi de Allah'tır.

Şu halde, maddî sabit hakikatlerde birbirini yutmak için boğazlar olduğu gibi, anlamlar arasında da aynı şekilde birbirini yutmak için boğazlar vardır. Nasıl ki yakin hali bir anlam olduğu gibi, şüphe hali de bir anlamdır. Yakin anlamı, kendisine ihsan edilen manevî boğaz ile şüphe ve hayal anlamını yutar; ve anlam boğazlarının rızık vericisi de Hakk'tır.

Şu halde a'yân-ı mâddiyâtta birbirini yutmak için boğazlar olduğu gibi, ma'nâlar arasında da kezâ birbirini yutmak için boğazlar vardır. Nitekim hâl-i yakîn bir ma'nâ olduğu gibi hâl-i şekk dahi bir ma'nâdır. Ma'nâ-yı yakîn, kendisine ihsân olunan ma'nevî boğaz ile ma'nâ-yı şekki ve hayâli yutar; ve ma'nâ boğazlarının râzıkı da Hakk'tır.

41. Binaenaleyh balıktan aya kadar cezb-i mâye ile, kendisi için boğaz olmayan halk yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

41. Bu sebeple, balıktan aya kadar, kendisi için boğaz olmayan hiçbir halk, öz çekimiyle (cezbe-i mâye) var olmamıştır.

Böyle olunca, yerden göğe kadar, gerçek rızık verici (Rezzâk-ı hakîkî) tarafından, kendi varlıklarının devamına sebep olan maddî ve manevî özü çekmeyen, maddî ve manevî hiçbir yaratılmış yoktur.

Böyle olunca yerden göğe kadar, kendilerine, kıvamına sebep olan sûrî ve ma'nevî mâyeyi Rezzâk-ı hakîkî cânibinden çekmeyen, surî ve ma'nevî hiç- bir mahlûk yoktur.

42. Canın boğazı ten fikrinden hâlî olduktan sonra, onun rızkı iclâlî olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

42. Canın boğazı ten fikrinden boşaldıktan sonra, onun rızkı yüce olur.

Canın boğazı tene ilişkin fikirden, yani nefse ait haz düşüncelerinden boş kaldıktan sonra onun rızkı yüce, yani ilâhî ve ledün ilmine (Allah katından gelen gizli ilim) ait olur.

Canın boğazı tene müteallik fikirden, ya'nî hazz-ı nefsânî düşüncelerinden boş kaldıktan sonra onun rızkı iclâlî, yâ'nî ilâhî ve ilm-i ledünnî olur.

43. Tebdîl-i mizac şart geldi; bil ki kötülerin ölümü, kötü mizâcdan olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

43. Mizacı değiştirmek şart oldu; bil ki kötülerin ölümü, kötü mizaçtan olur.

Manevî hastalıktan kurtulmak için mizacı değiştirmek şarttır. Yani "Nefsânî hazzı, ruhanî hazza dönüştürmelidir. Bil ki kötü huylu ve nefsânî sıfatlara sahip kimselerin manevî ölümü, onların bu kötü mizaçlarından kaynaklanır."

Maraz-ı ma'nevîden kurtulmak için mizâcı değiştirmek şarttır. Ya'nî "Hazz-ı nefsânîyi hazz-ı rûhânîye tebdîl etmelidir. Bil ki kötü huylu ve nefsânî sıfatlı kimselerin ma'nevî ölümü, onların bu kötü mizâcından olur."

44. Vaktaki adamın mizâcı çamur yeyici oldu, sarı ve fenâ renkli ve sakîm ve zelîl oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

44. Adamın mizacı çamur yiyici olduğunda, sarı ve kötü renkli, hasta ve zelil oldu.

Nasıl ki adamın mizacı çamur yemekten haz aldığı ve zevk duyduğu zaman, yüzünün rengi sararır ve rengi uçar ve hasta ve zelil olur.

Nitekim adamın mizâcı çamur yemekten hazz aldığı ve zevk duyduğu vakit, beti benzi sararır ve rengi uçar ve alîl ve zelîl olur.

45. Vaktâki onun çirkin mizacı tebdîl buldu, çirkinlik gitti ve onun yüzü şem' gibi parladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

45. Onun çirkin mizacı değiştiği zaman, çirkinlik gitti ve yüzü mum gibi parladı.

Onun o çirkin olan çamur yeme mizacı değiştiği vakit, yüzünün çirkinliği gider ve yüzüne renk gelip mum gibi parlak olur.

Onun o çirkin olan çamur yemek mizâcı değiştiği vakit, çehresinin çirkin- liği gider ve yüzüne renk gelip şem' gibi parlak olur.

46. Süt öğrenici çocuğa bir dâye nerede! Tâ ki onun ağzının etrafını ni'met ile hoş etsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

46. Süt öğrenen çocuğa bir dadı nerede! Ta ki onun ağzının etrafını nimet ile hoş etsin.

"Bedfûz" (بد فوز) "her rûz" (هر روز) vezninde ağız etrafına denir. "Betfüz" (بتفوز) ve "betpûz" (بنيوز) ve "bedpûs" (بدپوس) da denir. Yani "Süt emmeye başlayan yeni doğmuş çocuğa layıkıyla hizmet edebilecek bir dadı nerededir ki, onun ağzının kenarında oluşan pasları temizlesin de, içtiği sütün lezzetini ona duyurabilsin." "Süt emmeye başlayan çocuk"tan kasıt, tasavvuf yoluna yeni giren sâlik; "dadı"dan kasıt, mürşid-i kâmil (tasavvuf yolunda rehberlik eden olgun kişi), "süt"ten kasıt, ilâhî bilgilerdir.

"Bedfûz" (بد فوز) "her rûz" (هر روز) vezninde ağız etrafına derler. "Betfüz" (بتفوز) ve "betpûz" (بنيوز) ve "bedpûs" (بدپوس) da derler. Ya'nî "Süt emmeye başlayan nevzâda lâyıkıyle hizmet edebilecek bir dâye nerededir ki, onun ağzının kenârında hâsıl olan pasları temizlesin de, içtiği sütün lezzetini ona duyurabilsin." "Tıfl-ı şîr-âmûz"dan murâd, sâlik-i mübtedî; "dâye"den murâd, mürşid-i kâmil, "süt"ten murâd, maârif-i ilâhiyyedir.

47. Eğer o memenin yolunu onun üzerine bağlarsa, yüz bostan yolunu onun üzerine açar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

47. Eğer o memenin yolunu onun üzerine bağlarsa, yüz bostan yolunu onun üzerine açar.

Eğer o dadı olan insân-ı kâmil mürşid, nefse ait hazlar memesinin yolunu Hakk Yolcusu üzerine kapatır ve onu bu nefsâniyet memesinden keserse, yüz manevî ve ruhanî bostan yolunu o Hakk Yolcusu üzerine açar.

Eğer o dâye olan mürşid-i kâmil, hazz-ı nefsânî memesinin yolunu sâlik üzerine bağlar ve onu bu nefsâniyet memesinden keserse, yüz bostân-ı ma'nevî ve rûhânî yolunu o sâlik üzerine açar.

48. Zîrâ ki meme, o zaîfin binlerce ni'met ve sofra ve ragîften hicabı oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

48. Çünkü meme, o zayıfın binlerce nimet, sofra ve ince pideden perdesi oldu.

"Ragîf" ince pide anlamındadır. Yani "Çünkü 'ümm-i rakūb' (binici anne) olan dünyanın memesi ve o memeden emilen peşin hazlar, henüz yeni doğmuş bir çocuk mesabesinde bulunan Hakk Yolcusu'nun, binlerce ruhanî ve manevî nimetten perdesi oldu. Çünkü onun canının boğazı ten fikriyle meşgul oldu."

"Ragîf" ince pide ma'nâsınadır. Ya'nî "Zîrâ "ümm-i rakūb" olan dünyanın memesi ve o memeden emilen huzûzât-ı âcile, henüz yeni doğan bir çocuk mesâbesinde bulunan sâlikin, binlerce rûhânî ve ma'nevî ni'metlerden hicâbı oldu. Zîrâ onun canının boğazı ten fikriyle meşgûl oldu."

49. İmdi bizim hayatımız fitâm-ı mevkūftur; azar azar cehd et! Söz bitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

49. Şimdi bizim hayatımız sütten kesilmeye bağlıdır; azar azar çaba göster! Söz bitti.

"Fitâm" çocuğu sütten kesmek demektir. Yani "Bizim manevî ve ruhanî hayatımız, binek anne olan [nefsanî haz] memesinden kesilmeye ve nefse ait hazları terk etmeye bağlıdır. Bu ise birdenbire olmaz; yavaş yavaş olur. Ey Hakk Yolcusu, bu hazları ve dünya memesini azar azar terk etmeye çalış! İşte sözün tamamı budur."

"Fitâm" çocuğu sütten kesmek demektir. Ya'nî "Bizim hayât-ı ma'nevîmiz ve rûhânîmiz ümm-i rakūb olan [hazz-ı nefsânî] memesinden kesilmeğe ve huzûzât-ı nefsâniyyeyi terke mütevakkıftır. Bu ise birdenbire olmaz; yavaş yavaş olur. Ey sâlik, bu huzûzâtı ve dünyâ memesini azar azar terke çalış! İşte sözün tamâmı budur."

50. Vaktaki âdemî cenîn idi, gıdâsı kan idi. Mü'min kezâ necesten temizlik götürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

50. İnsan cenin iken gıdası kan idi. Mümin de aynı şekilde necasetten temizlik elde eder.

İnsan ana rahminde bulunduğu zaman, onun gıdası, annesinin hayız kanı idi; ve bu pis kan ile beslenirdi. Annesinden doğduktan sonra gıdasının türü değişti ve temiz oldu. Fakat bu dünyanın gıdası da ruhanîlik âlemine göre hayız kanı hükmünde olduğundan, mümin de aynı şekilde bu dünyanın cismanî ve yoğun olan gıdalarından nefsini tutma ve riyâzât sebebiyle temizlik elde eder.

Âdem ana rahminde bulunduğu vakit, onun gıdâsı, vâlidesinin hayız kanı idi; ve bu pis kan ile tegaddî ederdi. Anasından doğduktan sonra gıdâsının nev'i değişti ve temiz oldu. Fakat bu dünyânın gıdâsı dahi rûhâniyyet âlemine nisbetle hayız kanı mesâbesinde olduğundan, mü'min dahi kezâlik bu dünyanın cismânî ve kesîf olan gıdalarından nefsini imsâk ve riyâzet sebebiyle temizlik hâsıl eder.

51. Kanın fitâmından onun gıdâsı süt oldu; ve sütün fitâmından lokma tutucu oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

51. Kanı bırakmasından sonra onun gıdası süt oldu; sütün bırakılmasından sonra da lokma tutucu oldu.

Çünkü mümin, ana rahminden dünyaya gelip kan içmeyi bıraktı, süt içmeye başladı; sütten kesildiğinde ise türlü türlü lezzetli yiyecekler yemeye başladı.

Zîrâ mü'min ana rahminden dünyaya gelip kan içmekten kesildi, süt içmeğe başladı; ve sütten kesildi, türlü türlü lezîz taâmlar yemeğe başladı.

52. Ve lokmanın fitâmından bir Lokman olur. Gizli olan tâlibin matlûbu olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

52. Ve lokmanın kesilmesinden bir Lokman olur. Gizli olan, talep edenin matlûbu olur.

Ve bu lezzetli yiyeceklerden de kesilirse, bir Lokman ve ruhanî bir hekim ve İlâhî bir bilge olur; ve her nefeste, bedenin yoğunluğu perdesi altına gizlenmiş olan gerçek matlûbun (talep edilenin) talep edeni olur.

Ve bu lezîz taâmlardan dahi kesilirse bir Lokman ve bir tabîb-i rûhânî ve hakîm-i İlâhî olur; ve her nefeste, nikab-ı kesâfet altına gizlenmiş olan matlûb-ı hakîkînin tâlibi olur.

53. Eğer cenîne rahim içinde bir kimse diye idi ki: "Dışarıda çok muntazam bir âlem vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

53. Eğer rahimdeki cenine bir kimse şöyle deseydi: "Dışarıda çok düzenli bir âlem vardır."

54. "Arz ve tûl ile bir hurrem zemîn, onda çok ni'met ve hadsiz yemekler vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

54. "Eni ve boyuyla hoş bir yer, onda çok nimet ve sınırsız yiyecekler vardır."

55. "Dağlar ve denizler ve sahrâlar, bostanlar, bağlar ve tarlalar vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

55. Dağlar ve denizler ve çöller, bostanlar, bağlar ve tarlalar vardır.

56. "Çok yüksek ve pür-ziyâ bir gök, güneş ve ay ve yıldızlar yüz Sühâ vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

56. "Çok yüksek ve ışık dolu bir gök, güneş ve ay ve yıldızlar, yüz Sühâ vardır."

"Sühâ" bir yıldızın adıdır; ve ışığı çok hafif olduğu için bununla gözün kuvvetini denerler, yani bu yıldızı gözleri kuvvetli olanlar görür. Bazı nüshalarda "Sühâ" yerine "bahâ" geçmektedir. Bu durumda anlam "yüz güzellik vardır" demek olur.

"Sühâ" bir yıldızın adıdır; ve gâyet ziyâsı hafif olduğu için bununla gözün kuvvetini tecrübe ederler, ya'nî bu yıldızı gözleri kuvvetli olanlar görür. Ba'zı nüshalarda "Sühâ" yerine "bahâ" vâkı'dır. Bu sûretle ma'nâ "yüz güzellik vardır" demek olur.

57. "Cenûbdan ve şimâlden ve batıdan, bağlar, arûsluklar ve sûr tutar." Ya'nî lodostan ve poyrazdan ve batıdan, bağlar gelinler gibi süslenirler ve düğün evine döner.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

57. "Güneyden ve kuzeyden ve batıdan, bağlar, gelinler gibi süslenirler ve sur tutar." Yani lodos yönünden ve poyraz yönünden ve batı yönünden, bağlar gelinler gibi süslenirler ve düğün evine döner.

58. Onun acâibleri sıfata gelmez. Sen bu zulmet içinde yine imtihan içindesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

58. Onun şaşılacak şeyleri sıfatla anlatılamaz. Sen bu karanlık içinde yine imtihan içindesin.

O dünyanın şaşılacak şeyleri anlatmakla bitip tükenecek şeyler değildir. Sen niçin bu karanlık yerde sıkıntı içindesin?

O dünyanın acâibâtı tavsîf ile biter tükenir şey değildir. Sen niçin bu karanlık yerde mihnettesin?

59. Dar yer çarmıhında, habs ve pislikler ve zahmet arasında kan yersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

59. Dar yer çarmıhında, hapis ve pislikler ve zahmet arasında kan yersin.

Çarmıh gibi bu daracık ana rahminde hapiste ve pislikler ve zahmetler arasında, hayız kanı yiyip durursun.

Çarmıh gibi bu daracık ana rahminde hapiste ve pislikler ve zahmetler arasında, hayız kanı yeyip durursun.

60. O kendi halinin hükmü ile münkir olurdu. Bu risaletten yüz çevirici ve kâfir olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

60. O, kendi halinin gereği olarak inkâr ederdi. Bu risaletten yüz çevirici ve kâfir olurdu.

Bu sözleri dinleyen cenin, kendi halindeki rahatlığa bakar ve bu halinin gereği olarak: "Hayat ancak budur, bundan başka âlem yoktur. O anlatılan âlemin aslı yoktur, hayaldir," diye inkâr eder ve bu risaletten yüz çevirir ve kâfir olurdu. Nasıl ki peygamberler ruhlar âleminin ve ahiret âleminin özelliklerini açıkladıkça inkârcılar وَقَالُوا ما هي إلا حياتنا الدُّنْيَا نَمُوتُ ونَحْيا وَمَا يُهلكنا إلا الدهر (Câsiye, 45/24) yani "Bizim ancak dünya hayatımız vardır, ölürüz ve diriliriz ve bizi ancak zaman helak eder; dediler."

Bu sözleri dinleyen cenîn kendi hâlindeki râhata bakar ve bu hâlinin hükmü ile: "Hayat ancak budur, bundan başka âlem yoktur. O tavsif olunan âlemin aslı yoktur, hayâldir," diye inkâr eder ve bu risâletten yüz çevirir ve kâfir olurdu. Nitekim peygamberler âlem-i ervâhın ve âlem-i âhiretin evşafını beyan ettikçe münkirler وَقَالُوا ما هي إلا حياتنا الدُّنْيَا نَمُوتُ ونَحْيا وَمَا يُهلكنا إلا الدهر (Câsiye, 45/24) ya'nî "Bizim ancak hayât-ı dünyamız vardır, ölürüz ve diriliriz ve bizi ancak dehr helâk eder; dediler."

61. Ki bu muhâldir ve iğfâldir ve aldatmadır. Zîrâ ki körün vehmi bu ma'nadan uzaktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

61. Çünkü bu imkânsızdır, aldatmadır ve kandırmadır. Zira körün sanısı bu anlamdan uzaktır.

O cenin derdi ki: "Bu âlemden başka bir âlem, bu hayattan başka bir hayat olması imkânsızdır. Ve bu sözler aldatmak ve kandırmak için söylenmiştir." Zira o ceninin gözü, dünya hayatını görmekten kör olduğu için, onun sanısına, ana rahmindeki hayattan başka bir hayat olduğu sığmaz ve böyle bir anlamı hayal edemez. İşte berzah hayatına (ölümden sonraki ara âlemdeki yaşama) inanmayan dünya ehlinin hâli de böyledir.

O cenîn derdi ki: "Bu âlemden başka âlem, bu hayattan başka hayât olması muhâldir. Ve bu sözler iğfâl ve aldatmak için söylenmiştir." Zîrâ o cenînin gözü, hayât-ı dünyeviyyeyi görmekden kör olduğundan, onun vehmine, ana rahmindeki hayattan başka bir hayât olduğu sığmaz ve böyle bir ma'nâ- yı tasavvur edemez. İşte hayât-ı berzahiyyeye inanmayan ehl-i dünyanın hâli de böyledir.

62. Mâdemki bir şeyin cinsini onun idraki görmedi onun sahib-i inkâr olan idrâki dinleyemez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

62. Mademki bir şeyin cinsini onun idraki görmedi, inkâr sahibi olan idraki dinleyemez.

"Münker-nâk" terkibi hakkında Hint şârihlerinden Mir Nurullah buyurur ki: "Münker" lafzı kâf harfinin üstün okunmasıyla masdar-ı mîmî (mastar anlamı taşıyan isim) kabul edilirse, "nâk" edatıyla, "münker" lafzı zorlanmadan doğru olur. Şimdi bu durumda "münker-nâk" inkâr-nâk demek olup inkâr sahibi anlamı verilir. Yani "Mademki haber verilen şeyin cinsini o ceninin görme idraki görmedi, inkâra yakın ve meyilli olan idraki artık bu haberi dinleyemez."

"Münker-nâk" terkibi hakkında Hind şârihlerinden Mîr Nûrullah buyurur ki: "Münker" lafzı kâfın fethi ile okunup masdar-ı mîmî i'tibâr olunursa, "nâk" edâtı ile, "münker" lafzı tekellüfsüz dürüst olur. İmdi bu sûrette "münker-nâk" inkâr-nâk demek olup sahib-i inkâr ma'nâsı verilir. Ya'nî "Mâdemki haber verilen şeyin cinsini o cenînin basar-ı idrâki görmedi, inkâra mukârin ve mütemâyil olan idrâki artık bu haberi dinleyemez."

63. Böylece cihanda umum-i halka abdal, o cihandan nişan söylerler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

63. Böylece dünyada halkın geneline abdal, o dünyadan işaretler söylerler.

İşte böylece bu fani dünya âleminde, halkın geneline cismanî sıfatlarını ruhanî sıfatlara dönüştürüp, ruhanî âlemi ve melekûtu (gayb âlemini) müşahede eden peygamberler ve onların varisleri olan evliyalar, o dünyadan ve baki hayattan işaretler söylerler de derler:

İşte böylece bu âlem-i fânî olan dünyâda umûm halka sıfât-ı cismâniyyelerini sıfât-ı rûhâniyyeye tebdîl edip, âlem-i rûhâniyyeti ve melekûtu müşâhede eden enbiyâ ve onların vârisleri olan evliyâ o cihândan ve hayât-ı bâkıyeden nişân söylerler de derler:

64. Ki: “Bu cihân çok karanlık ve dar bir kuyudur. Hâriçte kokusuz ve renksiz bir âlem vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

64. Ki: "Bu dünya çok karanlık ve dar bir kuyudur. Dışarıda kokusuz ve renksiz bir âlem vardır."

Melekût ve ruhanîlik âlemi, mülk ve cismanîlik âlemi gibi kokuşmuş ve renkten renge girip değişimler geçiren bir âlem değildir.

Âlem-i melekût ve rûhâniyyet, âlem-i mülk ve cismâniyyet gibi müteaffin ve renkten renge girip istihâlât geçiren bir âlem değildir.

65. Onlardan hiçbir kimsenin kulağına gitmedi; zîrâ tama' derin ve cesîm hicâb geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

65. Onlardan hiçbir kimsenin kulağına gitmedi; çünkü tamah derin ve büyük bir perde oldu.

Hakk Abdalları'nın bu sözleri, dünya ehlinden hiçbirinin kulağına gitmedi. Çünkü cismanî hazlara yönelik tamah, onların kalplerine derin ve büyük bir perde oldu.

Abdâl-ı Hakk'ın bu sözleri, ehl-i dünyâdan hiçbirisinin kulağına gitmedi Zîrâ huzûzât-ı cismâniyyeye vâki' olan tama', onların kalblerine derin ve azîm dair hicâb oldu.

66. Tama', kulağı işitmekten bağlar; garaz, gözü ıttıla'dan bağlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

66. Tamah, kulağı işitmekten alıkoyar; garaz (kin, düşmanlık), gözü bilgi edinmekten alıkoyar.

Bedensel haz, tamahı hakikati işitmekten kulağı sağır eder. Nefsani garaz, aklın gözünü dünya hayatının geçiciliğine ve ahiret aleminin kalıcılığına dair bilgi edinmekten kör eder. Nasıl ki hadis-i şerifte "اياكم والطمع فان الطمع يعمى و يصم" yani "Tamahdan sakının; çünkü tamah kör ve sağır eder" buyurulur.

Hazz-ı cismânî tama'ı, hakikati işitmekten kulağı sağır eder. Garaz-ı nefsânî aklın gözünü hayât-ı dünyeviyyenin fânîliğine ve âlem-i âhiretin bâkî liğine ıttıla'dan kör eder. Nitekim hadîs-i şerifte اياكم والطمع فان الطمع يعمى و يصم ya'nî "Tama'dan sakının; zîrâ tama' kör ve sağır eder" buyurulur.

67. Nitekim o cenîne kan tama'ı ki alçak vatanlarda o onun gıdasıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

67. Nasıl ki o cenine kan arzusu, alçak vatanlarda onun gıdasıdır.

Nasıl ki o ana rahmindeki cenine, bulunduğu o aşağılık ortamların zevki, hazzı ve gıdası olan kan arzusu;

Nitekim o ana rahmindeki cenîne, bulunduğu o süflî muhîtlerin zevkı ve hazzı ve gıdâsı olan kan tama'ı;

68. Bu cihânın hadîsinden mahcûb etti; cismin kanını onun gönlüne mahbûb etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

68. Bu dünyanın sözünden mahcup etti; cismin kanını onun gönlüne sevimli kıldı.

Bu dünyanın özelliklerine ilişkin olan sözün ve haberin kabulüne engel ve perde oldu; ve anasının hayız kanını, onun gönlüne sevimli ve hoş gösterdi.

Bu dünyanın evsâfına müteallık olan sözün ve haberin kabûlüne mâni' ve hicâb oldu; ve anasının hayız kanını, onun gönlüne sevimli ve latif gösterdi.

69. Merd, bütün bu ni'metin nevi'lerinden kaldı; kuşluk taâmı o kandan gayri bilmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

69. Kişi, bütün bu nimet çeşitlerinden mahrum kaldı; kuşluk yemeğini o kandan başka bilmez.

Ana rahminde bulunan kişi, bütün bu dünya nimetinin çeşitlerinden mahrum kaldı. O, orada kuşluk yemeğini o hayız kanından başka bilmez. Yani onun orada bildiği kuşluk yemeği ancak bu kandan ibarettir. Hint nüshalarında "merd" yerine "ferd" geçmektedir. Bu durumda anlam; "O cenin ana rahminde bütün bu dünya nimetinin çeşitlerinden tek ve ayrı kaldı" demek olur.

Ana rahminde bulunan kişi bütün bu dünyâ ni'metinin nevi'lerinden mahrûm kaldı. O, orada kuşluk taâmını o hayız kanından başka bilmez. Ya'nî onun orada bildiği kuşluk taâmı ancak bu kandan ibârettir. Hind nüshalarında "merd" yerine "ferd" vâki'dir. Bu sûrette ma'nâ; "O cenîn ana rahminde bütün bu dünyâ ni'metinin nevi'lerinden ferd ve ayrı kaldı" demek olur.

## Hırstan dolayı fil yavrusunu yiyenlerin ve nâsihin nasîhatini terkin kıssası

70. Sen onu işitmedin mi ki, Hindistan'da bir ârif birtakım dostları gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

70. Sen onu işitmedin mi ki, Hindistan'da bir ârif birtakım dostları gördü.

71. Aç kalmış ve azıksız ve çıplak olmuş, uzak yoldan seferden eriştiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

71. Aç kalmış, azıksız ve çıplak bir halde, uzak yoldan seferden geldiler.

72. Onun ârifliğinin muhabbeti kaynadı ve onlara hoş bir selâm dedi ve gülbün gibi açıldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

72. Onun ârifliğinin muhabbeti coştu ve onlara hoş bir selâm verdi ve gül bahçesi gibi açıldı.

73. Dedi: "Bilirim ki tecevvu'dan ve boşluktan, bu Kerbela'dan size elem-i cem' geldi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

73. Dedi: "Bilirim ki açlıktan ve boşluktan, bu Kerbela'dan size toplu bir elem geldi."

O ârif, uzun yollardan aç ve çıplak olarak gelmiş olan dostlarını görünce onlara latif bir selam verdi ve onun ârifliğinin gereği olan hemcinsine muhabbet içinden kaynadı da onlara dedi ki: "Bilirim ki açlıktan ve mide boşluğundan ve Kerbela'ya benzeyen susuz sahrâlardan sizin varlığınızda elem ve meşakkat toplandı."

O ârif uzun yollardan aç ve çıplak olarak gelmiş olan dostlarını görünce onlara latîf bir selâm verdi ve onun ârifliğinin iktizâsı olan hemcinsine muhabbet içinden kaynadı da onlara dedi ki: "Bilirim ki açlıktan ve mi'de boşluğundan ve Kerbela'ya müşâbih olan susuz sahrâlardan sizin vücûdunuzda elem ve meşakkat toplandı."

74. "Fakat, ey dost olan taife, Allah hakkıçün, sizin taâmınız nihayet fil yavrusu olmasın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

74. "Fakat, ey dost olan topluluk, Allah hakkı için, sizin yiyeceğiniz sonunda fil yavrusu olmasın!"

75. "Fil vardır; şimdi bu tarafa gidiyorsunuz, benim nasîhatimi candan ve gönülden dinleyiniz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

75. "Fil vardır; şimdi bu tarafa gidiyorsunuz, benim nasîhatimi candan ve gönülden dinleyiniz!"

"Şimdi gittiğiniz bu tarafta filler vardır; bu hususa dair size nasihat edeceğim; benim bu sözlerimi tam bir ciddiyetle dinleyip uygulayınız."

"Şimdi gittiğiniz bu tarafta filler vardır; bu husûsa dâir size nasîhat edeceğim; benim bu sözlerimi kemâl-i ciddiyetle dinleyip amel ediniz."

76. "Yolunuzda fil yavruları vardır; onların avı sizin çok gönlünüzün arzûsudur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

76. "Yolunuzda fil yavruları vardır; onların avı sizin çok gönlünüzün arzusudur.

O gittiğiniz tarafta fil yavrularına da rast gelirsiniz; karnınız aç olduğu için, o fil yavrularını avlamaya hırslı olacaksınız."

"O gittiğiniz tarafta fil yavrularına da rast gelirsiniz; karnınız aç olduğu için, o fil yavrularını avlamağa harîs olacaksınız."

77. "Çok zaîf ve latîf ve çok semizdirler; fakat pusuda talib olarak anaları vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

77. "Çok zayıf ve latif ve çok semizdirler; fakat pusuda talip olarak anaları vardır.

"Zayıf" semizin zıddı olan anlama değildir. Burada kuvvetsiz ve mukavemetsiz demektir. Hint nüshalarında "zayıf" yerine "tarif" yazılıdır. Yeni doğmuş ve semiz ve yağlı anlamınadır. Yani "O fil yavruları yeni doğmuşlardır. Tombul tombul suretleri latif ve sevimli ve yumuk yumuktur; fakat anaları pusuda gizlenmiş onların hallerini gözetler."

"Zaîf" semizin zıddı olan ma'nâya değildir. Burada kuvvetsiz ve mukāvemetsiz demektir. Hind nüshalarında "zaîf" yerine "tarîf" muharrerdir. Nevzâd ve semiz ve yağlı ma'nâsınadır. Ya'nî "O fil yavruları yeni doğmuşturlar. Tombul tombul sûretleri latîf ve sevimli ve yumuk yumuktur; fakat anaları pusuda gizlenmiş onların ahvâlini tarassut eder."

78. "O yavrusunun arkasından, figan ve ah ah ile yüz fersah yol devreder."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

78. "O yavrusunun arkasından, figan ve ah ah ile yüz fersah yol devreder."

O ana fil, yavrusuna o kadar şefkatli ve düşkündür ki, onun arkasından yana yakıla yüz fersah yol yürümeye katlanır ve yavrusuna olan sevgisi ve merhameti son derecededir.

"O ana fil, yavrusuna o kadar şefîk ve meclûbdur ki, onun arkasından yana yakıla yüz fersah yol yürümeğe katlanır ve yavrusuna olan muhabbeti ve merhameti son derecededir."

79. "Onun hortumundan ateş ve duman gelir; onun merhum olan yavrusundan hazer ediniz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

79. "Onun hortumundan ateş ve duman gelir; onun merhum olan yavrusundan sakınınız."

"Yavrusunu takip ederken, o ana filin hortumundan gazap ateşi ve dumanı fışkırır. Anası tarafından bu derece merhamet hissiyle takip olunan fil yavrusunu avlamaktan sakınınız."

"Yavrusunu ta'kib ederken, o ana filin hortumundan gazab ateşi ve dumanı fışkırır. Anası tarafından bu derece hiss-i merhamet ile ta'kîb olunan fil yavrusunu avlamaktan sakınınız."

80. Ey oğul, evliyâ Hakk'ın etfâlidir; onlar huzûrda ve gaybette haberlidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

80. Ey oğul, evliyâ Allah'ın çocukları gibidir; onlar huzurda ve gaybette (göz önünde ve gözden uzakta) haberlidir.

"Huzur ve gaybet"ten kasıt, Allah'a göre huzur ve gaybet değildir. Çünkü evliyâ hiçbir an Allah'tan gafil değildirler. Bu huzur ve gaybet, mülk âlemine (görünen âlem) ve melekût âlemine (gayb âlemi) göre evliyânın huzuru ve gaybetidir. Çünkü evliyâ bazen melekût âlemini düşünmeye dalmış ve mülk âleminden gafil olur. Ve bazen mülk âleminin hükümlerine dalması sebebiyle melekût âlemini düşünmekten gafil olur. Bu sebeple onların bu durumlara göre huzur ve gaybetleri meydana gelir. Nasıl ki bu duruma işaretle Hz. Sa'dî bir velînin dilinden şöyle buyurur. Beyit: "Bazen gökler üzerinde otururum; bazen de ayağımın arkasını göremem." Ve Cenâb-ı Şeyh-i Ekber bu yakınlık ve uzaklık hakkında Fass-ı Eyyûbî'de أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ (Sâd, 37/41) [yani "Doğrusu şeytan bana bir yorgunluk ve eziyet verdi"] ayet-i kerîmesini tefsir ederek açıklamalar vermişlerdir. Bu giriş bilindikten sonra beyt-i şerîfin anlamı şöyle olur: "Evliyâ Allah'ın çocukları gibidir. Bir baba çocuklarının işleriyle nasıl ilgilenir ve onlara yönelirse, Allah da onların işleriyle öylece ilgilenir. Çünkü evliyâ, iradelerini Allah'ın iradelerinde yok etmişlerdir. Bu sebeple onlar ilâhî tasarrufla bu mülk ve şehadet âleminin (görünen âlem) hükümleri karşısında hazır olsalar veya yine Allah'ın tasarrufuyla melekût âlemini düşünmeye dalmış olarak bu mülk ve şehadet âleminin hükümlerinden gafil olsalar, onların özel terbiye edicileri olan Allah onların hallerinden haberdardır. Çünkü onların işitmesi ve görmesi ve kuvvetleri Allah'tır. Nasıl ki hadîs-i kudsîde كنت له سمعا و بصرا و لسانا و يدا ... الخ yani "Ben onun işitmesi, görmesi ve eli... olurum"] buyrulur.

"Huzûr ve gaybet"ten murâd, Hakk'a nazaran huzûr ve gaybet değildir. Zîrâ evliyâ hiçbir an Hak'tan gâfil değildirler. Bu huzûr ve gaybet, âlem-i mülk ve melekûta nazaran evliyânın huzûr ve gaybetidir. Zîrâ evliyâ ba'zan âlem-i melekûtun mütâlaasında müstağrak ve âlem-i mülkten gâib olur. Ve ba'zan âlem-i mülkün ahkâmında istiğrâkı hasebiyle âlem-i melekûtun mütâlaasından gâib olur. Binâenaleyh onların bu mevtınlara göre huzur ve gaybetleri vâki' olur. Nitekim bu hâle işâreten Hz. Sa'dî bir velînin lisânından şöyle buyurur. Beyit: "Ba'zan eflâk üzerinde otururum; ba'zan da ayağımın arkasını göremem." Ve Cenâb-ı Şeyh-i Ekber bu kurb ve bu'd hakkında Fass-ı Eyyûbî'de أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ (Sâd, 37/41) [ya'ni "Doğrusu şeytan bana bir yorgunluk ve eziyet verdi"] âyet-i kerîmesini tefsîren îzâhat i'tâ buyurmuşlardır. Bu mukaddime ma'lûm olduktan sonra beyt-i şerîfin ma'nâsı böyle olur: "Evliyâ Hakk'ın çocukları mesâbesindedir. Bir baba çocuklarının umûruna nasıl mütevellî ve müteveccih ise, Hak dahi onların umûruna öylece mütevellîdir. Zîrâ evliyâ, irâdelerini Hakk'ın iradelerinde mahv etmişlerdir. Binâenaleyh onlar tasarruf-i ilâhî ile bu âlem-i mülk ve şehadetin ahkâmı muvâcehesinde hâzır olsalar veyâhut yine tasarruf-i Hak ile âlem-i melekûtun mütâlaasında istiğrâkan bu âlem-i mülk ve şehadetin ahkâmından gaybet etseler, onların mürebbî-i hâsları olan Hak onların ahvâlinden bâ-haberdir. Zirâ onların sem'i ve basarı ve kuvâsı Hak'tır. Nitekim hadîs-i kudside كنت له سمعا و بصرا و لسانا و يدا ... الخ ya'ni "Ben onun sem'i, basarı ve eli... olurum"] buyrulur.

81. Onların o noksanını gâiblik düşünme, zira o onların cânından dolayı kîn çeker.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

81. Onların o noksanını gaybda olma sanma, çünkü o onların canından dolayı kin çeker.

Yani, onların cismaniyetlerine ait noksanlığı Hak katından gaybda olma sanma ve zalimlerin onların bedenlerine hapsetme, dövme ve kesme gibi fiillerle tecavüz ve saldırılarını veya zahirî hastalıklarla bedenlerinin sakatlıklarını veya dış görünüşte hor ve hakir yaşamalarını görüp de, "Bunların bu hale maruz kalmaları Hak'tan gaybda olduklarının işaretidir" deme. Çünkü Hak onların bedenlerinden dolayı değil, kendi katında değerli olan canlarından dolayı kin çeker. Çünkü beden maddedir ve maddeye itibar yoktur; itibar ancak ruha ve manayadır.

Ya'nî, onların cismâniyetlerine taalluk eden noksânı huzûr-ı Hak'tan gâiblik düşünme ve zalemenin onların cisimlerine habs ve darb ve katı gibi efâl ile tecavüz ve taaddîlerini veyâhut emrâz-ı sûriyye ile cisimlerinin ma'lûliyetlerini veyâhut sûret-i zâhirede hor ve hakîr yaşamalarını görüp, deme ki "Bunların bu hâle ma'rûz kalmaları Hak'tan gâib olduklarının alâmetidir." Zîrâ Hak onların cisimlerinden dolayı değil, ind-i ilâhîsinde mükerrem olan canlarından dolayı kîn çeker. Çünkü cisim maddedir ve maddeye i'tibâr yoktur i'tibâr ancak rûha ve ma'nâyadır.

82. Dedi ki: "Bu evliyâ benim çocuklarımdır; garīblikte iş güçten ferddir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

82. Dedi ki: "Bu evliyâ benim çocuklarımdır; gariplikte iş güçten uzaktırlar."

Değerli şârihler, Yüce Allah'ın "Evliyâ benim çocuklarımdır" buyurduğuna dair açık bir nass kaydetmemişlerdir. Hint şârihlerinden Şeyh Abdüllatîf, bu şerefli beyitte "Halk Allah'ın iyâlidir" yani "Halk Allah'ın ailesidir" hadis-i şerifine işaret edildiğinden bahsetmiş ise de, Bahru'l-Ulûm hazretleri bu görüşe itiraz edip şöyle demiştir: "Bu hadisin hükmü geneldir ve bütün halkı kapsar. Halbuki Hz. Pîr, Allah'ın ailesi olmayı evliyâya özgü kılmıştır. Bu sebeple bu hadise nasıl işaret olabilir? Meğer ki hadis-i şerifteki 'halk'tan maksat evliyâ olsun; bu ise uzak bir anlamdır." Ankaravî hazretleri de bazı ayet ve hadislerin delaletinden bahsetmiştir. Fakire (bana) açık olan anlam şudur ki: Yüce Allah Hazretleri, "Yeryüzünde rızıkları Allah'ın üzerine olmayan hayvan cinsinden hiçbir şey yoktur." (Hûd, 11/6) buyurduğu için, bütün yaratılmışların rızık vericisidir ve yaratılmışlar O'nun ailesidir. Fakat avam halkın işlerine Yüce Allah vasıtalı olarak bakar. Bu sebeple Şeyh-i Ekber hazretleri Fütûhât-ı Mekkiyye'sinde dünyaya "ümm-i rakūb" (binici anası, yani binek hayvanı gibi kullanılan dünya) tabirini kullanmıştır. Halbuki peygamberlerin ve evliyânın işlerine Yüce Allah vasıtasız olarak bakar. Nitekim İbrahim (a.s.)'dan naklen Şuarâ suresinde, "Öyle Allah'tır ki bana yedirir ve içirir ve hasta olduğum vakit O bana şifa verir." (Şuarâ, 26/79) buyrulmuştur. Bu sebeple, genel halk "ümm-i rakūb" olan dünyanın çocukları, halkın seçkinleri olan peygamberler ve evliyâ ise Hakk'ın çocukları olmuş olurlar. Ve bu anlamı şanlı Peygamber Efendimiz de, "Ben Rabbimin katında gecelerim, bana yedirir ve içirir." hadis-i şerifiyle beyan buyurmuşlardır. Ve caizdir ki bu anlamda açık bir hadis-i kudsî de olup Pîr efendimiz bu hadise işaret buyurmuşlardır. Yahut bu anlam, Pîr efendimizin yüce sırrına gelen ilahi hitaplardandır. Nitekim ilerideki şerefli beyitte bu anlama işaret görülür. Şerefli beytin özet anlamı şöyle olur: "Evliyâ benim çocuklarımdır, onlar dünya hayatında gariplik içinde, işten güçten müstağni (bağımsız) ve dünya alayişlerinden (süslerinden) uzak ve özgür bir haldedirler. Onların işlerini yöneten benim."

Şurrâh-ı kirâm Hak Teâlâ'nın "Evliyâ benim etfâlimdir" buyurduğuna dâir sarîh bir nass kayd etmemişlerdir. Hind şârihlerinden Şeyh Abdüllatîf bu beyt-i şerîfte الخلق عيال الله ya'ni "Halk Allah'ın iyâlidir" hadis-i şerîfine işâre buyurulduğundan bahsetmiş ise de, bu mütâlaaya Bahru'l-Ulûm hazretleri i'tiraz edip: "Bu hadîsin hükmü âmmdır ve cemî-i halka şâmildir. Halbuki Hz. Pîr iyâlullah olmayı evliyâya tahsîs buyurmuşlardır. Binâenaleyh bu hadîse nasıl işâret olabilir. Meğer ki hadîs-i şerifteki "halk"tan murâd evliyâ olsun; bu ise uzak bir ma'nâdır" demiştir. Ankaravî hazretleri de ba'zı âyât ve ahâdîsin delâletinden bahs buyurmuşlardır. Fakîre lâyih olan ma'nâ budur ki: Hak Teâlâ Hazretleri وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا (Hûd, 11/6) [ya'ni "Yeryüzünde rızıkları Allah'ın üzerine olmayan hayvan cinsinden hiçbir şey yoktur."] buyurduğu cihetle, bütün mahlûkātın mu'îlidir ve mahlûkāt onun iyâlidir. Fakat avâm-ı halkın umûruna Hak Teâlâ bilvâsıta tevellî buyurur. Bu sebeble cenâb-ı Şeyh-i Ekber Fütûhât-ı Mekkiyyelerinde dünyâya "ümm-i rakūb" ta'bîr buyurmuşlardır. Halbuki enbiyâ ve evliyânın umûruna Hak Teâlâ bilâ-vâsıta tevellî buyurur. Nitekim İbrâhim (a.s.)dan naklen sûre-i Şuarâ'da وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ (Şuarâ, 26/79) ya'nî "Öyle Allahdır ki bana yedirir ve içirir ve hasta olduğum vakit O bana şifa verir" buyrulmuştur. Binâenaleyh âmme-i halk "ümm-i rakūb" olan dünyânın çocukları ve havâss-ı halk olan enbiyâ ve evliyâ dahi Hakk'ın çocukları olmuş olurlar. Ve bu ma'nâyı Resûl-i zîşân Efendimiz dahi أَبِيتُ عِنْدَ رَبِّي يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِي ya'ni "Ben Rabbimin indinde gecelerim, bana yedirir ve içirir" hadîs-i şerifiyle beyan buyurmuşlardır. Ve câiz ki bu ma'nâda sarîh bir hadîs-i kudsî de olup cenâb-ı Pîr efendimiz bu hadîse işâret buyurmuşlardır. Yâhut bu ma'nâ cenâb-ı Pîr efendimizin sırr-ı âlîlerine vâki' olan hitâbât-ı ilâhiyyedendir. Nitekim âtîdeki beyt-i şerifte bu ma'nâya işâret görülür. Beyt-i şerîfin hulâsa-i ma'nâsı böyle olur: "Evliyâ benim etfâlimdir, onlar hayât-ı dünyeviyyede gariplik içinde, işten güçten müstağnî ve âlâyiş-i dünyeviyyeden ferd ve âzâde bir haldedirler. Onların müdebbir-i umûru benim."

83. İmtihan için zelîl ve yetîmdirler; fakat sırda yâr ve nedîm benim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

83. İmtihan için zelil ve yetimdirler; fakat sırda yâr ve nedîm benim.

"Benim çocuklarım olan evliyalar, cismanî âlemde insanları imtihan etmek için zelil ve yetimdirler; dünya ehli ve cismanî olanlar nazarında onlar bu zillet ve yetimlikleriyle eksik görünürler. Fakat onların sırrında yâr ve nedîm benim; ve ben onları tabiî vasıtalarımın dışında idare ederim ve onların nedîm ve sohbet arkadaşı olurum."

"Benim etfâlim olan evliyâ âlem-i cismâniyette nâsı imtihan için zelîl ve yetimdirler, ve ehl-i dünyâ ve cismânîler nazarında onlar bu zillet ve yetimlikleriyle nâkıs görünürler. Fakat onların sırrında yâr ve nedîm benim; ve ben onları vesâit-ı tabiiyyem hâricinde idâre ederim ve onların nedîm ve musâhibi olurum."

84. Cümlenin arka tutuculuğu benim ismetlerimdir; gûyâ muhakkak benim eczâmdırlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

84. Cümlenin arka tutuculuğu benim ismetlerimdir; sanki kesinlikle benim parçalarımdırlar.

"Püşt-dârî" arka tutuculuk ve sığınma anlamındadır. Yani "Cümlenin arka tutuculuğu benim ismetlerimdir; sanki benim parçalarımdırlar." Hint nüshalarında "püşt-dâr-ı cümle" terkibinde "ye" yoktur ve "püşt-dâr"a koruyucu ve yardımcı anlamı verilmiştir. Bu şekilde şerefli beytin tercümesi şöyle olur: "Bütün evliyaların koruyucusu ve yardımcısı benim ismetlerim ve korumalarımdır. Onların kulluk sıfatları benim ilahî sıfatlarımda yok olup eridiğinden, sanki onlar benim cüz'lerimdirler."

"Püşt-dârî" arka tutuculuk ve ilticâ ma'nâsınadır. Ya'nî "Cümlenin arka tutuculuğu benim ismetlerimdir; gûyâ benim eczâmdırlar." Hind nüshalarında "püşt-dâr-ı cümle" terkibinde "ye" yoktur ve "püşt-dâr"a hâmî ve mededkâr ma'nâsı verilmiştir. Bu sûretle beyt-i şerîfin tercümesi şöyle olur: "Cümle evliyânın hâmîsi ve mededkârı benim ismetlerim ve hıfzlarımdır. Onların sıfât-ı abdâniyyeleri benim sıfât-ı hakkāniyyemde mahv ve müstehlek olduğundan, gûyâ onlar benim cüz'lerimdirler."

85. "Agâh ol, âgâh ol! Bu, eski libâs giyicilerimdir; binde yüz bindir ve bir kimsedirler!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

85. "Uyanık ol, uyanık ol! Bunlar benim eski elbise giyenlerimdir; binde yüz bindir ve bir kişidirler!"

Uyanık ol ki, benim çocuklarım olan bu evliyalar, dış gösterişe önem vermediklerinden elbiseleri eski püsküdür. Onlar dışarıdan âciz ve değersiz bir kişi gibi görünseler de, binde yüz bin yani yüz milyon kişi değerindedirler.

Bu şerefli beyitten, Hakk evliyalarının mutlaka eski püskü elbise giymeleri gerektiği anlaşılmamalıdır. Asıl mesele, kalbin eski elbise ile yeni elbise arasında fark görecek derecede ilgili olmamasıdır. Hakk evliyaları, Hakîm isminin de mazharı olduklarından, hâlin gereğine göre hareket ederler. Eğer eski giymek hâlin gereği ise eski giyerler. Ve eğer yeni giymek hâlin icabı ise yeni giyerler ve onlara göre hâlin gereği ancak Hak yolunda hizmettir. Dünya ehlinin gözettikleri, nefsin gururunu tatmin etmek değildir.

"Âgâh ol ki, bu benim etfâlim olan evliyâ, âlâyiş-i zâhirîye ehemmiyet vermediklerinden libasları eski püsküdür. Onlar zâhirde âciz ve hakîr bir şahıs görünürlerse de, binde yüz bin ya'nî yüz milyon şahıs hükmündedirler."

Bu beyt-i şerîften evliyâ-yı Hakk'ın mutlakā eski püskü libâs giymeleri lâzım geleceği anlaşılmamalıdır. Asıl mes'ele eski libâs ile yeni libâs arasında fark görecek derecede kalbin alâkadâr olmamasıdır. Evliyâ-yı Hak Hakîm isminin dahi mazharı olduklarından muktezâ-yı hâle göre hareket ederler. Eğer eski giymek muktezâ-yı hâl ise eski giyerler. Ve eğer yeni giymek îcâb-ı hâl ise yeni giyerler ve onlara göre muktezâ-yı hâl ancak Hak yolunda hizmettir. Ehl-i dünyanın gözettikleri gurûr-ı nefsi tatmîn değildir.

86. Ve yoksa Mûsâ bir asâ-yı hüner ile ne vakit o Fir'avn'ı altüst ederdi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

86. Yoksa Musa, hünerli bir asa ile o Firavun'u ne zaman altüst edebilirdi?

"Çûb-ı hüner"den (hünerli sopa) kasıt, mucizevi asadır. Yani "Eğer tek bir kişiden ibaret olan Musa (a.s.) yüz milyon kişi hâlinde olmasaydı, milyonlarca tebaaya sahip olan Firavun'u mucizevi bir asa ile altüst edip mülkünü harap edebilir miydi?"

"Çûb-ı hüner" (چوب هنر) den murâd, asâ-yı mu'cizedir. Ya'nî "Eğer şahs-ı vâhidden ibâret olan Mûsâ (a.s.) yüz milyon kimse hâlinde olmasa idi, milyonlarca tebeaya mâlik olan Fir'avn'ı bir asâ-yı mu'cize ile altüst edip mülkünü harâb edebilir mi idi?"

87. Ve yoksa bir bedevî ile Nûh, ne vakit şarkı ve garbı kendinin gark-âbı ederdi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

87. Yoksa bir bedevi ile Nuh, ne zaman doğuyu ve batıyı kendi tufanına boğardı?

Aynı şekilde, tek bir kişiden ibaret olan Nuh (a.s.), milyonlarca kişi hükmünde olmasaydı, رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دِيَارًا yani "Ya Rab, yeryüzünde kâfirlerden bir dönüp dolaşan bırakma!" diye ettiği bir beddua ile ne zaman doğuyu ve batıyı tufanına boğardı?

Ve kezâ şahs-ı vâhidden ibâret olan Nûh (a.s.), milyonlarca şahıs hükmünde olmasa idi, رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دِيَارًا (Nuh, 71/26) ya'nî "Ya Rab, yeryüzünde kâfirlerden bir dönüp dolaşan bırakma!" diye ettiği bir bedduâ ile ne vakit şarkı ve garbı tûfânına gark ederdi?

88. Hakîm olan Lût'un bir duası, onların şehirlerini, muradsız oldukları halde koparmaz idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

88. Hikmet sahibi Lût'un bir duası, onların şehirlerini, istemedikleri halde koparmazdı.

"Râd" cömert, bilgili ve hikmet sahibi anlamındadır. Yani "İlahi hikmete vâkıf şanlı peygamber Lût (a.s.)'ın, muhalefette direnen kavmine karşı ettiği bir dua, onların Sodom adındaki şehirlerini, muhalefetlerinde istemedikleri halde çökertti. Eğer bu şanlı peygamber tek başına olduğu halde binlerce kişi hükmünde olmasaydı, bir duasıyla binlerce halkı depremle helak eder miydi?"

"Râd" cömert ve dânâ ve hakîm ma'nâsınadır. Ya'nî "Hikmet-i ilâhiyyeye vâkıf bir nebiyy-i zîşân olan Lût (a.s.)ın, muhalefette inâd eden kavmi aleyhine ettiği bir duâ onların Sodom nâmındaki şehirlerini, muhalefetlerinde murâdsız oldukları halde çöktürdü. Eğer bu nebiyy-i zîşân tek başına olduğu halde binlerce şahıs hükmünde olmasa idi bir duâsıyla binlerce halkı recfe ile helâk eder mi idi?"

89. Onların Firdevs gibi olan şehirleri, kara su Dicle'si oldu; ondan nişan gör!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

89. Onların Firdevs gibi olan şehirleri, kara su Dicle'si oldu; ondan nişan gör!

O Lût kavminin Firdevs cenneti gibi düzenli ve ferahlatıcı olan şehirleri çöktü ve krom madenini içeren pis kokulu bir su kaynadı ve şehrin yeri bu kara suyun Dicle'si oldu. Onun nişanı bugün kalıcıdır. Bu sebeple sen o nişanı ibretle seyret!

O kavm-i Lût'un cennet-i Firdevs gibi muntazam ve müferrih olan şehirleri çöktü ve krom ma'denini hâvî pis kokulu bir su kaynadı ve şehrin mahalli bu kara suyun Dicle'si oldu. Onun nişânı bu gün bâkîdir. Binâenaleyh sen o nişânı ibretle temâşâ et!

90. Bu nişan ve bu haber Şam tarafındadır; geçerken onu Kudüs yolunda görürsün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

90. Bu nişan ve bu haber Şam tarafındadır; geçerken onu Kudüs yolunda görürsün.

Bu nişan ve Kur'ân-ı Kerîm'deki bu kıssanın haberi Şam tarafındadır ve şimdi "Lût gölü" derler. Bu gölü Kudüs yolunda, geçiş sırasında görüp rastlayabilirsin.

Bu nişân ve Kur'ân-ı Kerîm'deki bu kıssanın haberi Şam tarafındadır ve elyevm "Lût gölü" derler. Bu gölü Kudüs yolunda güzergâhda tesadüf edip görebilirsin.

91. Yüz binlerce Hakk'a tapan evliyânın eli ile, muhakkak her bir karnda siyasetler vâki'dir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

91. Yüz binlerce Hakk'a tapan evliyanın eliyle, muhakkak her bir çağda siyasetler (yönetimler, idareler) meydana gelmiştir.

Ankaravî hazretleri ikinci mısraın sonunda "budest" kelimesini "bûde-est" fiilinin kısaltılmış hâli olarak almış ve "meydana gelmiştir" anlamını vermiştir; ve bu şekilde ifadeyi tamamlamak için tercümeye "için" anlamına gelen bir "cihetinden" kelimesini eklemek zorunda kalmıştır. O zata göre tercüme şöyle olur: "Yüz binlerce Hakk'a tapan peygamberler cihetinden muhakkak bir çağda siyasetler meydana gelmiştir." Fakat ben "be-dest" kelimesini bâ-yı ilsâk (bitişik bâ harfi) ile "el" anlamına gelen "dest" kelimesinden oluşmuş kabul edip şerefli beytin ifadesini بدست صد هزاران اولیای حق پرست خود بهر قرنی سیا ستهاست şeklinde anladım ve ona göre tercüme ettim. Anlam açık olduğundan açıklamaya gerek yoktur.

Ankaravî hazretleri ikinci mısrâ'ın nihâyetinde "budest" lafzını "bûde-est" fiilinin mahaffefi olarak almış ve "vâki' olmuştur" ma'nâsını vermiştir; ve bu sûretde ibâreyi tetmîm için tercümeye "için" ma'nâsına olarak bir "cihetinden" kelimesini ilâve buyurmak mecbûriyetinde olmuştur. O hazrete göre tercüme şöyle olur: "Yüz binlerce enbiyâ-yı Hak-perest cihetinden muhakkak bir karnda siyasetler vâki' olmuştur." Fakat fakîr "be-dest" lafzını bâ-yı ilsāk ile "el" ma'nâsına olan "dest" kelimesinden mürekkep addedip ibâre-i beyt-i şerifi بدست صد هزاران اولیای حق پرست خود بهر قرنی سیا ستهاست sûretinde anladım ve ona göre tercüme ettim. Ma'nâ zâhir olduğundan îzâha hâcet yoktur.

92. Ve eğer söylesem bu beyân ziyâde olur. Hoş, ciğer ne olur ki dağlar kan olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

92. Ve eğer söylesem bu açıklama fazla olur. Hoş, ciğer ne olur ki dağlar kan olur.

Ve eğer peygamberlere ve evliyaya muhalefet yüzünden meydana gelen ilâhî kahır kıssalarını tek tek söylesem çok uzar ve uzadıkça üzüntüden ciğerlere kan dolar. Ciğerlerin ne önemi olur! Çünkü kahır ve celâl tecellisinden (Allah'ın kahredici ve yüce sıfatlarının görünmesinden) büyük cüsseli dağlar kan olur.

Ve eğer enbiyâ ve evliyâya muhalefet yüzünden vâki' olan kahr-i ilâhî kıssalarını birer birer söylesem pek çok uzar ve uzadıkça teessürden ciğerlere kan toplanır. Ciğerlerin ne ehemmiyeti olur! Zîrâ tecellî-i kahrî ve celâlîden azîmü'l-cüsse olan dağlar kan olur.

93. Dağlar kan olur ve tekrar o donar; sen kan olmasını görmezsin, körsün ve merdûdsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

93. Dağlar kan olur ve tekrar o donar; sen kan olmasını görmezsin, körsün ve kovulmuşsun.

"Dağların kan olup tekrar donması"ndan kastedilen, bütün eşyanın her bölünmez an içinde kahredici tecelli ile yok olması ve bu yok oluşu takiben lütuf tecellisi ile var olmasıdır. Hakikat ehli buna "teceddüd-i emsâl" (benzerlerin yenilenmesi) derler. Bu konudaki açıklamalar Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Şuaybî'dedir. Ve birinci ciltte 1155 numaralı beyitten itibaren bu teceddüd-i emsâl konusu geçmiştir.

"Dağların kan olup tekrar donması"ndan murad, bilcümle eşyânın her ân-ı gayr-ı münkasim içinde tecellî-i kahrî ile ma'dûm ve bu i'dâmı müteakib tecellî-i lutfi ile mevcûd olmasıdır. Ehl-i hakikat buna "teceddüd-i emsâl" derler. Bu bâbdaki îzâhât Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Şuaybî'dedir. Ve I. cildde 1155 numaralı beyitten itibaren bu teceddüd-i emsâl bahsi geçmiştir.

94. Keskin gözlü uzağı gören acıb bir körsün; fakat deveden yünün gayrini göremez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

94. Keskin gözlü, uzağı gören şaşılacak bir körsün; fakat deveden yününden başkasını göremezsin.

Yani "Senin geçim aklının gözü gayet keskindir. Uzayda çok uzak olan gök cisimlerini gözlemler. Geometri ve matematiğin inceliklerini görür ve felsefe, anlam bilim (maânî), mantık, belagat (bedî') ve ifade bilim (beyân) gibi ilimlerin inceliklerine nüfuz eder. İşte bunların hepsi devenin tüyünü görmek gibidir. Çünkü kendi varlığın dahi eşyadan bir şey olduğu halde, bölünmez bir an içinde meydana gelen bu benzerlerin yenilenmesini kendi nefsinde görüp idrak edemezsin."

Ya'nî "Senin akl-ı maaşının gözü gâyet keskindir. Fezâda pek uzak olan ecrâm-ı semâviyyeyi rasad eder. İlm-i hendesenin ve riyâziyyenin dakāyıkını görür ve felsefe ve maânî ve mantık ve bedî' ve beyân gibi ilimlerin inceliklerine nüfuz eder. İşte bunların hepsi devenin tüyünü görmek kabîlindendir. Zîrâ kendi vücûdun dahi eşyâdan bir şey olduğu halde ân-ı gayr-ı münkasim içinde vâki' olan bu teceddüd-i emsâli nefsinde görüp idrak edemezsin."

95. Hırs-ı insanın ziyâdeliğinden mû-be-mû görürsün; ayı gibi maksûdsuz raksı bilirsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

95. İnsanın hırsının aşırılığından her şeyi inceden inceye görürsün; ayı gibi maksatsız dansı bilirsin.

"Sarfe" aşırılık, riayet ve hile anlamlarına gelir. Burada aşırılık anlamı uygundur. Yani, "Ey cismanî olan kimse, insana özgü olan hırsın aşırılığından ve şiddetinden dünyevî işleri inceden inceye görürsün; fakat senin bu görüşünün ebedî hayata ne faydası vardır? Senin hayat mücadelesi adını vererek dünyevî işler için çırpınman hakikatte ayı gibi maksatsız dans etmekten ve oynamaktan ibarettir. Sen ancak böyle dipsiz ve anlamsız dansı bilirsin.

"Sarfe" ziyâdelik ve riâyet ve hile ma'nâlarına gelir. Burada ziyâdelik ma'nâsı münasibdir. Ya'nî, "Ey cismânî olan kimse, insana mahsûs olan hırsın ziyâdeliğinden ve şiddetinden umur-i dünyeviyyeyi inceden inceye görürsün; fakat senin bu görüşünün hayât-ı ebediyyeye ne fâidesi vardır? Senin mücâdele-i hayâtiyye adını vererek umûr-i dünyeviyye için çırpınman hakîkatte ayı gibi maksadsız raks etmekten ve oynamaktan ibarettir. Sen ancak böyle dipsiz ve ma'nâsız raksı bilirsin.

96. Raksı orada et ki kendini kırasın, pamuğu şehvet yarasından koparasın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

96. Raksı orada et ki kendini kırasın, pamuğu şehvet yarasından koparasın.

Raksı, yani hayat mücadelesini, o makamda yap ki, kendi vehmedilmiş varlığını ve benliğini kırasın ve pamuk gibi, çeşitli heveslerle o tarafa bu tarafa uçan ve nefsin şehvet yarası üzerine konup yapışan duyularını bu yara üzerinden koparasın.

Raksı yâ'nî hayat mücadelesini, o makamda et ki, kendi mevhûm olan varlığını ve enâniyyetini kırasın ve pamuk gibi, muhtelif hevâ ile o tarafa bu tarafa uçan ve şehvet-i nefsâniyye yarası üzerine konup yapışan havâssını bu yara üzerinden koparasın.

97. Erler raksı kendi kanlarında ederler; raks ve cevelânı meydan tarafından yaparlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

97. Erler raksı kendi kanlarında ederler; raks ve cevelânı meydan tarafından yaparlar.

Er olan kimseler, hayat mücadelesini kendi benliklerini öldürme konusunda yaparlar; ve o raksı ve cevelânı, yani o mücadeleyi mücâhede (nefisle mücadele) ve riyâzât (nefsî perhizler) meydanında yaparlar. Çünkü en büyük cihat budur.

Er olan kimseler, hayat mücadelesini kendi enâniyetlerini öldürmek husûsunda yaparlar; ve o raksı ve cevelânı ya'ni o mücadeleyi mücâhede ve riyâzet meydânında yaparlar. Zirâ cihâd-ı ekber budur.

98. Vaktâki kendi ellerinden kurtulurlar, bir el çırparlar; vaktâki kendi nakslarından sıçrarlar, bir raks ederler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

98. Kendi ellerinden kurtuldukları zaman bir el çırparlar; kendi noksanlarından sıçradıkları zaman bir raks ederler.

Erler, mücâhedât ve riyâzât meydanındaki raks ve cevelânları (dönmeleri) sonucunda kendi nefislerinin tasarrufundan kurtuldukları zaman, tam bir sevinçle dıştan beden ellerini ve içten ruh ellerini çırparlar ve bu şekilde kendi noksanları olan nefislerinin sıfatından ruhanî sıfatlar sahasına sıçradıkları zaman, zevk ve sevinçle raks ve semâ' ederler.

Erler mücâhede ve riyâzet meydânındaki raks ve cevelânları neticesinde kendi nefislerinin yed-i tasarrufundan kurtuldukları vakit, kemâl-i meserretle zâhiren cisim ellerini ve bâtınen rûh ellerini çırparlar ve bu sûretle kendi noksanları olan nefislerinin sıfatından sıfât-ı rûhâniyye sahasına sıçradıkları vakit, zevk ve sürûrla raks ve semâ' ederler.

99. Onların mutribleri içeriden def çalarlar. Denizler onların şûrişlerinden köpürürler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

99. Onların mutripleri (çalgıcıları) içeriden def çalarlar. Denizler onların coşkunluklarından köpürürler.

100. Sen dallar üzerinde yaprakları, saba rüzgârının tahrikinden el çırpıcı ve raks edici görmezsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

100. Sen dallar üzerinde yaprakları, saba rüzgârının hareket ettirmesinden dolayı el çırpıcı ve raks edici görmezsin.

Ârif (Allah'ı bilen kişi) irfanın (bilginin) kemaline ulaştığı zaman, eşyanın hakikatlerini kendinde gözlemler. İlahi isimlerin zikrinin sesini kendisinde işitir. Her bir var olan hakikati coşku ve sevinç içinde bulur; ve denizler bir ârifin varlık kaydından kurtulmasından dolayı coşup köpük saçarlar. Çünkü âlemin parçaları ehlullah (Allah dostları) içindir; ve insân-ı kâmil bütündür ve bütün âlem onun parçasıdır. Ey kendi varlığı eşyanın hakikatlerine perde olan cismanî (bedensel varlık)! Sen ağaçların dalları üstündeki yaprakları, latif saba rüzgârı gibi hareket ettiren Hakk'ın tecellisinden (ortaya çıkışından) dolayı el çırpıcı ve raks edici bir halde göremezsin (Bahru'l-Ulûm ve Hz. İmdâdullah ve Velî Muhammed şerhlerinden özetlenmiştir).

Ârif kemâl-i irfana vâsıl olduğu vakit, hakāyık-ı eşyayı kendinde müşâhede eder. Esmâ-i ilâhiyye zikrinin âvâzını kendisinde işitir. Her bir hakikat-i kâineyi tarab ve şâdî içinde bulur; ve denizler bir ârifin varlık kaydından kurtulmasından dolayı cûş ve hurûşa gelip köpük saçarlar. Zirâ eczâ-yı âlem ehlullah içindir; ve insân-ı kâmil külldür ve bilcümle âlem onun cüz'üdür. Ey kendi varlığı hakāyık-ı eşyâya hicâb olan cismânî! Sen ağaçların dalları üstündeki yaprakları, latîf sabâ rüzgârı gibi tahrik eden tecellî-i Hak'tan el çırpıcı ve raks edici bir halde göremezsin (Bahru'l-Ulûm ve Hz. İmdâdullah ve Velî Muhammed şerhlerinden hulâsadır).

101. Sen görmezsin fakat onların kulakları için, ve dallar üzerinde yapraklar dahi el çırpıcıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

101. Sen görmezsin fakat onların kulakları için, ve dallar üzerinde yapraklar dahi el çırpıcıdır.

Evet, sen görmezsin, fakat ariflerin kulakları, bunların neşe ve sevinçlerini ve ahenklerini dinlemeleri için, ağaç dalları üzerindeki yapraklar da el çırpıcı bir haldedirler.

Evet, sen görmezsin, fakat âriflerin kulakları, bunların tarab ve şâdîlerini ve âhenklerini dinlemeleri için, ağaç dalları üzerinde yapraklarda el çırpıcı bir haldedirler.

102. Sen yaprakların el çırpmasını göremezsin; gönül kulağı lâzımdır, bu cisim kulağı değil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

102. Sen yaprakların el çırpmasını göremezsin; gönül kulağı lâzımdır, bu cisim kulağı değil!

Evet, sen yaprakların el çırptıklarını göremezsin; onların ahenklerini işitmek için, bu cisim kulağı işe yaramaz; gönül ve can kulağı lâzımdır. Nitekim ayet-i kerimede وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِن لَّا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ (İsrâ, 17/44) yani "Ve Allah'ı hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur ve lakin siz onların tesbihlerini idrak edemezsiniz."

Evet, sen yaprakların el çırptıklarını göremezsin; onların âhenklerini işitmek için, bu cisim kulağı işe yaramaz; gönül ve can kulağı lâzımdır. Nitekim âyet-i kerimede وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِن لَّا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ (İsrâ, 17/44) ya'nî "Ve Allah'ı hamd ile tesbîh etmeyen hiçbir şey yoktur ve lâkin siz onların tesbîhlerini idrâk edemezsiniz."

103. Baş kulağını hezlden ve yalandan bağla, tâ ki şehr-i cânı fürûğ ile göresin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

103. Baş kulağını boş sözden ve yalandan bağla ki can şehrini parlaklığıyla göresin.

"Boş söz"den kasıt, dünya hayatıdır. Nitekim ayet-i kerîmede إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ (Muhammed, 47/36) yani "Dünya hayatı oyun ve eğlencedir" buyuruluyor. "Yalan"dan kasıt ise, varlıkta bağımsızlık iddiasıdır. Yani "Boş sözden ve oyundan ibaret olan dünya hayatının ahenklerine karşı, bu görünen ve cisim kulağını bağla ve nefsinin varlıkta bağımsızlık ve benlik iddiasına karşı sağır ol! Ta ki nazarından bu yoğunluk âleminin karmaşaları yok olup, tüm parlaklığıyla can şehrini göresin!"

"Hezl"den murad, hayât-ı dünyeviyyedir. Nitekim ayet-i kerîmede إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ (Muhammed, 47/36) ya'nî "Dünyâ hayâtı laib lehvdir" buyuruluyor. Ve "yalan"dan murâd dahi, vücûdda da'vâ-yı istiklâldir. Ya'nî "Hezlden ve oyundan ibaret olan hayât-ı dünyeviyye âhenklerine karşı, bu zâhir ve cisim kulağını bağla ve nefsinin vücûdda istiklâl ve enâniyet da'vâsına karşı sağır ol! Tâ ki nazarından bu âlem-i kesâfetin dağdağaları zâil olup olanca parlaklığı ile can şehrini göresin!"

104. Muhammed'in kulağı sözde sır çeker ki, ona Hak Kur'ân'da "Hüve üzün" der.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

104. Muhammed'in kulağı sözde sır çeker ki, ona Hak Kur'ân'da "O kulaktır" der.

Görmez misin ki can âleminin sultanı olan Muhammed (a.s.) hazretlerinin mübarek kulağı, bu yoğunluk âleminin harf ve sesi içinde, insanların kalplerindeki sırları çeker ve işitir. Nasıl ki Yüce Allah Kur'ân-ı Kerîm'de o peygamberler sultanını هو أذن (Tevbe, 9/61) yani "O kulaktır" diye buyurur. Bu şerefli beyitte, Tevbe sûresinde bulunan şu ayet-i kerîmeye işaret buyrulur: وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبي ويقولُونَ هُوَ أَذْنَ قُلْ أذن خير لكم (Tevbe, 9/61) Yani "Ve münafıklardan bazıları vardır ki Peygamber'e eziyet ederler ve 'O kulaktır' derler. Ey Peygamberim, sizin için hayırlı olan kulaktır, de!" Bu ayet-i kerîmenin iniş sebebi şudur ki: Şanlı Peygamber Efendimiz'in yokluğunda münafıklar peygamberlik şanına yakışmayan sözler söylerdi; içlerinden bazıları: "Susunuz, o baştan ayağa kadar kulaktır, bizim sözlerimizi işitip sonradan bizi rezil eder" dedi. Ve bu ayet-i kerîme indi. Yani "Evet, Peygamber kulaktır, sizin sırlarınızı yokluğunuzda dahi dinler, fakat onun böyle baştan ayağa kadar kulak olması sizin için hayırlıdır" buyruldu.

Görmez misin can âleminin sultânı olan Muhammed (s.a.v.) hazretlerinin mübarek kulağı bu âlem-i kesâfetin harf ve savtı içinde, kulûb-i beşerdeki esrârı çeker ve işitir. Nitekim Hak Teâlâ Kur'ân-ı Kerîm'de o sultân-ı enbiyâyı هو أذن (Tevbe, 9/61) ya'nî "O kulaktır" buyurur. Bu beyt-i şerifte sûre-i Tevbe'de olan şu âyet-i kerîmeye işaret buyrulur: وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبي ويقولُونَ هُوَ أَذْنَ قُلْ أذن خير لكم (Tevbe, 9/61) Ya'nî "Ve münafıklardan ba'zıları vardır ki Peygamber'e eziyet ederler ve "O kulaktır" derler. Ey Peygamberim, sizin için hayırlı olan kulaktır, de!" Bu âyet-i kerîmenin sebeb-i nüzülü budur ki: Resûl-i zîşân Efendimiz'in gıyâbında münafıklar şân-ı nübüvvete lâyık olmayan sözler söyler idi; içlerinden ba'zıları: "Susunuz o baştan ayağa kadar kulaktır, bizim sözlerimizi işitip bilâhire bizi kepâze eder" dedi. Ve bu âyet-i kerîme nâzil oldu. Ya'nî "Evet, Peygamber kulaktır, sizin esrârınızı gıyâbda dahi dinler, fakat onun böyle baştan ayağa kadar kulak olması sizin için hayırlıdır" buyruldu.

105. O Peygamber baştan başa kulaktır ve gözdür. Biz ondan tâzeyiz O murzı'dır; biz sabîyiz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

105. O Peygamber baştan başa kulaktır ve gözdür. Biz ondan tazeyiz, O emzirendir; biz bebeğiz.

O şanlı peygamber her ne kadar görünüşte yoğun bir cisim gibi görünse de, tasvir edilmiş ruh hâlinde bulunduğundan, ruhun özelliği gereği, vücudunun bütün yapısıyla uzaktan ve yakından işitir ve görür. Biz Muhammedî mirasçıların ruhları, o yüce peygamberden tazelenir ve tazelik bulur. Bu ruhanîlik sütünü bize emziren odur ve biz de onun emzirdiği ruhanîlik sütünü içip gelişen bebekleriz. Uzaktan ve yakından bütün yapımızla görmek ve işitmek özelliğini o hazrete tam bir bağlılıktan dolayı buluruz. Nasıl ki Hz. Ömer (r.a.) bir aylık yoldan Hz. Sâriye'nin savaş hareketlerini gördü ve ona kumanda edip işittirdi ve Hz. Sâriye de uzaktan Hz. Ömer'in sesini işitti.

O Peygamber-i zîşân her ne kadar sûrette bir cism-i kesîf görünürse de rûh-i musavver hâlinde bulunduğundan, hâssa-i rûh iktizâsınca, vücûdunun hey'et-i mecmûasıyla uzaktan ve yakından işitir ve görür. Biz vârisân-ı Muhammedînin ervâhı, o nebiyy-i zîşandan tâzelenir ve tarâvet bulur. Bu rûhâniyyet sütünü bize emziren odur ve biz dahi onun emzirdiği rûhaniyyet sütünü içip, neşv ü nemâ bulan sabîleriz. Uzaktan ve yakından hey'et-i mecmûamız ile görmek ve işitmek hâssasını o hazrete kemâl-i tebaiyyetten buluruz. Nitekim Hz. Ömer (r.a.) bir aylık yoldan Hz. Sâriye'nin harekât-ı harbiyyesini gördü ve ona kumanda edip işittirdi ve Hz. Sâriye de uzaktan Hz. Ömer'in sesini işitti.

106. Bu sözün nihayeti yoktur; fil ehli tarafına geri sür ve başlangıç üzerine sür!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

106. Bu sözün sonu yoktur; fil ehli tarafına geri dön ve başlangıca dön!

Baştan başa kulak ve göz olmak ve peygamberlerin sonuncusunun (a.s.) kandilinden ruhanî tesirler sütünü emmek sözlerinin sonu yoktur. Fil kıssası tarafına geri dönelim ve başlangıca dönelim.

Baştan başa kulak ve göz olmak ve mişkât-ı hâtem-i enbiyâdan rûhâniyet sütünü emmek sözlerinin nihâyeti yoktur. Fil kıssası tarafına geri dönelim ve başlangıca rücû' edelim.

## Fil yavrularına taarruz edenler kıssasının bakıyyesi

107. "Fil her ağzı koklar; her beşerin mi'desinin etrafını dolanır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

107. "Fil her ağzı koklar; her insanın midesinin etrafını dolanır."

Bu söz, hikmet sahibinin Hindistan'daki yolculara olan nasihatinin devamıdır. Bu kıssa, Mevlânâ Câmî hazretlerinin Nefehâtü'l-üns adlı eserinde naklettiği Ebû Abdullah el-Fâsî kıssası olması beklenir. Bu naklin tercümesi şudur: "Ebû Abdullah el-Fâsî dedi ki: "Seyahatlerimin birinde gemiye binmiştim. Fırtına koptu ve büyük bir tufan ortaya çıktı, gemi halkı duaya ve yakarışa başladılar ve adaklar adadılar. Bana da, sen de bir adak ada! dediler. Ben dünyadan soyutlanmışım, ne adak adayayım? dedim. Israr ettiler. Eğer Yüce Allah beni bu beladan kurtarırsa asla fil yavrusu eti yemeyeyim, dedim. Bu nasıl adaktır? dediler. Aklıma böyle geldi ve Yüce Allah dilimde böyle akıttı, dedim. O anda gemi kırıldı ve ben bir toplulukla sahile düştük. Birkaç gün geçti, hiçbir şey yemedik; ansızın fil yavrusu ortaya çıktı; onu tuttular ve öldürüp etinden yediler ve bana da teklif ettiler. Ben fil yavrusu yememeye adak adadım, dedim. Çaresizlik makamıdır ve ahdi bozmaya ruhsat vardır diye ısrar ettiler. Bu ahdimi bozmadım ve sabrettim. Sonra uyudular. O fil yavrusunun anası geldi ve koklayarak yenilmiş olan yavrusunun kemiklerine kadar erişti ve onu kokladı, ondan sonra bir bir adamları koklamaya başladı. Hangisinde o kokuyu bulduysa onu öldürdü. Daha sonra bana geldi ve beni de kokladı ve benden hiç koku bulmadı. Hortumuyla arkasına binmem için işaret etti, bindim; o gece gitti ve sabah vakti beni bir yere getirdi, inmemi işaret etti. İndim ve o geri döndü. Daha sonra bir topluluk ortaya çıktı ve beni evlerine götürdüler ve halimi sordular. Kıssayı açıkça söyledim. Bana dediler ki: Sekiz günlük yoldan seni buraya bir gecede getirmiştir." Fillerin bu hali kesinlikle abartıya yorulamaz. 1908 miladi senesinde Hindistan'da Haydarâbâd Dekken'de bir sel meydana geldi ve filler o sel esnasında boğulmak tehlikesinde kalan insanların yardımına koştular ve pek çok insan kurtardılar. Bu felaketten kurtulanların büyük kısmı, bu hayvanlara şükran borçlusu kalmışlardır.

Bu söz, hakîmin Hindistan'daki yolculara olan nasihatinin mâba'didir. Bu kıssa Mevlânâ Câmî hazretlerinin Nefehâtü'l-üns'de naklettiği Ebû Abdullah el-Fâsî kıssası olması me'müldür. Bu naklin tercümesi şudur: "Ebû Abdullah el-Fâsî dedi ki: "Seyahatlerimin birinde gemiye binmiş idim. Fırtına koptu ve azîm tûfan zâhir oldu, gemi halkı duâya ve tazarru'a başladılar ve nezirler ettiler. Bana da, sen dahi bir nezir et! dediler. Ben dünyâdan mücerredim, ne nezr edeyim? dedim. Israr ettiler. Eğer Hak Teâlâ beni bu belâdan halâs ederse asla fil yavrusu etini yemeyeyim, dedim. Bu nasıl nezirdir? dediler. Hâtırıma böyle vâki' oldu ve Hak Teâlâ dilimde böyle cârî kıldı, dedim. O anda gemi kırıldı ve ben bir tâife ile sâhile düştük. Birkaç gün geçti, hiçbir şey yemedik; ansızın fil yavrusu zâhir oldu; onu tuttular ve öldürüp etinden yediler ve bana da teklif ettiler. Ben fil yavrusu yememeğe nezr ettim, dedim. Makām-ı ıztırardır ve nakz-ı ahde ruhsat vardır diye ısrar ettiler. Bu ahdimi bozmadım ve sabr ettim. Sonra uyudular. O fil yavrusunun anası geldi ve koklayarak yenilmiş olan yavrusunun kemiklerine kadar erişti ve onu kokladı, ondan sonra bir bir adamları koklamağa başladı. Herhangisinde o kokuyu buldu ise onu öldürdü. Ba'dehû bana geldi ve beni de kokladı ve benden hiç koku bulmadı. Hortumuyla arkasına binmem için işâret etti, bindim; o gece gitti ve sabah vakti beni bir mevzi'e getirdi, inmemi işaret etti. İndim ve o avdet etti. Ba'dehû bir tâife zâhir oldu ve beni evlerine götürdüler ve hâlimi sordular. Kıssayı açıkça söyledim. Bana dediler ki: Sekiz günlük yoldan seni buraya bir gecede getirmiştir." Fillerin bu hâli kat'â mübâlağaya haml olunamaz. 1908 sene-i mílâdîsin- de Hindistan'da Haydarâbâd Dekken'de bir seylâb vâki' olup filler o seylâb esnâsında boğulmak tehlikesinde kalan insanların imdâdına koşmuşlar ve pek çok insan kurtarmışlardır. Bu felâketten kurtulanların kısm-i küllîsi, bu hayvanlara medyûn-i şükrân kalmışlardır.

108. "Ta ki kendi oğlunun kebabını nerede bulursa, onun cezası hakkında kahr u nîş göstere."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

108. "Ta ki kendi oğlunun kebabını nerede bulursa, onun cezası hakkında kahır ve intikam göstersin."

109. Hakk'ın kullarının etlerini yersen, onları gıybet edersen ceza görürsün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

109. Hakk'ın kullarının etlerini yersen, onları gıybet edersen ceza görürsün.

"Keyfer" kötülüğe karşılık verilen ceza demektir. Cenâb-ı Pîr, fil yavrusunun etini yiyenlerden, o yavrunun anasının intikam alması kıssasından, insanların gıybetine geçiş yapar ve gıybetten sakındırır. Çünkü bir mümini gıybet etmek, içsel olarak ölmüş bir kardeşinin etini yemek olduğu Kur'an ve hadis ile sabittir. Nitekim Yüce Allah buyurur: وَلَا يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا (Hucurât, 49/12) yani "Bazınız bazınızı gıybet etmesin. Sizden biriniz ölmüş kardeşinin etini yemeyi sever mi?" Ve şanlı peygamber Efendimiz de şöyle buyururlar: مَن اكل لحم اخيه في الدنيا فرأي اليه لحمه في الآخرة وقيل له كله ميتا كما اكلته حيا فيأكل ويصيح و يستكره yani "Dünyada kardeşinin etini yiyen kimseye ahirette onun eti gösterilir; ve onu diri olarak yediğin gibi ölü olarak da ye! denilir. Bu sebeple bağırarak ve iğrenerek yer."

"Keyfer" kötülüğe mukābil verilen cezâ demektir. Cenâb-ı Pîr fil yavrusunun etini yiyenlerden, o yavrunun anasının intikām alması kıssasından gıybet-i nâsa intikāl ve gıybetten tahzîr buyururlar. Zîrâ bir mü'mini gıybet etmek bâtında ölmüş bir kardeşinin etini yemek olduğu Kur'ân ve hadîs ile sâbittir. Nitekim Hak Teâlâ buyurur: وَلَا يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا (Hucurât, 49/12) ya'nî "Ba'zınız ba'zısını gıybet etmesin. Sizden biriniz ölmüş kardeşinin etini yemeyi sever mi?" Ve Resûl-i zîşân Efendimiz de şöyle buyururlar: مَن اكل لحم اخيه في الدنيا فرأي اليه لحمه في الآخرة وقيل له كله ميتا كما اكلته حيا فيأكل ويصيح و يستكره ya'ni "Dünyâda kardeşinin etini yiyen kimseye âhirette onun eti gösterilir; ve onu diri olarak yediğin gibi ölü olarak dahi ye! denilir. Binâenaleyh bağırarak ve iğrenerek yer."

110. Sakının ki, sizin ağzınızı koklayıcı Halık'tır; sâdıkın gayri olan kimse ne vakit can kurtarır?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

110. Sakının ki, ağzınızı koklayıcı (içinizi bilen) Yaratıcı'dır; doğru olandan başka kimse ne zaman canını kurtarır?

Bu şerefli beyitte, "Sözünüzü gizleyin yahut açığa vurun, muhakkak ki Yüce Allah kalbinizdekini bilir. Yaratan bilmez mi? Halbuki O Latîf (lütufkâr, her şeyi bilen) ve Habîr'dir (her şeyden haberdar)" (Mülk, 41/13) ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani "Sizin iç âleminize bakan, sizi yaratan Hak'tır. Kalbi ve iç âlemi doğru olandan başkası, intikam alan (Müntakim) isminin tecellisinden canını kurtaramaz."

Bu beyt-i şerîfte وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (Mülk, 41/13) ya'nî "Sözünüzü gizleyin yâhut izhâr edin, muhakkak Allah Teâlâ kalbinizdeki olanı biliyor, yaratan bilmez mi? Halbuki o Latîf ve Habîr'dir" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Ya'nî "Sizin bâtınınıza nâzır olan sizi yaratan Hak'tır. Kalbi ve bâtını doğru olandan başkası canını tecellî-i Müntakım'den kurtaramaz."

111. Vay o efsûsîye ki, firarda Münker veya Nekîr onun koku tutucusu ola!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

111. Vay o efsûsîye ki, firarda Münker veya Nekîr onun koku tutucusu ola!

"Efsûs" kelimesi teessüf, hasret, sihir, hezl (şaka), zulüm, sitem ve yolsuzluk anlamlarına gelir. Burada her üç anlam da uygun düşer. "Münker" nahoş, lâyık olmayan ve tanınmamış anlamındadır. "Nekîr" yabancı ve korkunç anlamındadır; marifetin zıddı olan "nekret"ten türemiştir; ve ölü kabre konulduktan sonra onun ruhuna görünen iki meleğin adıdır. Bunlar bir ölüye Rabb'inden, dininden ve peygamberinden soru sorarlar. Hint şârihlerinden Şeyh Abdüllatîf, Abdülhak Dihlevî hazretlerinin Mişkât Tercümesi'nden naklen der ki: "Kâfirlere ve fâsıklara Münker ve Nekîr olarak, müminlere ise Mübeşşir ve Beşîr olarak soru sorarlar." Bu anlama göre, soru melekleri kâfirlere ve fâsıklara ancak çirkin ve korkunç bir şekilde görünürler ve bu şerefli beyitte de bu görüşe uygunluk görülür. Buyururlar ki: "Mezarda Münker ve Nekîr'in soru sorduğu kimselerin vay hâline!" Bilinmeli ki, ruh cisimden alâkasını kestikten sonra cisim cansız hâlde kalır ve bu cisim çürüyüp dirileri rahatsız etmemesi için toprağa defnedilir. Bu sebeple cisme itibar yoktur. "Mezar"dan kasıt, ruhun intikal ettiği âlem-i berzahtır (ölümden sonra ruhların kıyamete kadar kaldığı âlem) ve kıyamet gününe kadar ruh bu âlemde ya nimet içinde ya da azap içinde olur. Bu nimetlenme ve azabın örneği dünyada rüya âlemidir.

"Efsûs" teessüf ve hasret ve sihir ve hezl ve zulüm ve sitem ve yolsuzluk ma'nâlarına gelir. Burada her üç ma'nâ münasib olur. "Münker" nâhoş ve lâyıksız ve tanınmamış ma'nâsınadır. "Nekîr" yabancı ve mûhiş ma'nâsınadır; zıdd-ı ma'rifet olan "nekret"ten müştaktır; ve ölü kabre konduktan sonra onun rûhuna zâhir olan iki meleğin adıdır. Bunlar bir ölüye Rabb'inden ve dîninden ve peygamberinden suâl sorarlar. Hind şârihlerinden Şeyh Abdüllatîf, Abdülhak Dihlevî hazretlerinin Mişkât Tercümesi'nden naklen der ki: "Kafirlere ve fâsıklara Münker ve Nekîr ve mü'minlere Mübeşşir ve Beşîr olarak suâl sorarlar." Bu ma'nâya göre suâl melekleri kâfirlere ve fâsıklara ancak çirkin ve korkunç sûrette zâhir olurlar ve bu beyt-i şerifte de bu kavle mutâbakat görülür. Buyururlar ki: "Mezârda Münker ve Nekîr'in suâl sorduğu kimselerin vay hâline!" Ma'lûm olsun ki, rûh cisimden alâkasını kestikten sonra cisim cemâd hâlinde kalır ve bu cisim taaffün edip dirileri iz'âc etmemek için toprağa defn olunur. Binâenaleyh cisme i'tibâr yoktur. "Mezâr"dan murâd, rûhun intikäl ettiği âlem-i berzahtır ve yevm-i ba'se kadar rûh bu âlemde ya mün'am veyâ muazzeb olur. Bu tena'um ve azabın nümûnesi dünyâda rü'yâ âlemidir.

112. O ölülerden ne ağzı çalmağa, ne ağzını ilaç vericilerden hoş etmeğe imkân var!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

112. O ölülerden ne ağzı çalmaya, ne de ağzını ilaç verenlerden hoş etmeye imkân var!

Bu berzah âlemi (ölümden sonraki ara âlem), bâtının (iç yüzün) görünen olduğu bir âlem olduğundan, dünyada olduğu gibi bir kişinin o âlemde görüneniyle iç yüzünü gizlemesi mümkün değildir. Bu sebeple dünyada gıybet eden kimse o âlemde ne ağzını değiştirip hoş yapabilir ne de ağzını temizlemek için ilaç verenlerden yardım görebilir. O ancak kendi ameliyle kalır ve iç yüzü ne halde ise o âlemde görünür. Nasıl ki ayet-i kerimede يوم تبلى السرائر فما له من قوة ولا ناصر (Târık, 86/9) yani "Sırların ortaya çıktığı günde, o kimse için kuvvet ve yardımcı yoktur" buyurulur.

Bu âlem-i berzah, bâtının zahir olduğu bir âlem olduğundan, dünyâda olduğu gibi bir kişi o âlemde zâhiriyle bâtınını gizlemek mümkin değildir. Binâenaleyh dünyâda gıybet eden kimse o âlemde ne ağzını değiştirip latif yapabilir ve ne de ağzını temizlemek için ilâç vericilerden yardım görebilir. O ancak kendi ameliyle kalır ve bâtını ne halde ise o âlemde zâhir olur. Nitekim âyet-i kerîmede يوم تبلى السرائر فما له من قوة ولا ناصر (Târık, 86/9) ya'nî "Sırların zâhir olduğu günde, o kimse için kuvvet ve yardımcı yoktur" buyurulur.

113. Muhakkak nikāb için su ve yağ yoktur. Akıl ve idrake hîle yolu yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

113. Şüphesiz ki maske için su ve yağ yoktur. Akıl ve idrake hile yolu yoktur.

"Âb u revgan" (su ve yağ), Bahâr-ı Acem'in açıklamasına göre, doğru ile yalanın farklılığından kinayedir. Gıyâsü'l-Lügāt'ın açıklamasına göre ise sözü süsleme konusunda zorlama yapmaktan kinayedir. Yani "Dünyada içinde başka düşünür, dilin süslü sözlerle başka ifade eder. Bu şekilde o süslü sözleri iç yüzünün maskesi yaparsın; fakat mezarda, yani berzah âleminde (ölümden sonra ruhların kıyamete kadar kalacakları yer) iç yüzün dışa çıktığı zaman, Münker ve Nekîr'i (kabirde sorgu melekleri) kandırmak için böyle bir maske yoktur. Orada akıl ve idrakin hile ve icatlarına yol yoktur. İçsel hallerin ne durumda ise öylece de görünür."

"Âb u revgan" Bahâr-ı Acem'in beyânına göre, doğru ile yalanın ihtilâfından kinâyedir. Gıyâsü'l-Lügāt'ın beyânına göre tezyîn-i kelâm husûsunda tekellüf etmekten kinâyedir. Ya'nî "Dünyâda için başka düşünür, dilin süslü kelâmlar ile başka ifadede bulunur. Bu sûretle o süslü kelâmları bâtınının yüzüne nikāb yaparsın; fakat mezarda ya'nî âlem-i berzahta için dışına çıktığı vakit, Münker ve Nekîr'i kandırmak için böyle bir nikāb yoktur. Orada akıl ve idrâkin hîle ve îcâdına yol yoktur. Ahvâl-i bâtınen ne halde ise öylece de görünür."

114. Her herze yiyicinin başına ve kıçına onların topuzlarının darbeleri ne kadar döğer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

114. Her boşboğazın başına ve kıçına onların topuzlarının darbeleri ne kadar da vurur.

"Mürz" kelimesinin çeşitli anlamları vardır. Burada makat ve kıç anlamındadır. Yani "Münker ve Nekîr, dünya hayatındaki gayeyi kaçırmış ve berzah âlemine (ölümden sonraki ara âlem) eli boş dönmüş olan her boşboğaz kimsenin başına ve kıçına o kadar çok topuz vurur ki, bunun bir sınırı ve hesabı yoktur. Bu durum, rüyasında azap görüp uyanamayan kimselerin haline benzer."

"Mürz"ün müteaddid ma'nâları vardır. Burada mak'ad ve kıç ma'nâsınadır. Ya'nî "Münker ve Nekîr hayât-ı dünyeviyyesindeki gāyeyi fevt etmiş ve âlem-i berzaha sıfrü'l-yed olarak dönmüş olan her bir herze yiyen kimselerin başına ve kıçına o kadar topuz vurur ki, had ve hesaba gelmez. Bu hal, rü'yâsında muazzeb olup uyanamayan kimselerin hâline mutâbıktır."

115. Her ne kadar sûretlerde, sopa ve demir görmez isen de Azrâîl'in topuzunun eserine bak!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

115. Her ne kadar sûretlerde sopa ve demir görmesen de, Azrâîl'in topuzunun etkisine bak!

"Gürz", kalın sopa ucuna takılmış demir topuz anlamına gelir. Eskiden savaşlarda kullanılırdı. Azrâil (a.s.), sûretten (şekilden) manayı çekip almaya memur olan büyük bir melektir. Bu melek hakkındaki açıklamalar yukarıda geçti. Yani "Can çekişmekte olan bir kimsenin hâline bak! Her ne kadar görünürde sopa ve demirden oluşan topuzu göremesen de, bu manevî topuzun etkisi can çekişen kimsenin vücudunda görünür."

"Gürz" kalın sopa ucuna takılmış demir topuz ma'nâsınadır. Eskiden harplerde kullanılırdı. Azrâil (a.s.), sûretten ma'nâyı nez'e me'mûr olan büyük bir melektir. Bu melek hakkındaki îzâhât yukarılarda geçti. Ya'nî "Hâl-i ihtizârda bulunan bir kimsenin hâline bak! Her ne kadar zâhirde sopa ve demirden mürekkeb olan topuzu göremez isen de, bu ma'nevî topuzun eseri muhtazır olan kimsenin vücûdunda görünür."

116. Ara sıra sûrette de görünür. Ondan ancak hastaya âgâhlık olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

116. Ara sıra sûrette de görünür. Ondan ancak hastaya uyanıklık gelir.

Yani "Hz. Azrâîl'in darbe aleti bazen hayalî şekillerde de görünür. Fakat ona ancak hasta ve can çekişen kimse vâkıf olur. Çünkü can çekişen kişi dünya hayatı ile berzah hayatının (ölümden sonraki ara âlem) sınırında bulunduğu için, iki tarafa da bakar. Bu sebeple can çekişme hâlinde ona berzahî şekiller açılır ve bu hâl içinde, gördüğü şeyleri etrafında bulunanlara açıkça söylediği zaman, sayıkladığını sanırlar."

Ya'nî "Hz. Azrâîl'in âlet-i darbı ba'zan suver-i hayâliyyede dahi görünür. Fakat ona ancak hasta ve muhtazır olan kimse vâkıf olur. Zirâ muhtazır hayât-ı dünyeviyye ile hayât-ı berzahıyyenin hadd-i fâsılında bulunduğu için, iki tarafa da nâzır olur. Binâenaleyh hâl-i ihtizârda ona suver-i berzahıyye inkişaf eder ve bu hâl içinde, gördüğü şeyleri etrafında bulunanlara lisân-ı zâhir ile söylediği vakit, sayıkladığına zâhib olurlar."

117. O hasta der ki: "Ey benim dostlarım, benim tepelerimin üstünde bu kılınç nedir?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

117. O hasta der ki: "Ey benim dostlarım, benim tepelerimin üstünde bu kılıç nedir?"

Hind nüshalarında bu şerefli beyit şöyledir: "O hasta der ki: Ey mahremim olan dost, başımın tepesinde bu kılıç nedir?" Yani hasta, etrafında bulunanlara gördüğü hayalî sureti söyler.

Hind nüshalarında bu beyt-i şerîf şöyledir: "O hasta der ki: Ey mahremim olan dost, başımın tepesinde bu kılıç nedir?" Ya'nî hasta etrafında bulunanlara gördüğü sûret-i hayâliyyeyi söyler.

118. "Biz görmüyoruz; bu hayal olur." Bu ne hayâldir ki bu irtihâldir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

118. "Biz görmüyoruz; bu hayal olur." Bu ne hayâldir ki bu göçüştür.

Hastanın yanında olanlar derler ki: "Biz senin söylediğini görmüyoruz. Bu hayaldir. Bu hastalığın gerektirdiği sayıklamadır." Cenâb-ı Pîr onlara cevap olarak buyurur ki: "Hayal ne demektir! Bu, hastanın berzah âlemine (ölümden sonraki ara âlem) geçiş halidir, size göre hayaldir, fakat can çekişen kişiye göre hakikattir."

Hastanın yanında olanlar derler ki: "Biz senin söylediğini görmüyoruz. Bu hayâldir. Bu hastalığın iktizâsı olan sayıklamadır." Cenâb-ı Pîr onlara cevâben buyurur ki: "Hayâl ne demektir! Bu hastanın âlem-i berzaha intikâli hâlidir, size göre hayâldir, fakat muhtazıra göre hakikattir."

119. Bu ne hayâldir ki, bu çerh-i ma'kûs, bunun korkusundan şimdi bir hayâl oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

119. Bu ne hayâldir ki, bu tersine dönen felek, bunun korkusundan şimdi bir hayâl oldu.

Yine Cenâb-ı Pîr buyurur: "Bu nasıl bir hayâldir ki, can çekişenlerin beş dış duyusuyla görülen bu gök kubbe, bu hayâlin korkusundan o can çekişme anında bir hayâl oldu. Hiç böyle bir hayâl olur mu?"

Yine Cenâb-ı Pîr buyurur: "Bu nasıl hayâldir ki muhtazırların havâss-ı hamse-i zâhiresiyle meşhûd olan bu kubbe-i felek bu hayâlin korkusundan o ân-ı ihtizâr içinde bir hayâl oldu. Hiç böyle hayâl mi olur?"

120. Topuzlar ve kılıçlar hastanın önünde mahsüs oldu ve onun başı menkûs oldu&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

120. Topuzlar ve kılıçlar hastanın önünde ona özgü oldu ve onun başı eğildi.

121. O ân görür ki, onun içindir, düşmanın gözü ve dostun gözü ondan bağlamıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

121. O an görür ki, düşmanın gözü ve dostun gözü onun içindir, ondan bağlanmıştır.

Can çekişen kişi ancak kendisine ait olan amellerinin suretlerini görür; onun gördüğü şeyleri ne dostları ne de düşmanları göremez. Çünkü dünya hayatı, can çekişen kişinin gördüğünü görmeye engeldir. Nasıl ki daha önce kendisinin dünya hayatı da, kendi amelinin berzaha ait olan suretlerini görmeye engel idi.

Muhtazır ancak kendisine âid olan a'mâlinin sûretlerini görür, onun gördüğü şeyleri ne dostları ve ne de düşmanları göremez. Zîrâ hayât-ı dünyeviyye muhtazırın gördüğünü görmeğe hicâbdır. Nitekim evvelce kendisinin hayât-ı dünyeviyyesi de, kendi amelinin berzaha âid olan sûretlerini görmeğe hicâb idi.

122. Hırsı dünya gitti ve onun gözü keskin oldu. Onun gözü hûn-rîz vaktinde aydın oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

122. Dünya hırsı gitti ve onun gözü keskin oldu. Onun gözü kan dökme vaktinde aydın oldu.

Dünyaya ilişkin hayat sönmek üzereyken, can çekişen kişinin dünyaya olan hırsı zorunlu olarak gitti ve bu dünyevî hayat perdesi kalkınca, onun gözü berzah âlemini görmekte keskin oldu ve kan dökme vaktinde, yani Azrâil (a.s.) vazifesini icra ettiği vakitte, ruhunun gözü parlak oldu. Bu şerefli beyitte, "Biz senden perdeyi açtık. Şimdi senin görüşün bugünde keskindir" (Kaf, 50/22) ayet-i kerimesine işaret buyrulur.

Dünyaya taalluk eden hayat sönmek üzere iken muhtazırın dünyaya olan hırsı bi'l-ıztırâr gitti ve bu hayât-ı dünyeviyye perdesi kalkınca onun gözü âlem-i berzahı görmekte keskin oldu ve hûn-rîz vaktinde, ya'nî Azrâil (a.s.) vazîfesini icrâ ettiği vakitte, rûhunun gözü parlak oldu. Bu beyt-i şerîfte فكشفنا عنك غطائك فبصرك اليوم حديد (Kaf, 50/22) ya'nî "Biz senden perdeyi açtık. İmdi senin basarın bugünde keskindir" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur.

123. Onun gözü vakitsiz kuş geldi, onun kibrinin ve gazabının neticesinden.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

123. Onun gözü vakitsiz kuş geldi, onun kibrinin ve gazabının neticesinden.

Yani can çekişen kişinin gözü, kendi halini ölürken gördü, gördü ama vakitsiz gördü. Eğer dünya hayatı devam ederken, ilahi ve peygamberî haberlere güvenip akıl gözüyle görseydi, bu vakitli görmek olurdu. Ve o vakit kendisinin kötü amellerine vakıf olup tövbe ederdi ve bu görüşü makbul olurdu. Fakat ne çare ki, kibir ve gururu ve gazabı sebebiyle aklının gözü göremedi. Bu sebeple onun gözünün böyle vakitsiz görmesi, vakitsiz öten kuşa ve horoza benzedi.

Ya'nî muhtazırın gözü, kendi hâlini ölürken gördü, gördü ama vakitsiz gördü. Eğer hayât-ı dünyeviyye devâm ederken, ihbâr-ı ilâhî ve peygamberîye i'timâd edip akıl gözüyle göre idi, vakitli görmek olurdu. Ve o vakit kendisinin sû'-i a'mâline vâkıf olup tövbe ederdi ve bu görüşü makbûl olurdu. Fakat ne çâre ki, kibir ve gurûru ve gazabı sebebiyle aklının gözü göremedi. Binâenaleyh onun gözünün böyle vakitsiz görmesi, vakitsiz öten kuşa ve horoza benzedi.

124. Kuşun başını kesmek vâcib geldi; zîrâ ki çıngırağı vakitsiz kımıldatır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

124. Kuşun başını kesmek gerekli oldu; çünkü çıngırağı vakitsiz kımıldatır.

Vakitsiz öten kuş, öfke sebebi oldu ve uğursuz bulunduğu için, onun başını kesmek ve ona kahırla muamele etmek gerekti. Bu sebeple can çekişen kişinin böyle vakitsiz görmesi de merhamet çekici olmadı; aksine kahır ve azap sebebi oldu.

Vakitsiz öten kuş, sebeb-i infiâl oldu ve meş'ûm bulunduğu için, onun başını kesmek ve ona kahr ile muâmele etmek lâzım geldi. Binâenelayeh muhtazırın böyle vakitsiz görmesi de câlib-i merhamet olmadı; bilakis sebeb-i kahr ve azâb oldu.

125. Senin canının cüz'ü için her zaman bir nez' vardır. Canının nez'inde îmânına bak!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

125. Senin canının bir parçası için her zaman bir çekilme vardır. Canının çekilmesinde imanına bak!

"Canın parçası"ndan kasıt, hayatı uzatan ve zâtı ferahlatan nefestir. İnsan her nefesi alıp verirken bir düşünce ve bir eylem içindedir. Bu nefes, kötü düşünce ve eylem hâlinde insandan ayrılırsa, mana âleminde çirkin bir şekil kazanır ve gerek dünyada gerek ahirette sahibine musallat olarak eziyet eder; ve eğer iyi düşünce ve eylem hâlinde insandan çekilirse, güzel ve latif bir şekil kazanır ve dünyada ve ahirette sahibini taltif eder. Şimdi canın parçasının çekilmesinde hâl böyle olursa, tamamının çekilmesinde nasıl olur, var kıyas et! Ve onun çekilmesinde düşüncenin ve eylemin sermayesi ve tamamı olan imanına bak!

"Canın cüz'ü"nden murâd, mümidd-i hayât ve müferrih-i zât olan nefestir. İnsan her nefesi alıp verirken bir fikir ve bir amel içindedir. Bu nefes, fenâ fikir ve amel hâlinde insandan münfekk olursa, âlem-i ma'nâda çirkin bir sûret iktisâb edip gerek dünyâda ve gerek âhirette sâhibine musallat olarak ta'zîb eder; ve eğer iyi fikir ve amel hâlinde insandan müntezi' olursa, güzel ve latif bir sûret iktisâb edip dünyâda ve âhirette sâhibini taltîf eder. İmdi canın cüz'ünün nez'inde hal böyle olursa küllünün nez'inde nasıl olur, var kıyâs et! Ve onun nez'inde fikrinin ve amelinin sermâyesi ve küllü olan îmânına bak!

126. Senin ömrün altın kesesine benzer. Gece ve gündüz altın sayıcı misalidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

126. Senin ömrün altın kesesine benzer. Gece ve gündüz altın sayıcı misalidir.

Senin ömrün altın kesesi gibidir ve alıp verdiğin nefesler de altın gibidir. Ardı ardına gelip giden gece ve gündüzler de altın sayan sarrafa benzer.

Senin ömrün altın kesesi ve alıp verdiğin nefesler de altın gibidir. Müteâkıben gelip giden gece ve gündüzler dahi altın sayan sarrâfa benzer.

127. Altını bila-tevakkuf sayar ve verir. Nihayet boşalır ve husûf gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

127. Altını durmaksızın sayar ve verir. Sonunda boşalır ve husûf (ay tutulması gibi kararma, sönme) gelir.

Gece ve gündüz sarrafı, senin altın gibi olan nefeslerini sayar ve harcar. Sonunda ömür kesesi nefesten boş kalır ve insan ruhunun ameline araç olan hayvanî ruhta husûf meydana gelir.

Gece ve gündüz sarrâfı senin altın gibi olan nefeslerini sayar ve sarf eder. Nihâyet ömür kesesi, nefesten hâlî kalır ve rûh-i insânînin ameline âlet olan rûh-i hayvânîde husûf vâki' olur.

128. Eğer dağdan alır ve yerine koymazsan o vermekten, istikrardan gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

128. Eğer dağdan alır ve yerine koymazsan o vermekten, istikrardan gider.

"Ender âmeden ez pây" (اندر آمدن از پای) "İstikrardan gider" demektir. Çünkü "ender" kelimesi gayriyyet (başkalık) anlamını ifade ettiğinden "rûd ender âyed" yani "gider" ve "pây" burada "istikrar" anlamına gelir. Yani mesela, "Eğer dağın parçalarından alıp koparır ve yerine koymazsan, o dağın böyle an be an parçalarını vermesi yüzünden kalıcılığı kalmaz ve istikrarı gider ve yok olur."

"Ender âmeden ez pây" (اندر آمدن از پای) "İstikrardan gider" demektir. Zîrâ "ender" kelimesi gayriyyet ma'nâsını ifade ettiğinden رود اندر آید ya'ni "gider" ve "pây" burada "istikrar" ma'nâsına gelir. Ya'nî mesela, "Eğer dağın eczâsından alıp koparır ve yerine koymazsan, o dağın böyle ânen-fe-anen eczâsını vermesi yüzünden bekāsı kalmaz ve istikrârı gider ve zâil olur."

129. İmdi her nefesin yerine waz koy, tâ ki "ve'scüd v'akterib!"den garaz bulasın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

129. Şimdi her nefesin yerine bir karşılık koy ki "Secde et ve yaklaş!" emrinden maksadı bulasın.

Canının bir parçası olup her an senden ayrılan her bir nefesin yerine, Hak'ka itaatten bir karşılık ve bedel koy ki, "Secde et ve yaklaş!" (Alak, 96/19) ayet-i kerimesinde işaret buyurulduğu üzere, bu itaat sonucunda asıl maksat ve temel hedef olan ilahi yakınlığa erişme şerefini bulasın.

Canının cüz'ü olup her an senden infikâk eden her bir nefesin yerine tâat-ı Hak'tan bir bedel ve ıvaz koy, tâ ki وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ (Alak, 96/19) ya'nî "Secde et ve yaklaş!" âyet-i kerîmesinde işaret buyurulduğu üzere bu tâat neticesinde garaz-ı aslî ve maksad-ı esâsî olan kurb-i ilâhîye nailiyyet şerefini bulasın.

130. İşlerin kemâlinde bu kadar sa'y etme; dinde olan bir emrin gayrinde çalışma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

130. İşlerin mükemmelliği için bu kadar çabalama; dinde olan bir emrin dışında bir şeyle uğraşma!

Böyle olunca, buz üzerine nakıştan ibaret olan bu mecazî varlık âleminin işlerini mükemmelleştirmek için, canının parçaları olan nefeslerini harcama, din emrinden, yani Hak'ka itaatten başka bir işte çalışma!

Böyle olunca buz üzerine nakıştan ibaret olan bu vücûd-i mecâzî âleminin umûrunu kemâle getirmek için, canının cüz'leri olan nefeslerini sarf etme, dîn emrinden, ya'nî tâat-ı Hak'tan başka bir işte çalışma!

131. Akıbet sen nâ-tamâm, işlerin ebter ve ekmeğin çiğ olarak gideceksin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

131. Sonunda sen eksik, işlerin yarım kalmış ve ekmeğin çiğ olarak gideceksin.

Eğer böyle yapmazsan, sonunda sen berzah âlemine (ölümden sonraki ara âlem) eksik ve noksan, insanlık görevin yarım kalmış ve kesintiye uğramış, berzah âlemindeki ekmeğin ve azığın çiğ olarak gideceksin.

Eğer böyle yapmazsan, âkıbet sen âlem-i berzaha nâ-tamâm ve nâkıs ve vazîfe-i insâniyyen ebter ve münkatı' ve âlem-i berzahtaki ekmeğin ve zâd u zahîren çiğ olarak gideceksin.

132. Ve o mezarı ve lahdi ma'mûr etmek, taş ile ve tahta ile ve keçe ile değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

132. O mezarı ve lahdi mamur etmek, taş ile ve tahta ile ve keçe ile değildir.

Sadece bu dağılmış cesedin çürümesi için kazılan mezarı ve lahdi mamur etmek, süslü mezar taşları ve makbul ağaçlardan yapılmış ve nakışlı sandukalar ve üzerlerine örtülen sırma yazılı keçeler ile değildir.

Mahzâ bu münfesih cesedin inhilâli için kazılan mezârı ve lahdi ma'mûr etmek, süslü mezâr taşları ve makbûl ağaçlardan ma'mûl ve münakkaş sandukalar ve üzerlerine örtülen sırma yazılı keçeler ile değildir.

133. Belki kendine safvet içinde bir mezar kazasın, onun benliğinde bu benliği defn edesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

133. Aksine, kendine saflık içinde bir mezar kazasın, onun benliğinde bu benliği defnedesin.

Sana faydası olan mezar, ancak kalbinin saflığı içinde kazdığın mezardır ki, bu saflık mezarına Hak'ın hakiki olan varlığında ve benliğinde, senin bu vehmedilmiş olan varlığını ve benliğini defnedesin.

Sana fâidesi olan mezâr, ancak kalbinin safveti içinde kazdığın mezârdır ki, bu mezâr-ı safvete Hakk'ın hakîkî olan varlığında ve benliğinde, senin bu mevhûm olan varlığını ve benliğini defn edesin.

134. Onun toprağı ve onun gamının medfûnu olasın, tâ ki senin demin onun deminden mededler bula!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

134. Onun toprağı ve onun gamının gömülü olduğu yer olasın ki, senin nefesin onun nefesinden yardımlar bulsun!

Onun toprağı, yani Hakk'ın varlığı karşısında ayaklar altında çiğnenen topraklar gibi alçak gönüllü olasın ve onun ayrılık gamının gömülü olduğu yer olasın. Ta ki senin canının parçaları olan nefesin, Hakk'ın tecelli nefesinden yardımlar bulsun!

Onun hâki, ya'nî Hakk'ın varlığı muvâcehesinde ayaklar altında çiğnenen topraklar gibi zelîl olasın ve onun gam-ı firkatinin medfûnu olasın. Tâ ki senin canının cüz'leri olan nefesin, Hakk'ın nefha-i tecellîsinden yardımlar bulsun!

135. Türbeler, kubbeler ve küngüreler!.. Ashab-ı ma'nadan bu makbûl değil&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

135. Türbeler, kubbeler ve küngüreler!.. Mana ehli katında bu makbul değildir

Mana ehli katında türbeler ve süslü kubbeler ve süslü tavanlar makbul ve rağbet edilen şeyler değildir.

Ashâb-ı ma'nâ indinde türbeler ve müzeyyen kubbeler ve süslü tavar makbûl ve mergûb şeyler değildir.

136. Şimdi atlas giyen diriye bak, hiç atlas onun aklının elini tutar mı?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

136. Şimdi atlas giyen diriye bak, hiç atlas onun aklının elini tutar mı?

Örneğin şimdi bu dünya hayatında atlaslar giyinip dış görünüşünü süsleyen bir dirinin hâline bak! Hiç bu süslü atlas elbise, onun manası olan ruhuna yardımcı olabilir mi ve o süslü elbiseler onun aklını ve manasını kuvvetlendirebilir mi?

Meselâ şimdi bu hayât-ı dünyeviyyede atlaslar giyinip zâhirini süsler olan bir dirinin hâline bak! Hiç bu süslü atlas elbise, onun ma'nâsı olan lına yardımcı olabilir mi ve o süslü esvablar onun aklını ve ma'nâsını kı vetlendirebilir mi?

137. Onun canı o münkerin azabı içindedir. Gam akrebi onun gam mah olan kalbindedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

137. Onun canı o münkerin azabı içindedir. Gam akrebi onun gam mah olan kalbindedir.

"Gam-dân" yer ismidir. "Gam" ile "dân" edatından oluşmuş olup gam mahalli demektir. Yani "O atlas elbiseli kimsenin canı, o fikrin, yahut nahoş olan fikrin azabı içindedir. Onun gam mahalli ve kaynağı olan kalbi de o nahoş fikir kendisini akrep gibi sokar ve rahatsız eder."

"Gam-dân" ism-i mekândır. "Gam" ile "dân" edâtından mürekkeb o' gam mahalli demektir. Ya'nî "O atlas elbiseli kimsenin canı, o fikrin, ya' nâhoş olan fikrin azabı içindedir. Onun gam mahalli ve menba'ı olan kal de o nâhoş fikir kendisini akrep gibi sokar ve iz'âc eder."

138. Hâriçten onun zâhiri üzerine nakış ve nigâr vardır; ve bâtından eni lerden o zâr zârdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

138. Dışarıdan onun görüneni üzerine nakış ve süs vardır; ve içinden inlemelerden o feryat feryattır.

O atlas elbiseli kimsenin dışı süslü ve parlaktır; ve içi fenâ ve sıkıntılı düşüncelerden feryat içindedir.

O atlas elbiseli kimsenin dışı süslü ve parlaktır; ve içi fenâ ve sıkıntıl düşüncelerden feryâd içindedir.

139. Ve o bir kimseyi ki, eski libâs içinde görürsün, endîşe nebat ve söz ş gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

139. Ve o bir kimseyi ki, eski elbise içinde görürsün, düşüncesi bitki ve sözü şeker gibidir.

Yani "Aksine, eski elbise içinde gördüğün bir kimse olur ki, onun fikri bâta, yani şeker kamışına ve o fikre dayanan sözü de o bitkide kamıştan çıkan şekere benzer." Çünkü onun düşünceleri vehimden kaynaklanmaz. Doğrudan doğruya Rahmân'dan çıkar.

Ya'nî "Bilakis, eski libâs içinde gördüğün bir kimse olur ki, onun fikri bâta, ya'nî şeker kamışına ve o fikre müstenid olan sözü de o nebâtta kamıştan çıkan şekere benzer." Zîrâ onun efkârı vehimden münbais deį Doğrudan doğruya Rahmân'dan sâdır olur.

## Fil yavrularının hikâyesine rücû'

140. Nasıh dedi: "Benim bu nasihatimi dinleyin, tâ ki canınız ve kalbiniz mihnete düşmesin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

140. Nasihat eden dedi: "Benim bu nasihatimi dinleyin ki canınız ve kalbiniz sıkıntıya düşmesin!"

141. "Ota ve yapraklara kāni' olunuz; fil yavrularının avına gitmeyin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

141. "Ot ve yapraklarla yetinin; fil yavrularını avlamaya kalkmayın!"

142. "Ben boynumdan nasihat borcunu çıkardım; nasihatin encâmı ne vakit saâdetin gayrı olur?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

142. "Ben boynumdan nasihat borcunu çıkardım; nasihatin encâmı ne vakit saâdetin gayrı olur?"

Size nasihat etmek benim boynumun borcu idi, bu borcumu ödedim. Nasihatin sonucu ve neticesi ancak mutluluktan ibarettir.

"Size nasihat etmek benim boynumun borcu idi, bu borcumu ödedim. Nasihatin encâmı ve netîcesi ancak saâdetten ibârettir."

143. "Sizi nedâmetten kurtarmak için ben risâlet tebliği ile geldim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

143. "Sizi pişmanlıktan kurtarmak için ben peygamberlik tebliği ile geldim."

"Daha sonra başınıza gelecek beladan dolayı, yaptığınız işten pişman olmamanız için sizi uyarma ve peygamberlik görevini tebliğ etme vazifesi ile geldim."

"Bilâhire başınıza gelecek belâdan dolayı, yaptığınız işten peşîman olmamanız için sizi îkāz ve tebliğ-i risâlet vazîfesi ile geldim."

144. "Sakın olmaya ki tama'larınız yol vursun! Azık tama'ı sizi köklerinizden koparsın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

144. "Sakın ola ki tamahlarınız yol kesmesin! Azık tamahı sizi köklerinizden koparmasın!"

145. Bunu dedi ve hayır olsunluk etti ve gitti. Yolda kaht ve onların azîm açlıkları oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

145. Bunu dedi ve hayır olsunluk etti ve gitti. Yolda kıtlık ve onların büyük açlıkları oldu.

"Hayr bâdî kerden" (hayır olsunluk etmek) bir kimse birine veda ederken "Geceler hayrolsun" ve "Hoşça kalın" gibi sözleri söylemek ve veda görevini yerine getirmek anlamındadır. Yani "O nasihat eden bilge kişi bu topluluğa bu nasihatleri ettikten sonra, veda esnasında söylenmesi uygun olan sözleri söyledi ve gitti. Ondan sonra o yolcular arasında yiyecek kıtlığı ve büyük açlıklar meydana geldi."

"Hayr bâdî kerden" (خیر بادی کردن) Bir kimse birine vedâ' ederken "Geceler hayrolsun" ve "Hoşça kalın" gibi sözleri söylemek ve vazîfe-i vedâ'ı îfâ etmek ma'nâsınadır. Ya'nî "O nasîhat eden hakîm bu tâifeye bu nasîhatleri ettikten sonra, vedâ' esnasında söylenmesi münasib olan sözleri söyledi ve gitti. Ondan sonra o yolcular arasında yiyecek kıtlığı ve azîm açlıklar vâki' oldu."

146. Ansızın bir yolda semiz ve yeni doğmuş bir fil yavrusu gördüler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

146. Ansızın bir yolda semiz ve yeni doğmuş bir fil yavrusu gördüler.

O aç kalan yolcular, geçtikleri yolların birinde yeni doğmuş, tombul tombul bir fil yavrusuna rastladılar.

O aç kalan yolcular, geçtikleri yolların birinde yeni doğmuş, tombul tombul bir fil yavrusuna rast geldiler.

147. Kudurmuş kurt gibi hücum ettiler. Temiz yediler ve ellerini yıkadılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

147. Kudurmuş kurt gibi saldırdılar. Temizce yediler ve ellerini yıkadılar.

148. O refîkın biri yemedi ve nasihat verdi; zîrâ o fakîrin sözü hatırda idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

148. O arkadaşlardan biri yemedi ve nasihat verdi; çünkü o fakirin sözü hatırında idi.

Yolcuların hepsi o fil yavrusunu yediler; ancak içlerinden birisi yemedi ve onlara da "Bu hayvanı yemeyin" diye nasihat etti. Çünkü daha önce nasihat eden dervişin sözleri onun aklında idi.

Yolcuların hepsi o fil yavrusunu yediler; ancak içlerinden birisi yemedi ve onlara da "Bu hayvanı yemeyin" diye nasihat etti. Çünkü evvelce nasihat eden dervişin sözleri onun hâtırında idi.

149. O söz onun kebabından mâni' geldi; eski akıl sana yeni baht bağışlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

149. O söz onun kebabından engel oldu; eski akıl sana yeni baht bağışlar.

O nasihat eden dervişin sözü, o fil yavrusu etinin kebabından o kimsenin yemesine engel oldu. Çünkü o nasihat eden derviş yaşlı, tecrübe görmüş, akıllı bir kimse idi; ve eski akıl, ey henüz tecrübesi az olan genç efendi, sana yeni ikbal ve baht bağışlar!

O nasihat eden dervişin sözü o fil yavrusu etinin kebabından o kimsenin yemesine mâni' oldu. Zîrâ o dervîş-i nâsıh yaşlı, tecrübe görmüş, âkıl bir kimse idi; ve eski akıl, ey henüz tecrübesi az olan genç efendi, sana yeni ikbâl ve baht bağışlar!

150. Ba'dehû yattılar ve onların hepsi uyudular; ve o aç, sürüde çoban gibi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

150. Sonra yattılar ve onların hepsi uyudular; ve o aç, sürüde çoban gibi.

Fil yavrusundan karınlarını doyuranlara uyku üstün geldi, hepsi yatıp uyudular; ve o fil yavrusunu yemeyen kimsenin karnı aç bir halde kaldığından, vücudunda gevşeklik ortaya çıkmadı ve bu sebeple uyumadı ve sanki sürü içinde bir çoban gibi bekçi olarak kaldı.

Fil yavrusundan karınlarını doyuranlara uyku galebe etti, hepsi yatıp uyudular; ve o fil yavrusunu yemeyen kimsenin karnı aç bir halde kaldığından, vücûdunda rehâvet peydâ olmadı ve binâenaleyh uyumadı ve gûyâ sürü içinde bir çoban gibi bekçi olarak kaldı.

151. Gördü, korkunç bir fil erişti, evvelen geldi, bekçi tarafına koştu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

151. Gördü, korkunç bir fil erişti, evvelen geldi, bekçi tarafına koştu.

Uyanık olan kimse gördü ki, dehşetli bir fil ortaya çıktı, önce gelip kendi tarafına koştu.

Uyanık olan kimse gördü ki, dehşetli bir fil çıktı, evvelen gelip kendi tarafına koştu.

152. Onun ağzını üç kerre kokladı. Aslâ ondan lâyıksız bir koku gelmedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

152. Onun ağzını üç kere kokladı. Asla ondan uygunsuz bir koku gelmedi.

"Nâ-güvâr" (ناگوار) yemek ve içmeye uygun olmayan şey anlamına gelir. Burada fil hesabına uygunsuz koku demek olur. Yani "Fil, uyanık olan kimsenin ağzını kokladı ve kendisince nahoş bir koku bulamadı."

"Nâ-güvâr" (ناگوار) ekl ve şürbe gayr-i sâlih olan şey ma'nâsınadır. Burada fil hesabına lâyıksız koku demek olur. Ya'nî "Fil, uyanık olan kimsenin ağzını kokladı ve kendisince nâhoş bir koku bulamadı."

153. Birkaç kerre onun etrafını dolaştı ve gitti, muhakkak onu cesîm olan şâh fil incitmedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

153. Birkaç kere onun etrafını dolaştı ve gitti, kesinlikle onu iri olan şah fil incitmedi.

154. Ba'dehû her uyumuşun dudağını kokladı. O uyumuş adamdan ona koku geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

154. Sonra her uyuyanın dudağını kokladı. O uyuyan adamdan ona koku geldi.

155. Ki, fil-zâdenin kebabından yemiş idi; fil hemen onu yırttı ve öldürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

155. Ki, fil yavrusunun kebabından yemiş idi; fil hemen onu parçaladı ve öldürdü.

Bu iki beyit birbirini tamamlar. Yani "Fil, uyanık adamın etrafını dolaşıp ona bir şey yapmadıktan sonra, her uyumuş adamın ağzını kokladı. Fil yavrusunun kebabından yemiş olan o uyumuş adamdan, o file koku gelirdi. Fil hemen onu parçalar ve öldürürdü."

Bu iki beyit yekdiğerinin mütemmimidir. Ya'nî "Fil uyanık adamın etrâfını dolaşıp ona bir şey yapmadıktan sonra, her uyumuş adamın ağzını kokladı. Fil yavrusunun kebabından yemiş olan o uyumuş adamdan, o file koku gelirdi. Fil hemen onu parçalar ve öldürürdü."

156. Derhal o tâifeden her birini birer birer yırttı ve ondan ona heybet olmadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

156. Hemen o topluluktan her birini tek tek parçaladı ve ondan ona korku gelmedi.

Yani o topluluğu böyle tek tek helak etmekten dolayı file korku ve ürküntü gelmedi. Çünkü hayvanların insan topluluğundan ürkmeleri doğal bir haldir.

Ya'nî o tâifeyi böyle birer birer helâk etmekten dolayı file heybet ve korku ârız olmadı. Zîrâ hayvanların insan cem'iyyetinden ürkmeleri tabîî bir haldir.

157. Her birini hesabsızca havaya atardı. Nihâyet parçalanır ve yarılmak içinde olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

157. Her birini hesapsızca havaya atardı. Sonunda parçalanır ve yarılmak üzere olurdu.

"Güzâf" (گراف) boş, anlamsız, hesapsız ve hadsiz anlamlarına gelir. Yani "Fil, önünü ardını hesap etmeksizin uyuyanlardan her birini hortumuyla havaya fırlatırdı; ve o kimse yukarıdan aşağıya düşüp parçalanır ve yarılmak ve parçalanmak hâli içinde ölürdü." Bu beytin ikinci mısraı Ankaravî'de bu şekildedir. Fakat tercümesi bu metne aykırı olarak aynen şöyledir: "Her birini hesapsızca onları havaya attı, ta ki yere vurdu, o kimse yarıldı." Halbuki bu tercüme Hind nüshalarında bulunan تا همی زد بر زمین میشد شکاف ibaresinin tercümesidir. Bu sebeple ben tercümeyi Ankaravî nüshasındaki ikinci mısraın metnine göre yaptım.

“Güzâf” (گراف) herze ve beyhûde ve çok hesapsız ve hadsiz ma’nâlarına gelir. Ya’nî “Fil önünü ardını hesâb etmeksizin uyuyanlardan her birini hortumuyla havaya fırlatırdı; ve o kimse yukarıdan aşağıya düşüp parçalanır ve yarılmak ve parçalanmak hâli içinde ölürdü.” Bu beyitin ikinci mısrâ’ı Ankaravî’de bu vech iledir. Fakat tercümesi bu metne mugâyir olarak aynen şöyledir: “Her birini güzâfen onları havaya attı, tâ zemîne vurdu, ol kimse şigâfte oldu.” Halbuki bu tercüme Hind nüshalarında münderic olan تا همی زد بر زمین میشد شکاف ibârenin tercümesidir. Binâenaleyh fakîr tercümeyi Ankaravî nüshasındaki ikinci mısrâ’ın metnine göre yaptım.

158. Ey halkın kanını içen, yoldan savul! Tâ ki onların kanı seni cenge getirmesin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

158. Ey halkın kanını içen, yoldan çekil! Ta ki onların kanı seni savaşa getirmesin!

Ey halkın kanını içen kişi, zulüm yolundan çekil, ta ki o mazlumun kanı seni savaş ve intikam meydanına getirmesin!

Ey halkın kanını içen kimse, zulüm yolundan savul, tâ ki o mazlûmun kanı seni cenk ve intikâm meydanına getirmesin!

159. Muhakkak onların malını onların kanı bil! Zîrâ mal ele kuvvetten gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

159. Şüphesiz onların malını onların kanı bil! Çünkü mal ele kuvvetten gelir.

"Yemin" kelimesinin birçok anlamı vardır. Burada "sağ el" anlamındadır. "Malın kan hükmünde olması"nın sebebi şudur ki, mal, insan vücudunun hareketleri ve kuvveti sonucunda kazanılır. İnsan vücudunun hareket etmesinin sebebi görünürde kandır; ve Türkçede bu anlama dayanarak "Mal canın yongasıdır" atasözü meşhurdur.

“Yemîn” kelimesinin müteaddid ma’nâları vardır. Burada “sağ el” ma’nâsınadır. “Malın kan mesâbesinde olması”nın sebebi budur ki, mal, vücûd-i beşerin harekâtı ve kuvveti neticesinde kazanılır. Vücûd-i beşerin sebeb-i harekâtı zâhirde kandır; ve Türkçe’de bu ma’nâya mebnî “Mal canın yongasıdır” darb-ı meseli meşhûrdur.

160. Fil yavrularının anaları kin çekerler. Fil yavrusu yiyenleri cezâen öldürürler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

160. Fil yavrularının anaları kin beslerler. Fil yavrusu yiyenleri ceza olarak öldürürler.

Birinci mısrada کشند "keşîden" mastarından "çekerler" ve ikinci mısradaki کشند "küşten" mastarından "öldürürler" anlamındadır. "Keyfer" "amelin cezası" demektir. "Fil yavruları"ndan kasıt, tarikat pirlerinin manevî evlatları ve "analar"ından kasıt, pirlerdir. "Fil yavrusu yiyenler"den kasıt, tarikat pirlerine tam bir teslimiyet gösteren gerçek Hakk Yolcularını gıybet edip manen onların etini yiyen kimselerdir. Yani "Hakikat pirleri, kendi manevî evlatlarından dolayı kin beslerler ve fil yavruları hükmünde olan tarikat Hakk Yolcularını gıybet edip etlerini yiyenleri, amellerinin cezası olarak ya zahiren veya manen öldürürler."

Birinci mısrâ’da کشند “keşîden” masdarından “çekerler” ve ikinci mısrâ’daki کشند “küşten” masdarından “öldürürler” ma’nâsındadır. “Keyfer” “cezâ-yı amel” demektir. “Fil yavruları”ndan murâd, pîrân-ı tarîkatın evlâd-ı ma’neviyyeleri ve “analar”ından murad, pîrândır. “Fil yavrusu yiyenler”den murâd, pîrân-ı tarîka kemâl-i teslîmiyyet gösteren hakîkî sâlikleri gıybet edip ma’nen onların etini yiyen kimselerdir. Ya’nî “Pîrân-ı hakîkat, kendi evlâd-ı ma’neviyyelerinden dolayı kin çekerler ve fil yavruları mesâbesinde olan sâ- likân-ı tarîkatı gıybet edip etlerini yiyenleri amellerinin cezâsı olarak ya zâhiren veyâ ma'nen öldürürler."

161. Ey rüşvet yiyen, fil yavrusunu yiyorsun! Hasım olan fil de senden helâklik getirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

161. Ey rüşvet yiyen, fil yavrusunu yiyorsun! Düşman olan fil de senden helâklik getirir.

"Pâre" Fars dilinde rüşvet anlamına gelir. "Pâre-hâr" rüşvet yiyen demektir. "Hasm-ı fil" açıklayıcı bir tamlamadır; "hasım"dan kasıt Hak ve Hak'ın halifeleridir. "Demâr" (دمار) "duman" ve "helâklik" anlamındadır. Yukarıda "Halkın malı, onların kanıdır" denilmişti. Bu şerefli beyit de ona bağlıdır. Yani "Halkın malı, onların kanı olduğundan, ey rüşvet yiyen kimse, sen onların mallarını yemekle kanlarını dökmüş ve fil yavrusunu öldürüp yiyenler sınıfına girmiş oluyorsun. Halbuki الخلق عيال الله yani "Halk Allah'ın ailesidir" hadis-i şerifi gereğince bu halk, fil yavruları gibidir ve onların koruyucusu Hak ile Hak'ın halifeleri olan peygamberler ve evliyâdır. Bu sebeple sen Hakk'ın ve peygamberler ile evliyânın kahrına maruz kalmış bir haldesin."

"Pâre" lisân-ı Fârisî'de rüşvet ma'nâsınadır. "Pâre-hâr" rüşvet yiyen demek olur. "Hasm-ı fil" izâfet-i beyâniyyedir; ve "hasım"dan murad Hak ve hulefâ-yı Hak'tır. "Demâr" (دمار) "duman" ve "helâklik" ma'nâsınadır. Yukarıda "Halkın malı, onların kanıdır" buyrulmuş idi. Bu beyt-i şerîf dahi ona merbûttur. Ya'nî "Halkın malı, onların kanı olduğundan "Ey rüşvet yiyen kimse, sen onların mallarını yemekle kanlarını dökmüş ve fil yavrusunu öldürüp yiyenler sınıfına girmiş oluyorsun. Halbuki الخلق عيال الله ya'ni "Halk Allah'ın ıyâlidir" hadis-i şerîfi mûcibince bu halk, fil yavruları mesâbesindedir ve onların nigehbânı Hak ve hulefâ-yı Hak olan enbiyâ ve evliyâdır. Binâenaleyh Sen Hakk'ın ve enbiyâ ve evliyânın kahrına ma'rûz bir haldesin."

162. Mekr düşünücüyü koku rüsvay etti. Kendi çocuğunun kokusunu fil bilir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

162. Hile düşüneni koku rezil etti. Kendi çocuğunun kokusunu fil bilir.

Bilinmeli ki, fikir ruhun özelliğidir ve ruha gelen fikrin kaynağı dörttür: Rahmanî, melekî, nefsanî ve şeytanîdir. Rahmanî ve melekî olan fikirler hayır olup bunların ruhanî âlemdeki kokuları güzeldir. Nefsanî ve şeytanî olan fikirler ise şerdir. Ruhanî âlemdeki kokuları çirkindir. Bunların kokularını, ruhanî koku alma duyuları açık olan peygamberler ve onların vârisleri olan kâmil veliler duyarlar. Bu sebeple bir kimse nefis ve şeytanın telkiniyle hile ve tuzak düşünürse, ruhanî âleme yayılan bu fikirlerin çirkin kokuları, o kimse her ne kadar kendisini doğruluk ve dürüstlük sahiplerinden gösterse bile peygamberler ve veliler huzurunda kendisini rezil ve rüsvay eder. Manevî azamet sahibi olup fil mertebesinde olan peygamberler ve veliler, kendilerine mensup olan manevî evlatlarının aleyhinde bulunan kimseleri, onlardan ruhanî âleme yayılan bu kötü kokulardan tanırlar.

Ma'lûm olsun ki, fikir hâssa-i rûhtur ve rûha vârid olan fikrin menba'ı dörttür: Rahmânî, melekî, nefsânî ve şeytânîdir. Rahmânî ve melekî olan efkâr hayır olup bunların âlem-i rûhâniyetteki kokuları güzeldir. Ve nefsânî ve şeytânî olan efkâr şerdir. Ve âlem-i rûhâniyetteki kokuları çirkindir. Bunların kokularını meşâmm-ı rûhâniyyetleri açık olan enbiyâ ve onların vârisleri olan kümmelîn-i evliyâ duyarlar. "Binâenaleyh bir kimse ilkā-yı nefis ve şeytan ile mekr ve hîle düşünücü olursa, âlem-i rûhâniyyete intişâr eden bu fikirlerin çirkin kokuları, o kimse her ne kadar kendisini erbâb-ı sıdk ve istikämetten gösterse bile enbiyâ ve evliyâ huzûrunda kendisini rezil ve rüsvây eder. Ve azamet-i ma'neviyye sahibi olup fil mesâbesinde olan enbiyâ ve evliyâ, kendilerine mensûb olan ma'nevî evlâtlarının aleyhinde bulunan kimseleri, onlardan âlem-i rûhâniyyete münteşir olan bu fenâ kokulardan bilirler."

163. O ki, Hakk'ın kokusunu Yemen'den bulur, bâtılın kokusunu benden nasıl bulmaz?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

163. O ki, Hakk'ın kokusunu Yemen'den bulur, bâtılın kokusunu benden nasıl bulmaz?

O şanlı peygamber ki "Muhakkak ben Yemen tarafından Rahman'ın nefesini buluyorum" hadis-i şerifinde belirttiği üzere, Hakk'ın kokusunu uzak bir yerden ve görünen yönden buluyor, bendeki bâtıl fikrin çirkin kokusunu nasıl duymaz?

O peygamber-i zîşân ki أَنِّي لَأَجِدُ نَفَسَ الرَّحْمَنِ مِنْ قِبَلِ الْيَمَنِ ya'nî "Muhakkak ben Yemen tarafından nefes-i Rahmân'ı buluyorum" hâdîs-i şerîfinde beyân buyurduğu üzere, Hakk'ın kokusunu mekân-ı baîdden ve cihet-i zâhirden buluyor, bendeki fikr-i bâtılın çirkin kokusunu nasıl duymaz?

164. Mâdemki Mustafa uzak yoldan koku götürdü, bizim ağzımızdan buhûru nasıl bulmaz?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

164. Mademki Mustafa uzak yoldan koku götürdü, bizim ağzımızdan buhuru nasıl bulmaz?

"Buhur", öd ağacı ve benzeri gibi güzel koku vermek için ateşte yakılan maddeye denir. "Mademki Mustafa (a.s.v.) Efendimiz, Yemen gibi uzak bir yoldan koku duydu, bizim ağzımızdan çıkan salât ve selâm buhurunu ve onun latif kokusunu ruhanî âlemde duyup haberdar olmaz mı?"

"Buhûr" öd ağacı ve sâire gibi güzel koku vermek için ateşte yakılan maddeye derler. "Mademki Mustafa (a.s.v.) Efendimiz, Yemen gibi uzak bir yoldan koku duydu, bizim ağzımızdan çıkan salât ü selâm buhûrunu ve onun latîf kokusunu âlem-i rûhâniyyette duyup haberdâr olmaz mı?"

165. Yine bulur, fakat bizden örter. İyi ve kötü koku semâya çıkar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

165. Yine bulur, fakat bizden örter. İyi ve kötü koku semâya çıkar.

Ey akıllı kişi, sen "Resûlullah Efendimiz bu dünya hayatında değildir. Bunları nasıl duyar?" deme. O Risâlet Şahı bu kokuları yine duyar. Çünkü وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ (Hucurât, 49/7) yani "Biliniz ki Allah'ın Resûlü sizin içinizdedir" ayet-i kerimesi gereğince şu an ruhanîyeti ile herkesi kuşatmıştır. Bu iyi ve kötü kokular ruhanî semâya çıkar ve şanlı Peygamber Efendimiz o ruhanî semâya çıkan bu kokuları duyar ve Hakk'ın Settâr (örtücü) ismiyle örter.

Ey âkıl, sen deme ki "Resûlullah Efendimiz bu hayât-ı dünyeviyye[de] değildir. Bunları nasıl duyar?" O Şâh-ı Risâlet bu kokuları yine duyar. Zîrâ وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ (Hucurât, 49/7) Ya'nî "Biliniz ki Allah'ın Resûlü sizin içinizdedir" âyet-i kerîmesi mûcibince el'ân rûhâniyeti ile cümleyi muhîttir. Bu iyi ve kötü kokular semâ-yı rûhâniyyete çıkar ve Resûl-i zîşân Efendimiz o semâ-yı rûhâniyyete çıkan bu kokuları duyar ve Hakk'ın Settâr ismiyle örter.

166. Sen uyursun ve o harâmın kokusu yeşil renkli gök üzerine çarpar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

166. Sen uyursun ve o haramın kokusu yeşil renkli gök üzerine çarpar.

Sen gaflet uykusu içindesin ve sözle ve fiille yaptığın o haramın kokusu, yeşil renkli olan ruhanî gök üzerine çarpar. Nasıl ki, birinci ciltte yer alan Hakîm Senâî hazretlerinin "Can vilayetinde gökler vardır, cihanın göğüne iş buyurucudur!" beyt-i şerifinde bu ruhanî göğe işaret buyurulmuştur; ve dünya göğünün rengi mavi göründüğü gibi, ruhanî göğün rengi de, keşif sahiplerine yeşil görünür.

Sen gaflet uykusu içindesin ve kavlen ve fiilen yaptığın o harâmın kokusu yeşil renkli olan semâ-yı rûhâniyyet üzerine çarpar. Nitekim I. cildde münderic olan Hakîm Senâî hazretlerinin آسمانهاست در ولایت جان کار فرمای آسمانی جهان ya'nî "Can vilâyetinde gökler vardır, cihânın göğüne iş buyurucudur!" beyt-i şerîfinde bu semâ-yı rûhâniyyete işâret buyurulmuştur; ve semâ-i dünyânın rengi mâî göründüğü gibi, semâ-yı rûhâniyyetin rengi dahi, erbâb-ı keşfe yeşil görünür.

167. Senin çirkin nefeslerinin refîkı olur, feleğin koku duyucularına kadar gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

167. Senin çirkin nefeslerinin yoldaşı olur, feleğin koku duyucularına kadar gider.

O kötü kokular senin çirkin nefeslerinin yoldaşı olur. Feleğin ruhanî kokularını duyan yüce ruhlara kadar ulaşır.

O fenâ kokular senin çirkin nefeslerinin yoldaşı olur. Feleğin rûhânî kokularını duyan ervâh-ı 'âliyeye kadar kadar vâsıl olur.

168. Kibir kokusu ve hırs kokusu ve tama' kokusu, söz söylemekte soğan gibi gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

168. Kibir kokusu, hırs kokusu ve tamah kokusu, söz söylemede soğan gibi gelir.

Kibir, hırs ve tamah gibi nefse ait sıfatların her birinin ayrı ayrı birer kokusu vardır. O kokular, söz söylerken soğan yemiş olan bir adamın nefesinden nasıl soğan kokusu gelirse öylece ortaya çıkarlar. Bu kokuların idraki iki şekilde olur: Birisi "hikmetli firaset" (sezgi, anlayış) ile, diğeri de "şer'î firaset" iledir. Hikmetli firaset ile idrak şudur ki, örneğin kibirli bir kimse söz söylerken onun tavırlarından, görünen sözlerinden ve söylediği sözün anlamından kibri anlaşılır. Hırs ve tamah da böyledir. Şer'î firaset ile idrak ise, canın koku alma duyusuyla, onun söz söylerken nefesine yoldaş olan kibir, hırs, tamah ve diğer nefse ait sıfatlarının kokularını duymaktır.

Kibir ve hırs ve tama' gibi sıfât-ı nefsâniyyeden her birinin ayrı ayrı birer kokuları vardır. O kokular söz söylerken soğan yemiş olan bir adamın, nefesinden nasıl soğan kokusu gelirse öylece zâhir olurlar. Bu kokuların idrâki iki sûretle olur: Birisi "firâset-i hikemiyye" ile, diğeri de "firâset-i şer'iyye" iledir. Firâset-i hikemiyye ile idrâk budur ki, meselâ kibirli bir kimse söz söylerken onun evzâ'ı ve elfâz-ı zâhiresinden ve söylediği sözün ma'nâsından kibri anlaşılır. Hırs ve tama' dahi böyledir. Firâset-i şer'iyye ile idrâk ise, meşâmm-ı cân ile, onun söz söylerken nefesine yoldaş olan kibir ve hırs ve tama' vesâir sıfât-ı nefsâniyyesinin kokularını duymaktır.

169. Eğer yemin etse: "Ben ne vakit yemişim, soğandan ve sarmısaktan perhiz etmişim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

169. Eğer yemin etse: "Ben ne zaman yemişim, soğandan ve sarımsaktan perhiz etmişim!"

Soğan yemiş olan kimse, yediğini inkâr edip, "Ben soğan yemedim, soğandan sarımsaktan uzak durdum!" diye yemin etse,

Soğan yemiş olan kimse, yediğini inkâr edip, "Ben soğan yemedim, soğandan sarmısaktan perhiz ettim!" diye yemin etse,

170. O yemîn nefesi gammazlık eder, beraber oturanların dimağı üzerine çarpar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

170. O yemin nefesi gammazlık eder, beraber oturanların dimağı üzerine çarpar.

İşte bunun gibi "Bende kibir ve hırs yoktur" diyen ve yemin eden kimselerin sözlerine ve yeminlerine yoldaş olan nefeslerinin kokuları, hikmetli ve şeriat bilgisine sahip firaset (sezgi, anlayış) sahiplerine yansıyıp, gammazlık ederler.

İşte bunun gibi "Bende kibir ve hırs yoktur" diyen ve yemîn eden kimselerin sözlerine ve yemînlerine yoldaş olan nefeslerinin kokuları, firâset-i hikemiyye ve şer'iyye sahiplerine aks edip, gammazlık ederler.

171. Çok duâlar onun kokusundan redd olur. O eğri kalb dilinde görünür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

171. Birçok duâ, onun kokusundan dolayı geri çevrilir. O, eğri kalbin dilinde görünür.

"Duâ" talep anlamındadır; yani birçok sevimli sözle oluşturulmuş olan duâlar ve talepler, sadece iç dünyanın eğri olmasından dolayı ilâhî kabul görmeyip geri çevrilir. Çünkü talepte esas olan iç dünyadır. Başka düşünüp başka söylemek münafıklıktır. Nasıl ki Yüce Allah onları kınayarak: يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا فِي قُلُوبِهِمْ (Feth, 48/11) Yani "Kalplerinde olmayan şeyi dilleriyle söylerler" buyurur. Bu sebeple o kalpteki eğriliğin kokusu, o süslü sözleri taşıyan nefeslere yoldaş olup görünen dilde ortaya çıkar. Örneğin bir kimse iç dünyasında günah ve kötülük düşünüp dururken, diliyle: "Ey Rabbim bana servet ihsan et, fakirlere infak edeyim!" diye duâ etse, Cenâb-ı Hak onun kalbine baktığından bu duâsını geri çevirir. Bu duâ bahsinin ayrıntısı Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Şîsî'de açıklanmıştır. Burada açıklaması uzun olur.

"Duâ" talep ma'nâsınadır, ya'nî birçok sevimli elfâz ile terkîb edilmiş olan duâlar ve talepler, mahzâ bâtının eğri olmasından dolayı makbûl-i ilâhî olmayıp merdûd olur. Zîrâ talebde esâs bâtındır. Başka düşünüp başka söylemek münafıklıktır. Nitekim Hak Teâlâ onları takbihen: يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا فِي قُلُوبِهِمْ (Feth, 48/11) Ya'nî "Kalblerinde olmayan şeyi dilleriyle söylerler" buyurur. Binâenaleyh o kalbdeki eğriliğin kokusu, o süslü elfâzı mahmûl olan nefeslere yoldaş olup lisân-ı zâhirde görünür. Meselâ bir kimse bâtınında fisk u fücûr düşünüp dururken, lisânıyla: "Yâ Rab bana servet ihsân et, fakirlere infâk edeyim!" diye duâ etse, Cenâb-ı Hak onun kalbine nâzır olduğundan bu duâsını red buyurur. Bu duâ bahsinin tafsili Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Şîsî'de beyân buyurulmuştur. Burada îzâhı uzun olur.

172. O duânın cevabı اخسئوا gelir. Her degâ'nın sezası redd sopası olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

172. O duanın cevabı اخسئوا gelir. Her hilenin cezası reddedilme sopası olur.

"Dega" "hile" demektir; yani içi eğri olduğu halde dıştan düzgün ve güzel sözlerle yapılan dua ve isteğin cevabı Hak tarafından "İhseû!" yani "Hoşt!" gelir. Çünkü her hilenin layığı reddedilme sopasıdır. Nasıl ki kâfirlerin ahiret âleminde azapları şiddetlendiği zaman, duaya başlayıp رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ (Mü'minûn, 23/106) yani "Ey bizim Rabbimiz, bize bedbahtlığımız üstün geldi ve biz sapmış olan topluluktan olduk" derler. Yüce Allah hazretleri onlara cevaben قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونَ (Mü'minun, 23/108) yani "Hoşt! Susun, orada dırlanıp durmayın!" buyurur.

"Dega" "hîle" demektir, yâ'nî bâtını eğri olduğu halde zâhiren düzgün ve fasîh elfaz ile edilen duâ ve talebin cevabı Hak tarafından "İhseû!" ya'nî "Hoşt!" gelir. Zîrâ her hîlenin lâyıkı red sopasıdır. Nitekim kâfirlerin âlem-i âhirette azâbları şiddetlendiği vakit, duâya başlayıp رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ (Mü'minûn, 23/106) ya'nî "Ey bizim Rabbimiz, bize şekāvetimiz galebe etti ve biz delâlete düşmüş olan tâifeden olduk" derler. Hak Sübhânehû ve Teâlâ hazretleri onlara cevaben قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونَ (Mü'minun, 23/108) ya'nî "Hoşt! Susun, orada dırlanıp durmayın!" buyurur.

173. Eğer senin sözün eğri, ma'nan doğru olursa, o lafız eğriliği Hudâ'nın makbûlüdür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

173. Eğer senin sözün eğri, anlamın doğru olursa, o sözdeki eğrilik Allah katında makbuldür.

Eğer senin sözünde fesahat ve belagat olmasa ve kelimeleri yanlış telaffuz etsen bile, anlamın ve muradın doğru ve sağlam olursa, senin sözü yanlış ve anlamı düzgün olan duanı Yüce Allah kabul buyurur.

Eğer senin sözünde fesâhatin ve belâgatin olmasa ve kelimeleri yanlış telaffuz etsen bile, ma'nân ve murâdın doğru ve selîm olursa, senin lafzı yanlış ve ma'nâsı düzgün olan duânı Hak Teâlâ hazretleri kabûl buyurur.

## Onun beyânındadır ki muhiblerin hatâsı mahbûbun nezdinde yabancıların doğrusundan daha iyidir

174. O sıdkın Bilal'i ezanda niyaz cihetinden "Hayye"yi "Heyye" okurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

174. O sıdkın Bilâl'i ezanda niyaz yönünden "Hayye"yi "Heyye" okurdu.

O sadâkat ve doğruluk âleminin Bilâl'i, yani Bilâl-i Habeşî hazretleri ezan okurken "Hayye ale's-salâ" حي على الصلوة ve "Hayye ale'l-felâh" حي على الفلاح ifadelerindeki "Hayye" حي lafzını, kasıtlı olmayıp tabiatının saflığı ve niyaz yönünden "Heyye" هي okur ve "hâ" (ح) harfini (ه) şeklinde telaffuz ederdi.

O sadâkat ve doğruluk âleminin Bilâl'i ya'nî Bilâl-i Habeşî hazretleri ezan okurken "Hayye ale's-salâ" حي على الصلوة ve "Hayye ale'l-felâh" حي على الفلاح ibârelerindeki "Hayye" حي lafzını, kasdî olmayıp safvet-i tabiyye ve niyâz cihetinden "Heyye" هي okur ve "hâ" (ح) harfini (ه) sûretinde telaffuz ederdi.

175. Nihayet dediler ki: "Ey Peygamber, bu hatâ doğru değildir, şimdi, zîrâ binâ başlangıcıdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

175. Sonunda dediler ki: "Ey Peygamber, bu hata doğru değildir, şimdi, çünkü bina başlangıcıdır."

Münafıklardan bir grup dediler ki: "Ey Peygamber, İslam binasının başlangıcı olan şimdiki zamanda, ezanın böyle hatalı okunması doğru değildir."

Münafıklardan bir tâife dediler ki: "Ey Peygamber, binâ-i İslâm'ın başlangıcı olan şimdiki zamanda, ezânın böyle hatâlı okunması doğru değildir."

176. "Ey Peygamber ve ey Kirdigâr'ın Resûlü! Pek fasîh olan bir müezzin getir!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

176. "Ey Peygamber ve ey Yaratıcının Elçisi! Çok fasih olan bir müezzin getir!"

"Ey Peygamber ve Hakk'ın ve gerçek failin elçisi, sözü fasih ve beliğ olan bir müezzin seç!"

"Ey Peygamber ve Hakk'ın ve fâil-i hakîkînin resûlü, kelâmı fasîh ve belîğ olan bir müezzin intihâb buyur!"

177. Dîn ve salâhın evvelinde "Hayye ale'l-felâh" lafzını lahn okumak ayıp olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

177. Dinin ve doğruluğun başlangıcında "Hayye ale'l-felâh" lafzını yanlış okumak ayıp olur.

"Lahn" güzel ses ve güzel okumak anlamına geldiği gibi, i'râbda ve sözde hata etmek anlamına da gelir; burada "hata" demektir. Yani "İslam dininin ilk ortaya çıkışı ve yayılışı olan bu zamanda ezanda "hayye ale'l-felâh" (حي على الفلاح) lafzını hatalı okumak, fesahate düşkün olan halka karşı ayıp olur.

"Lahn" güzel sadâ ve güzel okumak ma'nâsına geldiği gibi, i'râbda ve sözde hatâ etmek ma'nâsına da gelir; burada "hatâ" demektir. Ya'nî "Dîn-i İslâm'ın ibtidâ-yı zuhûr ve neşri olan bu zamanda ezanda "hayye ale'l-felâh" حي على الفلاح lafzını hatâlı okumak fesâhat meftûnları olan halka karşı ayıp olur.

178. Peygamber'in gazabı kaynadı ve gizli inayetlerden bir iki remz söyledi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

178. Peygamber'in gazabı kaynadı ve gizli inayetlerden bir iki remz söyledi.

Münafıkların iç dünyaları peygamberin fiillerine dil uzatma ve bozgunculuk etme niyetinde olduğu için, şanlı peygamber Efendimiz'in Hak yolunda gazabı harekete geçti ve Yüce Allah'ın gizli yardımlarından, aşağıda açıklanan bir iki işareti beyan etti:

Münafıkların bâtınları efâl-i peygamberîye ta'rîz ve fesâd kasdında bulunduğu cihetle, Resûl-i zîşân Efendimiz'in Hak yolunda gazabları harekete geldi ve Cenâb-ı Hakk'ın gizli inâyetlerinden âtîde beyân buyrulan bir iki işâreti beyân buyurdu:

179. Ki: "Ey denîler! Hakk'ın indinde Bilâl'in "Heyye"si, yüz "Hayye ve hayye" ve kıyl ü kâlden daha iyidir." Ey bâtınları fâsid olduğu halde zâhirlerini doğru göstermeğe çalışan alçak münâfıklar! Hakk'ın indinde Bilâl'in galat söylediği "Heyye" lafzı sizin fasîh olarak söylediğiniz yüz "Hayye ve hayye" lafzınızdan, boş sözlerinizden daha iyidir. Zîrâ o "Heyye" derken onu ma'nâsında müstağrak ve huzûr-ı Hak'ta huşû içindedir. Siz ise fasîh sözlerinizin ma'nâsından baîd ve kendinizi halka beğendirmek gayretinde müstağraksınız.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

179. Ki: "Ey alçaklar! Hakk'ın katında Bilâl'in "Heyye"si, yüz "Hayye ve hayye"den ve boş sözlerden daha iyidir." Ey içleri bozuk olduğu halde dışlarını doğru göstermeye çalışan alçak ikiyüzlüler! Hakk'ın katında Bilâl'in yanlış söylediği "Heyye" kelimesi, sizin fasih olarak söylediğiniz yüz "Hayye ve hayye" kelimenizden, boş sözlerinizden daha iyidir. Çünkü o "Heyye" derken, onun anlamında kaybolmuş ve Hakk'ın huzurunda huşu içindedir. Siz ise fasih sözlerinizin anlamından uzaksınız ve kendinizi halka beğendirme gayretinde kaybolmuşsunuz.

180. "Bulandırmayın, tâ ki ben sizin sırrınızı, sonunuzu ve başlangıcınızı açık söylemeyeyim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

180. "Bulandırmayın, tâ ki ben sizin sırrınızı, sonunuzu ve başlangıcınızı açık söylemeyeyim!"

"Beni bulandırmayın! Yoksa sizin sırlarınızı evvelinden sonuna kadar meydana çıkarırım." Bu sözleri şanlı peygamber Efendimiz'e söyleyenlerin münafıklar olduğu bu şerefli beyitle desteklenmiştir.

"Beni bulandırmayın! Yoksa sizin sırlarınızı evvelinden âhirine kadar meydana çıkarırım." Bu sözleri Resûl-i zîşân Efendimiz'e söyleyenlerin münâfıklar olduğu bu beyt-i şerifle müeyyeddir.

181. Eğer duâda senin latîf nefesin yoksa, git ihvân-ı safadan iste!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

181. Eğer duâda senin latîf nefesin yoksa, git ihvân-ı safadan iste!

Bu şerefli beyit, Cenâb-ı Pîr efendimizin dilindendir: "Ey nefsânî sıfatlarla kirlenmiş kimse, eğer senin iç âlemin bozuk olduğu için çıkan nefesin hoş ve latîf değil ise, git iç temizliğine sahip olan kardeşlerinden duâ iste, onlar sana duâ etsinler."

Bu beyt-i şerîf Cenâb-ı Pîr efendimiz lisânındandır: "Ey sıfât-ı nefsâniyye ile mülevves olan kimse, eğer senin bâtının bozuk olmak i'tibâriyle, çıkan nefesin hoş ve latîf değil ise, git safvet-i bâtınî sâhibi olan ihvânından duâ iste, onlar sana duâ etsinler."

## Hak Teâlâ'nın Mûsâ (a.s.)a, "Beni bir ağızla çağır ki o ağız ile günah etmemişsin!" diye emretmesi

182. Onun için Hudâ Mûsâ'ya buyurdu: "Duâda hâcet istemek vaktinde;"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

182. Bu sebeple Allah Musa'ya buyurdu: "Dua ederken bir ihtiyaç dileme vaktinde;"

183. "Ki, ey Allah'ın kelîmi, sen günah etmediğin bir ağızla benden penah iste!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

183. "Ki, ey Allah'ın kelîmi, sen günah etmediğin bir ağızla benden penah iste!"

184. Mûsâ dedi: "Ben o ağzı tutmam!" Dedi: "Bizi gayrın ağzından çağır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

184. Mûsâ dedi: "Ben o ağzı tutmam!" Dedi: "Bizi başkasının ağzından çağır!"

Duada latif nefesi (duası makbul olan) olmayanların, ihvân-ı safâdan (temiz kardeşlerden, salih kişilerden) dua istemesi gerektiğini açıklamak için Yüce Allah Mûsâ (a.s.)a buyurdu ki: "Ey kelîmim olan Mûsâ, dua edip bir dilekte bulunduğun zaman, günah işlememiş olduğun bir ağız ile bana sığın!" Mûsâ (a.s.) da dedi ki: "Ey âlemlerin Rabbi, benim öyle günah işlememiş bir ağzım yoktur." Yüce Allah cevaben buyurdu ki: "Beni başkasının ağzından çağır!"

Duâda latîf nefesi olmayanların ihvân-ı safâdan duâ istemesi lâzım geldiğini beyân için Hak Teâlâ Mûsâ (a.s.)a buyurdu ki: "Ey kelîmim olan Mûsâ, duâda hâcet istediğin vakit, günah etmemiş olduğun bir ağız ile bana ilticâ et!" Mûsâ (a.s.) dahi dedi ki: "Yâ Rabbe'l-âlemîn, benim öyle günah etmemiş olan ağzım yoktur." Hak Teâlâ cevâben buyurdu ki: "Beni başkasının ağzından çağır!"

185. "Allah'a başkasının ağzından dua et! Başkasının ağzından ne vakit günah ettin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

185. "Allah'a başkasının ağzından dua et! Başkasının ağzından ne zaman günah işledin?"

186. "Öyle yap ki, o ağızlar sana gecelerde ve gündüzlerde duâ getirsin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

186. "Öyle yap ki, o ağızlar sana gecelerde ve gündüzlerde dua getirsin!"

187. "Bir ağızdan ki günah etmedin; ve o, özür-hah olan başkasının ağzı olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

187. "Bir ağızdan ki günah etmedin; ve o, özür dileyen başkasının ağzı olur."

"Ey Musa, sen başkasının ağzından günah işlemediğin için, o başkası senin adına bana hayır duada bulunursa ve senin tarafından bana karşı özür diler ve gece gündüz ibadetlerinde seni anar ve dua ederse, senin hakkında günah işlememiş bir ağız ile bana dua edilmiş olur."

"Yâ Mûsâ, sen başkasının ağzından günah işlemediğin cihetle, o başkası senin için bana hayır ile duâda bulunursa ve senin tarafından bana karşı özür diler ve gece gündüz ibâdetlerinde seni anar ve duâ ederse, senin hakkında günah işlememiş bir ağız ile bana duâ edilmiş olur."

188. "Yahut kendi ağzını temiz et; git kendi rûhunu serî' ve çevik yap!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

188. "Yahut kendi ağzını temiz et; git kendi ruhunu seri ve çevik yap!"

Yahut kalbini nefse ait sıfatların kirlerinden temizle ki, nefsin ve ağzın temiz olsun; ve ruhunu Hak'tan gayrı şeylerin bağlarından çözüp seri ve çevik yap.

"Yâhut kalbini sıfât-ı nefsâniyye kirlerinden temizle ki, nefsin ve ağzın temiz olsun; ve rûhunu mâsivâ-yı Hak bağlarından çözüp serî' ve çevik yap."

189. Zikr-i Hak pâktir, temizlik eriştiği vakit, murdar yükünü bağlar dışarıya çıkar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

189. Hakk'ı anmak temizdir; temizlik geldiği zaman, murdar yükünü toplar dışarı çıkar.

"Peki ben kalbimi ve ağzımı nasıl temizleyeyim?" dersen, onun çaresi Hakk'ı anmaktır. Çünkü Hakk'ı anmak temiz ve kutsaldır. Çünkü kudsî hadiste "Ben, beni anan kimsenin arkadaşıyım" buyurulur. Ve Hak, kalp ve dil ile anılırsa, Hak o kalbin ve dilin arkadaşı olur ve Hakk'ın bulunduğu yer de tertemiz olur. Şimdi Allah'ı anmakla kalp ve dil temizlendiği zaman, murdarlık yani nefse ait sıfatların kirleri ve Allah'tan başkasının sevgisi pasları kalpten ve dilden eşyalarını toplayıp dışarıya kaçar.

"Eğer ben kalbimi ve ağzımı nasıl temizleyeyim?" dersen, onun çâresi Hakk'ın zikridir. Zîrâ Hakk'ın zikri pâktir ve mukaddestir. Zîrâ hadîs-i kudsîde انا جليس من ذكرني ya'nî "Ben, beni zikreden kimsenin celîsiyim" buyurulur. Ve Hak, kalb ve lisan ile zikrolunursa, Hak o kalbin ve lisânın celîsi olur ve Hakk'ın bulunduğu mahal dahi tertemiz olur. İmdi zikrullah ile kalb ve lisân temizlendiği vakit, murdarlık ya'nî sıfât-ı nefsâniyye kirleri ve ağyâr muhabbeti pasları kalbden ve lisândan pılısını pırtısını toplayıp dışarıya kaçar.

190. Zıdlar zıdlardan kaçar. Ziyâ parladığı vakit gece kaçar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

190. Zıtlar zıtlardan kaçar. Işık parladığı zaman gece kaçar.

191. İsm-i pâk ağza geldiği vakit, ne murdarlık kalır ne de gamlar!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

191. Temiz isim ağza geldiği zaman, ne murdarlık kalır ne de gamlar!

İlâhî temiz isim dil ile zikredildiği zaman, içte murdarlık ve gam ve elem kalmaz.

İsm-i pâk-i ilâhî lisân ile zikr olduğu vakit, bâtında murdarlık ve gam ve elem kalmaz.

## Niyâz-mend olan kimsenin "Allah" demesi, Hakk'ın "Lebbeyk" demesinin aynı olduğu beyânındadır

192. O bir kimse, bir gece "Allah" der idi, tâ ki onun zikrinden bir dudak tatlı ola.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

192. O bir kimse, bir gece "Allah" der idi, tâ ki onun zikrinden bir dudak tatlı ola.

Bir kimse gece Yüce Allah'a yalvarır ve "Allah Allah!" diye zikrederdi ve bu zikri, ilâhî ismin temizliğinden dudağı tatlılansın diye, yani ruhî zevk ve lezzet için yapardı.

Bir kimse gece Allah Teâlâ'ya niyâz eder ve "Allah Allah!" diye zikreder-di ve bu zikri, nâm-i pâk-i ilâhîden dudağı tatlılanmak için ya'nî zevk ve lezzet-i rûh için yapardı.

193. Şeytan ona dedi: "Sus ey pek yüzlü! Nihayet niçe bir söylersin ey çok söyleyici!" O gece birçok "Allah Allah!" diye zikrettiği sırada, şeytan onun kalbine bir vesvese ve hâtıra ilkā edip dedi ki: "Sus ey pek yüzlü! Ya'nî sıkılmak bilmeyen kimse, nihâyet ne zamâna kadar bu Allah ismini böyle çok çok telaffuz edip duracaksın ve deliler gibi tekrar edeceksin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

193. Şeytan ona dedi: "Sus ey pek yüzlü! Nihayet nice bir söylersin ey çok söyleyici!" O gece birçok "Allah Allah!" diye zikrettiği sırada, şeytan onun kalbine bir vesvese ve hâtıra (akla gelen düşünce) ilka edip dedi ki: "Sus ey pek yüzlü! Yani sıkılmak bilmeyen kimse, nihayet ne zamana kadar bu Allah ismini böyle çok çok telaffuz edip duracaksın ve deliler gibi tekrar edeceksin?"

194. Gündüz ve gece hadden mütecâviz Allah diyorsun. Bunun hepsine Allah'ın lebbeyki hani?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

194. Gündüz ve gece haddini aşarak "Allah" diyorsun. Bunun hepsine Allah'ın "lebbeyk"i hani?

"Utû", "haddini aşmak" demektir. "Lebbeyk", "istediğini vermeye hazırım" anlamında bir karşılık sözüdür. Yani "Gece ve gündüz 'Allah Allah!' diye, bilinen sınırı aşan bir halde zikrettiğin halde, bunların hepsine karşılık Allah'ın bir 'lebbeyk'ini işittin mi?"

"Utû" "hadden geçmek" demektir. "Lebbeyk", "istediğini ihsâna hazırım" ma'nâsında lafz-ı icâbettir. Ya'nî "Gece ve gündüz "Allah Allah!" diye hadd-i ma'rûfu mütecâviz bir halde zikrettiğin halde, bunların hey'et-i mecmûasına Allah'ın bir lebbeykini işittin mi?"

195. Taht önünden bir cevab gelmiyor. Pek yüz ile ne kadar Allah diyorsun?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

195. Taht önünden bir cevap gelmiyor. Ne kadar yüzsüzce Allah diyorsun?

"Taht"tan kasıt, ilâhî arştır ve الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى (Tâhâ, 20/5) yani "Rahmân arş üzerine istivâ etmiştir" ayet-i kerimesinde arş üzerine istivâ ettiği bildirilen Rahmân tarafından, bu kadar zikrine karşılık bir cevap bile gelmiyor. Ne kadar yüzsüzce ve bu durumda sıkılmaksızın ve utanmaksızın Allah Allah diye zikredip duruyorsun?

"Taht"tan murad, arş-ı ilâhîdir ve الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى (Tâhâ, 20/5) ya'nî "Rahmân arş üzerine müstevîdir" âyet-i kerîmesinde arş üzerine müstevî olduğu beyân buyurulan Rahmân cânibinden bu kadar zikrine karşı bir cevâb olsun gelmiyor. Pek yüz ile ve bu halde sıkılmaksızın ve utanmaksızın ne kadar Allah Allah diye zikredip duruyorsun?"

196. O kalbi kırılmış oldu ve baş koydu. O, uykuda Hızır'ı hazarda gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

196. O kalbi kırılmış oldu ve baş koydu. O, uykuda Hızır'ı uyanıkken gördü.

O zikreden kişinin kalbi, şeytanın bu vesvesesinden kırıldı ve gece uykusunu, zikir yüzünden feda etmekten vazgeçip yastığına baş koyup yattı ve uyudu. Rüyasında Hızır (a.s.)i huzurda, yani hazır olmuş bir halde gördü. "Hudar" خضر "hi" (خ) ile olduğuna göre "yeşillik" anlamınadır. Bu şekilde anlam "Hızır (a.s.)ı yeşillikte gördü" demek olur.

O zâkir olan kimsenin kalbi, şeytanın bu vesvesesinden kırıldı ve gece uykusunu, zikir yüzünden fedâ etmekten vazgeçip yastığına baş koyup yattı ve uyudu. Rü'yâsında Hızır (a.s.)i huzûrda ya'nî hâzır olmuş bir halde gördü. "Hudar" خضر "hi" (خ) ile olduğuna göre "yeşillik" ma'nâsınadır. Bu sûrette ma'nâ "Hızır (a.s.)ı yeşillikte gördü" demek olur.

197. Dedi: "Agâh ol, Hakk'ın zikrinden geri kaldın! O okuduğun zikirden niye peşîmansın?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

197. Dedi: "Uyanık ol, Hakk'ın zikrinden geri kaldın! O okuduğun zikirden niye pişmansın?"

Hızır (a.s.) ona dedi ki: "Kendine gel! Şeytanın vesvesesiyle Hakk'ın zikrinden geri kaldın ve yüz çevirdin. O okuduğun zikirden niçin pişman oldun?"

Hızır (a.s.) ona dedi ki: "Kendine gel! Vesvese-i şeytânî ile Hakk'ın zikrinden geri kaldın ve yüz çevirdin. O okuduğun zikirden niçin peşîman oldun?"

198. Dedi: "Bana lebbeyk cevabı gelmiyor. Ondan korkuyorum ki redd-i bâb olayım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

198. Dedi: "Bana lebbeyk cevabı gelmiyor. Ondan korkuyorum ki kapıdan kovulmuş olayım!"

Zikreden kişi, Hızır'a cevap olarak dedi ki: "O kadar çok zikrettiğim halde, Yüce Allah tarafından bana lebbeyk cevabı ve hitabı gelmiyor. İlahi dergâhtan kovulmuş oldum diye korkuyorum."

Zâkir, Hızır'a cevâben dedi ki: "O kadar çok zikrettiğim halde, Hak cânibinden bana lebbeyk cevâbı ve hitâbı gelmiyor. Dergâh-ı ilâhîden koğulmuş oldum diye korkuyorum."

199. Dedi: "O senin "Allah!"ın bizim "Lebbeyk"imizdir; ve o senin niyâzın ve derdin ve harâretin bizim peykimizdir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

199. Dedi: "O senin "Allah!"ın bizim "Lebbeyk"imizdir; ve o senin niyâzın ve derdin ve harâretin bizim peykimizdir."

Şeytanın bozgunculuğundan kurtarmak için Hakk'ın zikredene gönderdiği Hızır (a.s.) Hakk'ın tercümanı olarak buyurdu ki: "O senin her bir "Allah!" demen, bizim sana karşı "Lebbeyk!" diye hitabımızdır. Çünkü bizim sana icabetimiz olmasa ve senden yüz çevirmiş olsak, senin bizim tarafımıza yönelerek niyaz ve dert ve hararet ile "Allah!" demen mümkün olamazdı. Bu sebeple o senin niyazın ve bize yaklaşmak derdin ve aşkının harareti bizim peykimiz ve tabiimizdir."

Şeytanın fesâdından kurtarmak için Hakk'ın zâkire gönderdiği Hızır (a.s.) Hakk'ın tercümânı olarak buyurdu ki: "O senin her bir "Allah!" demen, bizim sana karşı "Lebbeyk!" diye hitâbımızdır. Zîrâ bizim sana icâbetimiz olmasa ve senden i'râz etmiş olsak, senin bizim cânibimize müteveccihen niyâz ve dert ve harâret ile "Allah!" demen mümkin olamazdı. Binâenaleyh o senin niyâzın ve bize yaklaşmak derdin ve harâret-i aşkın bizim peykimiz ve tâbi'imizdir."

200. "Senin tedbirlerin ve çâre arayıcılıkların bizim cezbimiz ve senin ayağını açmak idi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

200. "Senin tedbirlerin ve çare arayışların bizim cezbimiz ve senin ayağını açmak idi."

Senin bize yakınlaşmak için tedbirlerin ve çare arayışların, seni kendi tarafımıza çekmemiz ve senin ruhunun ayağındaki nefse ait sıfatlar bağlarını çözmek idi.

"Senin bize tekarrüb için tedbîrlerin ve çâre arayıcılıkların, seni kendi tarafımıza çekmemiz ve senin rûhunun ayağında[ki] sıfât-ı nefsâniyye bağlarını çözmek idi."

201. "Senin korkun ve aşkın bizim lutfumuzun kemendidir. Senin her "Yâ Rabbî!"nin altında "Lebbeyk!"ler vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

201. "Senin korkun ve aşkın bizim lutfumuzun kemendidir. Senin her "Yâ Rabbî!"nin altında "Lebbeyk!"ler vardır."

Bizden korkman ve bize kavuşmak için olan aşkın, bizim lutfumuzun kemendidir ki, yardım edeceğimiz kulları dünya çöllerinden bu kemend ile avlarız. Senin her "Yâ Rabbî!" demenin altında gizli "Lebbeyk!" (Buyur ey kulum!) seslenişleri vardır.

"Bizden korkun ve bize kavuşmak için olan aşkın bizim lutfumuzun kemendidir ki, inâyet edeceğimiz kulları sahrâ-yı mâsivâdan bu kemend ile avlarız. Senin her "Yâ Rabbî!" demenin altında gizli "Lebbeyk!" hitâbları vardır."

202. "Câhilin canı bu duâdan uzağın gayri değildir. Zîrâ ona "Yâ Rab!" demeğe izin yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

202. "Cahilin canı bu duadan uzak olmaktan başka bir şey değildir. Çünkü ona "Yâ Rab!" demeye izin yoktur."

"Cahil"den kasıt kahr ve celâl ehli olanlardır. "Kahrımıza mazhar olan kimsenin canı bu duadan ve bizi zikretmekten çok uzaktır. Çünkü ona "Yâ Rab!" demeye iznimiz yoktur ki ağzını açıp bizi zikredebilsin."

"Câhil"den murâd ehl-i kahr ve celâldir. "Kahrımıza mazhar olan kimsenin canı bu duâdan ve bizi zikr etmekten pek uzaktır. Zîrâ ona "Yâ Rab!" demeğe iznimiz yoktur ki ağzını açıp bizi zikr edebilsin."

203. Zarar vaktinde Hudâ'ya nâle edememek için, onun ağzı üzerinde ve kalbi üzerinde kilit ve bağ vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

203. Zarar anında Allah'a yakaramaması için, onun ağzı ve kalbi üzerinde kilit ve bağ vardır.

O kahra mazhar olan kimsenin ağzında ve kalbinde Hakk'ın kahrının ve gazabının kilidi ve bağı vardır. Nasıl ki خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ (Bakara, 2/7) yani "Yüce Allah onların kalpleri üzerine mühür koydu" buyrulur. Bu sebeple böyle bir kimse zarar ve sıkıntı anında gerçek fail olan Hakk'a yakarıp yalvaramaz, Zeyd ve Amr ile mücadele içindedir.

O mazhar-ı kahr olan kimsenin ağzında ve kalbinde Hakk'ın kahr ve gazabının kilidi ve bağı vardır. Nitekim خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ (Bakara, 2/7) ya'nî "Allah Teâlâ onların kalbleri üzerine mühür vaz' etti" buyrulur. Binâenaleyh böyle bir kimse zarar ve sıkıntı vaktinde fâil-i hakîkî olan Hakk'a nâle ve niyâz edemeyip Zeyd ve Amr ile mücâdele içindedir.

204. Muhakkak Fir'avn'a yüz mülk ve mal verdi, tâ ki o izzet ve celâl da'vâsı etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

204. Şüphesiz Firavun'a yüzlerce mülk ve mal verdi ki o, izzet ve celâl davası etti.

Yüce Allah Firavun'a pek çok mal ve mülk verdi. Bu mülk ve saltanat nimetine şükredeceği yerde, görünen gücüne aldanıp ilâhlık izzeti ve azameti davasına kalkıştı ve kendisini uyarmak için Hak tarafından gönderilen Musa ve Harun'a (a.s.) karşı çıktı.

Hak Teâlâ Fir'avn'a pek çok mal ve mülk verdi. Bu mülk ve saltanat ni'metine şükür edeceği yerde, kuvvet-i zâhiresine mağrûr olup izzet ve azamet-i rubûbiyyet da'vâsına kıyâm ve kendisini îkâz için Hak tarafından gönderilen Mûsâ ve Hârûn (aleyhime's-selâm)a muhalefet etti.

205. O bütün ömründe baş ağrısı görmedi, [tâ ki] o kötü cevherli, Hak tarafına nâle etmeye!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

205. O bütün ömründe baş ağrısı görmedi, tâ ki o kötü cevherli, Hak tarafına nâle etmeye!

O Firavun bütün ömründe, aczi ortaya çıkıp Hak tarafına nâle ve münâcât edememek için bir baş ağrısı bile görmedi. Çünkü cevheri ve mayası kötü idi; ve Yüce Allah onun bu mayasına ve cevherine göre muamele buyurdu. "Kötü cevherli" tabiri, Fusûsu'l-Hikem'de Musa Fassı'nda ve Fütûhât-ı Mekkiyye'de Şeyh-i Ekber tarafından Kur'an metnine dayanılarak tam bir açıklıkla beyan buyurulan Firavun'un imanını inkâr etmez. Çünkü Firavun'un küfür ve inkârı zamanında işlediği zulümler, her kâfir ve inkârcı tarafından kolaylıkla işlenecek şeyler değildir. Örneğin yetmiş bin civarında olduğu rivayet olunan İsrailoğulları çocuklarının katli, birçok kâfir için bile yürekler acısıdır. Bu sebeple Firavun, boğulma esnasında iman etmiş olsa da, cevherinin ve mayasının kötü ve kan dökücü olduğu meydandadır.

O Fir'avn bütün ömründe, aczi zâhir olup Hak tarafına nâle ve münâcât edememek için bir baş ağrısı bile görmedi. Zîrâ cevheri ve mayası kötü idi; ve Hak Teâlâ onun bu mayasına ve cevherine göre muâmele buyurdu. "Kötü cevherli" ta'bîri, Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Mûsevî'de ve Fütûhât-ı Mekkiyye'de Cenâb-ı Şeyh-i Ekber tarafından nass-ı Kur'ânî'ye müsteniden kemâl-i vuzûh ile beyân buyurulan Fir'avn'ın îmânını nefyetmez. Zîrâ Firavn'ın küfür ve inkârı zamânında icrâ ettiği mezâlim, her kâfir ve münkir tarafından kolaylıkla irtikâb olunur şey değildir. Ezcümle yetmiş bin râddesinde olduğu rivâyet olunan Benî-İsrail çocuklarının katli, birçok kâfirler için bile yürekler acısıdır. Binâenaleyh Fir'avn, gark esnâsında îmân etmiş ise de, cevherinin ve mayasının kötü ve hûn-rîz olduğu meydandadır.

206. Ona mülk-i cihânın cümlesini verdi, ta ki Huda'yı gizlide çağırmaya.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

206. Ona dünya mülkünün hepsini verdi ki, Allah'ı gizlice çağırmasın.

Yüce Allah o Firavun'a, sırf kendisine perde olması ve iç dünyasında Hakk'a yönelip gizlice dua edememesi için, dünya mülkünün hepsini, yani bir insan ferdinin dünya hayatında elde edebileceği bütün istekleri ihsan etti. Bu şerefli beyit ile Birinci ciltte 2486 numaraya denk gelen "نیم شب فرعون گریان شده هم" yani "Gece yarısında Firavun dahi ağlamıştır" beyti arasında çelişki yoktur. Nitekim şerh edenlerden Bahru'l-Ulûm hazretleri şöyle buyururlar: "Bu beyitlerden anlaşılır ki Firavun ömrü boyunca bir vakit olsun Hakk'ın huzurunda inlememişti. Ve birinci ciltte geçti ki, Firavun geceleyin inlerdi. Görünüşte çelişki var gibi durur. Fakat çelişki yoktur. Çünkü burada kastedilen, dert ile zikir ve duadır; ve birinci ciltte onun geceleyin Hakk'ın huzurundaki inlemesi dertsizdi, bu yüzden etkili olmadı. Ve onun kalbi iman edecek şekilde yumuşamadı. Ve eğer onun inlemesi dert ile olsaydı etkili olurdu."

Fakire (bana) uygun gelen anlam da şudur ki: Firavun'un birinci ciltte açıklanan inlemesi, onun ezelî yatkınlığının diliyle gerçekleşen inlemesidir. Yoksa görünen diliyle gerçekleşen inlemesi değildir. Ve "gece"den kastedilen de tabiî karanlıktır. Bu sebeple bu inleme, Firavun'un bu tabiî karanlık içinde, yatkınlık diliyle, bütün isimleri kendinde toplayan Yüce Allah hazretlerine yaptığı içsel inlemesinden ibaret olup, Pir Hazretleri (Mevlânâ) talip olanları irşat etmek için, akılla idrak edileni duyularla algılanır mertebesine indirgeyerek açıklamıştır. Burada ise Firavun'un görünen hâlinin açıklamasıdır. Böyle olunca birinci ciltte açıklanan Firavun'un gizli duası ile burada açıklanan Firavun'un hâli arasında çelişki yoktur. Birisi bâtın (içsel) ve diğeri zâhir (görünen) mertebesindendir.

Hak Teâlâ o Fir'avn'a, mahzâ kendisine hicâb olmak ve bâtınında Hakk'a rücû' ve münâcât edememek için mülk-i cihânın cümlesini, ya'nî bir ferd-i insânînin hayât-ı dünyeviyyede elde edebileceği murâdâtın kâffesini ihsân etti. Bu beyt-i şerîf ile I. cildde 2486 numaraya müsâdif olan نیم شب فرعون گریان شده هم ya'nî "Gece yarısında Fir'avn dahi giryân olmuştur" beyti arasında tenâkuz yoktur. Nitekim şurrâhtan Bahru'l-Ulûm hazretleri şöyle buyururlar: "Bu beyitlerden anlaşılır ki Fir'avn müddet-i ömründe bir vakit huzûr-ı Hak'ta nâle etmemiş idi. Ve cild-i evvelde geçti ki, Fir'avn geceleyin nâle ederdi. Zâhirde tenâkuz görünür. Fakat tenâkuz yoktur. Zîrâ burada murâd, derd ile zikir ve duâdır; ve cild-i evvelde onun geceleyin huzûr-ı Hak'taki nâlesi derdsiz idi, bunun için müessir olmadı. Ve onun kalbi îmân edecek vech ile müleyyen olmadı. Ve eğer onun nâlesi derd ile ola idi müessir olurdu."

Fakîre lâyih olan ma'nâ da budur ki: Fir'avn'ın I. cildde beyân buyrulan nâlesi, onun isti'dâd-ı ezelîsi lisânıyle vâki' olan nâlesidir. Yoksa lisân-ı zâhir ile vâki' olan nâlesi değildir. Ve "gece"den murâd dahi zulmet-i tabiiyyedir. Binâenaleyh bu nâle Fir'avn'ın bu zulmet-i tabiiyye içinde lisân-ı isti'dâd ile, câmi'-i cemî-i esmâ olan Allah Teâlâ hazretlerine nâle-i bâtınîsinden ibâret olup, Cenâb-ı Pîr irşâd-ı tâlibîn için, ma'külü mahsüs mertebesine tenzîlen beyân buyurmuşlardır. Burada ise Fir'avn'ın hâl-i zâhirini beyândır. Böyle olunca I. cildde beyân buyrulan Fir'avn'ın münâcâtı ile burada beyân buyurulan Fir'avn'ın hâli arasında tenâkuz yoktur. Birisi bâtın ve diğeri zâhir mertebesindendir.

207. Derd mülk-i cihandan daha iyi geldi, ta ki gizlide Huda'yı çağırasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

207. Dert, dünya mülkünden daha iyi geldi, ta ki gizlice Allah'ı çağırasın!

Ey Hakk Yolcusu, dünya hayatında dert, senin gizlice Allah'a yönelmen ve yalvarman için, seni azdırıp perdeye düşürecek olan dünya mülkünden daha iyidir. Bilinmeli ki: Dert iki türlüdür. Birisi görünen, diğeri ise içseldir. Görüneni hastalık, mal kaybı, fakirlik ve zorunluluk gibi sıkıntılardır. İlâhî emir dairesinde hareket eden ve ilâhî yasaktan kaçınan bir müminin bu gibi belaları, dünya mal ve mülkünden daha hayırlıdır ve bu belalar o mümin hakkında ilâhî sevginin eseridir. Nasıl ki hadis-i şerifte "Allah Teâlâ bir kulunu sevdiği vakit, onun yalvarışını işitmek için onu belaya uğratır" buyurulur. Ve diğer bir hadis-i şerifte de "Allah Teâlâ bir kulunu sevdiği vakit onu belaya uğratır. -Bu gibi belalar günahkâr ve fasık mümin hakkında ceza türündendir.- Sabrederse günahlarına kefaret olur" buyurulur. Derdin içseli ise ilâhî aşktan kaynaklanan ayrılık derdidir. Böyle bir içsel dert, dünya ve ahiretin devlet ve nimetlerinden daha üstündür.

"Ey sâlik, hayât-ı dünyeviyyede derd, senin gizlide Hakk'a rücû' ve niyâz etmen için, seni azdırıp hicâba düşürecek olan cihânın mülkünden daha iyidir." Ma'lûm olsun ki: Derd iki türlüdür. Birisi zâhirî ve diğeri bâtınîdir. Zâhirîsi hastalık ve telef-i mâl ve fakr ve zarûret gibi sıkıntılardır. Emr-i ilâhî dâiresinde hareket ve nehy-i ilâhîden ictinâb eden bir mü'minin bu gibi belâları, cihânın mal ve mülkünden daha hayırlıdır ve bu belâlar o mü'min hakkında hubb-i ilâhî eseridir. Nitekim hadis-i şerifte اذا احب الله عبدا ابتلاه ليسمع تضرعه ya'nî "Allah Teâlâ bir kulunu sevdiği vakit, onun niyâzını işitmek için onu belâya giriftâr eder" buyurulur. Ve diğer bir hadîs-i şerifte dahi اذا احب الله عبدا ابتلاه وأن صبر اجتباه ya'ni "Allah Teâlâ bir kulunu sevdiği vakit onu mübtelâ kılar. -Bu gibi ibtilâlar mü'min-i âsî ve fâsık hakkında cezâ kabîlindendir.- Sabr ederse günahlarına kefâret olur." Derdin bâtınîsi aşk-ı ilâhîden mütevellid derd-i firkattir. Böyle bir derd-i bâtınî dünyâ ve âhiretin devlet ve ni'metlerinden efdaldir.

208. Derdsiz çağırmak donukluktandır. Derd ile çağırmak gönül götürücülüktendir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

208. Derdsiz çağırmak donukluktandır. Derd ile çağırmak gönül götürücülüğündendir.

Derdsiz ve yana yakıla edilmeyen dua donukluktandır; ve böyle dua kuru bir dil gevezeliğidir. Görünen ve görünmeyen dert ile Allah'a yapılan yalvarış ve yakarış, gönlü tamamen götürmekten ve çevirmekten kaynaklanır.

Derdsiz ve yana yakıla edilmeyen duâ donukluktandır; ve böyle duâ kuru bir laklaka-i lisâniyyedir. Derd-i zâhirî ve bâtınî ile Hakk'a olan niyâz ve tazarru', gönlü tamâmiyle götürmek ve çevirmekten neş'et eder.

209. O, sâdâyı dudak altında çekmek mebdei ve başlangıcı yâd etmektir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

209. O, sesi dudak altında tutarak başlamak ve başlangıcı anmaktır.

"Sesi dudak altından çekmek", sesi gizlemekten kinayedir. "Mebde'"den kasıt, insanî hakikat mertebesi ve "başlangıç"tan kasıt ise cismanî âlemdeki oluşumun başlangıcıdır. Yani "O dert ile meydana gelen dua, tam bir kırılmışlık sebebiyle doğal bir halde sesi gizlemektir. Nasıl ki ayet-i kerimede أدعوا رَبَّكُم تضرعاً وخفية انه لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (A'râf, 7/55) yani 'Rabbinize yalvararak ve gizlice dua ediniz, çünkü Hak bağıra çağıra dua edip haddini aşanları sevmez!' buyurulur. Ve aynı şekilde öyle dert ile meydana gelen dua, kendi iç âleminin ilâhî ilimdeki hakikatini ve ana rahminde cisminin şeklini ve oluşumunun başlangıcını anmasıdır. Nasıl ki Hak Teâlâ فَلْيَنظُر الانْسَانُ مِمَّ خلق خلق من ماء دافق (Târık, 86/5-6) yani 'İnsan neden yaratıldığına baksın; fışkıran sudan yani babasının sulbünden şehvetle fırlayan sudan ve nutfeden yaratıldı' buyurur.

"Âvâzı dudak altından çekmek", sadâyı ihfâ etmekten kinâyedir. "Mebde'"den murâd, hakîkat-i insâniyye mertebesi ve "başlangıç"dan murâd âlem-i cismâniyetteki ibtidâ-i tekevvündür. Ya'nî "O derd ile vâki' olan duâ, kemâl-i inkisârdan dolayı tabîî bir halde sadâyı ihfâ etmektir. Nitekim âyet-i kerîmede أدعوا رَبَّكُم تضرعاً وخفية انه لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (A'râf, 7/55) ya'nî "Rabbinize tazarruan ve hufyeten duâ ediniz, zîrâ Hak bağıra çağıra duâ edip haddini tecavüz edenleri sevmez!" buyurulur. Ve kezâ öyle derd ile vâki' olan duâ, kendi bâtınının ilm-i ilâhîde hakîkatini ve ana rahminde cisminin sûret ve bidâyet-i tekevvününü yâd etmesidir. Nitekim Hak Teâlâ فَلْيَنظُر الانْسَانُ مِمَّ خلق خلق من ماء دافق (Târık, 86/5-6) Ya'nî "İnsan neden halk olunduğuna baksın; mâ-i dâfıktan ya'ni pederinin sulbünden şehvetle fırlayan sudan ve nutfeden halk olundu" buyurur.

210. O, sadâ "Ey cihânın mâliki ve ey müstaîn!" diye sâfî ve hazîn olmaktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

210. O, "Ey cihanın sahibi ve ey yardım istenen!" diye sesin saf ve hüzünlü olmasıdır.

O dert ile meydana gelen dua, kendinin hiçliğini hatırlayıp, Hakk'ın yüce sıfatlarını zikreden sesin saf ve hüzünlü olmasıdır. Sözün özü, kendinin aczini ve yokluğunu hatırlayıp sesini hafif çıkarmak ve Hakk'ın yüce sıfatlarını zikretmek ve hüzünlü ve saf bir sesle niyaz etmek suretiyle meydana gelen duaların sebebi dert sahibi olmaktır; ve bu özelliklerin hepsi kulluk şanındandır ve tevhid (Allah'ı birleme) kulluğun sırrıdır.

O derd ile vâki' olan duâ, kendinin hiçliğini tahattur edip, Hakk'ın sıfat-ı celîlesini zikreden sadânın sâfî ve hazîn olmasıdır. Velhâsıl kendinin aczini ve yokluğunu tahattur edip sesini hafif çıkarmak ve Hakk'ın sıfât-ı celílesini zikretmek ve hazîn ve sâf sadâ ile niyâz etmek sûretiyle vâki' olan duâların sebebi derd sahibi olmaktır; ve bu evsâfın cümlesi şân-ı abdiyyettir ve tevhîd ubûdiyyetin sırrıdır.

211. Köpeğin nâlesi onun yolunda cezbesiz değildir. Zîrâ her râğıb bir yol vurucunun esîridir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

211. Köpeğin inlemesi, onun yolunda bir çekimden yoksun değildir. Çünkü her istekli, bir yol kesicinin esiridir.

Bu yüce beyit, duaya ve isteğe asıl itici gücün dert olduğunu açıklamak için söylenmiştir. Yani istek ve dua bir ihtiyaç için olur. İhtiyacı olmayan kişi elbette bir şey istemez. Nasıl ki sağlıklı olan kimse hekimlerin peşinden koşmaz ve zengin olan kimse şundan bundan para dilenmez. Bu sebeple, zahirî ve bâtınî derdi olmayan kimsenin dahi, ihtiyaçları gideren Yüce Allah'a yalvarıp dua etmek aklına gelmez. Nitekim Yüce Allah, Kur'ân-ı Kerîm'de Fussilet sûresinde şöyle buyurur: وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ (Fussilet 41/51) yani "Biz insana nimet verdiğimiz zaman, Hak tarafına uzak olur; ve ona bir bela isabet etse çok ve uzun dualar sahibi olur." Şimdi, Allah'a olan yalvarış ve inleme dert ile olursa yürekten olur. Çünkü onun bu derdi ve belası, onu yürekten yalvarmak tarafına çeker. Nasıl ki köpeğin feryadı ve inlemesi bile, Hakk'ın koyduğu bu cismaniyet yolunda bir çekimden yoksun değildir. Onun inlemesi de açlık derdinin ve ihtiyacının çekiminden ve sürüklemesindendir. Çünkü her bir ihtiyacın istekli olanı, kendisinin yol kesicisi ve arzuladığı o ihtiyacın esiri ve tutsağıdır. Şimdi bu âlemde kiminin ihtiyacı değersiz ve kiminin ihtiyacı şerefli olur. Değersiz ve aşağı olan ihtiyaç insanı aşağı mertebeye çeker; ve şerefli ve yüksek olan ihtiyaç dahi insanı yüksek mertebeye çıkarır.

Bu beyt-i şerîf duâya ve talebe sâik-ı aslînin derd olduğunu beyân için îrâd buyurulmuştur. Ya'nî taleb ve duâ bir hâcet için olur. Hâceti olmayan bittabi' bir şey istemez. Nitekim sıhhatte olan kimse, hekîmlerin arkasında koşmaz ve zengin olan kimse şundan bundan para dilenmez. Binâenaleyh zâhirî ve bâtınî derdi olmayan kimsenin dahi Kādı'l-hâcât olan Hakk'a niyâz ve duâ etmek hâtırına gelmez. Nitekim Hak Teâlâ hazretleri Kur'ân-ı Kerîm'de Fussilet sûresinde şöyle buyurur: وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ (Fussilet 41/51) ya'ni "Biz insana in'âm ettiğimiz vakit, Hak cânibine uzak olur; ve ona belâ isabet etse çok ve uzun duâlar sâhibi olur." İmdi Hakk'a olan niyâz ve nâle derd ile olursa yürekten olur. Çünkü onun bu derdi ve belâsı, onu yürekten yalvarmak tarafına çeker." Nitekim köpeğin feryâdı ve nâlesi bile, Hakk'ın vaz'ettiği bu cismâniyet yolunda cezbesiz değildir. Onun nâlesi de açlık derdinin ve hâcetinin cezbesinden ve çekişindendir. Zîrâ ki her bir hâcetin râğıbı kendinin yol vurucusu ve mergûbu olan o hâcetin esîri ve giriftârıdır." İmdi bu âlemde kiminin hâceti hasîs ve kiminin hâceti şerîf olur. Hasîs ve aşağı olan hâcet insanı aşağı mertebeye çeker; ve şerîf ve yüksek olan hâcet dahi insanı yüksek mertebeye çıkarır.

211. *. 211*. Kehf'e mensûb olan köpek murdardan kurtulduğu vakit şehenşahların sofrası üzerinde oturdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

211. *. 211*. Kehf Ashabı'na ait olan köpek, murdarlıktan kurtulduğu zaman şahlar şahlarının sofrası üzerinde oturdu.

Nasıl ki Ashâb-ı Kehf'in köpeği, aşağılık ihtiyacı olan leşin arkasından koşmaktan kurtulup, zamanlarının evliyaları ve şahlar şahları olan o Ashâb-ı Kehf'in arkasından gittiği ve onlara tâbi olduğu zaman insanlık hakikatini kazanıp, o şahlar şahlarının manevî nimetler sofrasında oturma şerefine nail oldu.

Dipnot: Bu numara tekrarlıdır.

Nitekim Ashâb-ı Kehfin köpeği, ihtiyâc-ı süflîsi olan lâşe arkasında koşmaktan kurtulup, zamânlarının evliyâsı ve şehenşâhları olan o Ashâb-ı Kehf'in arkasından gittiği ve onlara tâbi' olduğu vakit hakîkat-i insâniyyeyi iktisab edip, o şehenşâhların niam-ı ma'neviyyesi sofrasında oturmak şerefine nâil oldu.

Dipnot: Bu numara mükerrerdir.

212. Kıyamete kadar o mağaranın önünde rahmet suyunu kadehsiz içer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

212. Kıyamete kadar o mağaranın önünde rahmet suyunu kadehsiz içer.

"Tegar" (تغار) birkaç anlama gelir. Burada "kadeh" ve "peymâne" anlamındadır. Yani "O Ashâb-ı Kehf'in köpeği, leşi terk etmesi ve evliyaya tâbi olması sebebiyle, o evliyanın sofralarında ilâhî rahmet suyunu, kazandığı insanî ruhunun ağzıyla kadehsiz olarak içer.

"Tegar" (تغار) birkaç ma'nâya gelir. Burada "kadeh" ve "peymâne" ma'nâsınadır. Ya'nî "O Ashâb-ı Kehf'in köpeği lâşeyi terk ve evliyâya tebaiyyet yüzünden, o evliyânın sofralarında rahmet-i ilâhiyye suyunu, iktisâb ettiği rûh-ı insânîsinin ağzıyla kadehsiz olarak içer.

213. Ey çok köpek postlu vardır ki, onun için nâm yoktur; fakat perdede o kadehsiz değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

213. Ey çok köpek postlu vardır ki, onun için ad yoktur; fakat perdede o kadehsiz değildir.

Ankaravî hazretlerine göre "köpek postlu" ifadesinden kastedilen, halk arasında adı ve sanı olmayan ve görünüşte hakir ve zelil olan kişilerdir. Ve "kadeh"ten kastedilen, marifet ve ilahi muhabbet şarabıdır. Bu durumda anlam şöyle olur: "Halk arasında nice kimseler vardır ki, görünüşte hakirdir ve ad ve şan sahibi değildir. Halbuki onlar iç âlemde muhabbet ve ilahi marifet şarabından mesttir." Hint şarihlerinden Bahru'l-Ulûm ve İmdâdullah hazretlerine göre "köpek postlu" ifadesi, dünyevi gösterişli elbiseden kinayedir. "Kadeh"ten kastedilen aşk ve marifettir. Bu durumda anlam şöyle olur: "Dünya ehli elbisesi içinde gizlenmiş nice arifler vardır ki, dünya ehlinden bir kimse onları tanıyamaz ve onlar aşk ve marifet şarabından mesttir." Yine şarihlerden Hüseyin Hârezmî şerhine göre "köpek postlu" ifadesiyle bütün insan fertlerinin cismani şekillerine işaret buyrulur. Ve "kadeh"ten kastedilen, o fertlere meydana gelen tecellilerdir ki, bunlardan her biri bu tecelli şarabıyla mesttir. Ne bu kadehe ne de bu sarhoşluğa son yoktur. Şarap birdir, fakat yatkınlıklar sebebiyle sarhoşluğun çeşitleri çoktur. Örneğin mızrap birdir, fakat nağmelerin farklılığı sazın tellerinin farklılığı sebebiyledir. Her bir zerre cananın mızrabından iniltisiz değildir. Fakat her bir kimseye o inilti ve feryadın idrakine kabiliyet yoktur; ve bu marifet kadehinin lezzet ve zevki şiddetli sıkıntılar ve acılar olmaksızın bulunamaz. Sabır lazımdır; sevincin kapalı olan kapıları, sabır anahtarı olmaksızın açılamaz." Bu üç şarihten her birinin düşünceleri birer yöndür.

Ankaravî hazretlerine göre "köpek postlu" ta'bîrinden murâd, halk arasında adı ve sanı olmayan ve sûrette hakîr ve zelil olan zevâttır. Ve "kadeh"ten murâd, ma'rifet ve muhabbet-i ilâhiyye şarabıdır. Bu sûrette ma'nâ böyle olur: "Halk arasında nice kimseler vardır ki, zâhirde hakîrdir ve nâm ve şân sâhibi değildir. Halbuki onlar bâtında muhabbet ve ma'rifet-i ilâhiyye şarabından mesttir." Hind şârihlerinden Bahru'l-Ulûm ve İmdâdullah hazretlerine göre "köpek postlu" ta'bîri, libâs-1 fâhire-i dünyeviyyeden kinâyedir. "Kadeh"ten murâd aşk ve ma'rifettir. Bu sûrette ma'nâ böyle olur: "Ehl-i dünyâ libâsı içinde gizlenmiş nice ârifler vardır ki, ehl-i dünyâdan bir kimse onları tanıyamaz ve onlar aşk ve ma'rifet şarabından mesttir." Yine şârihlerden Hüseyin Hârezmî şerhine göre "köpek postlu" ta'bîriyle bilcümle efrâd-ı beşerin suver-i cismâniyyesine işâret buyrulur. Ve "kadeh"ten murâd, o efrâda vâki' olan tecelliyâttır ki, bunlardan her biri bu tecellî şarabıyla mesttir. Ne bu kadehe ne de bu sarhoşluğa nihâyet yoktur. Bâde birdir, fakat isti'dâdât hasebiyle sarhoşluğun envâ'ı çoktur. Meselâ mızrâb birdir, fakat nağmelerin ihtilafı sazın tellerinin ihtilafı sebebiyledir. Her bir zerre cânânın mızrâbından nâlesiz değildir. Fakat her bir kimseye o nâle ve efgānın idrâkine kābiliyet yoktur; ve bu kadeh-i ma'rifetin lezzet ve zevki şedâid ve âlâm olmaksızın bulunamaz. Sabır lâzımdır; ferahın kapalı olan kapıları, sabır anahtarı olmaksızın açılamaz." Bu üç şârihten her birinin mütâlaâtı birer vecihtir.

214. Ey oğul, bu kadeh için can ver! Cihâdsız ve sabırsız zafer ne vakit olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

214. Ey oğul, bu kadeh için can ver! Cihâdsız ve sabırsız zafer ne zaman olur?

Bu marifet ve aşk şarabını içmek için hayvani ruhun hazlarını terk et ve fani olan bu canı feda etmeye niyetlen! Çünkü mücâhedesiz (nefisle mücadeleler) ve riyâzâtsız (nefsî perhizler) ve bu zorluklara sabretmeksizin nefis ve şeytan düşmanlarına zafer ve üstün gelmek mümkün olur mu?

Bu ma'rifet ve aşk şarabını içmek için rûh-ı hayvânînin huzûzâtını terk ve fânî olan bu cânı fedâya kasd et! Zîrâ mücâhedesiz ve riyâzâtsız ve bu meşakkatlere sabr etmeksizin nefis ve şeytan düşmanlarına zafer ve galebe mümkin olur mu?

215. Bunun için sabretmek zahmet olmaz. Sabret ki sabır ferahın anahtarıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

215. Bunun için sabretmek zahmet olmaz. Sabret ki sabır ferahın anahtarıdır.

Marifet ve aşk şarabını içmek için sabretmek zahmet ve sıkıntı olmaz. Bu sebeple sabret! Çünkü hadis-i şerifte الصبر مفتاح الفرج yani "Sabır ferahın anahtarıdır" buyurulmuştur.

Şarâb-ı ma'rifet ve aşkı içmek için sabretmek zahmet ve mihnet olmaz. Binâenaleyh sabret! Zîrâ hadîs-i şerîfte الصبر مفتاح الفرج ya'nî "Sabır ferahın anahtarıdır" buyurulmuştur.

216. Bu pusudan sabırsız ve hazimsiz kimse sıçramadı. Sabır hazmin eli ve ayağı geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

216. Bu pusudan sabırsız ve uyanık olmayan kimse sıçramadı. Sabır, uyanıklığın eli ve ayağı oldu.

"Hazm" burada "uyanıklık" anlamındadır. Daha başka anlamları da vardır. Yani "Bu beden pususunun arkasına gizlenmiş nefis ve şeytan düşmanlarının saldırısına karşı sabretmeksizin ve daima uyanık bulunmaksızın bu pusulu geçitten, ruhanîlik âlemine hiçbir kimse sıçrayamadı; ve uyanıklık sabır ile meydana geleceğinden, sabır uyanıklığın eli ve ayağı gibidir."

"Hazm" burada "hûşyârlık" ve "uyanıklık" ma'nâsınadır. Daha başka ma'nâları da vardır. Ya'nî "Bu cisim pususunun arkasına tâbiye olunmuş nefis ve şeytan düşmanlarının hücûmuna karşı sabretmeksizin ve dâimâ uyanık bulunmaksızın bu pusulu geçitten, rûhâniyet âlemine hiçbir kimse sıçrayamadı; ve hazm ve uyanıklık sabır ile hâsıl olacağından, sabır hazmin eli ve ayağı mesâbesindedir."

217. Taâmda ihtiyat et ki, zehirli ottur. Hazm etmek enbiyanın kuvveti ve nûrudur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

217. Yemekte dikkatli ol ki, zehirli ottur. Onu hazmetmek peygamberlerin kuvveti ve nurudur.

Yediğin yemekte uyanık ol; çünkü onun haddinden fazlası, zorunlu gıdadan nefse ait haz derecesine geçilmesi ve özellikle şüpheli ve haram olması durumları, zehirli ot gibidir. Bu sebeple yemekte hazım ve uyanıklık peygamberlerin kuvveti ve nurudur.

Yediğin taâmda uyanık ol ki, onun haddinden fazlası ve gıdâ-yı zarûrîden hazz-ı nefsânî derecesine geçilmesi ve ezcümle şübheli ve haram olması halleri, zehirli ot mesâbesindedir. Binâenaleyh taâmda hazm ve uyanıklık peygamber[ler]in kuvveti ve nûrudur.

218. Her bir rüzgâr ile sıçrayan saman çöpü olur. Muhakkak dağ ne vakit rüzgâra bir vezin koyar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

218. Her bir rüzgâr ile sıçrayan saman çöpü olur. Muhakkak dağ ne zaman rüzgâra bir ağırlık koyar?

Nefis ve şeytan tarafından meydana gelen her bir hatıra (akla gelen düşünce) ve vesvese ile hareket eden kimse, Hakk yolunda saman çöpü gibi cılız olur. Hakk yolculuğunda dağ gibi sabit olan kimse, nefsanî arzulara ve şeytanî düşüncelere itibar eder mi? "Vezn nihâden" (ağırlık koymak) itibar etmekten kinayedir.

Nefis ve şeytan tarafından vâki' olan her bir hâtıra ve vesvese ile hareket eden kimse, tarîk-ı Hak'ta saman çöpü gibi cılız olur. Sülûkünde dağ gibi sâbit olan kimse hevâ-yı nefsânîye ve hâtıra-i şeytânîye i'tibâr eder mi? "Vezn nihâden" i'tibâr etmekten kinâyedir.

219. Her taraftan bir gül seni, "Ey birader yol istersen âgâh ol, gel!" diye da'vet ederler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

219. Her taraftan bir gül seni, "Ey birader yol istersen uyanık ol, gel!" diye davet ederler.

Hak yolundan seni şaşırtıp sapkınlığa ve helake düşürmek için bir gulyabani (korkunç hayalet) hükmünde olan yalancı mürşitler her taraftan seni davet edip derler ki: "Ey birader, Hak yolunu istersen uyanık ol, bizim tarafımıza gel!"

Hak yolundan seni şaşırtıp dalâlete ve helâke düşürmek için bir gulyabânî mesâbesinde olan yalancı mürşidler her taraftan seni da'vet edip derler ki: "Ey birâder, Hak yolunu istersen âgâh ol, bizim tarafımıza gel!"

220. "Yol göstereyim, senin mülayim yoldaşın olayım, ben bu ince yolda kılavuzum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

220. "Yol göstereyim, senin uyumlu yoldaşın olayım, ben bu ince yolda kılavuzum."

221. O ne kılavuzdur ve ne yol bilir! Ey Yûsuf, o kurt huylu tarafına az git!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

221. O ne kılavuzdur ve ne yol bilir! Ey Yûsuf, o kurt huylu tarafına az git!

Ey Hakk Yolcusu, iyi bil ki o ne kılavuzdur ve ne de o Hak'ın yolunu ve yoldaki tehlikeleri bilir. Ey ruhu, Yûsuf (a.s.) gibi güzellik sahibi olan Hakk Yolcusu, o kurt huylu olan yalancı mürşitlerin tarafına gitme!

Ey Hak yolunun yolcusu, iyi bil ki o ne kılavuzdur ve ne de o Hakk'ın yolunu ve yoldaki tehlikeleri bilir. Ey rûhu, Yûsuf (a.s.) gibi sâhib-i cemâl olan sâlik, o kurt huylu olan yalancı mürşidlerin tarafına gitme!

222. Hazm o olur ki, bu evin yağı ve balı ve tuzakları seni aldatmaya.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

222. Hazım, bu evin yağı, balı ve tuzakları seni aldatmayandır.

"În sera"dan kasıt "dünya", "çerb" yağlı, "nûş" baldır ve bunlardan kasıt, dünyanın geçici hazları ve lezzetleridir; "tuzaklar"dan kasıt ise para ve makam gibi bu hazları elde edecek araçlardır. Yani "Hazım, uyanıklık ve ihtiyat odur ki, bu fani dünya evinin yağı ve balı, yani geçici hazları ve bu hazları elde edecek araçlar seni aldatmasın!" Bu anlam bir yöndür ve diğer yönü de yalancı iddia sahibidir: "Sera"dan kasıt onun tekkesi ve "çerb" ve "nûş"tan kasıt, onun kitaplardan ezberlediği hakikatler ve bilgilerdir.

"În sera"dan murâd "dünya", "çerb" yağlı, "nûş" bal ve bunlardan murâd, huzûzat ve lezzât-ı âcile-i dünyâ, ve "tuzaklar"dan murâd, para ve mansıb gibi bu huzûzâtı elde edecek vesâittir. Ya'nî "Hazm ve uyanıklık ve ihtiyât odur ki, bu fânî dünyâ evinin yağı ve balı ya'nî huzûzât-ı âcilesi ve bu huzûzâtı elde edecek vesâit seni aldatmaya!" Bu ma'nâ bir vecihtir ve diğer vechi dahi müddeî-i kâzibdir: "Sera"dan murâd onun tekyesi ve "çerb" ve "nûş"dan murad, onun kitaplardan ezberlediği hakäyık ve maâriftir.

223. Zîra onun ne yağı ve ne de balı vardır. O kulağa sihir okur, üfürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

223. Çünkü onun ne yağı ne de balı vardır. O kulağa sihir okur, üfürür.

Geçici dünyanın aceleci hazları asılsız ve esassızdır. Rüyada yediğin yemek gibidir. Uyandığın zaman, kendini aç bir halde bulursun. Rüyada şarap içsen, uyandığın zaman asla zihninde neşe bulamazsın ve dünya da rüyanın aynısıdır. Nitekim hadis-i şerifte الدنيا كحلم النائم yani "Dünya uyuyanın rüyası gibidir" buyurulmuştur. Durumun hakikati böyleyken o dünya insanın kulağına efsun okur, üfürür; ve halkı aldatıp aceleci hazları tarafına çekip Hak'tan gaflete düşürür de der: (Bu şerefli beyitte de yalancı mürşide işaret buyurulması yerindedir)

Dünyâ-yı fânînin huzûzât-ı âcilesi asılsız ve esassızdır. Rü'yâda yediğin yemek gibidir. Uyandığın vakit, kendini aç bir halde bulursun. Rü'yâda şarâb içsen, uyandığın vakit aslâ dimâğında neş'e bulamazsın ve dünyâ dahi ayn-ı rü'yâdır. Nitekim hadis-i şerifte الدنيا كحلم النائم ya'ni "Dünyâ uyuyanın rü'yâsı gibidir" buyurulmuştur. Hakikat-i hâl böyle iken o dünyâ insanın kulağına efsûn okur, üfürür; ve halkı aldatıp huzûzât-ı âcilesi tarafına çekip Hak'tan gaflete düşürür de der: (Bu beyt-i şerîfte dahi yalancı mürşide işaret buyurulması vecihtir)

224. Der ki: "Ey aydınlığa mensûb olan bize müsafir gel, ev senindir ve sen benimsin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

224. Der ki: "Ey aydınlığa mensup olan, bize misafir gel, ev senindir ve sen benimsin!"

Bu şerefli beyitte, ya dünyanın hâl diliyle ya da yalancı iddiacının söz diliyle davetine işaret buyurulur.

Bu beyt-i şerîfte, ya dünyânın lisân-ı hâl ile veyâ müddeî-i kâzibin lisân-ı käl ile da'vetine işâret buyurulur.

225. Hazm o olur ki diyesin: "Mümteliyim. Yahut o kabrin ma'lûlü ve hastasıyım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

225. Hazım o olur ki şöyle diyesin: "Doymuşum. Yahut o kabrin hastası ve dertlisiyim."

"Tuhme", çok yemekten midede oluşan dolgunluktur. "Dahme" "kabir" anlamındadır. Yani, "Ey Hakk Yolcusu, hazım ve ihtiyat odur ki, eğer dünya seni hâl diliyle davet ederse ona şöyle diyesin: "Ben peşin hazlara düşkünlükten dolayı çok dolgunum ve ruhum sıkıntıdadır veya cismim hasta olmuştur; ve hissim o mezar ve ölüm fikrinden dolayı hastadır ve incinmiş bir haldedir." Ve eğer yalancı iddiacı söz diliyle tekkenin yemeğine davet ederse, ona: "Midem dolgundur, affedersiniz ve vücudum hastadır, gürültüye gelemem ve bir köşecikte ölümümü hatırlamakla meşgulüm!" diyesin.

"Tuhme" çok taamdan mi'dede hâsıl olan dolgunluktur. "Dahme" "kabir" ma'nâsınadır. Ya'nî, "Ey sâlik, hazm ve ihtiyât odur ki, eğer seni lisân-ı hâl ile dünyâ da'vet ederse ona diyesin ki: "Ben huzûzât-ı âcileye inhimâkten pek dolgunum ve rûhum sıklettedir veyâhut cismim alîl olmuştur; ve hissim o mezâr ve ölüm fikrinden hastadır ve incinmiş bir haldedir." Ve eğer müddeî-i kâzib lisân-ı käl ile tekkenin lokmasına da'vet ederse, ona: "Mi'dem dolgundur, afv edersiniz ve vücûdum alíldir, hây u hûya gelemem ve bir köşecikte ölümümü tahattur ile meşgülüm!" diyesin.

226. Yahut başımda ağrı vardır, baş ağrımı kes; yahut beni o dayı ve oğul çağırmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

226. Yahut başımda ağrı vardır, baş ağrımı kes; yahut beni o dayı ve oğul çağırmıştır.

O yalancı iddiacı seni dergâhına davet ettiği zaman şöyle dersin: "Benim başım ağrıyor, bendeki bu baş ağrısını kes!" O kimsede kutsal bir nefes olmadığı için, buna cesaret edemez ve foyası meydana çıkacağından sakınarak seni bırakır; veya, "Dayım ve oğlum çağırmıştır, onları ziyaret etmek zorundayım" dersin; ve bu gibi mazeretlerle yakayı o yalancı şeyhin elinden kurtarırsın. Çünkü yalancı mürşidin (manevi rehberin) huzuru Hakk Yolcusu için büyük zarardır. Zira onun kalbindeki nuru alır ve onu karanlığa düşürür.

O müddeî-i kâzib seni hânkāhına da'vet ettiği vakit diyesin ki: "Benim başım ağrıyor, bendeki bu baş ağrısını kes!" O kimsede kudsî bir nefes olmadığı için, buna cesâret edemez ve foyası meydana çıkacağından ictinâben seni bırakır; veyâhut, "Dayım ve oğlum çağırmıştır, onları ziyaret etmek mecbûriyetindeyim" dersin; ve bu gibi ma'zeretler ile yakanı o yalancı şeyhin elinden sıyırırsın. Zîrâ mürşid-i kâzibin huzûru sâlik için büyük zarardır. Çünki onun kalbindeki nûru alır ve onu zulmete düşürür.

227. Zîrâ ki sende onun zehri yaralar ekmek için sana zehirler ile bal verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

227. Çünkü o, sende yara açmak için sana zehirlerle birlikte bal verir.

Çünkü o yalancı iddiacının bal gibi tatlı ikramları arasında zehirler gizlidir. Örneğin, senin parlak yatkınlığından bahsedip seni gururlandırır ve bu durumla senin içini zehirler, ruhunda yaralar açar.

Zîrâ o müddeî-i kâzibin bal mesâbesinde olan sana tatlı ikramları arasında zehirler gizlidir. Meselâ senin parlak isti'dâdından bahsedip seni mağrûr eder ve senin bâtınını bu hâl ile zehirler ve rûhunda yaralar açar.

228. Altını sana eğer elli ve eğer altmış verirse, ey balık, o eti sana oltaya koyar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

228. Altını sana eğer elli ve eğer altmış verirse, ey balık, o eti sana oltaya koyar.

Farz edelim ki o yalancı iddiacı sana elli altmış altın verirse, ey Hak zikrinin balığı olan Hakk Yolcusu, bu altınlar balık oltası gibidir. Senin manevî hayatını boğmak ve öldürmek içindir.

Bilfarz, o müddeî-i kâzib, sana elli altmış altın verirse, ey Hak zikrinin balığı olan sâlik, bu altınlar balık oltası gibidir. Senin hayât-ı ma'neviyyeni boğmak ve öldürmek içindir.

229. O hîle dolu, eğer verirse, muhakkak ne vakit verir? Dagalin sözü çürük cevizdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

229. O hile dolu, eğer verirse, muhakkak ne zaman verir? Dağal'ın sözü çürük cevizdir.

O işi hile dolu olan yalancı iddiacı, eğer sana bir şey vermiş olursa, vermiş sayılır mı? Mademki maksadı hiledir ve seni avlayıp helak etmektir, onun vermesi verme değil, almadır. O hilekarın sözü çürük cevizdir. Hint nüshalarında ikinci mısrada "pûsîd est ve güftâr"da atıf vavı vardır. Bu durumda yani "O hilekar çürük cevizdir ve yalancı sözdür" demek olur.

"O işi hîle dolu olan müddeî-i kâzib, eğer sana bir şey vermiş olursa, vermiş sayılır mı? Mâdemki maksadı hîledir ve seni avlayıp helâk etmektir, onun vermesi verme değil, almadır. O hîlekârın sözü çürük cevizdir." Hind nüshalarında ikinci mısra'da پوسید ست و گفتار da vav-ı atıfa vardır. Bu sûrette ya'nî "O hîlekâr çürük cevizdir ve kavl-i kâzibdir" demek olur.

230. O cevizin şağıltısı senin beynini götürür, yüz bin aklı bire saymaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

230. O cevizin şağıltısı senin beynini götürür, yüz bin aklı bire saymaz.

Böyle sahte bir iddia sahibi, dili bilgili olan bir münafıktır. Gerçek âriflerden çaldığı tasavvuf ilmine ait sözler ceviz şağıltısına benzer. O dildeki gevezelik senin beynini ve aklını şaşırtır. Çünkü o münafık, yüz binlerce aklı dildeki gevezeliği ile çürütüp bir akıl yerine bile saymaz. O ancak kendini beğenmiştir.

Böyle bir müddeî-i kâzib alîmü'l-lisân olan bir münafıktır. Muhakkıklardan çaldığı ilm-i tasavvufa müteallik sözler ceviz şağıltısına benzer. O laklaka-i lisâniyye senin beynini ve aklını şaşırtır. Zîrâ o münâfik, yüz binlerce aklı laklaka-i lisâniyyesi ile cerh edip bir akıl yerine bile saymaz. O ancak kendini beğenmiştir.

231. Senin yârin senin heyben ve kesendir. Eğer sen Râmîn isen Vîse'den başkasını arama.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

231. Senin yârin senin heyben ve kesendir. Eğer sen Râmîn isen Vîse'den başkasını arama.

"Râmîn" ile "Vîse" bir âşık ile maşukun adıdır. Râmîn, âşık, Vîse onun maşukudur. Ferhad ile Şîrîn ve Leylâ ile Mecnûn hikâyesi dillerde destan olduğu gibi, bunlar da böyle meşhurdur. Yani "Hakk Yolunda senin yârin vücudunun heybesi ve kalbinin kesesidir. Sen Râmîn gibi bir âşık isen Vîse gibi olan maşukundan başkasını arama! Çünkü senin kalbin öncesiz olarak Hakk'ın senin ayn-ı sâbitene olan tecellilerinin kesesidir. Ve bu izafî varlığın ve cismanî varlığın da o kesenin heybesidir; ve ayn-ı sâbiten mademki Hakk'ın ilâhî isminin mazharıdır ve isim, müsemmâ olan Hakk'ın gayrı değildir, bu sebeple dış âlemde aradığın sendedir ve Hak senin hüviyetindir. Eğer hakikî âşık isen başkasının muhabbetinden yakanı kurtar ve hakikî maşuku ve Vîse'yi kendinde ara!" Nasıl ki Yûnus Emre hazretleri buyururlar:

Dervişlik baştadır tacda değildir Kızdırmak oddadır sacda değildir Ararsan Mevlâ'yı kendinde ara Kudüs'te Mekke'de hacda değildir.

Mısrî-i Niyâzî hazretleri de aynı anlamı şöyle ifade ederler:

Aradığın candadır, canda ve hem tendedir Bilir iken bendedir, çağırırım dost dost.

"Râmîn" ile "Vîse" bir âşık ile ma'şûkun adıdır. Râmin, âşık, Vîse onun ma'şûkudur. Ferhad ile Şîrîn ve Leylâ ile Mecnûn hikâyesi dillerde destan olduğu gibi, bunlar da böyle meşhûrdur. Ya'nî "Tarík-ı Hak'ta senin yârin vücûdunun heybesi ve kalbinin kesesidir. Sen Râmîn gibi bir âşık isen Vîse gibi olan ma'şûkunun gayrini arama! Zîrâ senin kalbin ezelde Hakk'ın ayn-ı sâbitene olan tecelliyâtının kesesidir. Ve bu vücûd-ı izâfîn ve cismânîn dahi o kesenin heybesidir; ve ayn-ı sâbiten mâdemki Hakk'ın ism-i ilâhîsinin mazharıdır ve isim, müsemmâ olan Hakk'ın gayri değildir, binâenaleyh âfakta aradığın sendedir ve Hak senin hüviyetindir. Eğer âşık-ı hakîkî isen gayrın muhabbetinden yakanı kurtar ve hakîkî ma'şûku ve Vîse'yi kendinde ara!" Nitekim Yûnus Emre hazretleri buyururlar:

Dervişlik baştadır tacda değildir Kızdırmak oddadır sacda değildir Ararsan Mevlâ'yı kendinde ara Kudüs'te Mekke'de hacda değildir.

Mısrî-i Niyâzî hazretleri de aynı ma'nâyı şöyle ifade ederler:

Aradığın candadır, canda ve hem tendedir Bilir iken bendedir, çağırırım dost dost.

232. Senin Vîse'n ve ma'şûkun yine senin zâtındır ve bu hârice mensub olanlar bütün senin âfetlerindir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

232. Senin Vîse'n ve maşukun yine senin özündür ve bu dışarıya ait olanlar bütün senin afetlerindir.

Ey Hakk Yolcusu, senin Vîse'n ve maşukun yine senin hakikatindir, çünkü o hakiki maşuk Kur'an-ı Kerim'de وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ (Kâf, 50/16) yani "Ben o kuluma şah damarından daha yakınım." buyurur. Bu sebeple sana meydana gelecek tecelli yine senden ve senin hakikatinden gelir ve bu dış âleme ait olanlar ve senin varlığının dışına mensup olanlar, bütün senin afetlerindir ve senin hakikatine perdedirler.

Ey sâlik senin Vîse'n ve ma'şûkun yine senin hakîkatindir, zîrâ o ma'şûk-ı hakîkî Kur'ân-ı Kerim'de وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ (Kâf, 50/16) ya'nî "Ben o kuluma şah damarından daha yakınım." buyurur. Binâenaleyh sana vâki' olacak tecellî yine senden ve senin hakikatinden gelir ve bu âfâkîler ve senin vücudun hâricine mensûb olanlar, bütün senin âfâtındır ve senin hakîkatine hicâbdırlar.

233. Hazm odur ki seni da'vet ettikleri vakit, "Benim sarhoşum ve isteyicile- rimdir," demeyesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

233. Hazım odur ki seni davet ettikleri vakit, "Benim sarhoşum ve isteyicilerimdir," demeyesin.

Hazım ve ihtiyat odur ki, o dışsal ve haricî olanlar seni kendi taraflarına davet ettikleri vakit, sen onların davetlerine ve iltifatlarına aldanmayıp, "Bunlar benim muhabbetimin sarhoşudurlar ve beni sever ve isterler," demeyesin.

Hazm ve ihtiyât odur ki, o âfâkî ve hâricî olanlar seni kendi taraflarına da'vet ettikleri vakit, sen onların da'vetlerine ve iltifatlarına aldanmayıp, bunlar benim muhabbetimin sarhoşudurlar ve beni sever ve isterler, deme- yesin.

234. Onların da'vetini, avcının gizli pusuda yaptığı kuş ıslığı bil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

234. Onların davetini, avcının gizli pusuda yaptığı kuş ıslığı bil!

O dış âleme ve bedene ait olan kimselerin davetini, avcıların pusuda saklanıp kuşları yakalamak ve tuzağa düşürmek için yaptıkları kuş sesi taklidi bil!

O âfâkî ve cismânî olan kimselerin da'vetini, avcıların pusuda saklanıp kuşları tutmak ve tuzağa düşürmek için yaptıkları kuş sesi taklîdi bil!

235. Bu sesi ve âvâzı ve nâleyi, "Bu yapıyor!" diye, ölmüş kuşu öne koymuş!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

235. Bu sesi, avazı ve inlemeyi, "Bu yapıyor!" diye, ölmüş kuşu öne koymuş!

O avcı öne bir ölmüş kuş koymuş ve bu hileyi, kuşlar, kendisinin taklit ederek yaptığı kuş sesini bu ölmüş kuş yapıyor sansınlar diye icat etmiştir. "Kuş sesini taklit"ten maksat, evliyâullahın (Allah dostlarının) terimlerini ve sözlerini taklit etmektir. Ve "ölmüş kuş"tan maksat, yalancı iddia sahibinin Hakk Yolcusu ve halife edindiği, bâtını ölü olan kimsedir ki, halkı yalancı iddia sahibi tarafına yönlendirmek için önde durur.

O avcı öne bir ölmüş kuş koymuş ve bu hîleyi kuşlar, kendisinin taklîden yaptığı kuş sesini bu ölmüş kuş yapıyor zannetsinler diye îcâd etmiştir. "Kuş sesini taklîd"den murâd, evliyâullahın ıstılâhını ve kelâmını taklîd etmektir. Ve "ölmüş kuş"tan murâd, müddeî-i kâzibin sâliki ve halîfe ittihâz ettiği bâtını ölü olan kimsedir ki, halkı müddeî-i kâzib tarafına imâle için önde durur.

236. Kuş zanneder ki, o onun cinsidir; toplanır, onun postu onu yırtar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

236. Kuş zanneder ki, o onun cinsidir; toplanır, onun postu onu yırtar.

Kuşlar, o ölmüş kuşu kendilerinin cinsi zannederler; toplanırlar, o ölü kuşun postu ve derisi o kuşları yırtmış olur.

Kuşlar, o ölmüş kuşu kendilerinin cinsi zannederler; toplanırlar, o ölü kuşun postu ve derisi o kuşları yırtmış olur.

237. Ancak Hakk'ın o dâne ve lutuftan aldanmamak için ona hazm verdiği bir kuş müstesnâdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

237. Ancak Hakk'ın o yem ve lütuftan aldanmamak için ona hazım verdiği bir kuş istisnadır.

"Gîc" aldanmış, divane, perişan ve ahmak demektir. "Melak" ise temelluk, yalan, lütuf ve yumuşaklık anlamlarındadır. Yani "Bu hileden ancak Yüce Allah hazretlerinin kalbine hazım ve ihtiyat ihsan etmiş olduğu bir kuş kurtulabilir." دانه و ملق okunurken "nun" harfinin atıf vâvına bağlanması gerekir.

"Gîc" aldanmış, ve dîvâne ve perîşân ve ahmak demektir. Ve "melak" temelluk ve yalan ve lutuf ve yumuşaklık ma'nâlarınadır. Ya'nî "Bu hîleden an- cak Hak Teâlâ hazretlerinin kalbine hazm ve ihtiyât ihsân etmiş olduğu bir kuş kurtulabilir." دانه و ملق okunurken "nun" vâv-ı âtıfeye vasl olunmak lâzımdır.

238. Hazmsizlik yakînen peşîmanlıktır. Bunun şerhinde bu efsaneyi dinle!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

238. Hazımsızlık kesinlikle pişmanlıktır. Bunun açıklamasında bu efsaneyi dinle!

Hazımsızlık ve ihtiyatsızlık kesinlikle pişmanlık doğurur. Nasıl ki bu hazımsızlık halini açıklamak için bir efsane anlatalım, dinle ve ibret al!

Hazmsizlik ve ihtiyatsızlık muhakkak peşîmanlık îrâs eder. Nitekim bu hazmsizlik hâlini îzâh için bir efsâne beyân edelim dinle ve ibret al!

## Bir köylünün bir şehirliyi aldatması ve çok ricâ ve ilhâh ile da'vetle çağırması

239. Ey birâder, geçmişte bir şehirli bir köylü ile âşinâ idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

239. Ey kardeş, geçmişte bir şehirli bir köylü ile tanışıktı.

240. Vaktâki köylü şehir tarafına gele idi, çadırı o şehirlinin mahallesine kurar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

240. Köylü şehre geldiğinde, çadırını o şehirli kişinin mahallesine kurardı.

241. İki ay ve üç ay onun misafiri olurdu; onun evinde ve onun sofrasında olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

241. İki ay ve üç ay onun misafiri olurdu; onun evinde ve onun sofrasında bulunurdu.

242. O zamanda ona olan her havâyici, şehirli adam bol bol te'mîn ederdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

242. O zamanda ona olan her ihtiyacını, şehirli adam bol bol sağlardı.

243. Yüzünü şehirliye çevirdi ve dedi: "Ey efendi sen hiç köy tarafına gelmezsin, teferrüc iste!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

243. Yüzünü şehirliye çevirdi ve dedi: "Ey efendi sen hiç köy tarafına gelmezsin, teferrüc iste!"

"Ferce" gam ve kederden kurtulmak ve gezinti anlamına gelir. "Fürce" iki şey arasındaki aralık ve fırsat demektir. "Ferce" "teferrüc" demek olduğuna göre "ferce-cû" tercümedeki anlamı ifade eder. "Fürce" "fırsat" anlamına gelirse "fürce-cû" "fırsat ara!" demek olur. فرجه جو her iki anlama göre de birleşik sıfat olabilir. Bu durumda anlam "Sen fırsat arayan olarak yahut gezinti isteyen olarak, hiç köy tarafına gelmezsin" demek olur.

"Ferce" gam ve gussadan kurtulmak ve teferrüç ma'nâsınadır. "Fürce" iki şey arasındaki aralık ve fırsat demektir. "Ferce" "teferrüc" demek olduğuna göre "ferce-cû" tercümedeki ma'nâyı müfid olur. "Fürce" "fırsat" ma'nâsına olursa "fürce-cû" "fırsat ara!" demek olur. فرجه جو her iki ma'nâya göre vasf-ı terkîbî de olur. Bu sûrette ma'nâ "Sen fırsat-cû olarak veyâhut teferrüc isteyici olarak, hiç köy tarafına gelmezsin" demek olur.

244. Allah hakkı için, Allah hakkıçün, hep çocukları getir, zîrâ bu gülşen ve yeşillik zamanıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

244. Allah hakkı için, Allah hakkı için, hep çocukları getir, çünkü bu gül bahçesi ve yeşillik zamanıdır.

"Allah Allah" yemin etmek ve Türkçemizde "Allah aşkına!" ve "Allah'ı seversen!" ifadeleriyle bir şey hakkında ısrar etmek konusunda kullanılır. Yani köylü şehirliye "Allah aşkına köye gel ve çocukları da beraber getir; çünkü bu mevsim güllerin açılması ve çayırların ve bağların bahçelerin yeşillenmesi zamanıdır" dedi.

"Allah Allah" and vermek ve Türkçemizde "Allah aşkına!" ve "Allah'ı seversen!" ta'birleriyle bir şey hakkında ısrar etmek husûsunda müsta'meldir. Ya'nî köylü şehirliye "Allah aşkına köye gel ve çocukları da beraber getir; zîrâ bu mevsim güllerin açılması ve çayırların ve bağların bahçelerin yeşillenmesi zamânıdır" dedi.

245. Yâhut yazın yemiş vakti gel, tâ ki ben senin hizmetine kemer bağlayayım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

245. Ya da yazın meyve zamanı gel ki, ben senin hizmetine kemer bağlayayım.

"Kemer bağlamak" hazır olmaktan kinayedir. Yani, "Ben senin hizmetine hazır ve amade olayım," demek olur.

"Kemer bağlamak" hazır olmaktan kinâyedir. Ya'nî, "Ben senin hizmetine hâzır ve âmâde olayım," demek olur.

246. Erbâ'ını ve çocuklarını ve akrabanı getir, üç dört ay bizim köyümüzde ol!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

246. Eşini, çocuklarını ve akrabalarını getir, üç dört ay bizim köyümüzde kal!

247. Zîra baharda o köyün etrafı hoş olur, yeşillik ve gönül çekici lâle olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

247. Çünkü baharda o köyün etrafı hoş olur, yeşillik ve gönül çekici lâle olur.

248. Şehirli ona def'-i hâl olarak va'de verdi, nihayet va'deden sonra sekiz yıl geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

248. Şehirli ona hâli geçiştirmek için söz verdi, sonunda sözden sonra sekiz yıl geldi.

Şehirli, köylünün o anki davetine karşılık bir savuşturma olmak üzere "Bu sene fırsat bulursam gelirim" gibi sözlerle köye geleceğini vaat ederdi. Böyle ardı ardına verilen sözlerle nihayet yedi sene gelip geçti ve sekizinci sene geldi.

Şehirli köylünün hâl-i hâzırdaki da'vetine karşı bir def' olmak üzere "Bu sene fırsat bulursam gelirim" gibi sözler ile köye geleceğini va'd ederdi. Böyle mütevâlî va'dler ile nihâyet yedi sene geldi geçti ve sekizinci sene geldi.

249. O her bir sene derdi ki: "Ne vakit azmedeceksin, zîrâ kış iyi geldi?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

249. O her bir sene derdi ki: "Ne zaman azmedeceksin, çünkü kış iyi geldi?"

Köylü şehirliye her yıl "Yahu, kış iyi geldi, bizim köye ne zaman azmedeceksin?" derdi.

Köylü şehirliye her yıl "Yâhu, kış iyi geldi, bizim köye ne vakit azmedeceksin?" derdi.

250. O bahane düzerdi ki, "Bu sene falan taraftan bize misafir geldi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

250. O bahane uydururdu ki, "Bu sene falan taraftan bize misafir geldi."

251. "Eğer diğer sene mühimmattan kurtulabilirsem o tarafa koşacağım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

251. "Eğer diğer sene önemli işlerden kurtulabilirsem o tarafa koşacağım."

Köylü şehirliyi her sene köye davet ettikçe o, "Bu sene falan taraftan bize misafir geldi, eğer gelecek sene meşguliyetlerden kurtulabilirsem hemen o tarafa geleceğim" diye birtakım özürler uydururdu.

Köylü şehirliyi her sene köye da'vet ettikçe o, "Bu sene falan taraftan bize misafir geldi, eğer gelecek sene meşâğilden kurtulabilirsem hemen o tarafa geleceğim" diye birtakım özürler îcâd ederdi.

252. Dedi: "Ey ihsân ehli, senin çocukların için ailem muntazırdırlar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

252. Dedi: "Ey ihsan ehli, senin çocukların için ailem beklemektedirler."

Köylü şehirliye dedi: "Ey kerem ve ihsan sahibi efendi, benim ailem senin çoluğunu çocuğunu bekliyorlar."

Köylü şehirliye dedi: "Ey kerem ve ihsân sâhibi efendi, benim âilem senin çoluğunu çocuğunu bekliyorlar."

253. Yine bir sene vaktaki leylek gelirdi, şehre mensub bir kubbenin bir mukîmi olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

253. Yine bir yıl leylek geldiğinde, şehre ait bir kubbenin bir sakini olurdu.

254. Efendi her yıl kendi altınından ve malından ona harc ederdi ve kanadını açardı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

254. Efendi her yıl kendi altınından ve malından ona harcar ve kanadını açardı.

"Bâl küşâden" "kanat açmak" anlamındadır; lütuf kanadını açmaktan kinayedir. "Bâl" Arapçada kalp ve hatır anlamına geldiğinden "Kalbini açardı ve hatırını ona yöneltirdi" anlamını vermek de bir yön olur.

"Bâl küşâden" "kanad açmak" ma'nâsınadır; cenâh-ı lutfu açmaktan kinâyedir. "Bâl" Arabî'de kalb ve hâtır ma'nâsına olduğundan "Kalbini açardı ve hâtırını ona tevcih ederdi" ma'nâsını vermek de bir vecih olur.

255. O pehlivan sonuncu def'a üç ay, sabahlarda ve akşamlarda ona sofra kurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

255. O pehlivan sonuncu defa üç ay, sabahlarda ve akşamlarda ona sofra kurdu.

O ihsan ve ikram pehlivanı ve kahramanı olan şehirli, sonuncu defa olarak köylüye üç ay boyunca sabah ve akşam yemeğini verdi.

O ihsân ve ikrâm pehlivanı ve kahramanı olan şehirli sonuncu def'a olarak köylüye üç ay mütemâdiyen sabah ve akşam taâmını verdi.

256. Hacâletten o efendiye yine dedi: "Nice bir va'de! Nice bir beni aldatırsın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

256. Utancından o efendiye yine dedi: "Ne kadar daha vaat! Ne kadar daha beni aldatırsın!"

Köylü, aşırı ikramdan utandığı için o şehirli efendiye tekrar dedi ki: "Ey efendi, her zaman köye geleceğini vaat edersin, beni ne kadar aldatıyorsun!"

Köylü ifrât-ı ikrâmdan utandığı için o şehirli efendiye tekrar dedi ki: "Ey efendi, her vakit köye geleceğini va'd edersin, beni ne kadar aldatıyorsun!"

257. Efendi dedi: "Cisim ve cânım vuslat isteyicidir. Fakat her tahvîl Hû'nun hükmündedir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

257. Efendi dedi: "Cisim ve canım kavuşmak isteyicidir. Fakat her değişim Allah'ın hükmündedir."

Şehirli efendi köylüye cevap olarak dedi ki: "Evet, cisim ve canım senin köyüne gelmek ve bahar günlerinde sana ulaşmak ister, fakat yer değiştirme ve yurt değiştirme Hakk'ın tasarruf elindedir ve O'nun hükmü altındadır. Nasıl ki ayet-i kerimede وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ (İbrâhîm, 14/27) 'Yüce Allah dilediğini işler ve murat ettiği şeye hükmeder' buyurulur. Ve hadis-i şerifte إِنَّ الْقُلُوبَ بَيْنَ أَصْبَعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ اللَّهِ تَعَالَى يُقَلِّبُهَا yani 'Muhakkak kalpler Yüce Allah'ın parmaklarından iki parmak arasındadır, onları döndürür' buyurulur."

Şehirli efendi köylüye cevâben dedi ki: "Evet, cisim ve cânım senin köyüne gelmek ve bahar eyyâmında sana ulaşmak ister, fakat tahvîl-i makām ve tebdîl-i mevâtın Hakk'ın yed-i tasarrufundadır ve O'nun hükmü altındadır. Nitekim âyet-i kerîmede وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ (İbrâhîm, 14/27) "Allah Teâlâ dilediğini işler ve murâd ettiği şeye hükmeder" buyurulur. Ve hadîs-i şerîfte إِنَّ الْقُلُوبَ بَيْنَ أَصْبَعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ اللَّهِ تَعَالَى يُقَلِّبُهَا ya'nî "Muhakkak kalbler Allah Teâlâ'nın parmaklarından iki parmak arasındadır, onları döndürür" buyurulur.

258. Ademî, gemi ve yelken gibidir. Acaba rüzgâr sürücü rüzgârı ne vakit getirir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

258. Ademî, gemi ve yelken gibidir. Acaba rüzgâr sürücü rüzgârı ne vakit getirir?

Şehirli köylüye dedi ki: "İnsan gemiye ve yelkene benzer. Uygun rüzgâr eserse yelken şişip gemiyi yürütür. Bakalım rüzgâr sürücü ve يُرْسِلُ الرِّيَاحَ (Rûm, 30/48) ["Rüzgarları gönderir"] olan Yüce Allah senin köyüne gelmek için irâdesi rüzgârını ne vakit getirir?"

Şehirli köylüye dedi ki: "İnsan gemiye ve yelkene benzer. Muvâfık rüzgâr eserse yelken şişip gemiyi yürütür. Bakalım rüzgâr sürücü ve يُرْسِلُ الرِّيَاحَ (Rûm, 30/48) ["Rüzgarları gönderir"] olan Hak Teâlâ senin köyüne gelmek için irâdesi rüzgârını ne vakit getirir?"

259. "Ey kerîm, çocukları al, gel naîme bak!" diye tekrâr o ona and verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

259. "Ey cömert, çocukları al, gel cennete bak!" diye tekrar o ona yemin ettirir.

Köylü: "Ey cömert efendi, çocukları al ve köye gel de orada nimetlerin bolluğuna bak!" diye tekrar şehirliye yemin ettirdi.

Köylü: "Ey kerîm olan efendi, çocukları al ve köye gel de orada ni'metlerin mebzûliyetine bak!" diye tekrar şehirliye and verdi.

260. "Allah aşkına çabuk gel, cehd göster" diye onun elini üç kerre ahd ile tuttu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

260. "Allah aşkına çabuk gel, gayret göster" diye onun elini üç kere yeminle tuttu.

[257]

261. On sene sonra ve her bir yıl böyle şekerli ricâlar ve va'dler!..&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

261. On yıl sonra ve her yıl böyle tatlı ricalar ve vaatler!..

262. Efendinin çocukları dediler: "Ey baba, ay ve bulut ve gölge bile sefer tutarlar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

262. Efendinin çocukları dediler: "Ey baba, ay ve bulut ve gölge bile sefer tutarlar."

Yani "Ayın, bulutun ve gölgenin bile hareketleri ve seferleri vardır. Bir yerde sabit kalmazlar. Biz ise yerimizde ve evimizde sabit bir haldeyiz. Biz de onun köyüne sefer edelim."

Ya'nî "Ayın ve bulutun ve gölgenin bile hareketleri ve seferleri vardır. Bir mahalde sâbit kalmazlar. Biz ise yerimizde ve evimizde sâbit bir haldeyiz. Biz de onun köyüne sefer edelim."

263. Sen onun üzerine haklar sabit ettin, onun işinde çok zahmetler götürdün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

263. Sen onun üzerine haklar sabit ettin, onun işinde çok zahmetler götürdün.

"Sen o köylüye çok hizmet ettin, onun üzerinde senin pek çok hakların sabit oldu."

"Sen o köylüye çok hizmet ettin, onun üzerinde senin pek çok hakların sâbit oldu."

264. O istiyor ki, sen misafir olduğun vakit, o hakkın ba'zısını ödesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

264. O istiyor ki, sen misafir olduğun zaman, o hakkın bir kısmını ödesin.

265. Onu yalvararak köy tarafına çekin diye, o bize gizli çok vasiyet etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

265. Onu yalvararak köy tarafına çekin diye, o bize gizli çok vasiyet etti.

"Babanızı yalvararak köy tarafına gelmeye zorlayın," diye o köylü bize gizli gizli tavsiyelerde bulundu.

"Babanızı yalvararak köy tarafına gelmeğe icbâr edin, diye o köylü bize gizli gizli tavsiyeler etti."

266. Dedi: "Bu doğrudur, ey Sîbeveyh, iyilik ettiğin kimsenin şerrinden sakın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

266. Dedi: "Bu doğrudur, ey Sîbeveyh, iyilik ettiğin kimsenin şerrinden sakın!"

"Sîbeveyh" kelimesi hakkında Ankaravî hazretleri buyurur ki: "Sîb" elma ve "veyh" uyarı yerinde kullanılan bir kelimedir. Bazen anlamı kastedilmeyip bir terkip hâlinde tekil isim olur. "Sîbeveyh" gibi. Burada her bir oğluna, bedel yoluyla bu isimle adlandırsa da veya uyarı kelimesi olsa da caiz olur. Şârihlerden Bahru'l-Ulûm ve İmdâdullah hazretleri buyururlar ki: "Sîbeveyh" meşhur bir nahivcinin ismidir. Burada akıl ve görüş sahibi için eğretileme (istiâre) olunmuştur. Ve Şeyh Muhammed Efdal buyurur ki: İbn Hallikân tarihinden nakledilmiştir ki: Sîbeveyh, Farsça bir lakaptır ve onun anlamı "elma kokusu"dur. Yani "elma kokusu". Ve nahivci Ömer b. Osman'a ondan dolayı "Sîbeveyh" derler ki, onun iki yanakları birer elma gibi ve güzelliğin zirvesinde idi. Ve Burhân-ı Katı'da yazar ki, Sîbeveyh "sîb-i bûye"nin kısaltılmışıdır, "elma kokusu" anlamındadır. Bu anlama göre çocukların elma yanaklı olmalarından dolayı, babaları tarafından "ey sîbeveyh" yani "ey elma yanaklı" hitabında bulunulduğu anlaşılır. Yani şehirli adam, çocukların bu ifadesine karşı: "Ey elma yanaklı ve güzel çocuklarım, sizin dediğiniz doğrudur, fakat Hz. Ali (a.s.) Efendimiz اتَّقِ مِنْ شَرِّ مَنْ أَحْسَنْتُ إِلَيْهِ yani "İyilik ettiğin kimsenin şerrinden sakının!" buyurmuş olduğundan, bu köylüden iyiliğe karşılık kötülük ortaya çıkması ihtimalinden korkarım!" demek olur.

"Sîbeveyh" kelimesi hakkında Ankaravî hazretleri buyurur ki: "Sîb" elma ve "veyh" mahall-i tahrîzde kullanılan bir kelimedir. Ba'zan ma'nâsı murâd olunmayıp bir terkib hâlinde ism-i vâhid olur. "Sîbeveyh" gibi. Burada her bir oğluna, bedel tarîkıyle bu isim ile tesmiye etse de veyâ kelime-i tahrîz olsa da câiz olur." Şârihlerden Bahru'l-Ulûm ve İmdâdullah hazretleri buyururlar ki: "Sîbeveyh" meşhûr bir nahvînin ismidir. Burada akıl ve re'y sâhibi için istiâre olunmuştur. Ve Şeyh Muhammed Efdal buyurur ki: "İbn Hallikân târîhinden menkuldür ki: Sîbeveyh, Fârisî bir lakabdır ve onun ma'nâsı "bûy-i sîyb"dir. Ya'nî "elma kokusu". Ve nahvî Ömer b. Osman'a ondan dolayı "Sîbeveyh" derler ki, onun iki yanakları birer elma mesâbesinde ve gâye-i cemâlde idi." Ve Burhân-ı Katı'da yazar ki, Sîbeveyh "sîb-i bûye" muhaffefidir, "bûy-i sîb" ma'nâsınadır. Bu ma'nâya göre çocukların elma yanaklı olmalarından dolayı, babaları tarafından "ey sîbeveyh" ya'nî "ey elma yanaklı" hitâbında bulunulduğu anlaşılır. Ya'nî şehirli adam, çocukların bu ifadesine karşı: "Ey elma yanaklı ve güzel çocuklarım, sizin dediğiniz doğrudur, fakat Hz. Ali (kerremallâhü vechehû) Efendimiz اتَّقِ مِنْ شَرِّ مَنْ أَحْسَنْتُ إِلَيْهِ ya'nî "İyilik ettiğin kimsenin şerrinden sakının!" buyurmuş olduğundan, bu köylüden iyiliğe mukābil fenâlık zuhûru ihtimâlinden korkarım!" demek olur.

267. "Dostluk son nefesin tohumları olur. O fâsid olur diye vahşetten korkarım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

267. "Dostluk son nefesin tohumları olur. O bozulur diye vahşetten korkarım."

"Son nefes"ten kasıt, dünya hayatının kesildiği andan kinayedir. "Vahşet"ten kasıt, nefrettir ki, bu nefret muhabbet tohumunu bozar. Yani "Bu hakiki dostluk, dünya hayatının görünen kısmına ait olan, yemek ve içmek gibi nimetlere dayalı değildir. Aksine dünya hayatının kesilmesi, onun için ekilen bir tohumdur. Eğer ben köylüye misafir olursam, aksine nefret verecek bir harekette bulunur ve bu hareket de o ekilen tohumu bozar."

"Dem-i âhir"den murâd, hayât-ı dünyeviyyenin inkıtâ'ı ânından kinâyedir. "Vahşet"den murâd, nefrettir ki, bu nefret muhabbet tohumunu ifsâd eder. Ya'nî "Bu hakîkî dostluk hayât-ı dünyeviyyenin zâhirine taalluk eden, yemek ve içmek gibi tena'uma müstenid değildir. Belki hayât-ı dünyeviyyenin inkıtā'ı, onun için ekilen bir tohumdur. Eğer ben köylüye misâfır olursam, belki nefret verecek bir harekette bulunur ve bu hareket dahi o ekilen tohumu ifsâd eder."

268. Kılıç gibi çok kesici bir sohbet olur. Bostanda ve zerû'da kış gibi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

268. Kılıç gibi çok kesici bir sohbet olur. Bostanda ve zerû'da kış gibi.

Sohbetin bir türü, muhabbet ipini kılıç gibi kesici ve gönül bostanına ekilmiş olan sevgi tohumunu kış mevsimi gibi dondurucu olur.

Sohbetin bir nev'i, muhabbet ipini kılıç gibi kesici ve gönül bostânına ekilmiş olan sevgi tohumu[nu] kış mevsimi gibi dondurucu olur.

269. Nevbahar faslı gibi bir sohbet olur. Ondan imâretler ve sayısız menfaatler olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

269. İlkbahar mevsimi gibi bir sohbet olur. Ondan imar edilmiş yerler ve sayısız menfaatler olur.

Sohbetin bir türü daha vardır ki, ilkbahar mevsimi gibi latif olur. Ondan kalplerde mamuriyetler (şenlikler) ve sevinçler ve hesapsız manevî menfaatler ortaya çıkar.

Sohbetin bir nev'i daha vardır ki, ilkbahar mevsimi gibi latîf olur. Ondan kalblerde ma'mûriyetler ve sürûrlar ve hesabsız ma'nevî menfaatler peydâ olur.

270. Hazm o olur ki, sû'-i zan edesin, tâ ki kaçasın ve kötüden berî olasın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

270. Hazım o olur ki, kötü zan edesin, tâ ki kaçasın ve kötüden uzak olasın.

"Hazım" ihtiyat demektir ve onun içinde kötü zan anlamı gizlidir. Bu sebeple bir kimse kendi nefsini tehlikeden ve kötülüklerden kurtarmak için, aksi sabit oluncaya kadar, her işinde hazım ve ihtiyat ile hareket etmesi lâzımdır.

"Hazm" ihtiyât demek olup, onun zımnında sû'-i zan ma'nâsı mündemiçtir. Binâenaleyh bir kimse kendi nefsini tehlikeden ve fenâlıklardan kurtarmak için aksi sâbit oluncaya kadar, her bir emrinde hazm ve ihtiyât ile hareket etmek lâzımdır.

271. O Resûl "Hazm sû'-i zandır" buyurdu. Ey fuzûl her adım için tuzak bil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

271. O Resûl "İhtiyat, kötü zandır" buyurdu. Ey boşboğaz, her adım için tuzak bil!

Bu şerefli beyitte "İhtiyat, kötü zandan gelir" hadis-i şerifine işaret buyurulur. İhtiyat tavsiyesinden maksat, mümin kardeşine kötü zan beslemek değildir. Aksine, huyunu ve hallerini bildiği bir kimseye karşı kötülüğün ortaya çıkma ihtimalini düşünerek ihtiyatlı davranmaktır. Çünkü nefsaniyet sahasında yürüyen her bir kimsenin bir adımı için bir tuzak bulunduğunu anlar.

Bu beyt-i şerîfte ان من الحزم سوء الظن ya'nî "Sû-i zan hazmdendir" hadîs-i şerîfine işâret buyurulur. Hazm tavsiyesinden murâd, mü'min kardeşine sû-i zann etmek değildir. Belki huyunu ve ahvâlini bildiği bir kimseye karşı fenâlık zuhûru ihtimâlini düşünerek ihtiyâtkârâne hareket etmektir. Zîrâ nefsâniyet sahasında yürüyen her bir kimsenin bir adımı için bir tuzak melhûz olduğunu müdrik olur.

272. Sahra yüzü düz ve geniştir. Ey mütecâsir, her adım bir tuzaktır, az sür!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

272. Çöl yüzü düz ve geniştir. Ey cüretkâr, her adım bir tuzaktır, az sür!

Bu izafî varlık (mutlak varlığa göre bağıntılı varlık) çölü düz ve geniş görünür. Ey cüretkâr, nefsinin hazzına uyarak attığın her adımın altında bir tuzak vardır. Bu sebeple o çöldeki cüretkâr hareketini azalt!

Bu vücûd-i izâfî sahrâsı düz ve geniş görünür. Ey mütecâsir, nefsinin hazzına tebean her attığın adımın altında bir tuzak vardır. Binâenaleyh o sâhrâdaki cür'etkârâne hareketini azalt!

273. O dağ keçisi "Tuzak hani?" diye koşar. Vaktâki koşar, tuzak onun boğazına düşer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

273. O dağ keçisi "Tuzak nerede?" diye koşar. Koştuğu zaman, tuzak onun boğazına düşer.

Örneğin, dağ keçisi çevikliğine güvenip oraya buraya sıçrar, koşar. Hâlbuki onu avlamak isteyenler, o sıçradığı yollara tuzak kurmuşlardır. Sonunda pervasızca koşa koşa o tuzak ansızın onun boğazına takılır. İnsan da bu cismaniyet (bedensellik) sahrasında dağ keçisine benzer.

Meselâ dağ keçisi çevikliğine i'timâd edip oraya buraya sıçrar, koşar. Halbuki onu avlamak isteyenler, o sıçradığı yollara tuzak kurmuşlardır. Nihâyet bilâ-pervâ koşa koşa o tuzak ansızın onun boğazına takılır. İnsan dahi bu cismâniyet sahrâsında dağ keçisine benzer.

274. O ki, derdi ki: "Hani?" İşte gör! Sahrayı gördün, pusuyu görmedin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

274. O ki, "Hani?" derdi. İşte gör! Sahrayı gördün, pusuyu görmedin!

"Hani tuzak?" deyip sıçrayan o dağ keçisine, tuzağa tutulduktan sonra de ki: "İşte tuzak denilen şey budur, gör! Sahrayı gördün, fakat pusuyu göremedin!" de. Dağ keçisini avlamanın usulü şudur ki, erkek keçiye karşı bir dişi keçi gösterirler ve iki dağ arasına da tuzak kurarlar. Karşıdaki dağdaki dişiye ulaşmak için erkek keçi, iradesi dışında koşa koşa o tuzağın bulunduğu yerden geçmeye mecbur olur ve yolu üzerindeki tuzağa boynundan tutulur. İşte insanlar da böyledir. Uzaktan nefse ait hazlarını görüp o tarafa koşar ve sonunda yolu üzerindeki türlü türlü tuzaklara tutulur.

"Hani tuzak?" deyip sıçrayan o dağ keçisine, tuzağa tutulduktan sonra de ki: "İşte tuzak denilen şey budur, gör! Sahrâyı gördün, fakat pusuyu göremedin!" de. Dağ keçisini avlamanın usûlü budur ki, erkek keçiye karşı bir dişi keçi gösterirler ve iki dağ arasına da tuzak kurarlar. Karşıki dağdaki dişiye vâsıl olmak için erkek keçi, bilâ-ihtiyâr koşa koşa o tuzağın bulunduğu mahalden geçmeğe mecbûr olur ve yolu üzerindeki tuzağa boynundan tutulur. İşte insanlar da böyledir. Uzaktan hazz-ı nefsânîsini görüp o tarafa koşar ve nihâyet yolu üzerindeki türlü türlü tuzaklara tutulur.

275. Ey ayyâr, avcı pususuz ve tuzaksız kuyruğu tarla ortasına ne vakit koyar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

275. Ey ayyâr, avcı pususuz ve tuzaksız kuyruğu tarla ortasına ne vakit koyar?

"Ayyâr" "çok hareketli" anlamındadır. "Ey nefse ait hazları için çok hareket eden kimse! Seni avlayıp helâk etmek isteyen insan ve cin şeytanları, bu dünya tarlasına, nefsine hoş gelen zevkleri ve hazları, pususuz ve tuzaksız sana göstermediler. Nasıl ki avcılar kurtları avlamak için tarlalara kuyruk koyarlar; hayvan o kuyruk tarafına koşup tuzağa tutulur."

"Ayyâr" "kesîrü'l-hareke" ma'nâsınadır. "Ey hazz-ı nefsânîsi için çok hareket eden kimse! Seni avlayıp helâk etmek isteyen ins ve cin şeytanları, bu mezraa-i dünyâya, nefsine hoş gelen ezvâkı ve huzûzâtı, pususuz ve tuzaksız sana göstermediler. Nitekim avcılar kurtları avlamak için, tarlalara kuyruk koyarlar; hayvan o kuyruk tarafına koşup tuzağa tutulur."

276. O kimseler ki, yeryüzüne mütecâsir olarak geldiler, onların kemiklerini ve başlarını gör!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

276. O kimseler ki, yeryüzüne cüretkâr bir şekilde geldiler, onların kemiklerini ve başlarını gör!

Geçmiş milletlerden, yeryüzünde peygamberleri tanımayıp nefsin alanında cüretkâr bir şekilde hareket etmiş olan kimselerin kemiklerini, başlarını ve kafataslarını ibretle seyret! Bunların kimisi sel, kimisi fırtına, kimisi zelzele ve kimisi düşman istilası yüzünden kahra ve helake uğradılar.

Geçmiş olan milletlerden yeryüzünde peygamberleri tanımayıp sâha-i nefsâniyette cür'etkârâne hareket etmiş olan kimselerin kemiklerini ve başlarını ve kafataslarını ibretle temâşâ et! Bunların kimi seylâb ve kimi fırtına, kimi zelzele ve kimi düşman istîlâsı yüzünden kahr ve helâke dûçâr oldular.

277. Ey makbûl, mezarlığa gittiğin vakit, onların kemiklerine, geçen şeyden sor!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

277. Ey makbul, mezarlığa gittiğin zaman, onların kemiklerine, geçmiş şeylerden sor!

Ey, nazarındaki ibret sebebiyle Allah katında makbul olan Hakk Yolcusu! Mezarlıklara gidip helak olan kavmin kemiklerini ve kafataslarını gördüğün zaman, onların bu kemiklerinden, başlarına gelen hallerden sor! Nasıl ki, ayet-i kerimede فَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (Nahl, 16/36) yani "Yeryüzünde geziniz, Allah'ı ve Peygamber'i yalanlayanların sonu nasıl olduğunu ibretle seyrediniz!" buyurulur.

Ey nazarındaki ibret sebebiyle makbûl-i İlâhî olan sâlik! Mezarlıklara gidip helâk olan kavmin kemiklerini ve kafataslarını gördüğün vakit, onların bu kemiklerinden, başlarına gelen ahvâlden sor! Nitekim, âyet-i kerîmede فَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (Nahl, 16/36) ya'nî "Yeryüzünde geziniz, Allah'ı ve Peygamber'i tekzîb edenlerin sonu nasıl olduğunu ibretle temâşâ ediniz!" buyurulur.

278. Tâ ki zâhirde göresin, o firâr sarhoşları, gurûr kuyusu içine nasıl aşağıya gittiler!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

278. Ta ki dışarıda göresin, o kaçış sarhoşları, gurur kuyusu içine nasıl aşağıya indiler!

279. Eğer gözün varsa, sen körcesine gelme ve eğer gözün yoksa ele asâ getir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

279. Eğer gözün varsa, sen körcesine gelme ve eğer gözün yoksa ele asâ getir!

Eğer bu maddî âlemdeki çukurları ve hendekleri görecek basiret gözün varsa körcesine hareket etme ve eğer basiret gözün yoksa ve keskin görüş sahibi değilsen, hazım ve ihtiyat değneğini eline al!

Eğer bu cismâniyet sahrâsındaki çukurları ve hendekleri görecek basar-ı basîretin varsa körcesine hareket etme ve eğer basar-ı basîretin yoksa ve na- zar-ı nâfiz sahibi değilsen, hazm ve ihtiyât değneğini eline al!

280. Mâdemki gözün yoktur, o hazm ve istidlâl asasını pîşvâ et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

280. Mademki gözün yoktur, o hazım ve istidlâl değneğini kendine öncü yap!

Mademki basiret gözün yoktur ve kalp gözün açık değildir, körler değneği rehber edindiği gibi, sen de hazım ve ihtiyat ve istidlâl değneğini kendine rehber yap!

Mâdemki basar-ı basîretin yoktur ve kalb gözün açık değildir, körler değneğini rehber ittihâz ettiği gibi, sen de hazm ve ihtiyât ve istidlâl asâsını ve değneğini kendine rehber yap!

281. Ve eğer hazm ve istidlâl asası yoksa, asâ çekicisiz her yol üzerinde durma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

281. Ve eğer hazım ve istidlal asası yoksa, asası olmayanın her yol üzerinde durma!

Ve eğer aklın ve görüşün kuvvetli olmadığı için, hazım ve istidlal değneği de sende yoksa, asası olmayanın, yani mürşitsiz ve rehbersiz her nefsanî yol üzerinde durma!

Ve eğer aklın ve re'yin kuvvetli olmadığı için, hazm ve istidlâl değneği de sende yoksa asâ çekicisiz, yânî mürşidsiz ve rehbersiz her bir tarîk-ı nefsânî üzerinde durma!

282. Adımı, körün koyduğu üslüpdan koy, ta ki ayak kuyudan ve taştan kurtulsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

282. Adımımı, körün koyduğu üsluptan koy ki ayak kuyudan ve taştan kurtulsun.

Bu cismaniyet sahasında adımını, körlerin tam bir ihtiyatla attıkları adımlar gibi at! Ta ki ayağın kuyulara kaymaktan ve taşlara dolaşmaktan kurtulsun!

Bu cismâniyyet sâhasında adımını, körlerin kemâl-i ihtiyât ile attıkları adımlar gibi at! Tâ ki ayağın kuyulara kaymaktan ve taşlara dolaşmaktan kurtulsun!

283. Titreye titreye ve korku ve ihtiyat ile ayağını koyar, ta ki hataya düşmeye.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

283. Titreye titreye ve korku ve ihtiyat ile ayağını koyar, ta ki hataya düşmeye.

Körleri görmez misin? Bir hataya düşmemek için adımlarını titreyerek ve korku ve ihtiyat ile atarlar.

Körleri görmez misin? Bir hatâya düşmemek için adımlarını titreyerek ve korku ve ihtiyât ile atarlar.

284. Ey dumandan sıçrayıp ateşe gitmiş, lokma arayıp bir yılanın lokması olmuş olan kimse!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

284. Ey dumandan sıçrayıp ateşe gitmiş, lokma arayıp bir yılanın lokması olmuş olan kimse!

Bu şerefli beytin özeti, Türkçedeki "Ey yağmurdan kaçarken doluya tutulmuş olan kimse!" atasözünün benzeridir ve bu hitabın sonrası, gelecek nesri takiben gelen şerefli beyittir.

Bu beyt-i şerîfin hulâsası Türkçe'de "Ey yağmurdan kaçarken doluya tutulmuş olan kimse!" darb-ı meselinin nazîridir ve bu hitâbın mâba'di, âtîdeki nesri müteakip gelen beyt-i şerîftir.

## Sebe' ehlinin kıssası ve ni'met onları tâgî etmesi ve onda tuğyan ve küfrânın uğursuzluğuna erişmesi ve şükür ve vefâ faziletinin beyânı

285. Sen ehl-i Sebe' kıssasını okumadın mı? Yâhut okudun ve mâcerâyı görmedin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

285. Sen Sebe' halkının kıssasını okumadın mı? Yahut okudun da olayı görmedin!

Bu kıssada, Kur'ân-ı Kerîm'de لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ (Sebe', 34/15) yani "Sebe' halkı için yurtlarında ilâhî bir işaret olarak sağdan ve soldan iki bahçe vardı; Yüce Allah; Rabbinizin rızkından yiyin ve O'na şükredin. Güzel bir belde ve bağışlayıcı bir Rab" ayet-i kerîmesinde haber verilen, Yemen tarafında bulunan Sebe' şehrinin halkının yiyip içip Yüce Allah'a şükretmemeleri sebebiyle başlarına gelen hâl tasvir edilir. Ve bu kıssa yukarıdaki 276 numaralı beyitte گستاخ آمدند اندر زمین beyt-i şerîfine bağlıdır.

Yani, "Ey dumandan sıçrayıp ateşe gitmiş ve lokma ararken bir yılan lokması olmuş olan kimse! Sen galiba Kur'ân-ı Kerîm'de Sebe' halkının kıssasını okumadın. Yahut okudun da anlamına nüfuz edemedin!"

Bu kıssada, Kur'ân-ı Kerîm'de لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ (Sebe', 34/15) ya'nî "Sebe' halkı için onların meskenlerinde âyet-i ilâhî olarak sağdan ve soldan bahçeler var idi; Hak Teâlâ; Rabbinizin rızkından yiyiniz ve O'na şükrediniz. Belde iyidir ve Rab gafûrdur buyurdu" âyet-i kerîmesinde haber verilen, Yemen tarafında vâki' Sebe' şehri ahâlisinin yiyip içip Hak Teâlâ'ya şükretmemeleri sebebiyle başlarına gelen hâl tasvîr buyurulur. Ve bu kıssa yukarıdaki 276 numaralı beyitte گستاخ آمدند اندر زمین beyt-i şerîfine merbûttur.

Ya'nî, "Ey dumandan sıçrayıp ateşe gitmiş ve lokma ararken bir yılan lokması olmuş olan kimse! Sen gâlibâ Kur'ân-ı Kerîm'de ehl-i Sebe' kıssasını okumadın. Yâhut okudun da ma'nâsına nüfûz edemedin!"

286. O dağ muhakkak sadâdan âgâh değildir; dağın aklının ma'nâ tarafına yolu yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

286. O dağ kesinlikle sesten haberdar değildir; dağın aklının anlam tarafına yolu yoktur.

Ey Kur'an'ı okuyan kimse, eğer sen Kur'an'daki kıssaların ve hikâyelerin görünenine bağlanıp kaldın ve anlamından habersiz olduysan, cansız bir dağa benzersin. Çünkü dağ kendisine yansıyan sesten habersizdir. Dağın aklının ve iç dünyasının anlam tarafına yolu olmadığından o sesin ve sözlerin taşıdığı anlamı idrak edemez.

Ey Kur'ân'ı okuyan kimse, eğer sen Kur'ân'daki kıssaların ve hikâyelerin zâhirine bağlanıp kaldın ve ma'nâsından bî-haber oldun ise, cemâddan olan bir dağa benzersin. Zîrâ dağ kendisine akseden sadâdan bî-haberdir. Dağın aklının ve bâtınının ma'nâ tarafına yolu olmadığından o sadânın ve elfâzın hâmil olduğu ma'nâyı idrâk edemez.

287. O kulaksız ve akılsız bir sadâ eder. Sen sustuğun vakit o da sustu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

287. O, kulaksız ve akılsız bir ses çıkarır. Sen sustuğun zaman o da sustu.

Yani bir kimse dağa karşı bağırarak söz söylese, o dağ o sesi ve sözleri geri verir. Fakat onun bu hâli, o sözü ve sesi kulağıyla işittiği ve aklıyla hükmederek geri verdiği için değildir. Sen sustuğun zaman o da susar.

Ya'nî bir kimse dağa karşı bağırarak söz söylese, o dağ o sadâyı ve sözleri iâde eder. Fakat onun bu hâli o sözü ve sadâyı kulağı ile işittiği ve aklıyla hükmederek iâde ettiği için değildir. Sen sustuğun vakit o da susar.

288. Hak, Sebe' ehline çok ferağ, yüz binlerce köşk ve saraylar ve bağlar verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

288. Hak, Sebe' ehline çok ferahlık, yüz binlerce köşk ve saraylar ve bağlar verdi.

Yüce Allah, Sebe' şehri halkını görünen nimetlerine gark edip çok gönül ferahlığı ve pek çok köşkler, saraylar ve bağlar içinde refah verdi.

Hak Teâlâ hazretleri Sebe' şehri halkını niam-ı zâhiresine müstağrak kılıp çok gönül ferâgati ve pek çok köşkler ve saraylar ve bağlar içinde refâh verdi.

289. O kötü damarlılar onun şükrünü îfâ etmediler; vefâda köpeklerden daha aşağı oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

289. O kötü damarlılar onun şükrünü yerine getirmediler; vefâda köpeklerden daha aşağı oldular.

O kötü damarlı ve bozuk yaradılışlı Sebe' şehrinin halkı, Hakk'ın o bol nimetlerine karşı şükür görevini yerine getirmediler ve iyiliğe karşı vefalı olmak konusunda köpeklerden daha aşağı oldular.

O kötü damarlı ve bozuk tıynetli olan Sebe' şehrinin halkı, Hakk'ın o mebzûl olan ni'metlerine karşı vazîfe-i şükrü îfâ etmediler ve iyiliğe karşı vefâkâr olmak husûsunda köpeklerden daha aşağı oldular.

290. Muhakkak bir köpeğe kapıdan bir lokma ekmek eriştiği vakit kapı üzerinde kemer bağlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

290. Bir köpeğe kapıdan bir lokma ekmek ulaştığı zaman, kapı üzerinde kemer bağlar.

Herkesçe bilinen bir gerçektir ki, herhangi bir kapıdan bir köpeğe bir lokma ekmek atılırsa, o köpek artık o kapının önünde o lokmanın şükrünü yerine getirmek için bekçilik hizmetine hazır olur.

Herkes indinde sâbittir ki, herhangi bir kapıdan bir köpeğe bir lokma ek- mek atılırsa, o köpek artık o kapının önünde o lokmanın şükrünü îfâ için bekçilik hizmetine müheyyâ olur.

291. Kapının bekçisi ve muhafızı olur, her ne kadar ona cefâ ve sertlik getir- se de.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

291. Kapının bekçisi ve muhafızı olur, her ne kadar ona cefa ve sertlik getirse de.

Köpek, iyilik gördüğü bir kapıdan her ne kadar eza, cefa ve şiddet görse de, yine o kapıya tecavüz edenleri engellemek için bekçilik ve muhafızlık görevini, bu iyiliğe şükür olmak üzere sürdürür.

Köpek, iyilik gördüğü bir kapıdan her ne kadar ezâ, cefâ ve şiddet görse de, yine o kapıya tecavüz edenleri men' etmek için bekçilik ve muhafızlık vazîfesini, bu iyiliğe şükür olmak üzere ibkā eder.

292. O kapı üzerinde dahi ona sabır ve karar olur. Bir başkasını ihtiyar etme- yi küfür bilir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

292. O kapı üzerinde dahi ona sabır ve sebat olur. Bir başkasını seçmeyi küfür bilir.

O köpek, iyilik gördüğü kapıdan ayrılmaz ve başka yere de gitmez, sabır ve sebat eder.

O köpek, iyilik gördüğü kapıdan ayrılmaz ve başka yere de gitmez, sabır ve sebât eder.

293. Ve eğer bir yabancı köpek gelirse, gece ve gündüz o köpekler o demde onu te'dib ederler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

293. Ve eğer bir yabancı köpek gelirse, gece ve gündüz o köpekler o anda onu terbiye ederler.

Bir mahallenin köpekleri, bir yabancı köpeğin gelmesine asla izin vermeyip, gece ve gündüz derhal o köpeği terbiye ederler ve döverler de derler.

Bir mahallenin köpekleri, bir yabancı köpeğin gelmesine aslâ müsâade et- meyip, gece ve gündüz derhal o köpeği te'díb ederler ve döğerler de derler.

294. Ki: "İlk menzilin olan yere git, o ni'metin hakkı gönlün merhûnudur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

294. Ki: "İlk menzilin olan yere git, o nimetin hakkı gönlün borcudur."

Mahalle köpekleri, o yabancı köpeği terbiye edip derler ki: "Ey köpek, ilk bulunduğun mahalde sana ekmek verip beslediler. Niçin o nimet gördüğün kapıda bekçilik görevini terk edip nankörlük ettin, o nimetin hakkını ödemek gönlün borcu ve kesin görevidir."

Mahalle köpekleri, o yabancı köpeği te'dîb edip derler ki: "Ey köpek, ilk bulunduğun mahalde sana ekmek verip beslediler. Niçin o ni'met gördüğün kapıda bekçilik vazîfesini terkedip nankörlük ettin, o ni'metin hakkını ödemek gönlün merhûnu ve vazîfe-i kat'iyyesidir."

295. "Kendi yerine git, o ni'metin hakkını ziyade aşağıya koyma!" diye onu ısırırlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

295. "Kendi yerine git, o nimetin hakkını daha fazla aşağıya koyma!" diye onu ısırırlar.

Mahalle köpekleri: "Şükür görevini yerine getirmek için yerine dön, nimetin hakkını daha fazla düşürme!" diye havlayıp, o yabancı köpeği ısırırlar.

Mahalle köpekleri: "Vazîfe-i şükrü îfâ için yerine dön, ni'metin hakkını daha ziyâde tenzîl etme!" diye havlayıp, o yabancı köpeği ısırırlar.

296. "Gönül ve ehl-i dil kapısından âb-ı hayatı ne kadar içtin ve gözlerin açıldı?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

296. "Gönül ve gönül ehli kapısından âb-ı hayatı ne kadar içtin ve gözlerin açıldı?"

Ey Hakk Yolcusu, sen de gönül kapısından ve gönül ehli olan Allah dostlarının kapısından manevî zevkler olan âb-ı hayatı içtin ve tattın; ve bu cismaniyet âlemiyle kapalı olan gözlerin ruhanî âleme ve mana tarafına açıldı.

"Ey sâlik, sen dahi gönül kapısından ve gönül ehli olan evliyâullâhın kapısından âb-ı hayât olan ezvâk-ı ma'neviyyeyi içtin ve tattın; ve bu cismâniyet âlemiyle kapalı olan gözlerin âlem-i rûhâniyyete ve ma'nâ tarafına açıldı."

297. Çok sekr ve vecd ve bîhodluk ehl-i dillerin kapısından cana çarptı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

297. Çok sarhoşluk, vecd ve kendinden geçme, gönül ehlinin kapısından cana çarptı.

"Sekr", Hakk Yolcusunun kalbine manevî bir halin üstün gelmesi sebebiyle sarhoş olmasıdır. "Vecd", Kur'ân-ı Kerîm ve kasideler okunduğu veya hoş nağmeler terennüm edildiği zaman nefsin titremesi sebebiyle bir kimsenin hissinden kaybolup normal seyrinden çıkmasıdır ki, bunun çeşitleri vardır. Hıçkıra hıçkıra ağlamak ve kahkahalarla gülmek ve âh çekmek ve nara atmak ve sağa ve sola hareket etmek ve sallanmak ve dönmek hep vecdin eserlerindendir. "Bî-hodluk" (kendinden geçme), gaybdan gelen bir hal sebebiyle kendinden geçmektir. Bu hallerin ayrıntıları ve sebepleri, Cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn Arabî efendimizin et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye isimli şerefli eserinin sonlarında açıklanmış ve fakir tarafından da şerh edilmiştir. Mesnevî şârihi İsmail Ankaravî (kuddise sırruhû) hazretleri de Tarîkatnâme isimli eserlerinde bunlar hakkında bilgi vermişlerdir.

"Sekr" kalb-i sâlike bir hâl-i ma'nevînin galebesi sebebiyle sarhoş olmaktır. "Vecd" Kur'ân-ı Kerîm ve kasâid okunduğu ve yâhut nağamât-ı latîfe terennüm olunduğu vakit nefsin ihtizâzı sebebiyle bir kimsenin hissinden gâib olup mecrâ-yı i'tidâlden çıkmasıdır ki, bunun envâ'ı vardır. Hıçkıra hıçkıra ağlamak ve kahkahalar ile gülmek ve âh etmek ve na'ra vurmak ve sağa ve sola hareket etmek ve sallanmak ve dönmek hep âsâr-ı vecddendir. "Bî-hod- luk" bir vârid-i gaybî sebebiyle kendinden geçmektir. Bu hallerin tafsilâtı ve esbâbı Cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn Arabî efendimizin et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye nâmındaki eser-i şerîfinin nihâyetlerinde beyân buyurulmuş ve fakîr tarafından da şerh edilmiştir. Ve şârih-i Mesnevî İsmail Ankaravî (kuddise sırruhû) hazretleri de Tarîkatnâme ismindeki eserlerinde bunlar hakkında ma'lûmât vermişlerdir.

298. Hırstan yine bu kapıyı terkettin. Hırstan her dükkânın etrafını dolaşırsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

298. Hırstan yine bu kapıyı terkettin. Hırstan her dükkânın etrafını dolaşırsın.

Bu şerefli beyitte açıklanan hırsın iki yönü vardır: Birisi manevî hırs, diğeri maddî hırstır. Manevî hırs şudur ki, Hakk Yolcusu kâmil bir mürşide bağlandığı ve kendisinde vecdin (ilâhî aşk ve coşkunluk hali) türlerinden birtakım haller ortaya çıktığı halde, halindeki değişimin farkına varamayıp, kendi iç düşüncelerine uyar ve mürşidinden feyiz (manevî bereket) bulamadığını zannedip onu reddeder ve başka mürşide bağlanır. Onun bu manevî hırsı basiret gözünü kapatmış ve kendi halini ve mürşidinin kemalini görememiştir. Bu sebeple bu kapıyı terk edip başkalarının kapılarını dolaşmıştır.

Diğeri maddî hırstır ki, kâmil bir mürşidin kapısına bağlandığı ve kendisinde sekr (manevî sarhoşluk), vecd ve bî-hodluk (kendinden geçme hali) ortaya çıktığı halde, kalbinin maddî faydaya eğilimi sebebiyle, görünüşte zengin olanların kapılarını dolaşmaktır. Bu ikisi de kınanmıştır ve nankörlüktür.

Bu beyt-i şerîfte beyân buyrulan hırsta iki vecih vardır: Birisi hırs-ı ma'nevî, diğeri hırs-ı maddîdir. Hırs-ı ma'nevî budur ki, sâlik bir mürşid-i kâmile intisâb ettiği ve kendisinde vecdin envâ'ından birtakım ahvâl zuhûr ettiği halde, hâlindeki tebeddülün farkına varamayıp, kendi hâtıratına tâbi' olur ve mürşidinden feyiz bulamadığını zannedip reddeder ve başka mürşide intisâb eyler. Onun bu hırs-ı ma'nevîsi basar-ı basîretini kapamış ve kendi hâlini ve mürşidinin kemâlini görememiştir. Bu sebeple bu kapıyı terkedip başkalarının kapılarını dolaşmıştır.

Diğeri hırs-ı maddîdir ki, bir mürşid-i kâmil kapısına intisâb ettiği ve kendisinde sekr ve vecd ve bî-hodluk zâhir olduğu halde, kalbinin nef-i maddîye temâyülü hasebiyle, gınâ-yı sûrî ashâbının kapılarını dolaşmaktır. Bunun her ikisi de mezmûmdur ve hak-nâşinâslıktır.

299. Baştan arta kalacak tirit için, o tenceresi yağlı olan mün'imlerin kapısı üzerine koşarsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

299. Baştan arta kalacak tirit için, o tenceresi yağlı olan nimet sahiplerinin kapısı üzerine koşarsın.

Yani nefsinin hazzı olan fani tirit lokmalarını yemek için tencereleri yağlı ve sofraları yemeklerle dolu olan nimet sahiplerinin kapısına koşar ve kendini bulduğun manevî feyizlerden mahrum edersin.

Ya'nî nefsinin hazzı olan fânî tirit lokmalarını yemek için tencereleri yağlı ve sofraları yemeklerle dolu olan mün'imlerin kapısına koşar ve kendini bulduğun füyûzât-ı ma'neviyyeden mahrûm edersin.

300. O yağlıyı burada bil ki, can semiz olur. Ümidsiz olan iş burada iyi olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

300. O yağlıyı burada bil ki, can semiz olur. Ümitsiz olan iş burada iyi olur.

"Burada" ifadesiyle Cenâb-ı Pîr, özel olarak kendi yüce huzurlarına ve bu Mesnevî-i Şerîf'e, genel olarak ise insân-ı kâmilin huzuruna işaret buyururlar. "Yağlı yemek"ten kasıt, ilâhî bilgiler ve ledün ilimleridir (Allah tarafından doğrudan verilen ilimler). Nitekim Cenâb-ı Pir بعد از ما مثنوی شیخی میکند yani "Bizden sonra Mesnevî şeyhlik eder?" buyurmuşlardır. "Ey Hakk Yolcusu, kapı kapı dolaşacağına bizim tarafımıza gel; çünkü ruhu güçlendiren ve canı semirten ledün ilimleri ve ilâhî bilgiler bizim katımızdadır ve bu Mesnevî'dedir. Senin gerçekleşmesinden ümidini kestiğin iyilik bu tarafta meydana gelir."

"Burada" ta'bîriyle Cenâb-ı Pîr husûsiyet i'tibâriyle huzûr-i âlîlerine ve bu Mesnevî-i Şerîf'e ve umûmiyet i'tibâriyle insân-ı kâmilin huzûruna işâret buyururlar. "Yağlı taâm"dan murâd, maârif-i ilâhiyye ve ulûm-i ledünniyyedir. Nitekim Cenâb-ı Pir بعد از ما مثنوی شیخی میکند ya'ni "Bizden sonra Mesnevî şeyhlik eder?" buyurmuşlardır. "Ey sâlik kapı kapı dolaşacağına bizim tarafımıza gel; zîrâ rûhu takviye eden ve cânı semirten ulûm-i ledünniyye ve maârif-i ilâhiyye bizim indimizdedir ve bu Mesnevîdedir. Senin husûlünden ümîdini kestiğin iyilik bu tarafta hâsıl olur."

## Her bir sabah ehl-i âfetin Îsâ (a.s.)ın ibâdethânesinin kapısında onun duâsıyla şifâ talebi için toplanması

301. Ehl-i dilin sofrası İsa'nın savmaasıdır. Sakın ve sakın ey mübtelâ bu kapıyı bırakma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

301. Gönül ehlinin sofrası İsa'nın ibadethanesidir. Sakın ha sakın ey düşkün, bu kapıyı bırakma!

Hastalar şifa bulmak için İsa'nın (a.s.) ibadethanesinin kapısına toplandıkları gibi, ey nefse ait hastalıklara düşkün olan kimse, sen de gönül ehli olan kâmillerin (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) irfan meclislerine git ve onların kapılarını bırakma ki, onların nefesleriyle bu illetlerden kurtulasın.

Hastalar şifa bulmak için Îsâ (a.s.)ın ibâdethânesi kapısına toplandıkları gibi, ey emrâz-ı nefsâniyyeye mübtelâ olan kimse, sen dahi ehl-i dil olan kâmillerin meclis-i irfanlarına git ve onların kapılarını bırakma ki, onların nefesleriyle bu illetlerden kurtulasın.

302. Körden ve topaldan ve çolaktan ve fakîrlerden olan halk her taraflardan toplanırlar idi. Nitekim Îsâ (a.s.)ın ibâdethânesinin kapısına her sabah körlerden ve topallardan ve çolaklardan ve fukarâdan mürekkeb birtakım halk her taraflardan gelip toplanırlar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

302. Körlerden, topallardan, çolaklardan ve fakirlerden oluşan halk her taraftan toplanırdı. Nasıl ki İsa (a.s.)'ın ibadethanesinin kapısına her sabah körlerden, topallardan, çolaklardan ve fakirlerden meydana gelen bir topluluk her taraftan gelip toplanırdı.

303. O, nefesiyle onları cünahtan kurtarmak için, sabahleyin İsa'nın ibadethânesinin kapısı üzerinde.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

303. O, nefesiyle onları günahtan kurtarmak için, sabahleyin İsa'nın ibadethanesinin kapısı üzerinde.

Bu iki şerefli beyit bir cümle oluşturur. Yani "Körlerden, topallardan, çolaklardan ve fakirlerden oluşan halk, o nefesiyle onları kusurdan kurtarmak için, sabah vaktinde her taraftan gelip İsa (a.s.)'ın ibadethanesinin kapısında toplanırlardı" demektir. "Cünâh" günah anlamındadır. Burada hastalıklar ve dertler kastedilir. Ankaravî hazretleri "hastalıkların ve dertlerin sebebi olan günah" anlamını vermiştir; bu da güzel bir yöndür.

Bu iki beyt-i şerîf bir cümle teşkil eder. Ya'nî "Körden topaldan ve çolaktan ve fakirlerden mürekkeb olan halk, o nefesi ile onları kusûrdan kurtarmak için, sabah vaktinde her taraftan gelip Îsâ (a.s.)ın ibâdethânesi kapısında toplanırlardı" demek olur. "Cünâh" günah ma'nâsınadır. Burada ilel ve emrâz buyurulur. Ankaravî hazretleri "sebeb-i ilel ve emrâz olan günâh" ma'nâsı vermiştir; bu da güzel bir vecihtir.

304. O kendi evrâdından fâriğ olduğu vakit, o güzel mezhebli, kuşluk vaktinde dışarı çıkardı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

304. O, kendi evrâdını bitirdiği zaman, o güzel mezhepli, kuşluk vaktinde dışarı çıkardı.

İsa (a.s.) ibadethanesinde kendisine özgü olan evrâdı ve ibadet vazifesini yerine getirip bitirdikten sonra, kuşluk vaktinde, o ibadethanesinden çıkardı.

Îsâ (a.s.) ibâdethânesinde kendisine mahsûs olan evrâdı ve vazîfe-i ibâdeti îfâ edip bitirdikten sonra, kuşluk vaktinde, o ibadethânesinden çıkardı.

305. Ümîd ve intizar içinde kapı üzerinde oturmuş fevc fevc zaîf, mübtela görür idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

305. Ümit ve bekleyiş içinde kapı üzerinde oturmuş bölük bölük zayıf, dertli kimseler görürdü.

"Cevk" (جوق) süvari ve piyadeden oluşan topluluk anlamına gelir. "Cevh" (جوخ) de derler. Arapça "fevc" anlamındadır. Yani "İsa (a.s.) ibadethanesinden dışarı çıktığı zaman, kapısının önünde oturmuş bölük bölük birtakım zayıf ve türlü türlü illetlere tutulmuş kimseleri, kendilerinin şerefli gelişini ümit etme ve bekleme içinde görürdü."

"Cevk" (جوق) süvârî ve piyâdeden mürekkeb tâife ma'nâsına gelir. "Cevh" (جوخ) dahi derler. Arapça "fevc" ma'nâsınadır. Ya'nî "Îsâ (a.s.) ibâdethânesinden dışarıya çıktığı vakit, kapısının önünde oturmuş fevc fevc birtakım zaîf ve türlü türlü illetlere mübtelâ olmuş kimseleri, kendilerinin şeref-i vürûdu ümîdi ve intizân içinde görür idi."

306. Buyururdu ki: "Ey âfet sahipleri, Huda'dan sizin hepinizin hâcetleri revâ oldu!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

306. Şöyle derdi: "Ey afet sahipleri, Allah'tan sizin hepinizin ihtiyaçları giderildi!"

307. "Agah olun, marazsız ve zahmetsiz, Huda'nın gaffârlığı ve ikramı tarafına revân olunuz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

307. Bilin ki, hastalıksız ve zahmetsiz bir şekilde, Allah'ın çok bağışlayıcılığı ve ikramı tarafına yönelin.

308. Hepsi ayağı bağlı develer gibi ki, onların dizlerini re'y ile sen açarsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

308. Hepsi ayağı bağlı develer gibidir ki, onların dizlerini görüşünle sen açarsın.

"Güşâyî" kelimesi şimdiki zaman/gelecek zaman kipinin ikinci tekil şahıs çekimi olduğuna göre, Cenab-ı Pîr efendimiz tarafından İsa (a.s.)'a hitaben: "Ey şanlı peygamber, bu afet ehlinin hepsi dizleri birbirine bağlanmış develere benzer ki, sen görüşün ve manevî tedbirinle onların dizlerindeki bağı açarsın!" demek olur. Fakat bazı nüshalarda "güşâyî" yerine "güşâdî" geçmektedir. Bu durumda geçmiş zamanın rivayet kipi olur. Ve anlamı da: "Afet ehlinin hepsi ayakları bağlı develer gibidir ki, İsa (a.s.) onların dizlerini görüşü ve manevî tedbiri ile açardı" demek olur.

“Güşâyî” müzâri' muhâtab sîgası olduğuna göre, Cenab-ı Pîr efendimiz tarafından Îsâ (a.s.)a hitâben: "Ey nebiyy-i zîşân, bu ehl-i âfetin hepsi dizleri birbirine bağlanmış develere benzer ki, sen re'y ve tedbîr-i ma'nevî ile onların dizlerindeki bağı açarsın!" demek olur. Fakat ba'zi nüshalarda "güşâyî" yerine "güşâdî" vâki'dir. Bu sûrette mâzî-i naklî olur. Ve ma'nâ dahi: "Ehl-i âfetin hepsi ayakları bağlı develer gibidir ki, Îsâ (a.s.) onların dizlerini re'y ve tedbîr-i ma'nevî ile açardı" demek olur.

309. Latif koşarak ve sevinerek, onun duâsından ev tarafına koşucu ayak giderler idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

309. Latif, koşarak ve sevinerek, onun duâsından ev tarafına koşucu ayak giderler idi.

Yani o zayıf olan hastalar, İsa (a.s.)'ın duâsı bereketiyle koşa koşa ve sevine sevine evlerine kendi ayaklarıyla yürüyüp giderler idi.

Ya'nî o zaîf olan hastalar Îsâ (a.s.)ın duâsı berekâtıyla koşa koşa ve sevine sevine evlerine kendi ayaklarıyla yürüyüp giderler idi.

310. Sen kendi âfetlerini çok tecrübe ettin, bu mezheb şahlarından sıhhat buldun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

310. Sen kendi afetlerini çok tecrübe ettin, bu mezhep şahlarından sıhhat buldun.

Ey Hakk Yolcusu, sen kendi nefsanî illetlerini ve afetlerini çok defalar tecrübe ettin. Bu mezhep şahlarının, yani Hakk yolunun rehberlerinin sohbet ve nazarları bereketiyle, bu illetlerinden kurtulup manevî sıhhatler buldun.

Ey sâlik, sen kendinin nefsânî illetlerini ve âfetlerini çok def'alar tecrübe ettin. Bu mezheb şâhlarının ya'nî tarîk-ı Hak rehberlerinin sohbet ve nazarları berekâtıyla, bu illetlerinden kurtulup ma'nevî sıhhatler buldun.

311. Senin ne kadar topallığın rehvar oldu, senin canın ne kadar gamsız ve kedersiz oldu!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

311. Senin ne kadar topallığın güzel yürüyüş oldu, senin canın ne kadar gamsız ve kedersiz oldu!

"Reh-vâr", adımlarını geniş atıp güzel yürüyen ata derler. Yani "Ey Hakk Yolcusu, evliya sohbetiyle senin Hak yolundaki manevî topallıkların yok oldu ve adımların güzelleşti ve senin ruhun ve kalbin mâsivâ (Allah dışındaki şeyler) ilgisinin gamından ve kederinden kurtulup arındı."

"Reh-vâr", adımlarını geniş atıp güzel yürüyen ata derler. Ya'nî "Ey sâlik, sohbet-i evliyâ ile senin tarîk-ı Hak'taki ma'nevî topallıkların zâil oldu ve adımların güzelleşti ve senin rûhun ve kalbin alâkât-ı mâsivâ gamından ve kederinden kurtulup musaffâ oldu."

312. Ey gaflet sahibi, ayak üzerine bir ip bağla; ey levend, ta ki kendinden dahi gâib olmayasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

312. Ey gaflet sahibi, ayağına bir ip bağla; ey levend, ta ki kendinden dahi kaybolmayasın!

"Ey gafil Hakk Yolcusu, evliyaların huzurunda nefsinde gördüğün bu kadar iyiliği unuttun ve aklından çıkardın. Bari ayağına bir ip bağla da, ey levend, bu oluş ve bozuluş âleminde kendi varlığını da kaybedip büsbütün sersem bir hale gelme!" "Levend", ne Hak'tan korkan ne de halktan utanan kimseye denir. Bu şerefli beyitte böyle bir kimse, "Hebenneka" ismindeki beyinsiz bir kimseye benzetilir ki, bu Hebenneka'nın hikayesi meşhurdur. Bu biçare kendini kaybedip, "Hebenneka nereye gitti?" diye ararmış. Bu sebeple, kendini kaybettiği zaman bulmak için ayağına veya boynuna bir ip bağlar ve kendini bu sallanan ipten bulur ve "Buldum! Hebenneka buradaymış!" dermiş.

"Ey gâfil sâlik, huzûr-i evliyâdan nefsinde gördüğün bu kadar salâhı unuttun ve hatırından gâib ettin. Bâri ayağına bir ip bağla da, ey levend bu âlem-i kevnde kendi varlığını da gâib edip büsbütün sersem bir hâle gelme!" "Levend", ne Hak'tan korkan ve ne de halktan utanan kimseye derler. Bu beyt-i şerîfte böyle bir kimse "Hebenneka" ismindeki beyinsiz bir kimseye teşbih buyrulur ki, bu Hebenneka'nın hikâyesi meşhûrdur. Bu bîçâre kendisini gâib edip, "Hebenneka nereye gitti?" diye ararmış. Binâenaleyh, gâib ettiği zaman kendini bulmak için ayağına veyâ boynuna bir ip bağlar ve kendini bu sallanan ipten bulur ve "Buldum! Hebennake burada imiş!" dermiş.

313. Senin şükürsüzlüğün ve senin unutmaklığın, o senin bal içmeni hatıra getirmedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

313. Senin şükürsüzlüğün ve senin unutkanlığın, o senin bal içmeni hatırlatmadı.

Sen tam bir huzur içinde bulunduğun zaman, birtakım manevî rızıklar buldun. Sen o lütuflara teşekkür edeceğin yerde, o kapıyı terk etmekle nimete nankörlük ettin. İşte senin bu unutman, o manevî zevke eriştiğin zamanları ve o bal şerbeti gibi tattığın latif halleri hatırından sildi.

Sen huzûr-ı kâmilde bulunduğun vakit, birtakım evzâk-ı ma'neviyye buldun. Sen o lutuflara teşekkür edeceğin yerde, o kapıyı terketmekle küfrân-ı ni'met ettin. İşte senin bu unutman, o zevk-ı ma'nevîye nâiliyyet zamanlarını ve o bal şerbeti gibi tattığın ahvâl-i latîfeyi hatırından sildi.

314. Şübhesiz o yol senin üzerine kapanmış oldu; çünkü ehl-i dilin gönlü senden hasta oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

314. Şüphesiz o yol senin üzerine kapanmış oldu; çünkü gönül ehlinin gönlü senden hasta oldu.

Şüphesiz asıl amaca ulaşma yolu senin üzerine kapanmış oldu. Çünkü gönül ehli olan bir kâmilin gönlü, sırf senin kendi benliğine güvenmen sebebiyle incindi. Zira bir kâmilin tek görevi, Hakk Yolcusu'nun gözünü kendi nefsine doğru kapamaktır. Hakk Yolcusu, kâmilin sarf ettiği terbiye çabasına rağmen, eğer kalbinin gözünü kendi nefsine doğru açtığını görürse, kendi emeğinin boşa gittiğini anlayıp çok fazla kırılır ve Hakk Yolcusu üzerine feyiz akışı kapanır.

Şübhesiz maksad-ı aslîye vusûl yolu senin üzerine kapanmış oldu. Çünkü ehl-i dil olan bir kâmilin gönlü, mahzâ senin senliğine i'timâd ettiğinden dolayı incindi. Zîrâ bir kâmilin yegâne vazîfesi sâlikin gözünü kendi nefsi tarafına kapamaktır. Sâlik' kâmilin sarf ettiği himmet-i terbiyeye rağmen, eğer kalbinin gözünü kendi nefsi tarafına açtığını görürse, kendi emeğinin berhevâ olduğunu anlayıp pek ziyâde münkesir olur ve sâlik üzerine mecrâ-yı feyz kapanır.

315. Çabuk onları bul ve istiğfâr et, bulut gibi inleyerek giryeler et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

315. Çabuk onları bul ve istiğfâr et, bulut gibi inleyerek gözyaşları dök!

Çabuk, o terk ettiğin kişilerin kapılarını bul ve bu hallerinden dön ve istiğfâr et! Bu nankörlüğün ağırlığını idrak edip iniltilerle ağla!

Çabuk, o terk ettiğin zevâtın kapılarını bul ve bu hallerinden rücû' et ve istiğfâr et! Bu hak-nâşinâslığın ağırlığını idrâk edip iniltilerle ağla!

316. Ta ki, onların gülistanı senin tarafına açılsın, olmuş meyveler kendi üzerine yarılsın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

316. Ta ki, onların gülistanı senin tarafına açılsın, olmuş meyveler kendi üzerine yarılsın!

Ta ki, o huzurlarını terk ettiğin insân-ı kâmillerin ilahi hakikatler ve bilgiler gülleri ve çiçekleri ile dolu olan mübarek kalpleri, senin tarafına açılsın ve senin benliğinden tövbe ettiğin için mutlu olsun. Olmuş meyveler, yani zevkî ve ledünnî ilimler (Allah vergisi ilimler) meyveleri, harf ve ses kabuklarını çatlatarak senin önüne dökülsün.

Tâ ki, o huzûrlarını terk ettiğin kâmillerin hakāyık ve maârif-i ilâhiyye gülleri ve çiçekleri ile dolu olan mübârek kalbleri, senin tarafına açılsın ve senin senliğinden tövbe ettiğin için mesrûr olsun. Olmuş meyveler, ya'nî ulûm-i zevkıyye ve ledünniyye meyveleri, harf ve savt kabuklarını çatlatarak senin önüne dökülsün.

317. Eğer Kehf'in köpeği ile kapı yoldaşı oldun ise, yine o kapıda dolaş, köpekten aşağı olma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

317. Eğer Kehf'in köpeği ile kapı yoldaşı olduysan, yine o kapıda dolaş, köpekten aşağı olma!

Yani zamanının evliyası olan Ashâb-ı Kehf'ten ayrılmamış olan onların köpeği ile kapı yoldaşı olduysan, sen de kendi hatırına ve nefsine uyarak terk etmiş olduğun evliyanın kapısını dolaş! Bu sebeple, görünüşte insan olduğun halde, Ashâb-ı Kehf köpeğinden aşağı olma!

Ya'nî zamânının evliyâsı olan Ashâb-ı Kehf'ten ayrılmamış olan onların köpekleri ile kapı yoldaşı oldun ise, sen de kendi hâtırana ve nefsine tebean terketmiş olduğun evliyânın kapısını dolaş! Binâenaleyh, sûrette insan olduğun halde, Ashâb-ı Kehf köpeğinden aşağı olma!

318. Mâdemki "Gönlü evvelki hâneye bağla!" diye köpekler dahi köpeklere nâsıhdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

318. Mademki "Gönlü evvelki eve bağla!" diye köpekler dahi köpeklere nasihatçıdır.

Mademki köpekler bile, "Evvelki ekmek yediğin kapıyı reddetme ve gönlünü o kapıya bağla!" diye birbirlerine nasihat ediyorlar ve diyorlar ki:

Mâdemki köpekler bile, "Evvelki ekmek yediğin kapıyı reddetme ve gönlünü o kapıya bağla!" diye birbirlerine nasihat ediyorlar da diyorlar ki:

319. "Kemik yediğin evvelki kapıyı sıkı tut ve hak evde yiyiciliği bırakma!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

319. "Kemik yediğin önceki kapıyı sıkı tut ve o evde yiyiciliği bırakma!"

320. Te'dibden dolayı oraya gitmek ve evvelki makāmdan müflih olmak için onu ısırırlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

320. Terbiye etmek için oraya gitmek ve önceki makamdan kurtulmak için onu ısırırlar.

Köpekler, o yabancı köpeği terbiye edip önceki kapıya dönmek ve önceki makamdan kurtulmak için ısırırlar.

Köpekler, o yabancı köpeği te'dîb edip evvelki kapıya dönmek ve evvelki makāmdan felâh bulmak için ısırırlar.

321. Onu ısırırlar da derler ki: "Ey azgın köpek, git veliyy-i ni'metine zulmedici olma!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

321. Onu ısırırlar da derler ki: "Ey azgın köpek, git, nimet vericisine zulmedici olma!"

322. Yine o kapıya halka gibi bağlı ol, bekçi ve çevik ve sıçrayıcı ol!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

322. Yine o kapıya halka gibi bağlı ol, bekçi ve çevik ve sıçrayıcı ol!

323. Bizim nakz-ı vefâmızın sûreti olma, bî-vefâlığı beyhûde fâş etme!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

323. "Bizim vefasızlığımızın görüntüsü olma, boş yere vefasızlığı açığa vurma!"

Yani "Biz köpekler sınıfı, insanlar arasında vefakârlık ile ve ekmek yediği kapıyı tanımak ile ün kazanmışız. Sen bizim bu vefakârlık ünümüzün bozulmasına somut bir örnek olma ve köpekler zümresi arasında boş yere vefasızlık hâlini yayma!"

Ya'nî "Biz köpek tâifesi, insanlar arasında vefâkârlık ile ve ekmek yediği kapıyı tanımak ile şöhret bulmuşuz. Sen bizim bu vefâkârlık şöhretimizin bozulmasına bir misâl-i mücessem olma ve köpekler zümresi arasında abes yere bî-vefâlık hâlini neşr etme!"

324. Mâdemki vefâ, köpeklerin şiârı geldi, git köpeklere âr ve bednâmlık getirme!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

324. Mademki vefa, köpeklerin alameti oldu, git köpeklere utanç ve kötü nam getirme!

Mademki vefa hasleti, köpeklere özgü ayırt edici bir alamet olarak sabit oldu, ey gafil Hakk Yolcusu, git köpekleri utandıracak ve onların adını kötüleyecek hareketten vazgeç ve tövbe et! "Şiâr" sözlükte bedene bitişik olan sırmalı elbiseye denir. Burada alamet anlamındadır.

"Mâdemki haslet-i vefâ, köpeklere mahsûs bir alâmet-i fârika olarak sâbit oldu, ey gâfil sâlik, git köpekleri utandıracak ve onların adını kötüleyecek hareketten vazgeç ve tövbe et!" "Şiâr" lügatte bedene muttasıl olan sırmalı libâsa derler. Burada alâmet ma'nâsınadır.

325. Mâdemki bî-vefâlık köpekler için âr olur, bî-vefâlık göstermeyi nasıl revâ tutarsın?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

325. Mademki vefasızlık köpekler için ayıp olur, vefasızlık göstermeyi nasıl uygun görürsün?

Ey insan şeklinde olan Hakk Yolcusu, vefasızlıktan köpekler bile utandığı halde, sen insan iken vefasızlığı nasıl caiz ve uygun görürsün?

"Ey insan sûretinde olan sâlik, vefâsızlıktan köpekler bile utandığı halde, sen insan iken vefâsızlığı nasıl câiz ve revâ görürsün?"

326. Hak Teâlâ vefâdan dolayı fahr getirdi: "Bizden gayri ahdine vefâ eden kimdir?" buyurdu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

326. Yüce Allah vefadan dolayı övündü: "Bizden başka ahdine vefa eden kimdir?" buyurdu.

Yani Yüce Allah vefa yönünden iftihar edip: "Bizden başka kendi ahdine vefalı olan kimdir?" buyurdu. Bu şerefli beyitte Tevbe suresinde geçen "ومن أوفى بعهده من الله" (Tevbe, 9/111) yani "Allah'tan daha fazla ahdine vefa eden kimdir?" ayet-i kerimesine işaret buyrulmuştur. Yani "Yüce Allah kullarına karşı olan ahdine vefa buyurduğu için iftihar buyurdu. Bu sebeple ahde vefalı olmak ilahi ahlaktan yüce bir ahlaktır ve ahdine vefa eden insanlar, ilahi ahlaktan yüce bir ahlak ile ahlaklanmış olurlar."

Ya'nî Hak Teâlâ hazretleri vefâ cihetinden iftihâr edip: "Bizden başka kendi ahdine vefâkâr olan kimdir?" buyurdu. Bu beyt-i şerîfte sûre-i Tevbe'de vaki ومن أوفى بعهده من الله (Tevbe, 9/111) ya'nî "Allah'tan daha ziyâde ahdine vefâ eden kimdir?" âyet-i kerîmesine işâret buyrulmuştur. Ya'nî "Allah Teâlâ hazretleri kullarına karşı olan ahdine vefâ buyurduğu için iftihâr buyurdu. Binâenaleyh ahde vefâkâr olmak ahlâk-ı ilâhiyyeden bir hulk-ı azîmdir ve ah- dine vefâ eden insanlar, ahlâk-ı ilâhiyyeden bir hulk-ı azîm ile tahalluk etmiş olurlar."

327. Hakk'ın merdûduna vefâyı vefâsızlık bil! Hakk'ın hukūku üzerine kimsenin sebkı yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

327. Hakk'ın reddettiğine vefa göstermeyi vefasızlık say! Hakk'ın hakları üzerine kimsenin önceliği yoktur.

Bilinmeli ki, bir Hakk'a karşı, bir de halka karşı ahde vefa etmek vardır. Bir müminin Hakk'a karşı olan ahdi, ilâhî emre uymak ve ilâhî yasaktan kaçınmaktır. Ve verdiği nimetlere karşılık kullarından bu ahitlerine vefakâr olmalarını istemek Hakk'ın hakkıdır. Halka karşı olan ahit de iki çeşittir: Ya şeriata uygun olur ya da aykırı. Eğer şeriata uygun ise, bu ahde vefa hem Hakk'a hem de halka karşı vazifesini ödemek olur. Ve eğer şeriata aykırı ise, bu ahdi alan Hakk'ın reddettiği olduğu gibi, bir zorlama ve mecburiyet olmaksızın bu ahdi veren de Hakk'ın reddettiği olur. Çünkü bir kimsenin hakkı, Hakk'ın haklarından ileriye geçemez; ilâhî haklar her bir hakkın üstündedir.

Ma'lumdur ki, bir Hakk'a karşı, ve bir de halka karşı ahdine vefâ etmek vardır. Bir mü'minin Hakk'a karşı olan ahdi, emr-i ilâhîye ittibâ' ve nehy-i ilâhîden ictinâbdır. Ve verdiği ni'metlere mukābil kullarından bu ahidlerine vefäkâr olmalarını istemek Hakk'ın hakkıdır. Halka karşı olan ahid dahi iki nevi'dir: Ya şer'a muvâfık veyâ muhâlif olur. Eğer şer'a muvâfık ise, bu ahde vefâ hem Hakk'a ve hem de halka karşı vazîfesini ödemek olur. Ve eğer şer'a muhâlif ise, bu ahdi alan merdûd-ı Hak olduğu gibi, bir ikrah ve icbâr olmaksızın bu ahdi veren dahi merdûd-ı Hak olur. Zîrâ bir kimsenin hakkı, Hakk'ın hukükundan ileriye geçemez; hukük-ı ilâhiyye her bir hakkın fevkındedir.

388. Ana hakkı ondan sonra oldu ki, o Kerîm senin cenîninden ona medyûn etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

388. Ana hakkı, ondan sonra oldu ki, o Kerîm, senin ceninliğinden dolayı onu sana borçlu kıldı.

"Garîm" hem alacaklıya hem de borçluya denir. Burada iki anlam da kastedilmiştir. Yani "Ana hakkı, Allah'ın haklarından sonradır. Çünkü Kerîm olan Yüce Allah, sen cenin iken ve ananın karnında iken, seni taşıdığı ve vücudundan sana gıda verdiği için seni bu zamanda anana karşı borçlu kıldı ve anana da bu zorlu zamanında tahammül ve rahat verdiği için onu da Yaratıcısı'na karşı borçlu kıldı. Bu sebeple, ilâhî hak ana hakkından önce geldi.

"Garîm" hem alacaklıya ve hem de borçluya ıtlak olunur. Burada iki ma'nâ da melhûzdur. Ya'nî "Ana hakkı, Hakk'ın hukükundan sonradır. Zî- râ, Kerîm olan Hak Teâlâ hazretleri, sen cenîn iken ve ananın karnında iken, seni taşıdığı ve vücûdundan gıdâ verdiği için seni bu vakitte anana karşı borçlu etti ve anana da bu yüklü zamânında tahammül ve râhat verdiği için onu da Hâlik'ına karşı borçlu etti. Binâenaleyh, hakk-ı ilâhî ana hakkına tekaddüm etti.

329. Onun cisminin içinde seni bir süret yaptı, onun hamlinde ona rahat huyu- nu verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

329. Onun cisminin içinde seni bir suret yaptı, onun hamlinde ona rahat huyunu verdi.

Hakk'ın lütfu ve keremi önceliklidir; çünkü seni annenin cismi içinde bir suret yaptı; ve sana varlık tadını tattırmaya başladı ve annene de, sana hamile olduğu vakitte, sabır ve tahammül ve sükûnet huyunu ihsan etti ve seni vücudundan silkip atmadı.

Hakk'ın lutuf ve keremi mukaddemdir; zîrâ seni vâlidenin cismi içinde bir sûret yaptı; ve sana vücûd çeşnisini tattırmağa başladı ve anana dahi, sana hâmile olduğu vakitte, sabır ve tahammül ve sükûnet huyunu ihsân etti ve seni vücudundan silkip atmadı.

330. O seni cüz' ve muttasıl gördü; onun tedbîri, muttasılı munfasıl etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

330. O seni parça ve bitişik gördü; onun tedbiri, bitişik olanı ayrı kıldı.

Annen seni, eli ve ayağı gibi kendi vücudunun bir parçası ve bitişiği olarak gördü. Yüce Allah'ın tedbiri, yani ilâhî hüküm ve kazâ, senin doğum vaktin gelince, o parça ve bitişik olanı, annenin vücudundan ayırıp bağımsız ve ayrı bir varlık olarak ortaya çıkardı.

Anan seni, eli ve ayağı gibi kendi vücûdunun cüz' ve muttasılı gördü. Hak Teâlâ hazretlerinin tedbîri, ya'nî hüküm ve kazâ-yı ilâhî senin doğum vaktin gelince, o cüz' ve muttasılı, onun vücûdundan ayırıp müstakil ve munfasıl bir vücûd olarak meydana çıkardı.

331. Hak binlerce san'at ve fen yapmıştır, tâ'ki ana senin üzerine muhabbet etmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

331. Hak binlerce sanat ve fen yapmıştır, tâ ki ana senin üzerine muhabbet etmiştir.

Annen, senin üzerine muhabbetini ve şefkatini bırakıncaya kadar, Yüce Allah, senin varlığının oluşmasında binlerce sanat ve hüner icat etmiştir.

Anan, senin üzerine muhabbetini ve şefkatini ilkā edinceye kadar, Hak Teâlâ hazretleri, senin vücûdunun tekevvününde binlerce san'at ve hüner îcâd buyurmuştur.

332. Binâenaleyh, Hakk'ın hakkı, anadan sâbık olur. Her kim o hakkı bilmezse eşek olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

332. Bu sebeple, Hakk'ın hakkı, anadan önce gelir. Her kim o hakkı bilmezse eşek olur.

333. O ki, anayı ve emzirmeyi ve sütü yarattı, babaya onu karîn etti, onu tutma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

333. O ki, anayı ve emzirmeyi ve sütü yarattı, babaya onu eş kıldı, onu tutma!

Hele Yüce Allah'ın senin ananı ve ananın seni emzirmesini ve sütünü yaratması ve sana bu nimetlerinin tadını tattırmak için babana ve anana şehvet (cinsel istek) verip birbirine eş kılması, ayrı ayrı senin varlığına ait olan birer nimet olduğu halde, sen onları yok sayma, yani onları yok farzet! Fakat yukarıdan beri açıklanan Hakk'ın nimetlerine karşı senden şükür istemesinin, Hakk'ın hakkı olduğunu inkâr edemezsin ya!

Hele Hak Teâlâ'nın senin ananı ve ananın seni emzirmesi ve sütünü yaratması ve sana bu ni'metlerinin çeşnilerini tattırmak için babana ve anana şehvet ilkā edip birbirine mukärin kılması, ayrı ayrı senin vücûduna taalluk eden birer ni'met olduğu halde, sen onları tutma, ya'nî onları yok farzet! Fakat yukarıdan beri îzâh olunan Hakk'ın ni'metlerine karşı senden şükür istemesi, Hakk'ın hakkı olduğunu inkâr edemezsin ya!

334. Ey Hudâvend, ey sen ki ihsânın kadîmdir, bildiğim ve bilmediğim de senindir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

334. Ey Rabbim, ey ihsanı öncesiz olan, bildiğim ve bilmediğim de senindir!

Bilinmeli ki, ilâhî nimetler iki çeşittir: Birincisi, insanın izafî varlık tadını henüz tatmadan önce, sabit hakikatler mertebesinden dış âlemdeki sabit hakikatlerde ortaya çıkışına kadar hakkında bolca verilen ilâhî nimetlerdir ki, insan bunları kendi nefsinde duyularıyla zevken idrak edemez. Diğeri, insanın varlık tadını tattıktan sonra, dış ve iç duyularıyla idrak ettiği ilâhî nimetlerdir. Bu her iki nimeti de mülkün sahibi olan Yüce Allah ihsan etmiş olduğundan, O'nun ihsanı öncesizdir; ve insanın duyularıyla idrak edemeyip bilmediği ve duyularıyla idrak edip bildiği nimetlerin hepsi Hakk'ındır. Nasıl ki ayet-i kerimede buyrulur: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ (Nahl, 16/78) yani "Ve Yüce Allah sizi analarınızın karnından çıkardı, hiçbir şey bilmezdiniz, ve sizin için kulaklar, gözler ve kalpler yaptı." ve diğer ayet-i kerimede dahi وَمَا بِكُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ (Nahl, 16/35) yani "Ve nimet cinsinden sizinle beraber olan şey Yüce Allah tarafındandır." Cenâb-ı pîr efendimiz bu şerefli beyitte gaybetten (gaip olan bir varlıktan bahsetme halinden) Rabbü'l-erbâb (Rablerin Rabbi) tarafına hitaba geçiş yapmışlardır.

Ma'lûm olsun ki, niam-i ilâhiyye iki nevi'dir: Birisi insanın vücûd-i izâfisi çeşnisini henüz tatmazdan evvel, a'yân-ı sâbite mertebesinden a'yân-ı hâriciyyede zuhûruna kadar hakkında ibzâl buyrulan niam-i ilâhiyyedir ki, insan bunları nefsinde havâssiyle zevkan müdrik değildir. Diğeri insanın vücûd çeşnisi tattıktan sonra, havâss-i zâhire ve bâtınesiyle idrâk ettiği niam-i ilâhiyyedir. Bu her iki ni'meti Mâlikü'l-mülk olan Hak Teâlâ hazretleri ihsân etmiş olduğundan, O'nun ihsânı kadîmdir; ve insanın havâssi ile idrak edemeyip bilmediği ve havassiyle idrak edip bildiği ni'metlerin hepsi Hakk'ındır. Nitekim âyet-i kerîmede buyrulur: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ (Nahl, 16/78) ya'nî "Ve Allah Teâlâ sizi analarınızın karnından çıkardı, bir şey bilmezdiniz, ve sizin için kulaklar, gözler ve kalbler yaptı." ve diğer âyet-i kerîmede dahi وَمَا بِكُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ (Nahl, 16/35) ya'nî "Ve ni'met cinsinden sizinle beraber olan şey Allah Teâlâ cânibindendir." Cenâb-ı pîr efendimiz bu beyt-i şerîfte gaybetten Rabbü'l-erbâb cânibine hitâba intikāl buyurmuşlardır.

335. Sen buyurdun ki: "Hakk'ı yâd et, zîrâ ki benim hakkım eskimez!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

335. Sen buyurdun ki: "Hakk'ı an, çünkü benim hakkım eskimez!"

Bu şerefli beyitte "Ve sizin üzerinize olan Allah'ın nimetini zikrediniz!" (Bakara, 2/231) ayet-i kerimesine işaret buyrulur; ve ilahi nimetin eskimemesinden kasıt "misallerin yenilenmesi"dir. Çünkü bölünmez her anda insanın bu izafî varlığı yenilenir; ve bu sebeple ilahi nimetlerin türleri her zaman tazedir ve asla eskimez.

Bu beyt-i şerîfte وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ (Bakara, 2/231) ya'nî "Ve sizin üzerinize olan Allah'ın ni'metini zikrediniz!" âyet-i kerîmesine işaret buyurulur; ve ni'met-i ilâhiyyenin eskimemesinden murâd "teceddüd-i em- sâl"dir. Zîrâ her ân-ı gayr-i münkasimde insanın bu vücûd-i izâfisi teceddüd eder; ve bu sebeple niam-i ilâhiyyenin envâ'ı her dem tâzedir ve aslâ eskimez.

336. "Nûh'un gemisinde hıfz cihetinden size o sabah yaptığım bir lutfu yâd et!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

336. "Nûh'un gemisinde koruma yönünden size o sabah yaptığım bir lütfu hatırlayın!"

"Ey insan cinsi, Nûh'un gemisinde sizi genel tufandan korumak için, neslinizi muhafaza ettiğim sabah yaptığım bir lütfu hatırlayın!"

"Ey cins-i insan, Nûh'un gemisinde sizi tûfân-ı umûmîden hıfz için, nes- linizi vikāye sabâhında yaptığım bir lutfu yâd edin!"

337. "Sizin geçmiş cedlerinize o zaman tûfandan ve onun dalgasından amân verdim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

337. "Sizin geçmiş atalarınıza o zaman tufandan ve onun dalgasından güvence verdim."

"Pîle", babanın babasına ve dedenin dedesine ve önceki atalara denir.

"Pîle" babanın babasına ve dedenin dedesine ve ecdâd-ı mütekaddimeye derler.

338. Ateş huylu su yeryüzünü tutmuş idi. Onun dalgası muhakkak dağın zirvesini kapar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

338. Ateş huylu su yeryüzünü tutmuştu. Onun dalgası muhakkak dağın zirvesini kapardı.

Tufanın suyu, ateş gibi kahır ve yok etmeye memur idi ve yeryüzünü istila etmişti. Onun dalgaları dağların zirvelerini ve tepelerini aşarak kapar ve koparırdı.

Tûfânın suyu, ateş gibi kahır ve ihlâke me'mûr idi ve yeryüzünü istîlâ etmiş idi. Onun dalgaları dağların zirvelerini ve tepelerini aşarak kapar ve koparır idi.

339. Hifz ettim, ben sizi ceddinizin ceddinizin ceddinin vücudundan reddetmedim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

339. Ben sizi, ceddinizin ceddinizin ceddinin varlığından reddetmedim, korudum.

Ben, o genel tufanda sizin önceki atalarınızı gemide korumakla, bugün onların nesli olan sizleri korudum ve bugün siz onların soyundan gelerek bu izafî varlık âleminde ortaya çıktınız.

Ben, o tûfân-ı umûmîde sizin ecdâd-ı mütekaddimenizi gemide hıfz etmekle bugün onların nesli olan sizleri hıfzettim ve bugün siz onların zürriyetleri olarak bu vücûd-i izâfî âleminde zâhir oldunuz.

340. Vaktaki baş oldun, sana nasıl arka ve ayak vururum; kendi kârgâhımı [337] nasıl zâyi' ederim?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

340. Mademki baş oldun, sana nasıl arka çıkar ve ayak vururum; kendi kârgâhımı nasıl ziyan ederim?

Ey insan, mademki sen düşünen baş ve beyin oldun, seni nasıl itip kakar ve tekmelerim; ve kendi kârgâhımı, yani bütün isim ve sıfatlarımın zuhûr yerini nasıl ziyan ederim? Çünkü insan, Hakk'ın halifesi ve âlemin başkanıdır ve tüm isim ve sıfatları kendinde toplayan bir mazhardır (tecelli yeridir).

Ey insan, mâdemki sen mütefekkir baş ve dimâğ oldun, seni nasıl itip kakar ve tekmelerim; ve kendi kârgâhımı ya'nî bilcümle esmâ ve sıfatımın mahall-i zuhûrunu nasıl zâyi' ederim? Zîrâ insan Hakk'ın halîfesi ve âlemin serdârıdır ve mazhar-ı câmi'dir.

341. Niçin bî-vefâların fedâsı olursun, sû'-i zandan o tarafa gidersin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

341. Niçin vefasızların fedası olursun, kötü zandan o tarafa gidersin?

Ey insan, ben seni halifeliğime ehliyet yatkınlığı ile yaratmışken niçin ilâhî emirlerime karşı gelen vefasızların sohbetinde nefsini ve nefesini israf edip onların fedası olursun ve kendini onlara kurban edersin? Dünyevî ihtiyaçlar hususunda, senin, onların lütuflarına ve servetlerine güvenmen, bana kötü zan beslemektir. Ve niçin bana kötü zan besleyip güvenmez ve onların tarafına gidersin?

Ey insan, ben seni hilâfetime ehliyet isti'dâdı ile halk etmiş iken niçin evâmir-i ilâhiyyeme muhalefet eden vefâsızların sohbetinde nefsini ve nefesini isrâf edip onların fedâsı olursun ve kendini onlara kurbân edersin? İhtiyâcât-ı dünyeviyye hususunda, senin, onların lütuflarına ve servetlerine i'timâdın, bana sû'-i zan etmektir. Ve niçin bana sû'-i zan edip i'timâd etmez ve onların tarafına gidersin?

342. Ben sehivden, vefâsızlıktan berîyim. Benim tarafıma gelirsin, sû'-i zan götürürsün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

342. Ben yanılgıdan, vefasızlıktan uzağım. Benim tarafıma gelirsin, kötü zan beslersin.

"Ben senin ihtiyacına kefil olduğumu Kur'ân-ı Kerîm'imde teyit ederek sana bildirdim. Ben ahdimi unutmaktan ve yanılgıdan veya ahdimi bozarak vefasızlık etmekten uzağım ve arınmışım. Sıkıldığın zaman "Aman yâ Rabbi!" diye benim tarafıma gelirsin, sonra da kötü zan beslersin!"

"Ben senin ihtiyacına kefil olduğumu Kur'ân-ı Kerîm'imde te'yîden sana bildirdim. Ben ahdimi unutmaktan ve sehivden veyâ ahdimi bozarak vefâsızlık etmekten berîyim ve münezzehim. Sıkıldığın vakit "Aman yâ Rabbi!" diye benim tarafıma gelirsin, sonra da sû-i zan edersin!"

343. "Bu kötü zannı oraya götür ki, sen kendin gibinin önünde iki kat olursun."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

343. "Bu kötü zannı oraya götür ki, sen kendin gibinin önünde iki kat olursun."

"Sen bu kötü zannını, bana değil, önünde iki kat eğilerek alçaldığın, varlıkta senin gibi âciz ve çaresiz olan görünüşteki büyüklere isnat et!"

"Sen bu sû'-i zannını, bana değil, önünde iki kat eğilerek tezellül ettiğin, vücûdda senin gibi âciz ve bîçâre olan ekâbir-i sûriyyeye isnâd et!"

344. "Çok kavî dostlar ve yoldaşlar tuttun. Eğer sana "Hani?" diye sorsam dersin ki: "Gitti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

344. "Çok güçlü dostlar ve yoldaşlar edindin. Eğer sana "Hani?" diye sorsam dersin ki: "Gitti."

Ey çaresiz kişi, sen çok kuvvetli dostlar ve yoldaşlar edindin. Eğer sana; "Hani ya bunlar, nereye gitti?" diye sorsam, "Ömürleri sona erip öldüler ve gittiler!" dersin!"

"Ey bîçâre, sen çok kuvvetli dostlar ve yoldaşlar ittihâz ettin. Eğer sana; "Hani ya bunlar, nereye gitti?" diye sorsam, "Ömürleri ahir olup öldüler ve gittiler!" dersin!"

345. "Senin iyi dostun yüksek felek üzerine gitti; fisk dostun yerin dibine gitti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

345. "Senin iyi dostun yüksek felek üzerine gitti; fâsık dostun yerin dibine gitti."

Dostlarının iyisi yüksek feleğe, yani yüce âleme gitti. Nasıl ki ayet-i kerimede buyrulur: إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ (Mutaffifin, 83/18) yani "Sâlihlerin kitabı yüce âlemdedir." Fâsık olan dostun da yerin dibine geçti. Nasıl ki ayet-i kerimede buyruluyor: إِنَّ كِتَابَ الْفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ (Mutaffifin, 83/7) yani "Fâcirlerin kitabı siccîndedir." Bilinmeli ki, âlem ikidir: Biri "yüce âlem", diğeri "siccîn âlemi"dir. Yüce âlem, "emir âlemi" ve siccîn "yaratılış âlemi"dir. Emir âlemi, oluş âleminden ibaret olup latiftir ve siccîn âlemi, zuhur âleminden ibaret olup kesiftir. İyi kişilerin ruhları, şeriatın hükmüne göre amelleri sebebiyle tabiî hükümlerden kurtulduklarından yüce âleme yükselirler. Fâsık ve günahkâr kişilerin ruhları ise şer'î hükümleri terk edip nefse ait hazlara meyil ile tabiî hükümlere gömüldüklerinden yüce âleme yükselemezler, siccînde kalırlar. Yüce âlem cennetin ta kendisi ve siccîn âlemi cehennemin ta kendisidir. Nasıl ki ayet-i kerimede وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ (İnfitâr, 82/14) yani "Fâcirlerin kitabı cehennemdedir" buyrulur.

Dostlarının iyisi yüksek feleğe ya'nî âlem-i illîyîne gitti. Nitekim âyet-i kerîmede buyrulur: إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ (Mutaffifin, 83/18) ya'nî "Sâlihlerin kitâbı illiyyîndedir." Fâsık olan dostun dahi yerin dibine geçti. Nitekim âyet-i kerîmede buyruluyor. إِنَّ كِتَابَ الْفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ (Mutaffifin, 83/7) ya'nî "Fâcirlerin kitâbı siccîndedir." Ma'lûm olsun ki, âlem ikidir: Biri "âlem-i illiyyîn", diğeri "âlem-i siccîn"dir. İliyyîn, "âlem-i emr" ve siccîn "alem-i halk"tır. Ve âlem-i emr âlem-i şe'nden ibaret olup latîftir ve âlem-i siccîn âlem-i zuhûrdan ibaret olup kesîftir. Ervâh-ı ebrâr, şerîatin hükmüne göre amelleri sebebiyle ahkâm-ı tabîatten halâs olduklarından İllîyyîn'e urûc ederler. Ervâh-ı füssâk ve füccâr ahkâm-ı şer'iyyeyi terk ve huzûzât-ı nefsâniyyeye meyl ile ahkâm-ı tabîatte müstağrak olduklarından İllîyyîn'e urûc edemeyip, siccînde kalırlar. Ve âlem-i illiyyîn ayn-ı cennet ve âlem-i siccîn ayn-ı cehennemdir. Nitekim âyet-i kerîmede وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ (İnfitâr, 82/14) ya'nî "Fâcirlerin kitabı cahîmdedir" buyurulur.

346. Sen kervândan bir ateş gibi ortada mededsiz kaldın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

346. Sen kervandan bir ateş gibi ortada yardımsız kaldın.

Sen, ölüp giden iyi dost ile kötü dost arasında, kervan ehlinin yol üzerinde yakıp bıraktığı ateş kalıntısı gibi, bu fani âlemde terk edilmiş ve yardımsız bir halde kaldın.

"Sen ölüp giden iyi dost ile kötü dost arasında, ehl-i kervanın esnâ-yı râhda yakıp bıraktığı ateş bakıyyesi gibi bu âlem-i fânîde metrûk ve yardımsız bir halde kaldın."

347. Ey cesûr yâr, onun eteğini tut ki, o yukarıdan ve aşağıdan münezzeh olur!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

347. Ey cesur yâr, onun eteğini tut ki, o yukarıdan ve aşağıdan münezzeh olur!

Ey ölüp gidenlerden ibret almayıp, tam bir cesaretle cismaniyet âleminde keyfince hareket eden dostum! Yok olmaya mahkûm olan iyi ve kötü dostun eteğini tutmaktan ve onlara muhabbet beslemekten vazgeç de yukarıdan ve aşağıdan, yani yönlerden ve taayyünlerden (belirginleşmelerden) uzak olan Hak Zât'ın eteğini tut! Yani bu fani âlemde O'nun tecellilerini görüp, kalbini O'nun muhabbetine ayır!

"Ey ölüp gidenlerden ibret almayıp, kemal-i cesâretle cismâniyyet âleminde keyfince hareket eden dostum! Mahkûm-i fenâ olan iyi ve kötü dostun eteğini tutmaktan ve onlara muhabbetten vazgeç de yukarıdan ve aşağıdan ya'nî cihetlerden ve taayyünâttan münezzeh olan Zât-ı Hakk'ın eteğini tut! Ya'nî bu âlem-i fânîde O'nun tecelliyâtını görüp, kalbini O'nun muhabbetine hasr et!"

348. Ne Îsâ gibi felek tarafına terakkî eder, ne Kārûn gibi yeryüzünde içeriye gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

348. Ne İsa gibi göğe yükselir, ne Karun gibi yerin dibine iner.

O taayyünlerden (belirginleşmelerden) uzak olan Vâcibü'l-vücûd Zât (varlığı zorunlu olan Allah'ın özü), ne belirginleşme sahibi olan İsa (a.s.) gibi göklere yükselir ne de Musa (a.s.) zamanında, o şanlı peygambere karşı çıkan lanetli Karun gibi yerin dibine geçer.

O taayyünâttan münezzeh olan Zât-ı Vâcibü'l-vücûd ne taayyün sahibi olan Îsâ (a.s.) gibi eflâke urûc eder ve ne de Mûsâ (a.s.) zamânında, o nebiyy-i zîşâna muhalefet eden Kārûn-ı mel'ûn gibi yerin dibine geçer.

349. Sen evden ve dükkândan kaldığın vakit, mekânda ve lâ-mekânda seninle olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

349. Sen evden ve dükkândan uzak kaldığın zaman, mekânda ve mekânsızlıkta seninle olur.

Bu şerefli beyitte, "Nerede olursanız olun, O sizinle beraberdir" (Hadid, 57/4) ayet-i kerimesinde açıkça belirtilen ilahi beraberliğe işaret edilir. Beyitteki anlamın iki yönü vardır: Birincisi, "Sen dünya hayatında Allah sevgisinin üstün gelmesi sebebiyle ev ve dükkânın işlerini yürütmekten geri kaldığın zaman, o Hak Zât, mekân âlemi olan bu belirlenimler ve cismaniyet âleminde; ve mekânsızlık âlemi olan mana ve ruh âleminde, yani emir âlemi ile halk âleminde seninle beraberdir" demektir. Diğeri ise, "Sen bu yoğunluk âleminden doğal ölümle göç edip dünya hayatından ayrıldığın ve ev ile dükkânı terk ettiğin zaman, gerek mana âlemi olan ruh âleminde ve gerek cismaniyet âlemi olan diriliş ve hesap gününde Hak Zât seninle beraberdir" demektir.

Bu beyt-i şerifte وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ (Hadid, 57/4) ya'nî "Nerede olursanız olun, O sizinle beraberdir" âyet-i kerîmesinde tasríh buyrulan maiyyet-i ilâhiyyeye işâret buyurulur. Ve ma'nâ-yı beyitte iki vecih vardır: Birisi, "Sen hayât-ı dünyeviyyede muhabbet-i Hakk'ın galebesi sebebiyle hâne ve dükkânın tedvîr-i umûrundan geri kaldığın vakit, o zât-ı Hak, âlem-i mekân olan bu taayyünât ve cismâniyyet âleminde; ve âlem-i lâmekân olan ma'nâ ve rûh âleminde, ya'nî âlem-i emr ile âlem-i halkta seninle beraberdir" demek olur. Ve diğeri, "Sen bu âlem-i kesâfetten mevt-i tabîî ile intikal edip dünyâ hayatından ayrıldığın ve hâne ve dükkânı terk ettiğin vakit, gerek âlem-i ma'nâ olan rûh âleminde ve gerek cismâniyyet âlemi olan yevm-i ba's ve hi- sâbta zât-ı Hak seninle beraberdir" demek olur.

350. O bulanıklıklardan safvet getirir. Senin cefâlarına vefâ tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

350. O, bulanıklıklardan saflık getirir. Senin cefâlarına vefâ gösterir.

Yani, "Senden gönül bulanıklığına sebep olan bir amel ortaya çıkarsa, Furkan Suresi 70. ayetinde beyan buyurulduğu üzere, 'Allah Teâlâ onların kötülüklerini iyiliklere çevirir.' Hak Teâlâ hazretleri senin yatkınlığına göre öyle bir tecellî buyurur ki, o tecellîden gönülde saflık ortaya çıkar. Ve bu uygunsuz amellerin gönülde meydana getirdiği bulanıklık, Ahzab Suresi 57. ayetinde işaret buyurulduğu üzere, 'Allah'a eziyet ederler.' Bu oluş âleminde seninle beraber olan Hak Teâlâ'ya cefâdır. Şimdi senin o cefâlarına karşı Hak Teâlâ hazretleri vefâ ile karşılık verir. Çünkü O, merhametlilerin en merhametlisidir.

Ya'nî "Senden gönül bulanıklığını mücib bir amel sâdır olursa أُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ (Furkan, 25/70) ya'nî "Allah Teâlâ onların seyyiâtını hasenâta tebdîl buyurur" âyet-i kerîmesinde beyân buyurulduğu üzere Hak Teâlâ hazretleri senin isti'dadına göre, öyle bir tecellî buyurur ki, o tecellîden gönülde safvet zuhûr eder. Ve bu nâ-şâyeste olan amellerin gönülde hâsıl ettiği bulanıklık يُؤْذُونَ اللَّهَ (Ahzab, 33/57) ya'ni "Allah'a ezâ ederler" âyet-i kerîmesinde işaret buyurulduğu üzere bu âlem-i taayyünde seninle beraber olan Hak Teâlâ'ya cefâdır. İmdi senin o cefâlarına karşı Hak Teâlâ hazretleri vefâ ile mukābele buyurur. Zîrâ Erhamü'-Râhimîn'dir.

351. Sen cefâ getirdiğin vakit noksandan kemal tarafına gitmen için te' dib gönderir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

351. Sen cefa ettiğin zaman, noksanlıktan kemale doğru gitmen için terbiye gönderir.

Bilinmeli ki, Yüce Allah kulun kötü fiillerine karşı ya affetmekle, ya kötülüğü iyiliğe çevirmekle ya da kötülüğün cezasıyla karşılık verir. Affetmekle karşılık verdiği zaman, sorgulama yoktur; çevirmekle karşılık verdiği zaman, sorgulama olmamakla beraber mükâfat vardır; kötülüğün cezasıyla karşılık verdiği zaman ise ceza ve azap vardır. Bu hallerin hepsi, kulun ezelî yatkınlığına göre meydana gelen tecellilerden (ilahi zuhurlardan) ibarettir. Nasıl ki bu konudaki incelikler Fusûsu'l-Hikem'de Cenâb-ı Şeyh-i Ekber (İbn Arabî) hazretleri tarafından Fass-ı Ya'kūbî'de açıklanmıştır. Bu tecellilerin hepsi rahmettir. Çünkü insana arız olan kötülüğün cezası, yani sıkıntı, meşakkat ve cehennem azabı, günah ve küfür paslarını temizlemek içindir. Bu paslar kalktığı zaman, nihayet ilahi rahmet ortaya çıkar. Bu şerefli beyitte bu kötülüğün cezasına işaret edilmiştir; bu kötülüğün cezası, bir çocuğun sağlığını temin etmek için hacamat yapmak ve kan almak gibidir.

Ma'lûm olsun ki, Hak Teâlâ hazretleri kulun efâl-i seyyiesine karşı, ya afv ile veyâ seyyienin haseneye tebdili ile veyâhut cezâ-yı seyyie ile mukābele buyurur. Afv ile mukābele buyurduğu vakit, muâhaze yoktur; ve tebdil ile mukābele buyurduğu vakit, muâhaze olmamakla beraber mükâfât vardır; ve cezâ-i seyyie ile mukābele buyurduğu vakit ikäb ve azâb vardır; ve bu ahvâlin cümlesi, abdin isti'dâd-ı ezelîsine göre vâki' olan tecelliyyattan ibârettir. Nitekim bu bâbdaki dekäyık Fusûsus'l-Hikem'de Cenâb-ı Şeyh-i Ek- ber hazretleri tarafından Fass-ı Ya'kūbî'de beyân buyurulmuştur. Ve bu tecelliyâtın cümlesi rahmettir. Zîrâ insana ârız olan cezâ-i seyyie ya'nî renc ve meşakkat ve azâb-ı cehennem, günah ve küfür paslarını temizlemek içindir. Bu paslar kalktığı vakit, nihâyet rahmet-i ilâhiyye zâhir olur. Bu beyt-i şerîfte bu cezâ-i seyyieye işâret buyurulmuştur; ve bu cezâ-i seyyie bir çocuğun sıhhatini temin için hacamat etmek ve kan çıkarmak kabílindendir.

352. Sen bir virdi terk ettiğin vakit, sülükde sana ondan dolayı rencden ve sıtmadan kabz gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

352. Sen bir virdi terk ettiğin zaman, Hakk yolculuğunda sana ondan dolayı sıkıntıdan ve sıtmadan kabz (manevî daralma) gelir.

"Vird", Hakk Yolcusu'nun dualardan, nafile namazlardan ve Kur'an-ı Kerim okumaktan her gün kendisine verilmiş olan vazifesinden ibarettir. Yani, "Ey Hakk yoluna giren kişi, yolculuğunda sen kendine vazife bildiğin ve yapmayı alışkanlık edindiğin ibadetlerinden birini terk ettiğin zaman, kalbine bir daralma ve bir sıkıntı gelir ve sonuçta vücudunda bedensel ağrılar ve sıtmalar meydana gelir."

"Vird" sâlikin duâlardan ve nâfile namazlardan ve Kur'ân-ı Kerîm tilâvetinden her gün kendisine verilmiş olan vazifesinden ibarettir. Ya'nî, "Ey sâlik tarîk-ı Hakk'a sülükünde sen kendine vazîfe bildiğin ve icrâsını i'tiyâd ettiğin ibâdetlerinden birini terk ettiğin vakit, kalbine bir inkıbâz ve bir sıkıntı gelir ve netîcede vücûdunda cismânî elemler ve sıtmalar hâsıl olur.

353. O te'dib etmek olur, ya'nî o eski ahidden hiçbir tahvîl etme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

353. O, terbiye etmek olur, yani o eski ahitten hiçbir değişiklik yapma!

Yani "Senin o evradını terk etmenden dolayı sana arız olan kalbin daralması ve bedeninde meydana gelen acı, pîrin ve mürşidin ile olan o eski ahdini değiştirip bozma! demek anlamını içeren manevi bir terbiyedir."

Ya'nî "Senin o evrâdını terk etmenden dolayı sana ârız olan inkıbâz-ı kalb ve cisminde hâsıl olan elem, pîrin ve mürşidin ile olan o eski ahdini tahvíl edip bozma! demek ma'nâsını muntazammın olan bir te'dîb-i ma'nevîdir."

354. Ondan evvelki bu kabz bir zincir olur. Bu ki, gönül tutucudur, bir ayak tutucu olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

354. Ondan önceki bu kabızlık bir zincir olur. Bu ki, gönül tutucudur, bir ayak tutucu olur.

Bu dünya hayatında iken senin gönlüne arız olan bu kabızlık, doğal ölümle berzah âlemine geçtiğin berzahî varlığına bağlanmış, cisimleşmiş bir zincir olur. Bugün o kabızlık senin gönlünü tutuyor; yarın berzah âleminde yüce âleme yükselişine engel bir zincir olup ayağını tutar. Bu sebeple bu kabızlık böyle bir zincir olmazdan önce, bu manevî terbiyeden uyanıp görevine devam et!

Bu hayât-ı dünyeviyyede iken senin gönlüne ârız olan bu kabz, mevt-i tabíîî ile âlem-i berzaha intikal ettiğin vücûd-i berzahîne bağlanmış bir mütemessil zincir olur. Bugün o kabz senin gönlünü tutuyor; yarın âlem-i berzahta âlem-i illiyîne urûcuna mâni' bir zincir olup ayağını tutar. Binâenaleyh bu kabz böyle bir zincir olmazdan mukaddem, bu te'dib-i ma'nevîden mütenebbih olup vazîfene devâm et!

355. Ma'kul olan renc mahsüs ve âşikâr olur, tâ ki bu işareti bila-şey tutmayasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

355. Akla uygun olan sıkıntı hissedilir ve açıkça belirir, tâ ki bu işareti boş ve anlamsız saymayasın!

Bu dünya âleminde şimdi akıl mertebesinde ve mana âleminde sabit olan kabz (manevi sıkıntı) ve gönül sıkıntısı, berzah hayatında (ölümden sonraki ara âlem) his mertebesinde ortaya çıkar ve açıkça belirir. Bu sebeple gönül sıkıntısı işaretini bu âlemde boş ve önemsiz saymayasın! Nasıl ki ayet-i kerimede يوم تبلى السرائر فما له من قوة ولا ناصر (Târık, 86/9-10) yani "O günde sırlar ortaya çıkar. Şimdi ona kuvvet ve yardımcı cinsinden bir şey yoktur" buyurulur.

Bu âlem-i dünyâda şimdi mertebe-i akılda ve ma'nâ âleminde sâbit olan kabz ve gönül sıkıntısı hayât-ı berzahiyyede mertebe-i histe zâhir ve âşikâr olur. Binâenaleyh gönül kabzı işaretini bu âlemde bilâ-şey ve ehemmiyetsiz addetmeyesin! Nitekim âyet-i kerîmede يوم تبلى السرائر فما له من قوة ولا ناصر (Târık, 86/9-10) ya'nî "O günde sırlar zâhir olur. İmdi ona kuvvet ve nâsır cinsinden bir şey yoktur" buyurulur.

356. Maâsîde kabzlar gönül tutucu oldu; kabzlar ecelden sonra zincir oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

356. Günahlarda kabızlıklar gönül tutucu oldu; kabızlıklar ecelden sonra zincir oldu.

Dünya hayatında işlenen günahlar kalbi karartıp sıkıntılar ve elemler verdi. Ecel gelip dünya hayatının kesilmesinden sonra da bu kabızlıklar (manevi sıkıntılar) berzah hayatında (ölümden sonraki ara âlem) ruhu yükseliş âleminden alıkoymak için ayak bağı olan zincir oldu.

Hayât-ı dünyeviyyede icrâ olunan ma'siyetler kalbi karartıp sıkıntılar ve elemler verdi. Ecel gelip hayât-ı dünyeviyyenin inkıtâ'ından sonra da bu kabzlar hayât-ı berzahıyyede rûhu âlem-i urûcdan men' için ayak bağı olan zincir oldu.

357. Burada bizim zikrimizden kim yüz çevirirse, biz dar yaşayış veririz ve körlükle cezâ ederiz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

357. Burada bizim zikrimizden kim yüz çevirirse, biz dar yaşayış veririz ve körlükle cezâ ederiz.

Yani "Dünyada bizim zikrimizden yüz çeviren kimselere biz dünya hayatında dar ve sıkıntı ile yaşayış veririz ve ahiret hayatında da körlükle cezâ ederiz. Çünkü onların yatkınlıkları bu tecelliye layıktır." Bu şerefli beyti Cenâb-ı Pîr, Yüce Allah'tan tercüman olarak buyururlar ve Tâhâ sûresinin sonunda olan ayet-i kerimeye işaret buyurulur. Ayet-i kerime budur: وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى (Tâhâ, 20/124) yani "Bizim zikrimizden yüz çeviren kimseye dar yaşayış veririz; ve biz onu kıyamet gününde kör olarak haşrederiz." Hint nüshalarında نَحْشُرُ yerine نَجْزِي geçmektedir. Bilinmeli ki, Hakk'ın zikrinden yüz çevirenler genellikle iki gruptur: Birincisi, Hakk'ın varlığını inkâr edenlerdir ki, bunlar dünya hayatında türlü nimetlere gark olsalar bile, ölümü düşündükçe yokluk ümitsizliği içindedirler; ve kalpleri, sebebini idrak edemedikleri bir darlık ve sıkıntı içindedir. Bu sıkıntıyı gidermek için kendilerince her an eğlence ararlar, fakat heyhat! Yine o baskı kâbusundan kurtulamazlar. İkinci grup, Hakk'ın varlığına iman etmekle beraber, dünya hayatının görünen süsüne tutkun olan gafillerdir. Bunların kalpleri de her an dünya gamı içinde ezilir ve kalp huzuru zevkinden mahrum olurlar. Bunların bu halleri her gün göz önündedir.

Ya'nî "Dünyâda bizim zikrimizden yüz çeviren kimselere biz hayât-ı dünyeviyyede dar ve sıkıntı ile yaşayış veririz ve hayât-ı uhreviyyede dahi körlükle cezâ ederiz. Zîra onların isti'dâtları bu tecelliye lâyıktır." Bu beyt-i şerîfi Cenâb-ı Pîr, Cenâb-ı Hak'tan tercümân olarak buyururlar ve Tâhâ sûre-i şerifesinin nihâyetinde olan âyet-i kerîmeye işâret buyurulur. Âyet-i kerîme budur: وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى (Tâhâ, 20/124) ya'nî "Bizim zikrimizden yüz çeviren kimseye dar yaşayış veririz; ve biz onu kıyâmet gününde kör olarak haşrederiz." Hind nüshalarında نَحْشُرُ yerine نَجْزِي vâki'dir. Ma'lûm olsun ki, Hakk'ın zikrinden yüz çevirenler umûmiyetle iki tâifedir: Birisi vücûd-i Hakk'ı inkâr edenlerdir ki, bunlar hayât-ı dünyeviyyede envâ'-ı niama müstağrak olsalar bile, ölümü düşündükçe ye's-i adem içindedirler; ve kalbleri, sebebini idrâk edemedikleri bir darlık ve sıkıntı içindedir. Bu sıkıntıyı def'etmek için kendilerince her an eğlence ararlar, fakat heyhât! Yine o kâbûs-ı tazyîkten kurtulamazlar. İkinci tâife, vücûd-i Hakk'a îmân etmekle beraber, hayât-ı dünyeviyyenin âlâyiş-i zâhiresine meftûn olan gâfillerdir. Bunların kalbleri de her an gam-ı dünyâ içinde ezilir ve ferâğ-ı kalb zevkından mahrûm olurlar. Bunların bu halleri her gün göz önündedir.

358. Hırsız, birtakım kimselerin malını götürdüğü vakit, onun kalbine kabz ve gönül darlığı batar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

358. Hırsız, birtakım kimselerin malını çaldığı zaman, onun kalbine bir sıkıntı ve gönül darlığı saplanır.

Günah işlemekten dolayı kalbinde bir sıkıntı meydana gelen kişinin durumu, bir hırsızın kalbinde hissettiği sıkıntıya benzer. Hırsız bazı kimselerin malını çalıp götürdüğü zaman, bir sıkıntı ve darlık onun kalbine diken gibi saplanır. Bu sıkıntı "Yakalanacağım!" korkusuyla değildir. Çünkü "Minareyi çalan kılıfını hazırlar" atasözü gereğince, hırsız, yakalanmanın çaresini önceden düşündüğü için bundan emindir. Bu sıkıntı ve acı, onun içinde, sebebini belirleyemediği bir iç sıkıntısıdır.

Ma'siyetten dolayı kalbinde bir kabz vâki' olan kimsenin hâli, bir hırsızın kalbinde hissettiği sıkıntıya benzer. Hırsız ba'zı kimselerin malını çalıp götürdüğü vakit, bir kabz ve sıkıntı onun kalbine diken gibi batar. Bu kabz "Tutulacağım!" korkusuyla değildir. Zîrâ "Minâreyi çalan kılıfını hazırlar" darb-ı meseli mûcibince, hırsız, tutulmanın çâresini evvelden düşündüğü cihetle bundan emîndir. Bu kabz ve elem onun içinde, sebebini ta'yîn edemediği bir iç sıkıntısıdır.

359. O der ki: "Acaba bu iç sıkıntısı nedir?" O mazlumun kabzıdır ki, senin şerrinden ağladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

359. O der ki: "Acaba bu iç sıkıntısı nedir?" O mazlumun kabzıdır ki, senin şerrinden ağladı.

O hırsız kendi kendine: "Acaba içimdeki bu sıkıntı nedir?" der. "Ey hırsız, sendeki bu iç sıkıntısı, senin şerrinden ağlayan ve malı çalınan o mazlumun kalbindeki kabzın (manevî sıkıntı) ve sıkıntının aksidir."

O hırsız kendi kendine: "Acabâ içimdeki bu sıkıntı nedir?" der. "Ey hırsız, sendeki bu iç sıkıntısı, senin şerrinden ağlayan ve malı çalınan o mazlûmun kalbindeki kabzın ve sıkıntının aksidir."

360. Vaktaki bu kabza iltifat etmez, ısrâr ateşi onu üfler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

360. Vaktaki bu kabza iltifat etmez, ısrar ateşi onu üfler.

Eğer hırsız, bu kabzaya (iç sıkıntısına) önem vermez, sebebini araştırmazsa, hırsızlıkta ısrar rüzgârı, onun ateş gibi olan bu hırsızlık fikrini ve anlamını üfleyip parlatır; ve pişmanlık şöyle dursun, yeni yeni hırsızlıklara niyet ve teşebbüs eder.

Eğer hırsız, bu kabza iltifat edip, sebebini araştırmazsa, hırsızlıkta ısrâr rüzgârı onun ateş gibi olan bu sirkat fikrini ve ma'nâsını üfleyip parlatır; ve nedâmet şöyle dursun yeni yeni hırsızlıklara niyet ve teşebbüs eder.

361. Gönül kabzı avânın kabzı oldu, şübhesiz o ma'nalar mahsüs oldu ve bayrak dikti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

361. Gönül sıkıntısı, görevlilerin yakalaması oldu; şüphesiz o anlamlar somutlaştı ve bayrak dikti.

"Avân" yardımcı ve destekçi anlamındadır. Burada, ülke düzeninin sağlanmasına destek olan hükümet memurları anlamındadır. Birinci "kabz" gönül sıkıntısı ve ikinci "kabz" lügat anlamı itibarıyla "tutmak" demektir. Yani "Hırsızın anlamdan ibaret olan gönlündeki sıkıntı, sonradan şekle dönüşüp, polis ve zabıta memurlarının tutması ve yakalaması şekline girdi; ve akılla idrak edilen sıkıntı, somut bir sıkıntı oldu ve o anlam, duyu âleminde bu şekilde suret bayrağını dikti."

"Avân" esîr ve yardımcı ma'nâsınadır. Burada, âsâyiş-i memleketin te'mînine zahîr olan hükümet me'mûrları ma'nâsınadır. Birinci "kabz" gönül sıkıntısı ve ikinci kabz" ma'nâ-yı lügavîsi i'tibâriyle "tutmak" demektir. Ya'nî "Hırsızın ma'nâdan ibaret olan gönlündeki kabz bilâhire sûrete inkılâb edip, polis ve zabıta me'mûrlarının tutması ve yakalaması şekline girdi; ve ma'kül olan kabz, bir "kabz-ı mahsüs" oldu ve o ma'nâ sûret bayrağını âlem-i histe bu vech ile dikti."

362. Gussalar zindan ve çarmıh olmuştur. Gussa köktür; ve kök, dal bitirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

362. Üzüntüler zindan ve çarmıh olmuştur. Üzüntü köktür; ve kök, dal bitirir.

İşte o hırsızın başlangıçta kalbinde hissettiği acılar ve üzüntüler, sonradan dış âlemde zindan, hapishane ve çarmıh şekline girmiştir. Çünkü manevî bir hal olan gam ve üzüntü köktür ve bu kökten görünen âleme birtakım dal ve budak şekilleri çıkar.

İşte o hırsızın bidâyeten kalbinde hissetiği elemler ve gussalar, bilâhire zâhirde zindan ve hapishane ve çarmıh sûretine girmiştir. Zîrâ hâl-i ma'nevî olan gam ve gussa köktür ve bu kökten âlem-i zâhire birtakım dal ve budak sûretleri çıkar.

363. Kök gizli idi ve âşikâr oldu. Kendi kabz ve bastını bir kök say!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

363. Kök gizli idi ve açıkça belirdi. Kendi kabz ve bastını bir kök say!

Kök hükmünde olan mana gizli ve örtülü idi. Sonra şekil âlemine çıkıp ortaya çıktı. Bu sebeple ey Hakk Yolcusu, kalbinde hissettiğin kabz (manevî sıkıntı) ve bast (manevî genişlik) manalarını birer kök say!

Kök mesâbesinde olan ma'nâ gizli ve mestûr idi. Sonra âlem-i sûrete çıkıp zâhir oldu. Binâenaleyh ey sâlik, kalbinde hissettiğin kabz ve bast ma'nâlarını birer kök say!

364. Vaktâki kök kötü olur, onu çabuk vur, tâ ki çemende bir çirkin diken bitmesin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

364. Kök kötü olduğu zaman, onu çabuk kes ki çimende çirkin bir diken bitmesin!

Kök olan anlam kötü olduğu ve kabz, yani gam ve kederden ibaret bulunduğu zaman, hemen o kökü tövbe ve istiğfar ile kes ve körleştir ki, görünen âlemde ve fiiller çimenliğinde eseri ortaya çıkmasın. Çünkü hadis-i şerifte الاستغفار منجياة الذنوب وصقالة القلوب yani "İstiğfar günahlardan kurtarıcıdır ve zikir kalplerin cilasıdır" buyurulur. Ve diğer bir hadis-i şerifte de من لزم الاستغفار جعل الله له من كل هم مخرجا yani "Kim ki istiğfara devam ederse, Yüce Allah onun için her bir gamdan bir çıkış yolu kılar" buyurulur.

Kök olan ma'nâ fenâ olduğu ve kabz, ya'nî gam ve gussadan ibâret bulunduğu vakit, derhal o kökü tövbe ve istiğfâr ile kes ve körleştir ki, âlem-i zâhirde ve ef'âl çemenistânında eseri zuhûr etmesin. Zîrâ hadîs-i şerîfte الاستغفار منجياة الذنوب وصقالة القلوب ya'nî "İstiğfâr günahlardan kurtarıcıdır ve zikir kalblerin cilâsıdır" buyurulur. Ve diğer bir hadis-i şerifte de من لزم الاستغفار جعل الله له من كل هم مخرجا ya'nî "Kim ki istiğfâra devâm ederse, Allah Teâlâ onun için her bir gamdan bir mahrec kılar" buyurulur.

365. Kabz gördün mü o kabzın çâresini yap, zîrâ ki sırlar hep kökten biter.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

365. Kabz gördün mü o kabzın çaresini yap, çünkü sırlar hep kökten biter.

Ey Hakk Yolcusu, kalbinde kabz (manevî sıkıntı) gördün mü, hemen tövbe ve istiğfara devam ederek o kabzın giderilmesi çaresine bak! Çünkü o kabz kalbinde kökleştikçe nefsinin bütün gizli olan kötü sıfatları o kökten gelişir ve kötü fiillere ısrar felaketi baş gösterir.

Ey sâlik, kalbinde kabz gördün mü, derhal tövbe ve istiğfâra devâm ile o kabzın izâlesi çâresine bak! Zîrâ o kabz kalbinde kökleştikçe bütün nefsinin gizli olan sıfât-ı zemîmesi o kökten neşv ü nemâ bulur ve ef'âl-i seyyieye ısrâr felâketi baş gösterir.

366. Bast gördün mü kendi bastına su ver! Meyve zâhir olduğu vakit ashâba ver!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

366. Bast (kalbin genişlemesi, ferahlaması) gördün mü, kendi bastına su ver! Meyve ortaya çıktığı zaman dostlara ver!

Ey Hakk Yolcusu, kalbinde bast ve inşirâh (kalbin genişlemesi, ferahlaması) gördün mü, bu bast ve inşirâhına şükür ve hamd suyunu ver ki, bu manevî kök kuvvetlensin. Çünkü ayet-i kerimede Yüce Allah "Eğer nimetime şükrederseniz, elbette nimetimi size artırırım" (İbrahim, 14/7) buyurur. Ve bu inşirâh nimeti kalpte arttıkça, organlardan övülmeye değer fiillerin meyveleri ortaya çıkar ve dilden ilahî bilgiler ve hikmet akar. Şimdi bu meyveler ortaya çıktığı zaman, arkadaşın olan kardeşlerine cömertçe sun!

Ey sâlik, kalbinde bast ve inşirâh gördün mü, bu bast ve inşirâhına şükür ve hamd suyunu ver ki, bu ma'nâ kökü kuvvetlensin. Zîrâ âyet-i kerîmede Hak Teâlâ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ (İbrâhim, 14/7) "Eğer ni'metime şükrederseniz, elbette ni'metimi size ziyâdeleştiririm" buyurur. Ve bu ni'met-i inşirâh kalbde ziyâdeleştikçe, a'zâ ve cevârihden ef'âl-i hamîde meyveleri zâhir olur ve lisândan maârif ve hikmet-i ilâhiyye cârî olur. İmdi bu meyveler zâhir olduğu vakit, musâhibin olan ihvâna bezlet!

## Ehl-i Sebâ kıssasının bakıyyesi

367. O Seba ehl-i sabâ ve ham idiler. Onların işi, kerîmlere küfrân-ı ni'met idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

367. O Seba halkı çocuk ve ham idiler. Onların işi, cömertlere nankörlük etmekti.

O Sebe' şehrinin halkı, çocukluk ehli olup, çocuklar gibi dünya hayatının oyuncaklarına dalmışlardı. Ve mana yönünden ham ve cahil idiler. Bu sebeple onların işi ve gücü, cömertlere karşı nankörlük etmek ve teşekkür etmemekti. "Sabâ" çocukluk etmek, meyletmek ve âşıklık anlamlarındadır. Burada "çocukluk" anlamı uygun görülmüştür.

O Sebe' şehrinin halkı, sabâvet ehli olup, çocuklar gibi hayât-ı dünyeviyye oyuncaklarına dalmışlar idi. Ve ma'nâ cihetinden ham ve câhil idiler. Binâenaleyh onların işi ve gücü, kerîmlere karşı küfrân-ı ni'met etmek ve teşekkür etmemek idi. "Sabâ" çocukluk etmek ve meyletmek ve âşıklık ma'nâlarınadır. Burada "çocukluk" ma'nâsı münasib görülmüştür.

368. O küfrân-ı ni'met misâlde, senin kendi muhsinin ile cidâl etmen olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

368. O nankörlük örneğinde, senin kendi iyilik yapanınla çekişmen olur.

Nankörlüğün ne demek olduğunu açıklamak için örnek istersen, onun örneği şudur ki: Sana iyilik yapan bir kimse ile mücadeleye kalkışırsın ve ona teşekkür edecek yerde çekişme ve nankörlük edersin de dersin:

Küfrân-ı ni'metin ne demek olduğunu îzâh için misâl istersen, onun misâli budur ki: Sana ihsân eden bir kimse ile mücâdeleye kıyâm edersin ve ona teşekkür edecek yerde nizâ' ve nankörlük edersin de dersin:

369. Ki "Bana bu iyilik lâzım değildir, ben bundan inciniyorum, niye bana renc oluyorsun?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

369. Ki "Bana bu iyilik gerekli değildir, ben bundan inciniyorum, niye bana eziyet ediyorsun?"

İyilik yapana karşı tartışma ve çekişme de "Ben senin yaptığın bu iyiliği istemiyorum, bana gerekli değildir, ben senin iyiliğinden inciniyorum ve rahatsız oluyorum, niçin bana eziyet ve acı veriyorsun?" yahut "Niçin bana iyilik edeceğim diye zahmet çekiyorsun?" demektir. Hint nüshalarında چه رنجه میشوی şeklindedir. Yani "Niçin nimet verme zahmetini çekiyorsun ve niçin zahmeti tercih ediyorsun?" demek olur.

Muhsinine karşı cidâl ve nizâ' dahi "Ben senin yaptığın bu iyiliği istemiyorum, bana lâzım değildir, ben senin iyiliğinden inciniyorum ve rahatsız oluyorum, niçin bana renc ve elem oluyorsun?" yâhut "Niçin bana iyilik edeceğim diye meşakkat çekiyorsun?" demektir. Hind nüshalarında چه رنجه میشوی sûretindedir. Ya'nî "Niçin ni'met vermek meşakkatini çekiyorsun ve niçin ihtiyâr-ı zahmet ediyorsun?" demek olur.

370. "Lutfet, bu iyiliği uzak et; ben göz istemem; çabuk beni kör et!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

370. "Lutfet, bu iyiliği uzak et; ben göz istemem; çabuk beni kör et!"

Aynı şekilde, iyilik yapana karşı mücadele etmek, örneğin: "Lutfet, bu iyiliği benden uzaklaştır; ben göz ve görme nimeti istemem, çabuk beni kör et!" diye nankörlük etmektir.

Ve kezâ muhsinine karşı cidâl, meselâ: "Lutfet bu iyiliği benden uzaklaştır; ben göz ve ni'met-i rü'yet istemem, çabuk beni kör et!" diye nankörlük etmektir.

371. İmdi Sebe' dediler ki: "Bizim aramızı uzaklaştır, bizim ayıbımız bizim için hayırlıdır, bizim zînetimizi al!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

371. Şimdi Sebe' dediler ki: "Bizim aramızı uzaklaştır, bizim ayıbımız bizim için hayırlıdır, bizim ziynetimizi al!"

"Sebâ" şehrin adı olduğu halde "dediler" denilmesi, mücâveret (yakınlık) alâkasıyla mecâz-ı mürseldir (bir sözün gerçek anlamı dışında, ilgili olduğu başka bir anlamda kullanılması). Kur'ân-ı Kerîm'de وَأَسْأَلِ الْقَرْيَةَ (Yusuf, 12/82) yani "Köyden sor!" denilmesi bu kabildendir. Kastedilen, Sebâ şehrinin halkıdır. Bu şerefli beyitte, Sebe' Sûresi'nde geçen فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ (Sebe', 34/19) yani "Sebâ şehrinin halkı dediler ki: Ey bizim Rabbimiz, bizim seferlerimizin aralarını uzaklaştır. Şimdi biz onları masal yaptık ve biz onları her harap olmuşçasına harap ettik" ayet-i kerimesine işaret edilir.

Nakledilir ki, Yemen'de bulunan Sebâ şehrine bağlı köyler birbirine çok yakın ve yoğun nüfuslu, bakımlı bağlara ve bahçelere sahipti. Şehrin halkına bu nimetlerin bu şekilde bol olmasından bıkkınlık geldi. Çok fazla karnı doymuş bir adamın ekmekten tiksinmesi gibi bir nefret duyuldu. Bu hal içinde iken dediler ki: "Ya Rab, nimetlerin bolluğu, genişlik ve refah içinde çok sıkıldık, bize bu bolluktan bıkkınlık geldi. Köylerimizi bizden uzaklaştır ki, uzun seferlere gitme zevkini tadalım!" Nefislerinin hazzına aykırı olan bu hali istemekle nefislerine zulmettiler. Cenab-ı Hak, onların bu nimet ve refahlarının sadece dillerde destan ve masal olması için bağlarını, köşklerini ve köylerini harap etti.

Şimdi şerefli beytin anlamı şöyle olur: "İyiliğe karşı mücadelenin anlamı anlaşıldıktan sonra, Sebâ şehri halkının nankörlüğüne nasıl söz edelim? Şimdi Sebâ halkı bu kabil (tür) olarak dediler ki: "Ya Rab, bizim köylerimiz arasındaki seferlerimizi uzaklaştır ve bizim izbe meskenlerde ve harap köylerde oturmamız, süslü köşklerde ve bakımlı köylerde oturmamızdan hayırlıdır. Bu sebeple bizim gösterişimizi ve süslerimizi geri al!"

"Sebâ" şehrin adı olduğu halde "dediler" buyurulması mücâveret alâkasıyla mecâz-i mürseldir. Kur'ân-ı Kerîm'de وَأَسْأَلِ الْقَرْيَةَ (Yusuf, 12/82) ya'nî "Karyeden sor!" buyurulması kabîlindendir. Murâd Sebâ şehrinin halkıdır. Bu beyt-i şerîfte Sûre-i Sebe'de olan فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ (Sebe', 34/19) ya'nî "Sebâ şehrinin halkı dediler ki: Ey bizim Rabbimiz, bizim seferlerimizin aralarını uzaklaştır. İmdi biz onları masal yaptık ve biz onları her harâb olmuşçasına harâb ettik" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur.

Menküldür ki, Yemen'de vâki' Sebe' şehrine tâbi' köyler birbirine pek yakın ve kesîf nüfûsa ve ma'mûr bağlara ve bağçelere mâlik idi. Şehrin halkına bu ni'metlerin bu sûretle mebzûliyetinden usanç geldi. Pek ziyâde karnı doymuş olan bir adamın, ekmekten teneffürü gibi nefret geldi. Bu hâl içinde iken dediler ki: "Yâ Rab, mabzûliyyet-i niam ve vüs'at ve refâh içinde pek sıkıldık, bize bu bolluktan usanç geldi. Köylerimizi bizden uzaklaştır ki, uzun seferlere gitme zevki tadalım!" Nefislerinin hazzı hilâfında olan bu hâli istemekle nefislerine zulmettiler. Cenab-ı Hak onların, bu ni'met ve refahlar yalnız dillerde destân ve masal olmak üzere, bağlarını ve köşklerini ve köylerini harâb etti.

İmdi beyt-i şerîfin ma'nâsı şöye olur: "Muhsine karşı cidâlin ma'nâsı an- laşıldıktan sonra Sebe' şehri halkının nankörlüğüne nasıl kelâm edelim? İmdi Sebe' halkı bu kabîlden olarak dediler ki: "Yâ Rab, bizim köylerimiz arasındaki seferlerimizi uzaklaştır ve bizim izbe meskenlerde ve harâb köylerde oturmamız, müzeyyen köşklerde ve ma'mûr köylerde sâkin olmamızdan hayırlıdır. Binâenaleyh bizim âlâyişimizi ve zeynlerimizi geri al!"

372. "Biz köşkü ve bağı, ne güzel kadını ve ne emniyeti ve ferağı istemiyoruz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

372. "Biz köşkü ve bağı, ne güzel kadını ve ne emniyeti ve ferağı istemiyoruz."

"Biz, ne düzenli ve süslü köşkleri ve bağları, ne de güzel kadınları, ne de şehir içinde gerek rızık gerekse asayiş yönünden emniyeti ve gönül ferahlığını istemiyoruz. Bunlardan bıktık, usandık" dediler.

"Biz, ne muntazam ve müzeyyen köşkleri ve bağları ve ne de güzel kadınları ve ne de şehir içinde gerek rızık ve gerek âsâyiş cihetinden emniyeti ve gönül ferâğatini istemiyoruz. Bunlardan bıktık, usandık" dediler.

373. "Şehirler birbirine yakın olmak fenâdır. O sahra hoştur ki, orada yırtıcı hayvan vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

373. "Şehirler birbirine yakın olmak fenâdır. O sahra hoştur ki, orada yırtıcı hayvan vardır."

Köylerin ve şehirlerin birbirine yakın olmaları kötüdür ve yolculuk zevkinden mahrumiyete sebep olur. Aksine, şehirler birbirine uzak olmalı ve birinden diğerine gitmek için, içinde yırtıcı hayvanlar bulunan çöllerdan geçmelidir ki, yolculuk hoşluğu ve lezzeti duyulsun!

"Köylerin ve şehirlerin birbirine yakın olmaları fenâdır ve sefer zevkından mahrûmiyete sebebdir. Bilakis, şehirler birbirine uzak olmalı ve birinden diğerine gitmek için, içinde yırtıcı hayvanlar bulunan sahrâlardan geçmelidir, sefer hoşluğu ve lezzeti duyulsun!"

374. İnsan yazda kışı ister, kış geldiği vakitte buna inkâr eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

374. İnsan yazda kışı ister, kış geldiği vakitte bunu inkâr eder.

İnsan her şeyden bıkar, usanır; onu memnun etmek mümkün değildir. Yazın sıcaklardan şikâyet edip kışı ve kışın dahi soğuklardan şikâyet edip yazı ister.

İnsan her şeyden bıkar, usanır; onu memnûn etmek mümkin değildir. Yazın sıcaklardan şikâyet edip kışı ve kışın dahi soğukluklardan şikâyet edip yazı ister.

375. İmdi o, ne dar, ne de geniş yaşamağa, ebeden bir hâle râzı olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

375. Şimdi o, ne dar ne de geniş yaşamaya, sonsuza dek bir hâle razı olmaz.

Böyle olunca o insan, gayet kanaatsiz bir varlıktır. Ne darlık içinde ne de genişlik, refah ve saadet içinde yaşamaya razı olmaz. Ve hiçbir hâlinden memnun değildir vesselam!

Böyle olunca o insan, gäyet kanâatsiz bir mahlûktur. Ne darlık içinde ve ne de genişlik ve refâh ve saâdet içinde yaşamağa râzı olmaz. Ve hiçbir hâlinden memnun değildir vesselâm!

376. Lânet olsun insana! O ne kâfirdir! Her ne vakit nâil-i hidayet olsa onu inkâr eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

376. Lânet olsun insana! O ne kadar nankördür! Ne zaman hidayete erse, onu inkâr eder.

Ankaravî hazretleri buyururlar ki: "Bu beyitleri Cenâb-ı Pîr efendimiz İmri'ül-Kays'ın aşağıdaki beyitlerinden değiştirerek almıştır. Beyitlerin aslı bunlardır: يتمنى المرء في الصيف الشتا فهو لا يرضى بحال واحد فاذا جاء الشتا انكره قتل الانسان ما اكفره "Kişi yazda kışı diler, kış geldiği zaman onu inkâr eder. O, tek bir hâle razı olmaz, lânet olsun insana, o ne kadar nankördür!"

Aynı zamanda bu şerefli beyitte Abese sûresindeki şu yüce ayete de işaret buyurulur: قُتِلَ الإِنسَانُ ما أكفره من أي شيء خلقه من نطفة خلقه فقدره ثم (Abese, 80/70-21) Yani "Lânet olsun insana ki ne kadar nankördür! Onu neyden yarattı? Onu bir nutfeden yarattı. Değişimlerden geçirip ona hayat takdir etti. Sonra dünya yolunu ona kolaylaştırdı. Sonra onu öldürdü, kabre koydurdu. Sonra onu dilediği zaman diriltir ve yaratır."

Ankaravî hazretleri buyururlar ki: "Bu beyitleri Cenâb-ı Pîr efendimiz İmri'ül-Kays'ın âtîdeki beyitlerinden tağyîr sûretiyle iktibâs buyurmuşlardır. Beyitlerin aslı bunlardır: يتمنى المرء في الصيف الشتا فهو لا يرضى بحال واحد فاذا جاء الشتا انكره قتل الانسان ما اكفره "Kişi yazda kışı temenni eder, kış geldiği vakit ona inkâr eder. O, bir hâle râzı olmaz, lânet olsun insana, o ne kâfirdir!"

Aynı zamanda bu beyt-i şerifte Abese sûre-i şerîfesinde vâki' âyet-i kerîmeye de işaret buyurulur: قُتِلَ الإِنسَانُ ما أكفره من أي شيء خلقه من نطفة خلقه فقدره ثم (Abese, 80/70-21) Ya'nî "La'net olsun insana ki ne kâfirdir! Onu ne şeyden halketti? Onu nutfeden halketti. İstihâlâttan geçirip ona hayat takdîr etti. Sonra dünyâ yolunu ona koylaylaştırdı. Sonra onu öldürdü, kabre koydurdu. Sonra onu dilediği vakit neşr ve inşâ eder."

377. Nefis bu kabildendir, ondan dolayı ölmeğe lâyıktır. O senî أَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ["Nefsinizi katledin!"] buyurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

377. Nefis bu türdendir, bu sebeple ölmeye layıktır. O, sana أَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ["Nefsinizi katledin!"] buyurdu.

Nefis Sebe' şehrinin halkı gibidir, onu hiçbir şekilde tatmin etmek ve ikna etmek mümkün değildir. Bu sebeple o nefis öldürülmeye layıktır. Bunun için Yüce ve Ali olan Yüce Allah hazretleri, buzağıya tapan İsrailoğulları için Musa'ya (a.s.) gelen vahyinde şöyle buyurdu: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (Bakara, 2/54) Yani "Nefsinizi katledin (Buzağıya tapmayan, tapana öldürsün), bu öldürme Rabbinizin katında sizin için hayırlıdır. Öldürmeden sonra tövbeniz kabul oldu. Muhakkak ki Yüce Yaratıcı, tövbe eden kullarını azabından geri çevirerek mağfiret ve rahmet edicidir."

Bilinmeli ki, katletmek, özel araçlar vasıtasıyla bedenden hayatın giderilmesidir. Lakin işaret diliyle nefsi katletmek, lezzetlerden men etme emrini içerir; ve hakikat ehli indinde nefsin genel olarak dört türlü ölümü vardır: Birincisi "mevt-i ahmer" (kızıl ölüm)dür. Bu ölüm, nefsin arzularına muhalefettir. İkincisi "mevt-i ebyaz" (beyaz ölüm)dür. Bu da açlık ve oruçtur. Çünkü açlıkla iç âlem aydınlanır ve kalbin yüzü beyaz olur. Üçüncüsü "mevt-i ahdar" (yeşil ölüm)dür. Bu da kıymetsiz ve yamalı elbise giymektir. Nefis asla bundan hoşlanmaz ve bununla nefsin gururu ve azameti kırılır. Dördüncüsü "mevt-i esved" (kara ölüm)dür. Bu da Hakk'ın fiillerini, kendi sevgilisinin fiilinde fani bilerek ve insanların eziyet ve cefasının sevgiliden olduğunu bilerek cefalarına tahammül etmektir. Nefis bu dört ölümle ölmedikçe hakiki sevgili yüz göstermez.

Nefis Sebe' şehrinin halkı gibidir, onu hiçbir hâl ile ıtmâ' ve iknâ' mümkin değildir. Binâenaleyh o nefis öldürülmeğe lâyıktır. Bunun için Senî ve Alî olan Hak Teâlâ hazretleri buzağıya tapan Benî-İsrail için Mûsâ (a.s.)a vâki' olan vahyinde فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (Bakara, 2/54) Ya'nî "Nefsinizi katledin (Buzağıya tapmayan tapanı öldürsün), bu mukātele Rabbinizin indinde sizin için hayırlıdır. Ba'de'l-mukātele tövbeniz kabûl oldu. Muhakkak bârî Teâlâ tâib kullarını azabından rücû' ile mağfiret ve rahmet edicidir" buyurdu.

Ma'lûmdur ki, katl, âlât-ı mahsûsa vâsıtasıyle bedenden hayâtın izâlesidir. Lâkin lisân-ı işaretle katl-i nefs, lezzâttan men' emrini mutazammındır; ve muhakkıklar indinde nefsin umûmiyetle dört türlü ölümü vardır: Birisi "mevt-i ahmer" (kızıl ölüm)dür. Bu ölüm nefsin arzûlarına muhalefettir. İkincisi "mevt-i ebyaz" (beyaz ölüm)dür. Bu da açlık ve oruçtur. Zîrâ açlıkla bâtın münevver ve kalbin yüzü beyaz olur. Üçüncüsü "mevt-i ahdar" (yeşil ölüm)dür. Bu da kıymetsiz ve yamalı elbise giymektir. Nefis asla bundan hazzetmez ve bununla nefsin gurûru ve azameti kesr edilir. Dördüncüsü "mevt-i esved" (kara ölüm)dür. Bu da Hakk'ın ef'âlini, kendi mahbûbunun fiilinde fânî ve nâsın ezâ ve cefâsı cânandan olduğunu bilerek cefâlarına tahammül etmektir. Nefis bu dört ölümle ölmedikçe mahbûb-i hakîkî yüz göstermez.

378. Üç köşeli dikendir, her nasıl koyarsan batar ve sen onun zahmından ne vakit sıçrarsın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

378. Üç köşeli dikendir, her nasıl koyarsan batar ve sen onun yarasından ne zaman sıçrarsın!

Nefis üç köşeli dikendir, onun görevi her şekilde batmak ve kalbe yara açmaktır. Sen onun açtığı yaradan ne zaman sıçrayıp kurtulabilirsin?

Nefis üç köşeli dikendir, onun vazîfesi her vech ile batmak ve kalbe yara açmaktır. Sen onun açtığı yaradan ne vakit sıçrayıp kurtulabilirsin?

379. Terk-i hevâ ateşini dikene vur, elini iyi işli yâre vur!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

379. Nefsî arzuları terk etme ateşini dikene vur, elini iyi işli sevgiliye vur!

Nefsî arzuları terk etmek, ateş içinde yanmak gibi bir azaptır. Fakat sabret de, mücâhede ve riyâzât ateşini, üç köşeli diken gibi olan nefsine dök! Bu ateş ile onun sıfatlarını yakıp kül et! Ve nefsine bu ateşi dökmekle beraber, iyi işli olan ruhuna yönel ve onu tut! Zira ruhun sıfatları latiftir. Ve onun sıfatları üstün gelince insandan güzel ahlaklar ve salih ameller ortaya çıkar. "Yâr-ı niku" (iyi işli sevgili)dan kasıt, mürşid-i kâmil (olgun rehber) olmak da uygun düşer. Yani "Nefsî arzuları terk etme ateşini diken gibi olan nefsine dök, iyi işli olan insân-ı kâmilin eteğini tut," demek olur.

Hevâ-yı nefsânîyi terk etmek, ateş içinde yanmak gibi bir azâbdır. Fakat sabret de, mücâhede ve riyazat ateşini, üç köşeli diken gibi olan nefsine dök! Bu ateş ile onun sıfatlarını yakıp kül et! Ve nefsine bu ateşi dökmekle berâber, iyi işli olan rûhuna müteveccih ol ve onu tut! Zîrâ rûhun sıfatları latîftir. Ve onun sıfatları galebe edince insandan ahlâk-ı hamîde ve ef'âl-i sâliha zuhûr eder. "Yâr-ı niku" (يار نيكو) dan murad, mürşid-i kâmil olmak dahi münasibdir. Ya'nî "Terk-i hevâ ateşini diken gibi olan nefsine dök, iyi işli olan insân-ı kâmilin dâmenini tut," demek olur.

380. Vaktaki ashâb-ı Sebe' "Bizim indimizde veba sabâdan iyidir" diye hadden götürdüler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

380. Sebe halkı, "Bizim yanımızda veba, sabâ rüzgârından daha iyidir" diyerek hadlerini aştılar.

Sebe şehrinin halkı, içinde bulundukları ilahi nimetlerden bıkıp nimete nankörlük ettiler ve bu nankörlükte de haddi aşarak, "Bizim yanımızda veba denilen öldürücü hastalık, latif olan sabâ rüzgârından ve nimet yerine geçen felaket, nimetten daha iyidir" dediler.

Vaktâki Sebe' şehrinin halkı, müstağrak oldukları niam-ı ilâhiyyeden bıkıp, küfrân-ı ni'met ettiler ve bu küfrân-ı ni'mette de haddi tecavüz edip, "Bizim indimizde vebâ denilen mühlik illet, latif olan bâd-ı sabâdan ve nikmet ni'metten daha iyidir" dediler.

381. Nasihatçiler onlara nasihate geldiler, füsûka ve küfre mâni' oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

381. Nasihat edenler onlara nasihat etmeye geldiler, fısk ve küfre engel oldular.

282. Nasihatçilerin kanını dökmeğe kasdettiler, fâsıklık ve kâfirlik tohumunu ektiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

282. Nasihat edenlerin kanını dökmeye kastettiler, fâsıklık ve kâfirlik tohumunu ektiler.

383. Kazā geldiği vakit, bu cihan dar olur; kazâdan helva ağzın meşakkati olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

383. Kazâ geldiği vakit, bu cihan dar olur; kazâdan helva ağzın meşakkati olur.

İlâhî kazânın yerine getirilme zamanı geldiği vakit, bu ilâhî nimetler dünyası dar olur. Ve nimetler nefse elem ve azap görünür. Çünkü ilâhî kazâ hükmü olmak üzere ağza alınan tatlı, zehir gibi acı ve ağzın rahatsızlığı ve meşakkati olur.

Kazâ-yı ilâhînin infâzı zamânı geldiği vakit, bu niam-ı ilâhiyye cihânı dar olur. Ve ni'metler nefse elem ve azâb görünür. Zîrâ kazâ-yı ilâhî hükmü olmak üzere ağza alınan tatlı, zehir gibi acı ve ağzın renci ve meşakkati olur.

384. Buyurdu ki: "Kazâ geldiği vakit, fezâ dar olur. Kaza geldiği vakit basarlar örtülür."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

384. Buyurdu ki: "Kazâ geldiği vakit, geniş yer dar olur. Kazâ geldiği vakit gözler örtülür."

كَفْتَ إِذَا جَاءَ الْقَضَاءِ ضَاقَ الْفَضَاءِ تَحْجَبُ الْأَبْصَارُ إِذَا جَاءَ الْقَضَاءِ Hind şârihlerinden Bahru'l-Ulûm Abdü'l-Alî hazretleri "تحجب" [:"örtülür"] kelimesi hakkında şu görüşü belirtir: "تحجب fiilinin öznesi kazâdır. Bununla birlikte "kazâ" eril ve fiil dişildir. Görünen şudur ki تحجب meçhul (edilgen) yapıda olması gerekir." Ben de uygun gördüğüm bu görüşe göre meçhul yapıyla tercüme ettim. İlâhî kazâ hakkında Birinci ciltte [1257-1285] numaralı beyitlerde gerekli açıklamalar geçti.

İsmail Ankaravî hazretleri "buyurdu" fiilinin öznesini Resûl (a.s.) olarak göstermiş, fakat bu anlamdaki hadîs-i şerîfi belirtmemiştir. Ve Hind şârihleri de bu hususta sessiz kalmışlardır. Bu sebeple "buyurdu" fiilinin öznesi hakkında, bence tereddüt oluşmuştur. İmâm-ı Ali (kerremallâhu vechehû) efendimiz إذا جاء القضاء عمى البصر yani "Kazâ geldiği vakit göz kör olur" buyurmuş ve bu şerefli beyit de bu anlamın içeriği bulunmuş olduğundan, "buyurdu" fiilinin öznesinin, Cenâb-ı İmâm (r.a.) olduğuna kanaat getirdim. Nasıl ki Birinci ciltte 2470 numaralı şerefli beyitte چون قضا آید فرو پوشد بصر تا نداند عقل مارا پا ز سر yani "Kazâ geldiği vakit gözü görmekten örter; nihayet aklımız başı ayaktan bilmez" buyuruldu ve bu açıklamalar geçti. Bu açıklamalara göre şerefli beytin anlamı şöyle olur: "İmâm-ı Ali (kerremallâhu vechehû) hazretleri إذا جاء القضاء عمى البصر buyurdu. Böyle olunca ilâhî kazâ geldiği vakit geniş meydan darlaşır ve gözlerin görme özelliği örtülür."

كَفْتَ إِذَا جَاءَ الْقَضَاءِ ضَاقَ الْفَضَاءِ تَحْجَبُ الْأَبْصَارُ إِذَا جَاءَ الْقَضَاءِ Hind şârihlerinden Bahru'l-Ulûm Abdü'l-Alî hazretleri "تحجب" [:"örtülür"] kelimesi hakkında şu mütâlaada bulunur: "تحجب fiilinin fâili kazâdır. Maahâzâ "kazâ" müzekker ve fiil müennestir. Zâhir olan budur ki تحجب meçhul sîgası olmak iktizâ eder." Fakîr dahi muvâfik gördüğüm bu mütâlaaya binâen meçhûl sîgasıyla tercüme ettim. Kazâ-yı ilâhî hakkında I. cildde [1257-1285] numaralı beyitlerde lâzım gelen îzâhat geçti.

İsmail Ankaravî hazretleri "güft"ün fâilini Resûl (a.s.) olarak göstermiş, ve fakat bu ma'nâdaki hadîs-i şerîfi beyân buyurmamıştır. Ve Hind şârihleri de bu husûsta sâkittirler. Binâenaleyh "buyurdu" fiilinin fâili hakkında, fakirce tereddüd hâsıl olmuştur. İmâm-ı Ali (kerremallâhu vechehû) efendimiz إذا جاء القضاء عمى البصر ya'nî "Kazâ geldiği vakit göz kör olur" buyurmuş ve bu beyt-i şerîf dahi bu ma'nânın mazmûnu bulunmuş olduğundan, "buyurdu" fiilinin fâili, Cenâb-ı İmâm (r.a.) olduğuna zâhib oldum. Nitekim I. cildde 2470 numaralı beyt-i şerifte چون قضا آید فرو پوشد بصر تا نداند عقل مارا پا ز سر ya'nî "Kazâ geldiği vakit basan görmekten örter; nihâyet bizim aklımız baştan ayağı bilmez" buyuruldu ve bu îzâhat geçti. Bu îzâhâta göre beyt-i şerîfin ma'nâsı böyle olur: "İmâm-ı Ali (kerremallâhu vechehû) hazretleri إذا جاء القضاء عمى البصر buyurdu. Böyle olunca kazâ-yı ilâhî geldiği vakit geniş meydan darlaşır ve gözlerin hâssa-i rü'yeti örtülür."

385. Kazâ vaktinde göz bağlanmış olur, tâ ki, göz gözün sürmesini göremez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

385. Kazâ vaktinde göz bağlanmış olur, tâ ki, göz gözün sürmesini göremez.

Yani ilâhî kazâ geldiği zaman, göz o kadar kör olur ki, kendisine her şeyden daha yakın olan gözün sürmesini göremez. Yani göz kendisinin önünde duran faydayı göremez.

Ya'nî kazâ-yi ilâhî geldiği vakit, göz o kadar kör olur ki, kendisine her şeyden daha yakın olan gözün sürmesini göremez. Ya'nî göz kendisinin önünde duran fâideyi göremez.

386. O atlının mekri vaktâki toz kopardı, o toz seni istiğâseden uzak etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

386. O atlının gizli yönlendirmesi ne zaman ki toz kopardı, o toz seni yardım istemekten uzaklaştırdı.

"Atlı"dan kasıt, tecelli eden varlıkların bineklerinde görünen Hak'tır. "Toz"dan kasıt ise, ilâhî kazânın yerine gelmesi için şekiller âleminde oluşan sebeplerdir. Yani "Tecelli eden varlıkların bineklerinde görünen Hakk'ın, ilâhî kazâyı yerine getirmek için gizli yönlendirmesi ve tedbiri, şekiller âleminde sebepler tozlarını kopardığı zaman, senin gözlerin sebepleri yaratan Hak'kı görmeyip bu sebepler tozlarını gördüğü için, o gördüğün sebepler tozları seni sebepleri yaratan Hak'tan yardım istemekten uzaklaştırdı."

"Atlı"dan murâd, merâkib-i mezâhirde zâhir olan Hak'tır. "Toz"dan murâd, infâz-ı kazâ için âlem-i sûrette tekevvün eden esbâbdır. Ya'nî "Merâkib-i mezâhirlere zâhir olan Hakk'ın, infâz-ı kazâsı için mekri ve tedbîri, âlem-i sûrette esbâb tozlarını kopardığı vakit, senin gözlerin müsebbibü'l-esbâb olan Hakk'ı görmeyip bu esbâb tozlarını gördüğü cihetle, o gördüğün esbâb tozları seni müsebbibü'l-esbâb olan Hak'tan istimdâddan uzaklaştırdı."

387. Atlı tarafına git, toz tarafına gitme; ve yoksa o süvârînin mekri sana vurur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

387. Atlı tarafına git, toz tarafına gitme; yoksa o süvarinin mekri (gizli yönlendirmesi) sana vurur.

Buna göre, atlı yani sebepleri yaratan Hak tarafına git; toz hükmünde olan sebeplere gitme ve bu sebepleri bağımsız görme! O sebep tozlarını koparan ve zuhur mertebelerinin binicisi olan Hak'tır. O sebep perdeleri altında gizli olan Hakk'ın mekri sana çarpar.

Binâenaleyh atlı, ya'nî müsebbib olan Hak tarafına git; toz mesâbesinde olan esbâb tarafına gitme ve bu esbâbı müstakil görme! O esbâb tozlarını koparan ve merâkib-i mezâhirin râkibi olan Hak'tır. O esbâb perdeleri altında gizli olan Hakk'ın mekri sana çarpar.

388. Hak ona buyurdu ki: "Bu kurt onu yedi, kurdun tozunu gördü, niçin zârilik etmedi?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

388. Hak ona buyurdu ki: "Bu kurt onu yedi, kurdun tozunu gördü, niçin zârilik etmedi?"

Yani "Yüce Allah, Yusuf (a.s.) hakkında, ilahi zuhur mertebeleri (Allah'ın tecellilerinin göründüğü yerler) olmaları sebebiyle, kardeşlerinin diliyle Yakup (a.s.)a bir tuzak olarak فَأَكَلَهُ الذُّنْبُ ["Onu kurt yedi"] buyurdu ki, bu kurt nefsin sıfatlarından biri olan, kardeşlerinin hasedi idi. Şimdi, kurdun tozu olan, Yusuf Suresi'ndeki bu kıssayı nefis ehli gördü ve okudu; niçin o kurt hükmünde olan nefsin şerrinden ağlayıp sızlamadı?"

Ya'nî "Hak Teâlâ, Yûsuf (a.s.) hakkında, merâkib-i mezâhir-i ilâhiyye oldukları cihetle, onların kardeşlerinin lisânından Ya'kub (a.s.)a bir mekr olarak فَأَكَلَهُ الذُّنْبُ (Yûsuf, 12/17) ["Onu kurt yedi"] buyurdu ki, bu kurt nefsin sıfâtından birisi olan, kardeşlerinin hasedi idi. İmdi kurdun tozu olan, sûre-i Yûsuf'taki bu kıssayı ashâb-ı nefis gördü ve okudu; niçin o kurt mesâbesinde olan nefsin şerrinden ağlayıp sızlamadı?"

389. O kurdun tozunu bilmedi, böyle bir bilgi ile o, otlağı otladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

389. O kurdun tozunu bilmedi, böyle bir bilgi ile o, otlağı otladı.

Çünkü o nefis ehli Kur'an okudu, bunu geçmiş zamana ait bir kıssa ve hikâye olarak gördü. Bunu nefsin kurdunun tozu ve eseri bilmedi. Böyle bir bilgi ve anlayış ile ot gibi olan görünen ilimleri otladı ve öğrenmeye çalıştı; yahut "Bu izafî varlıklar âleminde rahatça yedi ve içti ve nefsin hükümlerinden gafil oldu." "Çerâ kerden" otlamak ve "çerâ" otlak demektir.

"Zîrâ o ashâb-ı nefs Kur'ân okudu, bunu geçmiş zamâna âid bir kıssa ve hikâye gördü. Bunu nefsin kurdunun tozu ve eseri bilmedi. Böyle bir bilgi ve anlayış ile ot gibi olan ulûm-i zâhireyi otladı ve tahsîle sa'y etti"; veyâhut "Bu vücûdât-ı izâfiyye âleminde müsterîhâne yedi ve içti ve ahkâm-ı nefisten gâfil oldu." "Çerâ kerden" otlamak ve "çerâ" otlak demektir.

390. Koyunlar zararlı kurdun kokusunu bilirler ve her tarafa sığınırlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

390. Koyunlar zararlı kurdun kokusunu bilirler ve her tarafa sığınırlar.

"Hazîden" bir köşeye girmek ve bir köşede saklanmak demektir. Yani "Koyunlar bile, hayvan oldukları halde, zararlı olan kurdun kokusunu ve tesirlerini bilirler ve idrak ederler ve etrafta sığınacak bir köşe ararlar.

"Hazîden" bir köşeye girmek ve bir köşede saklanmak demektir. Ya'nî "Koyunlar bile, hayvan oldukları halde, zararlı olan kurdun kokusunu ve âsârını bilirler ve idrâk ederler ve etrafta sığınacak bir köşe ararlar.

391. Hayvanların beyni arslanın kokusunu bilir ve otlağın terkini söyler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

391. Hayvanların beyni aslanın kokusunu bilir ve otlağı terk etmesini söyler.

Bu da diğer bir pekiştirici örnektir. "Hayvanların beyni ve akılları bile aslanın kokusunu idrak eder de, kendi kendine: "Aman aslan geliyor, artık bu otlağı terk et!" der ve beyninin verdiği bu hüküm üzerine otlağı bırakıp kaçar."

Bu da diğer bir misâl-i te'kîdîdir. "Hayvanların beyni ve akılları bile arslanın kokusunu idrâk eder de, kendi kendine: "Aman arslan geliyor, artık bu otlağı terk et!" der ve beyninin verdiği bu hüküm üzerine otlağı bırakıp kaçar."

392. Gazab arslanının kokusunu gördün mü, münâcâta rücû' et ve korkuyu şerik et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

392. Gazap aslanının kokusunu gördün mü, yalvarmaya dön ve korkuyu ortak et!

"Gazap aslanının kokusu"ndan kastedilen, Hakk'ın kahredici sebeplerinin belirmesidir. Yani "Nefsânî sıfatlara dalmak yüzünden Hakk'ın kükremiş bir aslan gibi olan kahredici sebepleri belirdi mi, derhal yalvarmaya başla ve tövbeye dön! Ve yalvarırken de O'nun kahrından ve gazabından korkuyu da gönlüne ortak et ki, yalvarışın etkili olsun. Yani yarım ağız yalvarma!"

"Gazab arslanının kokusu"ndan murâd, Hakk'ın esbâb-ı kahriyyesinin belirmesidir. Ya'nî "Sıfât-ı nefsâniyyeye inhimâk yüzünden Hakk'ın kükremiş bir arslan mesâbesinde olan esbâb-ı kahriyyesi belirdi mi, derhal yalvarmaya başla ve tövbeye rücû' et! Ve yalvarırken de O'nun kahr ve gazabından korkuyu da gönlüne teşrîk et ki, münâcâtın müessir olsun. Ya'nî yarım ağız yalvarma!"

393. O taife kurdun tozundan geri dönmediler. O tozdan sonra mihnet kurdu, azîm olarak geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

393. O topluluk kurdun tozundan geri dönmediler. O tozdan sonra mihnet kurdu, büyük olarak geldi.

O Sebe' şehrinin nimete nankörlük eden halkı, kurdun tozu olan geçmiş ümmetlerin (toplulukların) hallerinden ibret alıp bu nankörlükten geri dönüp vazgeçmediler. O tozdan sonra, onları yırtıp helâk etmek için Hakk'ın mihnet (sıkıntı) ve kahır kurdu, büyük ve şiddetli olarak onlara geldi.

O Sebe' şehrinin kâfir-i ni'met olan halkı, kurdun tozu olan ümem-i mâziyenin ahvâlinden ibret alıp bu küfrândan geri dönüp vazgeçmediler. O tozdan sonra, onları yırtıp helâk etmek için Hakk'ın mihnet ve kahır kurdu, azîm ve şiddetli olarak onlara geldi.

394. O koyunları hışm ile yırttı. Zîrâ ki akıl çobanından göz bağladılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

394. O koyunları öfkeyle yırttı. Çünkü akıl çobanından gözlerini bağladılar.

İlâhî kahır kurdu, hayvanlar cinsinden olan o nankörleri öfkeyle yırtıp helâk etti. Çünkü onlar, akıl çobanı olan nasihatçilerin nasihatlarından gözlerini bağladılar ve onlara önem vermediler.

Kahr-i ilâhî kurdu, hayvânât cinsinden olan o kâfir-i ni'metleri hışm ile yırtıp helâk etti. Zîrâ onlar akıl çobanı olan nasihatçilerin nasihatlarından göz bağladılar ve onlara iltifat etmediler.

395. Çoban onları ne kadar çağırdı, halbuki gelmediler. Gam toprağını çobanın gözüne vurdular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

395. Çoban onları ne kadar çağırdı, halbuki gelmediler. Gam toprağını çobanın gözüne vurdular.

Çoban, yani o kavmin nasihatçısı olan peygamberleri ve salih kişileri onları hidayet yoluna ne kadar davet ettiler! Halbuki onlar bu zatların davetlerine asla kulak

Çoban, ya'nî o kavmin nâsıhı olan nebîleri ve sulehâsı onları, tarîk-ı hidâyete ne kadar da'vet ettiler! Halbuki onlar bu zevâtın da'vetlerine asla kulak

396. Ki: "Git, biz senden daha ziyade çobanız, her birimiz serveriz, niçin ta-bi' olalım?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

396. Ki: "Git, biz senden daha ziyade çobanız, her birimiz serveriz, niçin tâbi' olalım?"

Peygamberler ve evliyalar, inkârcılara nasihat edip doğru yola davet ettikçe onlar dediler ki: "Haydi git, bize akıl çobanlığı etme, bizim de aklımız vardır. Özellikle her birimiz kavmimizin ileri gelenleri ve şereflileriyiz ve uyulan kişileriz! Bu şerefli konumumuzu ve uyulan kişiliğimizi bırakıp niçin sana tâbi' olalım?"

Enbiyâ ve evliyâ, münkirlere nasihat edip doğru yola da'vet ettikçe onlar dediler ki: "Haydi git, bize akıl çobanlığı etme, bizim de aklımız vardır. Husûsiyle her birerlerimizin kavmimizin a'yân ve eşrâfıyız ve metbû'uz! Bu şerâfet ve metbûiyyetimizi bırakıp niçin sanā tâbi' olalım?"

397. "Biz o yârin lâyıkı değil kurdun gıdâsıyız; ateşin odunuyuz ve ârın lâyıkı değiliz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

397. "Biz o sevgilinin lâyıkı değil, kurdun gıdasıyız; ateşin odunuyuz ve utancın lâyıkı değiliz!"

Biz gerçek sevgili olan Hakk'ın lâyıkı değiliz. Nefsimizin kölesi ve ilâhî kahır kurdunun gıdasıyız. Biz mihnet azabının ve ateşinin odunuyuz. Ve sana tâbi olmak utancının lâyıkı değiliz. Yani kavmimiz arasındaki şerefli konumumuzu ve liderliğimizi terk edip sana tâbi olmak utancını seçemeyiz.

"Biz yâr-i hakîkî olan Hakk'ın lâyıkı değiliz. Nefsimizin bendesi ve kahr-ı ilâhî kurdunun gıdâsıyız. Biz mihnet azâbı ve ateşinin odunuyuz. Ve sana tâbi' olmak ârının lâyıkı değiliz. Ya'nî kavmimiz arasındaki şerâfetimizi ve metbûiyyetimizi terkedip sana tâbi' olmak ârını ihtiyâr edemeyiz."

398. Cahiliyyet dimâğda bir hamiyyet oldu; uğursuzluk sadasını karga, onların gübre yığını üzerine götürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

398. Cahiliyet, beyinde bir hamiyet oldu; uğursuzluk sesini karga, onların gübre yığını üzerine götürdü.

"Hamiyet" hayâ, neng ve âr, yani "utanmak" anlamındadır ve hamiyetin lügat anlamı Türkçe "kızgınlık" demektir ki, kan hücumundan olur. Ve bu hamiyet insanda hem hak hem de bâtıl fikirlerin müdafaası taassubundan kaynaklanır. Elbette hak olanı makbul ve bâtıl olanı kınanmıştır. Kınanana "cahiliye hamiyeti" derler. Nitekim Ebû Cehil, şanlı peygamber Efendimiz'in daveti üzerine اخترت النار على العار yani "Utanç üzerine ateşi tercih ederim, bir çocuğa tabi olmaktan utanır ve ar ederim" dedi. Ve bu hamiyeti kınayarak Fetih Suresi'nde إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الجاهلية (Fetih, 48/26) yani “Çünkü Yüce Allah, kâfirlerin kalplerinde hamiyet ve cahiliye hamiyeti kıldı" buyurulur. "Dimen" gübre yığını demek olup, maddî bedene işaret buyurulmuştur. Çünkü Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'te bu maddî bedene "gübre yığını" tabir buyurmuşlardır. Yani "Sebe' şehri halkının cahillikleri, beyinlerinde nasihat edenlerine karşı bir hamiyet fikri oldu. Fakat neticede onların helak toprağına serilen gübre yığınlarından ibaret maddî bedenleri üzerinde karga mesabesinde olan lanetlenmiş İblis, uğursuzluk ve bedbahtlıkları destanını terennüm etti."

"Hamiyyet" hayâ ve neng ve âr, ya'nî "utanmak" ma'nâsınadır ve hamiyyetin ma'nâ-yı lügavîsi Türkçe "kızgınlık" demektir ki, kan hücûmundan olur. Ve bu hamiyyet insanda hem hak ve hem de bâtıl fikirlerin müdafaası taassubundan neş'et eder. Bittabi' hak olanı makbûl ve bâtıl olanı mezmûmdur. Mezmûma "hamiyyet-i câhiliyye" derler. Nitekim Ebû Cehil risâletpenâh Efendimiz'in da'veti üzerine اخترت النار على العار ya'ni "Ar üzerine nârı ihtiyâr ederim, bir çocuğa tâbi' olmaktan âr eder ve utanırım" dedi. Ve bu hamiyyeti takbihan sûre-i Fetih'te إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الجاهلية (Fetih, 48/26) ya'nî “Zîrâ Hak Teâlâ hazretleri kâfirlerin kalblerinde hamiyyet ve hamiyyet-i câhiliyye kıldı" buyurulur. "Dimen" gübre yığını demek olup, cism-i unsurîye işaret buyurulmuştur. Zîrâ Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'te bu cism-i unsurîye "gübre yığını" ta'bîr buyurmuşlardır. Ya'nî "Sebe' şehri halkının câhillikleri, dimâğlarında nâsıhlarına karşı bir fikr-i hamiyyet oldu. Fakat netîcede onların hâk-i helâke serilen gübre yığınlarından ibâret ecsâd-ı unsuriyyeleri üzerinde karga mesâbesinde olan İblîs-i laîn, uğursuzluk ve bedbahtlıkları destânını terennüm etti."

399. Mazlûmlar için kuyu kazdılar, kuyuya düştüler ve âh dediler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

399. Mazlumlar için kuyu kazdılar, kuyuya düştüler ve ah ettiler.

Aslında pak ve kusurdan arınmış ve mazlum olan ruhları için nefse ait sıfatları kazmalarıyla tabiat kuyusunu kazdılar. Fakat neticede ilahi kahrın suretinde tecelli eden o tabiat kuyusuna kendileri düşüp feryat ettiler. Ve bu gibi nimete nankörlük eden ümmetlerin kimisi tabii sebeplerden olan zelzele ile ve kimisi fırtına ve kasırga ve kimisi sel ve benzeri şeylerle helak oldu.

Hadd-i zâtında pâk ve kabâhattan ârî ve mazlûm olan rûhları için sıfât-ı nefsâniyyeleri kazmalarıyla tabiat kuyusunu kazdılar. Fakat neticede kahr-ı ilâhî sûretinde mütecellî olan o tabîat kuyusuna kendileri düşüp feryâd ettiler. Ve bu gibi kâfir-i ni'met olan ümemin kimisi esbâb-ı tabîñyyeden olan zelzele ile ve kimisi fırtına ve kasırga ve kimisi seylâb ve sâire ile helâk oldu.

400. Yūsuf'ların derilerini yüzdüler; yaptıkları şeyi bir bir yoldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

400. Yusuf'ların derilerini yüzdüler; yaptıkları şeyi bir bir yoldular.

Onlar aslında Yusuf gibi parlak, güzellik sahibi ve hak arayıcı olan ruhlarını, nefislerine ait sıfatların (nefsânî sıfatlar) kurtlarına parçalattılar. Fakat nefisleri, ruhlarına yaptıkları bu eziyetin karşılığını birer birer buldular. Nasıl ki ayet-i kerimede وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا (Şûrâ, 42/40) yani "Kötülüğün cezası onun benzeri kötülüktür" buyurulur.

Onlar esâsen Yûsuf gibi parlak ve sahib-i cemâl ve hak arayıcı olan rûhlarını sıfât-ı nefsâniyyeleri kurtlarına paralattılar. Fakat nefisleri, rûhlarına yaptıkları bu kahrın mukäbilini birer birer buldular. Nitekim âyet-i kerîmede وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا (Şûrâ, 42/40) ya'nî "Kötülüğün cezası onun misli kötülüktür" buyurulur.

401. O Yûsuf kimdir? Senin hak isteyici olan batınındır, bir esir gibi senin mahallende bağlanmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

401. O Yusuf kimdir? Senin hak isteyici olan batınındır, bir esir gibi senin mahallende bağlanmıştır.

O postu yırtılan Yusuf kimdir bilir misin? Senin, aslında pak ve hak arayıcı olan batının ve ruhundur. O zavallı, senin bu unsurlardan oluşan bedeninin mahallesinde bir esir gibi bağlanmış kalmıştır.

O postu yırtılan Yûsuf kimdir bilir misin? Senin, aslında pâk ve hak arayıcı olan bâtının ve rûhundur, O zavallı senin bu cism-i unsûrînin mahallesinde bir esîr gibi bağlanmış kalmıştır.

402. Cebrail'e mensûb olanıdır ki, bağlamışsın ve onun kanadını yüz yerde hasta etmişsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

402. Cebrail'e ait olanıdır ki, bağlamışsın ve onun kanadını yüz yerde hasta etmişsin.

Ruh, melek cinsindendir; akıl da onun sıfatı ve kanadıdır. Hz. Cebrail yüce bir ruh olup, onun kanadı akıldır. Bütün akıllar, ilk akıldan (akl-ı evvel) yayıldığı için, ruhların sıfatları olan akıllar Hz. Cebrail'e aittir. Bu sebeple ey Hakk Yolcusu, sen ruh ve nefisten oluşmuşsun. Hz. Cebrail'e ait olan ruhunu, donmuş bir direk gibi olan bedenine bağlamışsın ve ruhunun kanadı olan aklını, nefse ait sıfatların darbeleriyle yüz yerde, birçok anlamda yaralamış ve hasta etmişsin ve o anlamları geçersiz kılmışsın.

Rûh, melek cinsindendir; ve akıl onun sıfatı ve kanadıdır. Ve Hz. Cebrâil bir rûh-i âlî olup, onun kanadı akıl olur. Ve bilcümle ukül, akl-ı evvelden münteşî olduğundan, ervâhın sıfatları olan akıllar Hz. Cibril'e mensûbdurlar. Binâenaleyh ey sâlik, sen rûh ile nefisten mürekkebsin. Hz. Cibril'e mensûb olan rûhunu, bir müncemid direk mesâbesinde olan cismine bağlamışsın ve rûhunun kanadı olan aklını sıfât-ı nefsâniyyenin darbeleriyle yüz yerde birçok maânîde yaralamış ve hasta etmişsin ve o ma'nâları ibtâl etmişsin.

403. Onun önüne dana külbastısı getirirsin; saman çekersin, onu samanlığa getirirsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

403. Onun önüne dana külbastısı getirirsin; saman çekersin, onu samanlığa getirirsin.

Onun ruhunun ve aklının gıdası, ledün ilimleri (Allah katından gelen gizli ilimler) ve ilahi bilgiler olduğu halde, sen onun önüne hayvani nefsin gıdası olan dana külbastısı getirirsin; tam cehaletinden onu da nefsin gibi hayvan cinsinden zannedip, önüne saman hükmünde olan dünyevi ve zahiri ilimleri çekersin; ve onu samanlık hükmünde olan dünya ve yoğunluk âlemine çekersin. Bu şerefli beyitte وَنَبِّهُمْ عَن ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا قَالَ إِنَّا مِنكُمْ وَجِلُونَ (Hicr, 15/51-52) yani "Ey Resulüm, onlara İbrahim'in misafirlerinden haber ver. Onlar İbrahim'in yanına girip selam verdiklerinde, İbrahim: Biz sizden korkarız, dedi" ayet-i kerimesine işaret buyurulur. Tefsirlerin açıklamasına göre İbrahim (a.s.) çok yaşlı olduğu halde, evladı olacağı müjdesini vermek üzere ona yüce melekler gelmişti. Beşer suretine bürünerek İbrahim (a.s.)'ın yanına girip selam verdiler. İbrahim (a.s.) onları insan zannedip önlerine yemek olarak dana kızartması getirdi, yemediler. Bunun üzerine İbrahim (a.s.) "Mademki bizim yemeğimizi yemediniz, biz sizden korkarız" buyurdu. Daha sonra o yüce melekler kimliklerini ve maksatlarını İbrahim (a.s.)'a açıkladılar.

O rûhunun ve aklının gıdâsı, ulûm-i ledünniyye ve maârif-i ilâhiyye olduğu halde, sen onun önüne nefs-i hayvâniyyenin gıdâsı olan dana külbastısı getirirsin; kemâl-i cehlinden onu da nefsin gibi hayvan cinsinden zannedip, önüne saman mesâbesinde olan ulûm-i dünyeviyye ve zâhiriyyeyi çekersin; ve onu samanlık mesâbesinde olan dünyâ ve kesâfet âlemine çekersin. Bu beyt-i şerifte وَنَبِّهُمْ عَن ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا قَالَ إِنَّا مِنكُمْ وَجِلُونَ (Hicr, 15/51-52) ya'nî "Ey Resûlüm, onlara İbrâhîm'in misafirlerinden haber ver. Vaktâki ona dâhil olup selâm verdiler, İbrâhîm: Biz sizden korkarız, dedi" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Tefsîrlerin beyânına nazaran İbrâhîm (a.s.) pek ihtiyâr olduğu halde, evlâdı olacağı müjdesini vermek üzere ona melâike-i kirâm gelmiş idi. Sûret-i beşeriyyeye mütemessilen İbrâhîm (a.s.)ın yanına girip selâm verdiler. İbrâhim (a.s.) onları beşer zannedip önlerine taâm olarak dana biryânı getirdi, yemediler. Onun üzerine İbrâhîm (a.s.) "Mâdemki bizim taâmımızı yemediniz, biz sizden korkarız" buyurdu. Ba'dehû o melâike-i kirâm hüviyetlerini ve maksadlarını İbrâhîm (a.s.)a keşfettiler.

404. "Dersin ki: Ye! Bizim taâmımız budur. Allah'ın likāsından başka onun kuvveti yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

404. "Dersin ki: Ye! Bizim yiyeceğimiz budur. Allah'a kavuşmaktan başka onun gücü yoktur."

Yani, "Sen ruhunun önüne nefsanî gıdanı koyup dersin ki: İşte bizim yiyeceklerimiz ve içeceklerimiz budur, bunları ye! Halbuki o ruhunun gıdası ancak Allah'a kavuşmaktır." Çünkü ruh, Hakk'ın mutlak varlığının, başkalık elbisesiyle ilk indiği bir mertebedir. Ve araya başka iniş mertebelerinin perdeleri girmemiştir. Onun için ruh, özünde Hakk'ın güzelliğine âşıktır. Nasıl ki Cenâb-ı Pîr efendimiz ruh hakkında Mesnevî-i Şeriflerinde buna işaret ederek şöyle buyururlar: "Elbise tenden ve can da tenden haberdar değildir, o ruhun beyninde Allah gamından başkası yoktur." "Lût u pût" tevâbi' (birbirini takip eden) kelimelerdendir, yiyecek ve içeceklerin çeşitleri anlamındadır.

Ya'nî, "Senin ruhunun önünde gıdâ-yı nefsânîni koyup dersin ki: İşte bizim me'kûlâtımız ve meşrûbatımız budur, bunları ye! Halbuki o ruhunun gıdâsı ancak likāullahtır." Zîrâ rûh, vücûd-i mutlak-ı Hakk'ın libâs-ı gayriyyet ile ilk tenezzül ettiği bir mertebedir. Ve araya merâtib-i tenezzülât-ı sâire hicâbları girmemiştir. Onun için rûh, hadd-i zâtında âşık-ı cemâl-i Hak'tır. Nitekim Cenâb-ı Pîr efendimiz rûh hakkında Mesnevî-i Şeriflerinde buna işâreten şöyle buyururlar: "Elbise tenden ve can da tenden âgâh değildir, o rûhun dimâğında Allah gamından başkası yoktur." "Lût u pût" lügat-ı tevâbi'dendir me'kûlât ve meşrûbâtın envâ'ı ma'nâsınadır.

405. Bu işkenceden ve mihnetten o mübtela, senden Huda'ya şikâyet eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

405. Bu işkenceden ve sıkıntıdan o müptela, senden Allah'a şikâyet eder.

Ruhuna, layık olmayan gıdayı vermekten dolayı, ruhun azap çeker; ve o beden kaydına bağlanmakla bu belaya düşen bu zavallı ruh, bu sıkıntıdan ve senin ona bu zulmünden dolayı senden Hakk'a şikâyet eder de der,

Rûha, lâyık olmayan gıdâyı vermekten dolayı, rûhun muazzeb olur; ve o cisim kaydına bağlanmakla bu belâya dûçâr olan bu zavallı rûh, bu mihnetten ve senin ona bu zulmünden dolayı senden Hakk'a şikâyet eder de der,

406. Ki: "Ey Huda, bu eski kurttan feryad!" Ona der ki: "İşte vakit geldi, sabret!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

406. Ki: "Ey Allah'ım, bu eski kurttan feryat!" Ona der ki: "İşte vakit geldi, sabret!"

Ruh şikâyet edip der ki: "Ey Allah'ım, bu eskimiş ve yaşlanmış maddî bedene ait nefis kurdunun elinden feryat ve aman dilerim!" Yüce Allah da o ruha cevap olarak: "Sabret, o ihtiyar kurdun ölüm vakti geldi ve senin, onun elinden kurtulma zamanın yaklaştı!" buyurur.

Rûh şikâyet edip der ki: "Ey Hudâ, bu eskimiş ve ihtiyarlamış cism-i unsurîye taalluk eden nefis kurdunun elinden feryâd ve el-amân!" Hak Teâlâ dahi o rûha cevâben: "Sabret, o ihtiyar kurdun ölüm vakti geldi ve senin, onun elinden kurtulmanın zamânı yaklaştı!" buyurur.

407. Her habersizden senin nasibini isterim. Adil olan Huda'dan başka adli kim verir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

407. Her habersizden senin nasibini isterim. Adil olan Huda'dan başka adli kim verir?

"Dâd" kelimesinin birden çok anlamı vardır. Birincisi, "dâd" "pay ve nasip" anlamına gelir ve ikincisi, "dâd" "adalet" anlamındadır. Yani, "Ruha cevap olarak Yüce Allah buyurur ki: "Merak etme, o nefisten ve ruhunun sıfatından habersiz olan her nefsânîden senin hakkını ve nasibini isterim." İkinci mısra Cenâb-ı Pîr efendimiz tarafındandır. Buyururlar ki: "Gerçek adil olan Yüce Allah'tan başka adaleti tam olarak yerine getirmek kimin elinden gelebilir?"

"Dâd"ın müteaddid ma'nâsı vardır. Birinci, "dâd" "behre ve nasîb" ve ikinci, dâd "adl" ma'nâsınadır. Ya'nî, "Rûha cevâben Hak Teâlâ buyurur ki: "Merak etme, o nefisten ve ruhunun sıfatından her bî-haber olan nefsânîden senin hakkını ve nasibini isterim." İkinci mısrâ' Cenâb-ı Pîr efendimiz tarafındandır. Buyururlar ki: "Adil-i hakîkî olan Hak Teâlâ hazretlerinden başka kemâliyle adli icrâ etmek kimin elinden gelebilir?"

408. O der ki: "Ey bizim Rabbimiz, senin cemâlinin firakında sabrım fena oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

408. O der ki: "Ey bizim Rabbimiz, senin cemâlinin ayrılığında sabrım tükendi."

Maddî bedende hapsolmuş olan ruh, Hakk'ın sabır tavsiyesine karşılık olarak der ki: "Ey bizim Rabbimiz, senin cemâlinin ayrılığına sabretmeye gücüm kalmadı."

Cism-i unsurîde mahbûs olan rûh, Hakk'ın sabır tavsiyesine cevâben der ki: "Ey bizim Rabbimiz, senin cemâlinin firâkına sabretmeye mecâlim kalmadı."

409. Ben yahudiler elinde aciz kalmış Ahmed'im. Semûd kavminin habsine düşmüş Salih'im!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

409. Ben Yahudiler elinde aciz kalmış Ahmed'im. Semûd kavminin hapsine düşmüş Salih'im!

Ruh der ki: "Ey Rabbim, nasıl sabredeyim ki, her biri bir Yahudi karakterinde, hilekâr ve zalim olan nefse ait sıfatların elinde aciz kalmış melekûtî Ahmed'im. Semûd kavmi gibi inatçı ve zalim olan bu nefse ait sıfatların hapsi olan bedende bağlı kalmış bir Salih'im."

Rûh der ki: "Yâ Rab, nasıl sabredeyim ki, her biri bir yahûdî meşrebinde ve hilekâr ve zâlim olan sıfât-ı nefsâniyyenin elinde âciz kalmış Ahmed-i melekûtîyim. Semûd kavmi gibi anûd ve zâlim olan bu sıfât-ı nefsâniyyenin habsi bulunan cisimde bağlı kalmış bir Sâlih'im."

410. "Ey peygamberlerin cânına saâdet bağışlayan, ya öldür, ya beni geri çağır, yahut gel!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

410. "Ey peygamberlerin canına saadet bağışlayan, ya öldür, ya beni geri çağır, yahut gel!"

Yine ruh der ki: "Ey peygamberlerin canlarına ezelî saadet ihsan eden Rabbimiz! Ya beni kahır avucunda tutan nefsi öldür; yahut evvelce bulunduğum ruhlar âlemine geri çağır; yahut bu beden hapsinde iken zâtî tecellîni lütfet!"

Yine rûh der ki: "Ey peygamberlerin canlarına saâdet-i ezeliyye ihsân eden Rabbimiz! Ya beni kabza-i kahrında tutan nefsi öldür; veyâhut evvelce bulunduğum âlem-i ervâha geri çağır; veyâhut bu cisim habsinde iken tecellî-i zâtîni lutfet!"

411. "Senin firâkınla kâfirler için takat yoktur, ne olaydı toprak olaydık!" derler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

411. "Senin ayrılığınla kâfirler için dayanma gücü yoktur, ne olaydı toprak olaydık!" derler.

Kâfirler kıyamet gününde senin vuslatından (kavuşmaktan) ayrı düştüklerini görünce, diyeceklerdir ki: "Keşke his ve idrak mertebesinde kalıp, bu ayrılık azabıyla azap çekeceğimize, hissiz ve idraksiz donmuş bir toprak olaydık!" İkinci mısra, Nebe Suresi'nin sonunda geçen (وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا) (Nebe; 78/40) [yani "Kâfir der ki: Keşke toprak olaydım!"] ayet-i kerimesinden alınmıştır.

Kâfirler yevm-i kıyâmette senin vuslatından ayrı düştüklerini görünce, diyeceklerdir ki: "Kâşki his ve idrâk mertebesinde kalıp, bu azâb-ı firkatle muazzeb olacağımıza, hissiz ve idrâksiz müncemid bir toprak olaydık!" İkinci mısrâ' Sûre-i Nebe'in nihâyetinde vâki (وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا) (Nebe; 78/40) [ya'ni "Kâfir der ki: Keşke toprak olaydım!"] âyet-i kerîmesinden muktebestir.

412. Onun hâli budur ki, muhakkak o taraftandır. Sana mensûb bir kimse sensiz nasıl olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

412. Onun hâli budur ki, kesinlikle o taraftandır. Sana ait bir kimse sensiz nasıl olur?

Kesinlikle nefis tarafından olan o nefsanî kâfirlerin hâli budur. Ya sana ait bir kimsenin sensiz olması nasıl olur ve o kimse sensizliğe nasıl sabredebilir?

Muhakkak nefis tarafından olan o nefsânî kâfirlerin hâli budur. Ya sana mensûb bir kimsenin sensiz olması nasıl olur ve o kimse sensizliğe nasıl sabredebilir?

413. Hak buyurur ki: "Evet ey nezih, lâkin işit, sabır getir ve sabır evlâdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

413. Hak buyurur ki: "Evet ey nezih, lâkin işit, sabır getir ve sabır evlâdır."

"Nezih" temiz ve yüce anlamındadır. Yüce Allah buyurur ki: "Evet, ey aslı temiz olan ruh, şikâyetin doğrudur. Fakat sabır tavsiyemi dinle ve sabret! Çünkü sabır daha iyidir." Bu şerefli beyitte, Mearic Suresi'nin başlangıcında geçen تعرج الملائكة والروح إليه في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة فاصبر صبرا جميلا (Mearic, 70/4-5) yani "Melekler ve ruh, yüceliklerin sahibi olan Hakk'a, miktarı elli bin yıl olan bir günde yükselir; şimdi güzel bir sabırla sabret!" ayet-i kerimesine işaret buyrulur.

"Nezih" pâk ve büyük ma'nâsınadır. Hak Teâlâ buyurur ki: "Evet, ey aslı pâk olan rûh, şikâyetin doğrudur. Fakat sabır tavsiyemi dinle ve sabret! Zîrâ sabır evlâdır." Bu beyt-i şerîfte Sûre-i Maâric'in ibtidâsında vâki' تعرج الملائكة والروح إليه في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة فاصبر صبرا جميلا (Maâric, 70/4-5) ya'nî "Melâike ve rûh, zi'l-maâric olan Hakk'a, mikdârı eli bin yıl olan bir günde urûc eder; imdi sabr-ı cemîl ile sabret!" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur.

414. Sabah yakındır, sus şamata etme! Ben senin için sa'y ediyorum, sen sa'y etme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

414. Sabah yakındır, sus şamata etme! Ben senin için çabalıyorum, sen çabalama!

Ey ruh, beden hapishanesinden özgür olma sabahı yakındır. Sus, bu yoğunluk âlemi zindanında ıstırap çekme! Sen, benim sıfatımın yansıdığı bir aynasın. Sende olan hal, benim halimdir. Gören benim. Suretin yansıması için aynanın çabasına gerek olmadığı gibi, senin de çabana ve ıstırabına gerek yoktur. Aynanın suretleri yansıtması için görenin çabası gereklidir. Bu sebeple çaba ve tecelli (ilahi görünme) bana aittir, sana değil.

"Ey rûh, cisim hapishanesinden âzâd olmak sabâhı yakındır. Sus, bu âlem-i kesâfet zindanında muztarib olma! Sen, benim sıfatımın ma'kesi olan bir âyînesin. Sende olan şe'n, benim şe'nimdir. Râî benim. Aks-i sûret için âyînenin sa'yine hâcet olmadığı cihetle, senin de sa'y ve ıztırabına hâcet yoktur. Ayînenin ma'kes-i suver olması için râînin sa'yi lâzımdır. Binâenaleyh sa'y ve tecellî bana âiddir, sana değildir.

## Köylünün da'veti sebebiyle efendinin köy tarafına gitmesi hikâyesinin bakıyyesi

415. Ey cesûr yâr, hadden ziyâde oldu, geri dön! Gör ki köylü efendiyi evine götürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

415. Ey cesur yâr, haddinden fazla oldu, geri dön! Gör ki köylü efendiyi evine götürdü.

Ey ilâhî hakikatleri ve bilgileri açıklama hususunda cesur olan dost, keşfettiğin ilâhî sırlar ve hakikatler, haddini aştı. Artık geri dön ve köylü ile efendi hikâyesine dön! Bak ki, köylü efendiyi evine götürdü. "Gürd" (گرد) şeci, dilir ve cesur anlamındadır.

"Ey hakâyık ve maârif-i ilâhiyyeyi beyân husûsunda cesûr olan dost, keşfettiğin esrâr ve hakâyık-ı ilâhiyye, haddini tecavüz etti. Artık geri dön ve köylü ile efendi hikâyesine rücû et! Bak ki, köylü efendiyi evine götürdü." "Gürd" (گرد) şecî ve dilîr ve cesûr ma'nâsınadır.

416. Ehl-i Sebe' kıssasını bir köşeye koy, onu söyle ki o efendi köye nasıl geldi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

416. Sebe halkının kıssasını bir kenara bırak, şunu söyle: O efendi köye nasıl geldi?

417. Köylü temellukta şîve etti. Nihayet efendinin hazmini ahmak etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

417. Köylü yaltaklanmada ustalık gösterdi. Sonunda efendinin ihtiyatını aptallığa çevirdi.

"Şîve"nin birçok anlamı vardır. Burada "hüner" ve "ustalık" anlamındadır. Yani, "Köylü, efendiyi köye davet etmek konusunda o kadar yaltaklandı ve dalkavukluk etti ve yaltaklanmada ustalık ve yetkinlik gösterdi ki, sonunda efendinin, bu kıssanın başında bahsedilen ihtiyat ve tedbir düşüncesi aptallığa dönüştü."

"Şîve"nin müteaddid ma'nâları vardır. Burada "hüner" ve "kemâl" ma'nâsınadır. Ya'nî, "Köylü, efendiyi köye da'vet etmek hakkında o kadar yaltaklandı ve temelluk etti ve temellukta hüner ve kemâl gösterdi ki, nihâyet efendinin, bu kıssa ibtidâsında bahs olunan hazm ve ihtiyât fikri hamâkate tebeddül etti."

418. Haber içinde haberden o sersem oldu; nihayet efendinin hazm zülali bulanık oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

418. Haber içinde haberden o sersem oldu; nihayet efendinin hazm zülali bulanık oldu.

Köylünün haber üzerine haber göndermesinden dolayı efendi sersemlemişti. Nihayet o efendinin yukarıda zikredilen âb-ı zülâl (saf su) gibi parlak olan hazmı ve ihtiyatı bulandı ve bozuldu.

Köylünün haber üzerine haber göndermesinden dolayı efendi sersemlemişti. Nihâyet o efendinin yukarıda zikr olunan âb-ı zülâl gibi parlak olan hazm ve ihtiyâtı bulandı ve muhtell oldu.

419. Onun çocukları da bu taraftan beğenmekte نرتع و نلعب'i sevinçle vurdular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

419. Onun çocukları da bu taraftan beğenmekte نرتع و نلعب'i sevinçle vurdular.

Köylünün ardı ardına gelen davet haberleri üzerine, bu taraftan efendinin çocukları da bu daveti hoş görmek ve beğenmek hususunda نرتع و نلعب yani "Yemiş yiyelim ve oynayalım!" naralarını sevinçle attılar. قَالُوا يَا أَبَانَا مَا لَكَ لا تَأْمَنَّا عَلَى يُوسُفَ وَإِنَّا لَهُ لَناصحون Sure-i Yûsuf'ta geçen نرتع و نلعب أرسله معنا غدًا يرتع ويلعب وإنا لَهُ لَحَافِظُونَ (Yûsuf, 12/12) yani "Yûsuf (a.s.)ın kardeşleri, babaları Ya'kūb (a.s.)a dediler ki: "Ey bizim babamız, sana ne oldu ki, Yûsuf üzerine bizi emin saymazsın, halbuki biz ona öğüt verenleriz, onu yarın bizimle beraber gönder, yemiş yesin ve oynasın! Biz muhakkak onu koruruz!" ayet-i kerimesinden alınmıştır. Nasıl ki ilerideki şerefli beyitte de işaret buyrulur.

Köylünün mütevâlî da'vet haberleri üzerine bu taraftan efendinin çocukları da, bu da'veti hoş görmek ve beğenmek hususunda نرتع و نلعب ya'ni "Yemiş yiyelim ve oynayalım!" na'ralarını sevinçle vurdular. قَالُوا يَا أَبَانَا مَا لَكَ لا تَأْمَنَّا عَلَى يُوسُفَ وَإِنَّا لَهُ لَناصحون Sure-i Yûsuf'ta vâki' نرتع و نلعب أرسله معنا غدًا يرتع ويلعب وإنا لَهُ لَحَافِظُونَ (Yûsuf, 12/12) ya'nî "Yûsuf (a.s.)ın kardeşleri, babaları Ya'kūb (a.s.)a dediler ki: "Ey bizim babamız, sana ne oldu ki, Yûsuf üzerine bizi emîn addetmezsin, halbuki biz ona nâsıhlarız, onu yarın bizimle beraber gönder, yemiş yesin ve oynasın! Biz muhakkak sûrette onu muhâfaza ederiz!" âyet-i kerîmesinden muktebestir. Nitekim âtîdeki beyt-i şerîfte de işâret buyurulur.

420. Yûsuf gibi ki, onu takdir-i acebden olan نرتع و نلعب baba sayesinden götürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

420. Yusuf gibi ki, onu şaşılacak takdirden olan "Yemiş yeriz ve oynarız" sözü, babasının gölgesinden ayırır.

Efendinin çocuklarının "Yemiş yeriz ve oynarız!" diye bağırmaları ve sevinmeleri, Yusuf (a.s.)ın olayına benzerdi. Nasıl ki Yusuf (a.s.)ın kardeşlerinin Yakup (a.s.)dan izin almak için "Yemiş yer ve oynarız!" sözlerini söylemeleri, Yüce Allah hazretlerinin şaşılacak takdirinden meydana geldi ve sonuçta Yusuf (a.s.)ın babası olan Yakup (a.s.)ın gölgesinden uzun bir süre mahrum kalmasına sebep oldu.

Efendinin çocuklarının نرتع و تلعب ["Yemiş yeriz ve oynanız!"] na'rasını vurmaları ve sevinmeleri, Yûsuf (a.s.)ın vak'asına müşâbih idi. Nitekim Yûsuf (a.s.)ın kardeşlerinin Ya'küb (a.s.)dan izin almak için يرتع و يلعب ["Yemiş yer ve oynar!"] sözlerini söylemeleri, Hak Teâlâ hazretlerinin acib olan takdîrinden vâki' oldu ve netîcede Yûsuf (a.s.)ın babası olan Ya'kūb (a.s.)ın sâyesinden müddet-i medîde mahrûmiyetine sebep oldu.

421. O oyun değildir, belki can oyunudur. O hîle ve mekr ve değāsazlıktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

421. O oyun değildir, aksine can oyunudur. O hile, mekr ve aldatmadır.

Gerek efendinin çocuklarının نرتع و نلعب ["Yemiş yeriz ve oynarız!"] demeleri ve gerek Yusuf (a.s.)'ın kardeşlerinin يرتع و يلعب yani "Yemiş yer ve oynar" demeleri oyun değildir. Bu görünüşteki oyunun içinde gerçekleşecek bir can oyunudur. Hile, mekr (gizli yönlendirme) ve aldatma tertibidir.

Gerek efendinin çocuklarının نرتع و نلعب ["Yemiş yeriz ve oynarız!"] demeleri ve gerek Yûsuf (a.s.)ın kardeşlerinin يرتع و يلعب ya'ni "Yemiş yer ve oynar" demeleri oyun değildir. Bu sûrî oyunun zımnında vâki' olacak bir can oyunudur. Hile ve mekr ve tezvîr tertîbidir.

422. Her ne şey ki, o seni yârinden ayrı atar, onu dinleme ki, ziyan tutar ziyan!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

422. Her ne şey ki, o seni yârinden ayrı atar, onu dinleme ki, ziyan tutar ziyan!

Seni dostundan ayıran şey, her ne olursa olsun, ona kulak asma! Çünkü muhakkak sana zararı vardır.

Seni dostundan ayıran şey, her ne olursa olsun, ona kulak asma! Zîrâ muhakkak sana zararı vardır.

423. Eğer o, yüz içinde yüz fāide olursa tutma! Ey fakîr, altın için hazîneden münkatı' olma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

423. Eğer o, yüz içinde yüz fayda olursa tutma! Ey fakir, altın için hazineden kopma!

Eğer seni dostundan ayıran o şey, sana birçok görünür faydalar sağlasa bile, sen ona önem verme! Görünür menfaatler için manevî faydaları terk etme! Birkaç altın için ey muhtaç, altın dolu olan hazineyi bırakma!

Eğer seni dostundan ayıran o şey, sana birçok sûrî fâideler te'mîn etse bile, sen ona ehemmiyet verme! Menâfi'-i sûriyye için fevâid-i ma'neviyyeyi terk etme! Birkaç altın için ey muhtaç, altın dolu olan hazîneyi bırakma!

424. Onu dinle ki, Yezdân ne kadar men'etti. Ashâb-ı Nebî'ye germ ve serd söyledi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

424. Onu dinle ki, Yezdân ne kadar men etti. Peygamber'in ashâbına sıcak ve soğuk söyledi.

Ey Hakk Yolcusu dinle ki, Yüce Allah Kur'an-ı Kerim'de dünyevî faydalara meyletmekten ne kadar men etti; ve Peygamber'in ashâbına bu hususta yumuşak ve sert bir şekilde sitem ve azarda bulundu.

Ey sâlik dinle ki, Hak Teâlâ hazretleri Kur'ân-ı Kerîm'de fevâid-i dünyeviyyeye meyilden ne kadar men' buyurdu; ve Peygamber'in ashâbına bu husûsta yumuşak ve sert ta'rîz ve tevbîhte bulundu.

425. Zîrâ ki kıtlık senesinde davul sesi üzerine, bila-tevakkuf cum'ayı batıl ettiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

425. Çünkü kıtlık senesinde davul sesi üzerine, hiç duraksamadan cumayı geçersiz kıldılar.

Kıtlık senesinde bir cuma günü, saygıdeğer sahabeler camide ve şanlı peygamberimiz de minberde hutbede idiler. Medine'ye kervan geldi ve halka haber vermek için davul çalmaya başladı. Camide davul sesini duyan sahabeler, erzak tedariki için hemen dışarı fırladılar. Camide ancak on kişi kaldı. Bunun üzerine Cuma Suresi'nde olan bu ayet-i kerime indi: وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (Cuma, 62/11) yani "Ve bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona dağıldılar ve seni ayakta bıraktılar. De ki: Allah katında olan şey, eğlenceden ve ticaretten daha hayırlıdır. Ve Yüce Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır." Ayet-i kerimede belirtilen "ticaret", kervanın getirdiği erzak alımı ve "eğlence"den kasıt da kervanın çaldığı davuldur. Ve şanlı peygamberimiz bu dağılma hakkında buyurdular ki: وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ خَرَجُوا جَمِيعًا لَأَضْرَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْوَادِيَ نَارًا yani "Muhammed'in nefsi kudret elinde olan Yüce Allah'a yemin ederim ki, eğer hepsi çıksalardı, Yüce Allah onların üzerine vadiyi ateş olarak alevlendirirdi!"

Kıtlık senesinde bir cum'a günü, ashâb-ı kirâm câmi'-i şerîfte ve Nebiyy-i zîşân Efendimiz dahi minberde hutbede idiler. Medîne-i Münevvere'ye kervan geldi ve halka ihbâr için davul çalmağa başladı. Câmide davul sesini duyan ashâb, zahîre tedariki için derhal dışarı fırladılar. Câmi'de ancak on kişi kaldı. Onun üzerine sûre-i Cum'a'da olan bu âyet-i kerîme nâzil oldu: وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (Cum'a, 62/11) ya'nî "Ve ticareti ve lehvi gördükleri vakit ona dağıldılar ve seni kāim olarak terk ettiler. De ki: Allah indinde olan şey, lehivden ve ticâretten hayırlıdır. Ve Allah Teâlâ rızık vericilerin hayırlısıdır." Âyet-i kerîmede beyân buyrulan "ticâret", kervanın getirdiği zahîre mübâyaası ve "lehv"den murâd dahi kervanın çaldığı davuldur. Ve nebiyy-i zîşân Efendimiz bu dağılma hakkında buyurdular ki: وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ خَرَجُوا جَمِيعًا لَأَضْرَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْوَادِيَ نَارًا ya'nî "Nefs-i Muhammed yed-i kudretinde olan Allah Teâlâ'ya yemin ederim ki, eğer hepsi çıksa idiler, Allah Teâlâ onların üzerine vâdîyi ateş olarak alevlendirirdi!"

426. Tâ ki başkalarının ucuz alması lâzım gelmesin, o satılmak üzere getirilmiş maldan nef'ini bizden onlar götürsün!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

426. Başkaları o satılmak üzere getirilmiş malı ucuza almasın, o maldan faydayı bizden önce onlar götürmesin!

"Namazı terk edip camiden dışarı fırlayan topluluk, kervanın getirdiği erzakları hemen başkaları ucuza kapatmasın ve o satılmak üzere getirilen maldan ucuzluk faydasını da bizden önce başvuranlar alıp götürmesinler düşüncesiyle dağıldılar." "Sarfe" fayda demektir ve "celeb" satmak için bir şehirden diğer şehire sürdükleri koyun ve eşya ve benzeri şeyler anlamındadır.

"Namazı terk edip câmi'den dışarı fırlayan tâife, kervanın getirdiği zahîreleri derhal başkaları ucuza kapatmak lâzım gelmesin ve o satılmak üzere getirilen maldan ucuzluk nef'ini de bizden evvel müracaat edenler alıp götürmesinler fikriyle dağıldılar." "Sarfe" nef' demektir ve "celeb" satmak için bir şehirden diğer şehire sürdükleri koyun ve eşyâ ve sâire ma'nâsınadır.

427. Peygamber, halvette namaz içinde, niyâz üzere iki üç fakîr ile sâbit kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

427. Peygamber, halvette namaz içinde, niyaz üzere iki üç fakir ile sabit kaldı.

"İki üç" ifadesi azlıktan kinayedir. Bu olayda Efendimiz, cami-i şerifte dördü Hulefa-i Raşidin olmak üzere, on kişi ile kalmışlardı. Abdullah ibn Mes'ud ve Bilal Habeşi (r.a.) hazretleri de kalanlar içinde idi.

"Dü se" (دو سه) ta'bîri kılletten kinâyedir. Bu vak'ada Efendimiz câmi'-i şerîfte dördü Hulefâ-yı râşidîn olmak üzere, on kişi ile kalmış idiler. Ve Abdullah ibn Mes'ûd ve Bilâl Habeşî (r.a.) hazretleri de kalanlar içinde idi.

428. Buyurdu: "Lehv ve davul ve ticâret niçin sizi bir Rabbânî'den kat' etti?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

428. Buyurdu: "Eğlence, davul ve ticaret niçin sizi bir Rabbânî'den kopardı?"

Şanlı peygamber Efendimiz buyurdu ki: "Eğlenceden ibaret olan dünya hayatı ve davul sesi ve ticaret, sizi Hakk tarafına ve hakikate davet eden ve Rabbânî olan bir Peygamber'den niçin koparıp ayırdı?"

Nebiyy-i zîşân Efendimiz buyurdu ki: "Lehvden ibaret olan hayât-ı dünyâ ve davul sesi ve ticâret sizi cânib-i Hakk'a ve hakikate da'vet eden ve Rabbânî olan bir Peygamber'den niçin kat'edip ayırdı?"

429. Muhakkak siz hayran olarak buğday tarafına dağıldınız; ondan sonra Peygamber'i ayakta hâlî bıraktınız.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

429. Şüphesiz siz hayran olarak buğday tarafına dağıldınız; ondan sonra Peygamber'i ayakta yalnız bıraktınız.

Yani "Ey Medine halkı, buğday sevgisinin üstün gelmesi sebebiyle hayran olarak camiden dağıldınız; sonra Rabbanî olan şanlı peygamberi hutbede ayakta yalnız ve tek başına bıraktınız!" Bu ve sonraki şerefli beyitler, yukarıda anılan yüce ayetin yüce anlamlarını açıklamaktadır. Bu yüce ayette ve bu şerefli beyitte, dünya sevgisi sebebiyle insân-ı kâmilin marifet huzurunu terk edip dağılanları da kınama ve eleştirme vardır.

Ya'nî "Ey ehl-i Medîne, buğday muhabbetinin galebesi sebebiyle hayrân olarak câmi'den dağıldınız; sonra Rabbânî olan Nebiyy-i zîşânı hutbede ayakta hâlî ve yalnız bıraktınız!" Bu ve âtîdeki beyt-i şerifler, yukarıda zikrolunan âyet-i kerîmenin maanî-i münîfesini tavzíhtir. Bu âyet-i kerîmede ve bu beyt-i şerifte, dünyâ muhabbeti sebebiyle insân-ı kâmilin huzûr-ı ma'rifetini terkedip dağılanları da tevbîh ve ta'rîz vardır.

430. Buğday için bâtıl tohum ektiniz ve o Hakk'ın Resûlü'nü bıraktınız.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

430. Buğday için bâtıl tohum ektiniz ve o Hakk'ın Resûlü'nü bıraktınız.

Buğday sevgisine yenik düşmekten dolayı kalbinize bâtıl olan nefis sevgisi tohumunu ektiniz. Ve o Hakk'ın Resûlü'nü terk edip, Allah'tan başkasının sevgisini, Allah sevgisine tercih ettiniz.

Buğday muhabbetine mağlûbiyetten dolayı kalbinize bâtıl olan hubb-i nefs tohumunu ektiniz. Ve o Hakk'ın Resûlü'nü terkedip, muhabbet-i mâsivâyı, muhabbet-i Hakk'a tercih ettiniz.

431. Onun sohbeti lehivden ve maldan hayırlıdır. Bak, kimi terkettin gözünü ov!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

431. Onun sohbeti eğlenceden ve maldan daha hayırlıdır. Bak, kimi terk ettin gözünü ov!

O Hak Resûlü'nün sohbeti ve huzuru, hayalden ibaret olan eğlenceden ve maldan daha hayırlıdır; onun huzuru Hak'tır ve daveti hakikattir. Bu sebeple, basiret gözündeki gaflet çapaklarını sil de dikkatle bir bak ki, kimi terk ettin? Yani hakikati hayale feda ettin!

O Hak Resûlü'nün sohbeti ve huzûru, hayâlden ibaret olan lehivden ve maldan hayırlıdır; onun huzûru Hak'tır ve da'veti hakikattir. Binâenaleyh, basar-ı basîretindeki gaflet çapaklarını sil de nazar-ı dikkatle bir bak ki, kimi terkettin? Ya'nî hakikati hayâle fedâ ettin!

432. Sizin hırsınıza bu yakîn olmadı mı ki, Rezzâk ve râzıkların hayırlısı benim!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

432. Sizin hırsınıza bu kesinleşmedi mi ki, rızık verenlerin ve rızık verenlerin en hayırlısı benim!

Ankaravî hazretleri "kendi kendine olmadı mı" ifadesini inkârî soru şeklinde tercüme etmiştir. Soru olmaksızın da bir anlamı olabilir. Yani "Sizin hırslı nefsinizin gözüne, rızık verici ve rızık verenlerin en hayırlısı ben olduğum kesin olarak görünmedi de, böylece Peygamber'imi ayakta bırakıp terk ettiniz mi?" demek olur.

خود نشد i Ankaravî hazretleri istifhâm-ı inkârî sûretinde tercüme buyurmuşlardır. İstifhamsız olmak dahi bir vecih olabilir. Ya'ni "Sizin harîs olan nefsinizin gözüne mübâlağa ile rızık verici ve rızık vericilerin hayırlısı ben olduğum yakînen görünmedi de, böyle Peygamber'imi ayakta bırakıp terkettiniz?" demek olur.

433. O ki, kendinden buğday gıda verir, sizin tevekküllerinizi ne vakit zâyi' koyar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

433. O ki, kendinden buğdaya gıda verir, sizin tevekküllerinizi ne zaman boşa çıkarır?

O Yüce Allah hazretleri ki, buğdaya kendi gayb hazinesinden gıda ve büyüme verir, eğer rızık konusunda o buğdayı yetiştiren Rezzâk'a (rızık veren) güvenip tevekkül etseniz, sizin bu tevekküllerinizi hiç boşa çıkarır mı?

O Hak Teâlâ hazretleri ki, buğdaya kendi hazîne-i gaybından gıdâ ve neşv ü nemâ verir, eğer rızık husûsunda o buğdayı yetiştiren Rezzâk'a i'timâd edip tevekkül etseniz, sizin bu tevekküllerinizi hiç zâyi' eder mi?

434. Buğday için mi ondan ayrı oldun ki, buğdayı gökten göndermiştir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

434. Buğday için mi ondan ayrı oldun ki, buğdayı gökten göndermiştir!

Garip şey! Allah Resûlü'nü buğday sevgisi için terk etmekle ne kadar muhakemesizlik ettin! Hele bir iyi düşün! Buğdayı gayb âleminden görünür âleme gönderen, âlemin rızık vericisi olan Allah'tan buğday için mi ayrıldın? Anlayış sahibi kişiler için bu uygun olur mu?

Garip şey! Hak Resûlü'nü buğday muhabbeti için terk etmekle ne kadar muhâkemesizlik ettin! Hele bir iyi düşün! Buğdayı âsumân-ı gaybdan âlem-i zuhûra gönderen Rezzâk-ı âlem olan Hak'tan buğday için mi ayrıldın? Ehl-i idrâk için bu lâyık olur mu?

## Doğanın kazları sudan sahrâya da'veti

435. Doğan kaza dedi ki: "Sudan kalk, tâ ki şeker dökücü olan sahraları göresin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

435. Doğan kaza dedi ki: "Sudan kalk, tâ ki şeker dökücü olan sahraları göresin!"

"Doğan"dan kasıt, şeytan ve "kaz"dan kasıt müminlerdir. "Kand-rîz" şeker dökücü anlamına gelen birleşik bir sıfattır. "Güzellik ve incelik saçan sahralar" demektir.

"Doğan"dan murâd, şeytan ve "kaz"dan murâd mü'minlerdir. "Kand-rîz" şeker dökücü ma'nâsına vasf-ı terkîbîdir. "Hüsn ve letâfet saçan sahrâlar" demek olur.

436. Akıl kaz ona der ki: "Ey doğan, uzak ol! Su bize kal'a-i emndir ve sürûrdur!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

436. Akıl ona der ki: "Ey doğan, uzak ol! Su bize güvenli bir kale ve sevinçtir!"

"Su"dan kasıt, şeriatın esasları ve tarikatın âdâbıdır. Yani "Yırtıcı bir doğan gibi olan şeytan, su gibi hayat veren şeriat esasları ve tarikat âdâbı içinde yaşayan müminlere: "Şeriat ve tarikat bağından çık ve nefse ait hazlar sahrasına gel ki, o şeker dökücü ve geçici lezzetler saçıcı olan o sahrayı göresin!" diye davet ettiği zaman, akıllı olan Hakk Yolcusu mümin ona der ki: "Ey doğan, benden uzaklaş! Çünkü bizim için şeriat ve tarikat, saldıran düşmanlara karşı emniyet ve sevinç veren bir kaledir."

"Su"dan murâd, erkân-ı şerîat ve âdâb-ı tarîkattir. Ya'ni "Bir yırtıcı doğan mesâbesinde olan şeytan, su gibi hayat veren erkân-ı şerîat ve âdâb-ı tarîkat içinde yaşayan mü'minlere: "Kayd-ı şerîat ve tarîkatten çık ve huzûzât-ı nefsâniyye sahrâsına gel ki, o şeker dökücü ve lezzât-ı 'âcile saçıcı olan o sahrâyı göresin!" diye da'vet ettiği vakit, âkıl olan mü'min-i sâlik ona der ki: "Ey doğan, benden uzaklaş! Zîrâ bizim için şerîat ve tarikat, mühâcim olan düşmanlara karşı emniyet ve sürûr-bahş olan bir kal'adır."

437. Şeytan, doğan gibi acele geldiği vakit, ey kazlar sakın su kal'asından dışarı gitmeyiniz!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

437. Şeytan, doğan gibi aceleyle geldiği zaman, ey kazlar, sakın su kalesinden dışarı çıkmayın!

438. Doğana deyiniz: "Git, git! Ey el tutucu muîn, bizim başımızdan geri dön!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

438. Doğana deyiniz: "Git, git! Ey el tutucu yardımcı, bizim başımızdan geri dön!"

Ankaravî nüshasında "guyend" yani "derler" ve Hind nüshalarında "gûyîd" şeklindedir; ve burada bu çoğul ikinci şahıs kipi uygun düşmektedir. "Pây-ı merd" "yardımcı, şefaatçi, muîn ve elden tutan" anlamlarındadır. "Dest-dâr" birleşik sıfat olup, "el tutucu" demektir. Ve "pây-ı merd"in sıfatıdır. Yani "Ey pây-ı merd ve destdâr" takdirindedir.

Ankaravî nüshasında "guyend" (گویند) ya'ni "derler" ve Hind nüshalarında (گوئید) sûretindedir; ve burada bu cem'-i muhâtab sîgası münâsib düşmektedir. "Pây-ı merd" "meded-kâr ve şefi' ve muîn ve destgîr" ma'nâlarınadır. "Dest-dâr" vasf-ı terkîbî olup, "el tutucu" demektir, Ve "pây-ı merd"in sıfatıdır. Ya'nî "Ey pây-ı merd ve destdâr" takdîrindedir.

439. "Biz senin da'vetinden berîyiz ve da'vet senin olsun ey kâfir! Senin bu sözünü biz işitmiyoruz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

439. "Biz senin davetinden uzağız ve davet senin olsun ey kâfir! Senin bu sözünü biz işitmiyoruz!"

"Ne-nûşîm" (نوشیم), "işitmek" anlamına gelen "Niyûşîden" (نیوشیدن) masdarının kısaltılmış hâli olup "ne niyûşîm" yerine kullanılmıştır. Yani "Ey kâfir olan İblis, biz senin davetine icabet etmiyoruz! Davet ettiğin nefse ait hazlar sahrası senin olsun. Senin sözün bizim kulağımıza girmez!"

"Ne-nûşîm" (نوشیم) "işitmek" ma'nâsına olan "Niyûşîden" (نیوشیدن) masdarının muhaffefinden olup نه نیوشیم yerinde kullanılmıştır. Ya'nî "Ey kâfir olan İblis, biz senin da'vetine icâbet etmiyoruz! Da'vet ettiğin huzûzât-ı nefsâniyye sahrâsı senin olsun. Senin sözün bizim kulağımıza girmez!"

440. "Hısn bizim için şekerdir ve şeker mahalli senin olsun. Ben senin hediyeni istemiyorum, bostan senin olsun!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

440. "Kale bizim için şekerdir ve şeker yeri senin olsun. Ben senin hediyeni istemiyorum, bostan senin olsun!"

"Şeriat ve tarikat kalesi bizim için şeker gibi lezzetlidir ve "şeker dökücü" diye nitelediğin nefse ait hazlar sahrası senin olsun! Ben senin bu hediyeni istemiyorum. O övdüğün bostan senin olsun." İkinci mısradaki بستان "sitânden" (almak) mastarından emir kipi olup "Ben senin hediyeni istemem, al senin olsun!" anlamını vermek de bir yöndür.

"Şerîat ve tarîkat kal'ası bizim için şeker gibi lezîzdir ve "şeker dökücü" diye tavsîf ettiğin huzûzât-ı nefsâniyye sahrâsı senin olsun! Ben senin bu hediyeni istemiyorum. O medhettiğin bostan senin olsun." İkinci mısra'daki بستان "sitânden" masdarından emr-i hâzır olup "Ben senin hediyeni istemem, al senin olsun!" ma'nâsını vermek dahi bir vecihtir.

441. Vaktâki can olur, gıdâ eksik gelmez. Vaktâki ordu vardır, bayrak eksik gelmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

441. Can olduğu zaman, gıda eksik gelmez. Ordu olduğu zaman, bayrak eksik gelmez.

Can bedende bulundukça, bedenin ihtiyaç duyduğu gıda eksik olmaz. Ordu var oldukça, elbette bayrağı da olur.

Can bedende bulundukça, bedenin muhtâç olduğu gıdâ eksik gelmez. Ordu mevcûd oldukça, elbette bayrağı olur.

## Efendi ve köylü hikâyesine rücû

442. Hazm edici efendi, çok özür getirdi. Serkeş olan şeytana çok bahane etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

442. Hazm edici efendi, çok özür getirdi. Serkeş olan şeytana çok bahane etti.

Bu başlık Ankaravî nüshasında yoktur, Hind nüshalarında mevcuttur. Ben, ilave edilmesini faydalı gördüm.

Yukarıda, hazmı ve ihtiyatı zikredilen şehirli efendi, serkeş şeytan gibi olan köylüye karşı çok özür diledi ve bahane getirdi.

Bu unvan Ankaravî nüshasında yoktur, Hind nüshalarında mevcûddur. Fakîr, ilâvesini fâideli gördüm.

Yukarıda, hazm ve ihtiyâtı zikr olunan şehirli efendi, serkeş şeytan gibi olan köylüye karşı çok özür diledi ve bahâne getirdi.

443. Dedi: "Şimdi mühim işlerim vardır, eğer gelirsem o muntazam olmaz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

443. Dedi: "Şimdi önemli işlerim var, eğer gelirsem o düzenli olmaz."

444. "Şah bana nâzik iş emretmiştir. Şah benim intizârımdan mızganmamıştır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

444. "Şah bana nâzik iş emretmiştir. Şah benim intizârımdan mızganmamıştır."

"Gunûden" (غنودن) "mızganmak"tır. Arapça "sine" kelimesinin karşılığıdır. Uyku hâlinin başlangıcına denir. Yani, "Memleketimizin hükümdarı, bana nâzik bir işin yapılmasını emretmiştir. Bu işi emrettiği gibi yerine getirdiğim haberini beklediğinden dolayı, gözünü bile kırpmamış ve uykusunu feda etmiştir."

"Gunûden" (غنودن) "mızganmak"tır. Arapça "sine" mukābilidir. Uyku hâlinin ibtidâsına derler. Ya'nî, "Memleketimizin hükümdârı, bana nâzik bir işin görülmesini emretmiştir. Bu işi emri vech ile îfâ etmiş olduğum haberini beklediğinden dolayı, gözünü bile kırpmamış ve uykusunu fedâ etmiştir."

445. Ben şahın emrini terke tâkat getiremem. Ben şahın indinde sarı yüzlü olamam.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

445. Ben şahın emrini terk etmeye güç yetiremem. Ben şahın yanında yüzü sararmış olamam.

"Rûy zerd şuden" (yüzü sararmak) utanmak ve mahcup olmaktan kinayedir. "Ben şahın emrini terk edip köye geldiğim için, onun huzurunda mahcup ve rezil olurum, utanırım. Bu sebeple ben bu durumu kabul edemem."

"Rûy zerd şuden" hacil olmak ve utanmaktan kinâyedir. "Ben şâhın emrini terk edip köye geldiğim için, onun huzurunda hacíl ve rüsvây olurum, utanırım. Binâenaleyh ben bu hâli kabûl edemem."

446. Her sabah ve her akşam husûsî çavuş erişir, benden bir menâs ister.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

446. Her sabah ve her akşam özel çavuş gelir, benden bir menâs ister.

"Menâs" kaçıp sığınacak yer, "kaçış ve sığınak" demektir; ve "kuvvet" anlamına da gelir. "Her sabah ve her akşam bana padişah tarafından özel bir çavuş gelir; padişah bana ısmarladığı bu işin kaçış ve sığınağı, yani sonucu ve sonu hakkında bilgi ister."

"Menâs" kaçıp sığınacak yer, "meferr ve melce'" demektir; ve "kuvvet" ma'nâsına da gelir. "Her sabah ve her akşam bana pâdişah tarafından husûsî bir çavuş gelir; pâdişah bana ısmarladığı bu işin meferri ve melcei, ya'ni neticesi ve hitâmı hakkında ma'lûmât ister."

447. Sen reva tutar mısın ki, köy tarafına geleyim? Ta ki sultan kaşına düğüm bıraksın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

447. Sen uygun görür müsün ki, köy tarafına geleyim? Ta ki sultan kaşına düğüm bıraksın!

"Darılıp kaş çatmak"tan kinayedir (dolaylı anlatım). Yani "Ey köylü, sen uygun görür müsün ki, ben köy tarafına geleyim ve padişahın işini yüzüstü bırakayım da padişah darılıp bana kaşlarını çatsın?"

"Darılıp kaş çatmak"tan kinâyedir. Ya'nî "Ey köylü sen câiz görür müsün ki, ben köy tarafına geleyim ve pâdişâhın işini yüz üstü bırakayım da padişah darılıp bana kaşlarını çatsın?"

448. Ondan sonra onun öfkesine nasıl çâre ederim? Meğer ki kendimi bundan dolayı diri olarak gömeyim!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

448. Ondan sonra onun öfkesine nasıl çare ederim? Ancak kendimi bundan dolayı diri olarak gömeyim!

"Padişahın öfkesine karşı alabileceğim hiçbir çare yoktur. Ancak onun öfkesini görmemek için kendimi diri diri toprağa gömeyim, başka çare yoktur!"

"Padişahın öfkesine karşı ittihâz edebileceğim hiçbir çare yoktur. Meğer ki onun öfkesini görmemek için kendimi diri diri toprağa gömeyim, başka çâre yoktur!"

449. Bu üslübdan o yüz özrü açık söyledi. Tedbirler Hakk'ın hükmü ile çift düşmedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

449. Bu üsluptan o yüz özrü açıkça söyledi. Tedbirler Hakk'ın hükmü ile çelişmedi.

O şehirli efendi, bu türden açıkça birtakım özürler beyan etti, fakat bu tedbir Hakk'ın hükmüne ve kazâsına uygun düşmedi.

O şehirli efendi, bu nevi'den açıkça birtakım özür beyân etti, fakat bu tedbir Hakk'ın hükmüne ve kazâsına muvâfik düşmedi.

450. Eğer âlemin zerreleri hîle dolayıcı olsa, âsumânın kazasıyla hiçtirler hiç!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

450. Eğer âlemin zerreleri hile yapsa, göğün kazasıyla hiçtirler, hiç!

Eğer âlemin bütün zerreleri tedbir yapsa, ilâhî kazâya karşı o tedbirlerin hiçbirisi sonuç vermez!

Eğer âlemin bilcümle zerreleri tedbîr yapıcı olsa kazâ-yı ilâhîye karşı o tedbîrlerin hiçbirisi müsmir olmaz!

451. Bu yeryüzü gökten nasıl kaçar? O kendisini ondan nasıl gizler?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

451. Bu yeryüzü gökten nasıl kaçar? O kendisini ondan nasıl gizler?

452. Gökten yeryüzü tarafına her ne gelirse, ne kaçacak yeri, ne çaresi, ne saklanacak yeri vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

452. Gökten yeryüzü tarafına her ne gelirse, ne kaçacak yeri, ne çaresi, ne saklanacak yeri vardır.

453. Onun üzerine güneşten ateş yağsa, o onun ateşinin önüne yüz komuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

453. Onun üzerine güneşten ateş yağsa, o, güneşin ateşinin önüne yüzünü koymuştur.

454. Ve eğer onun üzerine yağmuru tûfan ederse, onun üzerinde şehirleri vîrân ederse.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

454. Ve eğer onun üzerine yağmuru tufan ederse, onun üzerinde şehirleri viran ederse.

455. O Eyyub gibi onun teslîmi olmuştur. Ben esîrim her ne istersen getir, diye.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

455. O, Eyyub gibi teslim olmuştur. "Ben esirim, her ne istersen getir" diyerek.

İlâhî kazâ, göğe benzer; senin varlığın da yere benzer. Nasıl ki gökten yere ne gelse, "Ben senin esirinim, her ne istersen getir!" diyerek, Eyyub (a.s.)ın ilâhî belâya teslim olduğu gibi teslim olmuştur.

Kazâ-yı İlâhî, göğe ve senin vücûdun dahi zemîne benzer. Nitekim gökten yere ne gelse, "Ben senin esîrinim, her ne istersen getir!" diye, Eyyüb (a.s.)ın belâ-yı ilâhîye teslîm olduğu gibi teslîm olmuştur.

456. Ey kimse ki, sen bu zemînin cüz'üsün, baş çekme! Hükm-i Yezdân'ı gördüğün vakit kapıyı çekme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

456. Ey kimse ki, sen bu zeminin cüz'üsün, baş çekme! Yüce Allah'ın hükmünü gördüğün vakit kapıyı çekme!

Ey mümin Hakk Yolcusu, senin varlığın bu yeryüzünün bir parçasıdır. Bu sebeple, küllün olan yeryüzü gibi ilâhî hükme karşı sıkıntıya düşüp yüzünü ekşitme. İlâhî kazâyı gördüğün vakit ondan şikâyetçi olup rıza kapısını kapama!

Ey sâlik-i mü'min, senin vücûdun bu arzın cüz'üdür. Binâenaleyh küllün olan arz gibi hükm-i ilâhîye karşı muztarib olup yüzünü ekşitme. Kâzâ-yı ilâhîyi gördüğün vakit ondan müştekî olup rızâ kapısını kapama!

457. Mademki خَلَقْنَاكُم مِّن تُرَابٍ i işittin, senden toprak olmaklığı istedi, yüz çevirme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

457. Mademki خَلَقْنَاكُم مِّن تُرَابٍ sözünü işittin, senden toprak olmayı istedi, yüz çevirme!

Mademki Kur'ân-ı Kerîm'de Hacc sûresinin başında Yüce Allah'ın فانا خلقناكم من تراب (Hacc, 22/5) yani "Biz sizi topraktan yarattık" sözünü işittin ve kendinin toprağın bir parçası olduğunu anladın, bundan şu sonucu çıkar ki, Yüce Allah senden toprak gibi alçakgönüllü, itaatkâr ve boyun eğen olmanı istedi. Bu sebeple serkeşlikten vazgeç! Her hususta O'nun hükmüne itaat et!

Mâdemki Kur'ân-ı Kerîm'de sûre-i Hacc'ın ibtidâsında Hak Teâlâ hazretlerinin فانا خلقناكم من تراب (Hacc, 22/5) ya'nî "Biz sizi topraktan yarattık" sözünü işittin ve kendinin toprağın cüz'ü olduğunu anladın, bundan istidlâl et ki, Hak Teâlâ hazretleri senden toprak gibi mütevâzi' ve mutî' ve münkād olmanı istedi. Binâenaleyh serkeşlikten vazgeç! Her husûsta onun hükmüne mutî' ol!

458. "Gör ki, toprak için bir tohum ektim, toprak tozusun ve ben onu yükselttim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

458. "Gör ki, toprak için bir tohum ektim, toprak tozusun ve ben onu yükselttim!"

Ey insan, zikredilen ayet-i kerimenin içinde Yüce Allah buyurur ki: "Ben sizi topraktan yarattım, gör ki toprak içine ruh ve akıl ve idrak tohumu ektim. Sen toprağın tozusun. Ben keremimin rüzgarıyla o tozu aşağı mertebeden yüce mertebeye çıkardım ve en güzel biçimde diğer yaratılmışlar üzerine üstün insan yaptım."

Ey insan, zikrolunan âyet-i kerîmenin zımnında Hak Teâlâ buyurur ki: "Ben sizi topraktan yarattım, gör ki toprak içine rûh ve akıl ve idrâk tohumu ektim. Sen toprağın tozusun. Ben keremimin rüzgârıyle o tozu mertebe-i süfliyyetten mertebe-i ulviyyete çıkardım ve ahsen-i takvîm üzere sâir mahlûkat üzerine mufazzal insan yaptım."

459. "Diğer bir hamlede sen topraklığı san'at tut! Tâ ki seni cümle beyler üzerine bey yapayım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

459. "Diğer bir hamlede sen topraklığı sanat tut! Tâ ki seni bütün beyler üzerine bey yapayım!"

Şimdi ey insan, sen kendi aklına ve dirayetine ve cisminin uyumuna ve düzenine bakıp gururlanma! Sonuçta toprak tozusun vesselam. Bu hâlini düşün de kibir ve azametten vazgeç! Ve bu kemal devrinden sonra bir hamle daha yap! Sen topraklığı, yani toprağın tabiatı olan tevazuyu meslek edin! Ta ki senin manandaki noksanın dahi kemal mertebesine gelsin ve seni dünyanın, manaları eksik olan beyleri üzerine bey yapayım!

"İmdi ey insan, sen kendinin akıl ve dirâyetine ve cisminin tenâsüb ve intizâmına bakıp mağrûr olma! Nihâyet toprak tozusun vesselâm. Bu hâlini düşün de kibir ve azametten vazgeç! Ve bu kemâl devrenden sonra bir hamle daha yap! Sen topraklığı, ya'nî toprağın tabîatı olan tevâzu'u meslek ittihâz et! Ta ki senin ma'nândaki noksânın dahi mertebe-i kemâle gelsin ve seni dünyânın, ma'nâları nâkıs olan beyleri üzerine bey yapayım!"

460. "Su, yüksekten alçaklığa gider; ondan sonra alçaktan yükseğe gider."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

460. "Su, yüksekten alçaklığa gider; ondan sonra alçaktan yükseğe gider."

Yukarıdaki şerefli beyitte açıklanan manevî yükselişe özel bir örnektir. Yani, "Görmez misin su önce yağmur hâlinde yukarıdan aşağıya iner; ondan sonra yoğunluk mertebesinden buharlaşıp hafif hava zerrecikleri arasına karışıp yükselir. Bu sebeple ey insan, alçal ki yükselebilesin!" Ve hadis-i şerifte من تواضع رفعه الله , من تكبر حفضه الله yani "Yüce Allah tevazu eden kimseyi yükseltir ve kibirlenen kimseyi de Yüce Allah alçaltır" buyrulur.

Yukanki beyt-i şerîfte beyân buyurulan terakkî-i ma'nevîye bir misâl-i mahsüstür. Ya'nî, "Görmez misin su evvelâ yağmur hâlinde yukarıdan aşağıya iner; ondan sonra mertebe-i kesâfetten tebahhur edip havâ-yı nesîmî zerrâtı arasına karışıp yükselir. Binâenaleyh ey insan, alçal ki yükselesin!" Ve hadis-i şerifte من تواضع رفعه الله , من تكبر حفضه الله ya'nî "Allah Teâlâ tevâzu' eden kimseyi yükseltir ve tekebbür eden kimseyi de Allah Teâlâ alçaltır" buyurulur.

461. Buğday yukarıdan toprak altına gitti, ondan sonra o başak çâlâk oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

461. Buğday yukarıdan toprak altına gitti, ondan sonra o başak çâlâk oldu.

Tohumluk buğday, elden toprak altına ekildi, ondan sonra o buğday başak ve tekrar yeryüzünün üstüne çıkmaya çâlâk oldu. "Hind nüshaları"nda "hûşe-i çâlâk" (خوشه چالاك) şeklinde olup, "çâlâk" başağın sıfatı hâlindedir. Yani "Ondan sonra o toprak altına giden buğday tanesi, acele bir başak olup toprağın üstüne çıktı" demek olur.

"Tohumluk buğday, elden toprak altına ekildi, ondan sonra o buğday başak ve tekrar yeryüzünün fevkıne çıkmağa çâlâk oldu. "Hind nüshaları"nda "hûşe-i çâlâk" (خوشه چالاك) sûretinde olup, "çâlâk" başağın sıfatı hâlindedir. Ya'nî "Ondan sonra o toprak altına giden buğday tânesi, acele bir başak olup toprağın üstüne çıktı" demek olur.

462. Her meyvenin dânesi zemîne geldi, ondan sonra defînden başlar kaldırdı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

462. Her meyvenin tohumu toprağa geldi, ondan sonra topraktan başlar kaldırdı.

"Defin" burada "içine gömülen" anlamındaki toprak manasınadır. "Ser" baş anlamına geldiği gibi, "sır" kelimesiyle "gizli olan şey" anlamına da gelebilir. Yani "Her meyvenin tohumu ve çekirdeği yere ekildi, sonra o ekilen tohum gömülü olduğu yerden fidan olarak başlar kaldırdı." Yani dallar budaklar salıverdi. Veyahut o çekirdek, içinde gizli olan ağacı, meyveleri ortaya çıkardı.

"Defin" burada "medfünün-fih" olan zemîn ma'nâsınadır. "Ser" baş ma'nâsına olduğu gibi, sîn'in kesriyle ["sır"] "gizli olan şey" ma'nâsına da olabilir. Ya'nî "Her meyvenin dânesi ve çekirdeği yere ekildi, sonra o ekilen dâne medfün olduğu yerden fidân olarak başlar kaldırdı." Ya'nî dallar budaklar salıverdi. Veyâhut o çekirdek, bâtınında gizli olan ağacı, meyveleri ızhâr etti.

463. Feleğin ni'metlerinin aslı toprağa kadar aşağıya geldi. Temiz olan canın gıdâsı oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

463. Feleğin nimetlerinin aslı toprağa kadar aşağıya indi. Temiz olan canın gıdası oldu.

Bilinmeli ki, yerküre, uzayda güneş etrafında saniyede otuz kilometre mesafe katetmek suretiyle dönmektedir. Oluşum zamanından beri onun bu hızlı seyri elbette yüzeyinin cevherini aşındırması gerekir. Ra'd Suresi'nin sonunda yer alan أَوْلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا (Ra'd, 13/41) yani "Anlamı inkâr edenler görmezler mi ki, biz yeryüzünü etrafından eksiltiriz" ayet-i kerimesinde bu duruma işaret buyurulur. Bu sebeple dünyanın sonuna kadar yeryüzünün eksilen cevherinin yerine yenisi gelmesi için, yeryüzünün üstünden ilahi yardım olması lazımdır. Ve şimdiye kadar yeryüzünün uzayda esir sahası içindeki boşluğundan ne oranda eksiklik meydana gelip ne oranda telafi gerçekleştiği bilim erbabınca bilinmemektedir. Yalnız insan varlığına kıyasla çıkarım yapılabilir ki, yeryüzü cismi eskidiği zaman noksanını çabuk telafi edemez. Nasıl ki bir yaşlı adam ile bir genç adamın bedensel sarfiyatları arasında fark vardır. Ve yeryüzüne giren ve çıkan maddeler hakkında Yüce Allah Sebe Suresi'nin başında şöyle buyurur: يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَمَا كُنتُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (Hadîd, 57/4) Yani "Yüce Allah yeryüzüne giren şeyi ve yeryüzünden çıkan şeyi ve gökten inen şeyi ve göğe yükselen şeyi bilir; ve O Rahîm ve Gafûr'dur." Bu açıklamalardan anlaşılır ki, uzayda dönen feleğin nimetlerinin aslı yeryüzünün üstünden toprağa kadar aşağıya indi; ve ondan sonra temiz olan canın gıdası bulunan anlama dönüştü. Bu sebeple düşüşü yükselişine sebep oldu.

Ma'lûmdur ki, küre-i arz, fezâda güneş etrafında sâniyede otuz kilometre mesâfe kat'ı sûretiyle devr etmektedir. Zamân-ı tekevvününden beri onun bu sür'at-i seyri elbette sathının cevherini aşındırmak lâzım gelir. Sûre-i Ra'd'ın nihayetinde vâki' أَوْلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا (Ra'd, 13/41) ya'nî "Münkir-i ma'nâ olanlar görmezler mi ki, biz arzı etrâfından tenkîs ederiz" âyet-i kerîmesinde bu hâle işaret buyurulur. Binâenaleyh dünyânın sonuna kadar arzın eksilen cevherinin yerine yenisi gelmek için, arzın fevkınden imdâd-ı ilâhî olmak lâzımdır. Ve şimdiye kadar arzın fezâda sâha-i esîr içindeki boşluğundan ne nisbette noksan hâsıl olup ne nisbette telâfi vâki' olduğu erbâb-ı fence meçhüldür. Yalnız vücûd-i insânîye kıyâsen istidlâl olunabilir ki, cism-i arz eskidikçe noksânını çabuk telâfî edemez. Nitekim bir ihtiyâr adam ile bir genç adamın sarfiyyât-ı cismâniyyeleri arasında fark vardır. Ve arza giren ve çıkan mevâdd hakkında Hak Teâlâ sûre-i Sebe'in ibtidâsında şöyle buyurur: يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَمَا كُنتُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (Hadîd, 57/4) Ya'nî "Allah Teâlâ arza giren şeyi ve arzdan çıkan şeyi ve semâdan inen şeyi ve semâya urûc eden şeyi bilir; ve o Rahîm ve Ga- für'dur." Bu îzâhâttan anlaşılır ki, fezâda dönen feleğin ni'metlerinin aslı ar- zın fevkınden toprağa kadar aşağıya nüzûl etti; ve ondan sonra temiz olan canın gıdâsı bulunan ma'nâya inkılâb etti. Binâenaleyh sukūtu tereffu'una sebep oldu.

464. Vaktâki tevâzı'dan nûşî felekten aşağıya gitti, diri ve şecî olan adamın cüz'ü oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

464. Ne zaman ki tevazudan içen felekten aşağıya indi, diri ve cesur adamın bir parçası oldu.

Ne zaman ki feleğin nimetlerinin aslı ve cevheri olan maddeler, yüksekten alçağa indi, o maddelerin böyle alçalması ve tevazusu, ebedî hayata ve yüce mertebelere yükselmede cesur ve yiğit olan insanın bir parçası olmasına sebep oldu.

Vaktâki feleğin ni'metlerinin aslı ve cevheri olan mevâdd, yüksekten al- çağa gitti, o mevâddın böyle alçalması ve tevâzu'u, hayât-ı ebediyyeye (...?) ve merâtib-i ulyâya terakkîde cesûr ve şecî olan âdemin cüz'ü olmasına sebeb oldu.

465. Binânealeyh o cemâd, ademe mensûb sıfatlar oldu. Arşın yüksekliği üzerine şad olarak uçucu oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

465. Bu sebeple o cansız varlık, yokluğa ait sıfatlar oldu. Arşın yüksekliği üzerine sevinçle uçucu oldu.

Yani cansız varlık türünden olan gıda, insanın vücuduna geçip onun bir parçası olur. Çünkü o gıdadan insanın hem şekli hem de manası gelişir. Cisminde kan ve benzeri şeyler olur ve manasında da kuvvet ve fikir olur. Eğer fikir bozuk olursa, kuvveti kötü ameller meydana getirir ve bu kötü amellerin mana aleminde şekli ve eseri vardır. Bunların manevi suretleri yükselmek istediği zaman, gök kapısı açılmaz ve onların ulaşma yeri esir feleğidir. Ve esir feleği tabiat alemidir. Daha sonra bu kötü ameller emir gereğince siccine teslim edilirler. Nitekim ayet-i kerimede كَلًّا إِنَّ كتاب الفُجَّار لفي سجين (Mutaffifin, 83/7) [yani "Fâcirlerin kitabı siccindedir."] buyurulur. Ve eğer fikir salih olursa iyi ameller meydana getirir. Ve bu iyi amellerin de mana aleminde şekli ve eseri vardır. Ve bu amellerin sureti illiyyin alemine yükselir. Nitekim ayet-i kerimede كُلًّا إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِي عليين (Mutaffifin, 93/18) [yani "Ebrârın kitabı illiyyîndedir."] buyurulur. Bu konudaki diğer ayrıntılar Şeyh-i Ekber Muhyiddin Arabî hazretlerinin Tedbîrâtü'l-İlâhiyye isimli şerefli eserlerinin on birinci babında zikredilmiştir.

Ya'nî cemâd nev'inden olan gıdâ âdemin vücûduna intikal edip onun cüz'ü olur. Zîrâ o gıdâdan âdemin sûreti ve hem de ma'nâsı semirir. Cisminde kan ve sâire olur ve ma'nâsında da kuvvet ve fikir olur. Eğer fikir fâsid olursa kuvveti fenâ ameller vücûda getirir ve bu fenâ amellerin âlem-i ma'nâda sûreti ve eseri vardır. Bunların suver-i ma'neviyyeleri suûd etmek istediği vakit, bâb-ı semâ feth olmaz ve onların mahall-i vusûlü felek-i esîrðir. Ve fe- lek-i esîr âlem-i tabîattır. Ba'dehû bu kötü ameller emir mûcibince siccîne tevdî olunurlar. Nitekim ayet-i kerîmede كَلًّا إِنَّ كتاب الفُجَّار لفي سجين (Mutaffifin, 83/7) [ya'nî "Fâcirlerin kitabı siccindedir."] buyurulur. Ve eğer fikir sâlih olursa iyi ameller vücûda getirir. Ve bu iyi amellerin dahi âlem-i ma'nâda sûreti ve eseri vardır. Ve bu amellerin sûreti âlem-i illîyîne urûc eder. Nitekim âyet-i kerîmede كُلًّا إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِي عليين (Mutaffifin, 93/18) [ya'nî "Ebrârın kitabı illiyyîndedir."] buyurulur. Bu babtaki tafsilat-ı sâire Şeyh-i Ekber Muhyiddin Arabî hazretlerinin Tedbîrâtü'l-İlâhiyye nâmındaki eser-i şerîflerinin on birinci bâbında zikrolunmuştur.

466. Zîrâ evvelden diri cihandan geldik; tekrar alçaklıktan yükseğe gittik.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

466. Çünkü öncesiz olarak diri âlemden geldik; tekrar alçaklıktan yükseğe gittik.

Bizim izafî varlıklarımız, Hakk'ın varlığından ve mevcudiyetindendir. Ve sübûtî sıfatların imamı "Hayat"tır. Hakk'ın varlığı, başkalık elbisesiyle ruhanîlik mertebesine tenezzül buyurup, orada bizim ruhlarımız ortaya çıktı. Bu sebeple, bu aşağıların aşağısı mertebesi olan maddi yoğunluk âlemine biz öncesiz olarak o diri olan âlemden geldik; ve orada böyle cansız cisim ve cansız gıda yoktu. Tekrar bu alçak olan cansızlık mertebesinden, yüksek olan ruhanîlik mertebesine gittik; ve ruhanîlik mertebesinden dahi yükselip, ilâhî ilim mertebesindeki temayüzümüz (farklılaşmamız) mevcut olmakla beraber hakikî varlık mertebesinde başkalık elbisemizi soyunduk. Nasıl ki Hz. Pîr Mesnevî-i Şeriflerinde bu hakikati açıklayarak şöyle buyururlar: "Cansızlıktan öldüm ve bitki oldum, bitkilikten öldüm hayvan mertebesinde ortaya çıktım. Hayvanlıktan öldüm ve insan oldum. Şimdi ne korkayım, ne zaman ölmekten eksik kaldım? Diğer bir hamlede beşer mertebesinden ölürüm, tâ ki melek sınıfından baş ve kanat çıkarayım. Diğer defa da melek mertebesinden kurban olurum, o şey ki vehme gelmez, o olurum. Bu sebeple yokluk olurum; yokluk, erganun çalgısı gibi bana إنا إليه راجعون [yani "O'na dönücüleriz!"] (Bakara, 2/156) der."

Bilinmeli ki, bu iniş ve yükselişin sonu yoktur. Bu âlemde, şeriat nurlarından ve tarikat hallerinden ve hakikat sırlarından nasip alan kâmiller (olgun insanlar) yükselişlerini süratle bitirirler. Cismanî karanlıklarda boğulmuş kalanlar, uzun süreler boyunca tasfiye (arındırma) ve ibtilâdan (sınanmadan) sonra hakikî asıllarına dönerler. Nasıl ki ilerideki şerefli beyitte işaret buyurulur:

Bizim vücûdât-ı izâfiyyemiz, Hakk'ın vücûdundan ve varlığındandır. Ve sıfât-ı sübûtiyyenin imâmı "Hayat"tır. Vücûd-i Hak gayriyyet libâsıyle rûhiyyet mertebesine tenezzül buyurup, orada bizim ervâhımız zâhir oldu. Binâenaleyh, bu esfel-i sâfilîn mertebesi olan âlem-i kesâfete biz evvelce o diri olan cihandan geldik; ve orada böyle cism-i cemâdî ve gıdâ-yı cemâdî yok idi. Tekrar bu alçak olan cemâdiyyet mertebesinden, yüksek olan rûhâniyyet mertebesine gittik; ve rûhâniyet mertebesinden dahi yükselip, ilm-i ilâhî mertebesindeki temeyyüzümüz mevcûd olmakla beraber vücûd-ı hakîkî mertebesinde libâs-ı gayriyyetimizi soyunduk. Nitekim Hz. Pîr Mesnevî-i Şeriflerinde bu hakikati izâhan şöyle buyururlar: "Cemâdlıktan öldüm ve nebât oldum, nebâtlıktan öldüm hayvân mertebesinde zuhûr ettim. Hayvanlıktan öldüm ve âdem oldum. İmdi ne korkayım, ne vakit ölmekten noksân oldum? Diğer bir hamlede beşer mertebesinden ölürüm, tâ ki melâike sınıfından baş ve kanad çıkarayım. Diğer def'a da melek mertebesinden kurbân olurum, o şey ki vehme gelmez, o olurum. Binâenaleyh adem olurum; adem, erganun çalgısı gibi bana إنا إليه راجعون [ya'ni "O'na dönücüleriz!"] (Bakara, 2/156) der."

Ma'lûm olsun ki, bu nüzûl ve urûcun nihâyeti yoktur. Bu âlemde, envâr-ı şerîatten ve etvâr-ı tarîkatten ve esrâr-ı hakikatten behremend olan kâmiller urûclarını sür'atle bitirirler. Zulümât-ı cismâniyette müstağrak kalanlar, uzun müddetlerce tasfiye ve ibtilâdan sonra asl-ı hakîkîye rücû ederler. Nitekim âtîdeki beyt-i şerifte işâret buyurulur:

467. Cümle ecza إنا إليه راجعون diye söyleyici olarak taharrük içinde ve sükûn içindedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

467. Bütün parçalar "Biz şüphesiz O'na döneceğiz" diyerek hareket ve sükûnet içindedir.

Bu cansızlar âleminin bütün parçaları hareket ve titreşim içindedir; ve son derece hızlı hareket ve titreşimi sebebiyle sükûnet içindedir. Çünkü bu maddiyat ve cansızlar âlemini oluşturan birtakım atomlardır; ve atomlar da elektronlardan oluşmuştur ve elektronların titreşimleri çok hızlıdır. Çünkü elektrik dalgasının boyu kısaldıkça, bu dalganın saniyedeki titreşim sayısı da o oranda çoğalır. Nasıl ki üç bin metre boyundaki bir elektrik dalgası, saniyede yüz bin titreşim yapar. 300 metre boyundaki dalganın titreşimi saniyede bir milyondur. Günümüzde kısa boylu dalgaların ve üretim araçlarının gelişimi sayesinde, on beş santimetre boyunda fiilen elde edilen bir elektrik dalgasının titreşimi saniyede iki milyardır. Bu hâl, bütün âlem parçalarının bir tecelli (ortaya çıkış) ile var olduğunu ve diğer bir tecelli ile yok olduğunu bilimsel olarak bize hissettirir. Buna hakikat ehli "teceddüd-i emsâl" (benzerlerin yenilenmesi) derler. Şimdi her bir zerre, fiil diliyle "Biz Hakk'a dönücüleriz!" derken, gerçek aslına döner. Fakat yükselişinde arınmış ise yücelere gider, değil ise tabiat âlemine geri çevrilir.

Bu âlem-i cemâdın bilcümle eczâsı taharrük ve ihtizâz içindedir; ve son derece sür'atle taharrük ve ihtizâzı hasebiyle sükûn içindedir. Zîrâ bu mâddiyyât ve cemâdât âlemini teşkil eden birtakım atomlardır; ve atomlar da elektronlardan mürekkebdir ve elektronların ihtizâzâtı gâyet serîdir. Çünkü elektrik dalgasının tûlü kısaldıkça, bu dalganın sâniyede aded-i ihtizâzı da o nisbette çoğalır. Nitekim üç bin metre tûlündeki bir elektrik dalgası, sâniyede yüz bin ihtizâz eder. 300 metre tûlündeki dalganın ihtizâzı saniyede bir mil- yondur. Elyevm kısa tûl mevclerin ve vesâit-i istihsâliyyesinin tekemmülü sâyesinde, on beş santimetre tûlünde fiilen elde edilen bir elektrik dalgasının ihtizâzı sâniyede iki milyardır. Bu hâl bilcümle eczâ-yı âlemin bir tecellî ile mevcûd ve diğer tecellî ile ma'dûm olduğunu fennen bize ihsâs eder. Buna ehl-i hakikat "teceddüd-i emsâl" derler. İmdi her bir zerre, lisân-ı fiilî ile "Biz Hakk'a dönücüleriz!" deyici olduğu halde, asl-ı hakîkîye rücû' eder. Fakat urûcunda musaffâ ise illîyine gider, değil ise âlem-i tabîate reddolunur.

468. Eczâ-yı cihanda zikir ve tesbihleri göğe bir gulgule düşürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

468. Cihanın parçalarının zikri ve tesbihleri göğe bir gürültü düşürdü.

Bu şerefli beyitte, "Göklerde ve yerde olan şey O'na tesbih eder" anlamındaki يسبح له ما في السماوات وَالْأَرْضِ (Haşr, 59/24) ve "Hakk'ı hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; velâkin siz onların tesbihlerini idrâk edemezsiniz!" anlamındaki وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ (İsrâ, 17/44) ayet-i kerimelerine işaret buyurulur. Necmeddîn Kübrâ hazretleri buyururlar ki: "Onların tesbihleri sizin tesbihlerinizin cinsinden değildir. Yüce Allah, "Tenzîh ederim O en yüce ve ulu Zât'ı ki her bir şeyin melekûtu (gayb âlemi, iç yüzü) onun elindedir" anlamındaki فَسَبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ (Yâ-sîn, 36/33) buyurur. Ve "melekût", oluş âleminin bâtınıdır; ve o da ahirettir ve ahiret sırf hayattır, cansız değildir. Nasıl ki Yüce Allah, "Muhakkak ahiret yurdu için hayat vardır" anlamındaki وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ (Ankebut, 29/64) buyurulur. Şimdi sabit oldu ki, varlıkların zerrelerinden her bir zerre kendilerinin melekûtî lisanıyla tesbih ederler. Şimdi cisimlerimize ilişkin olan bu beş duyumuz, melekût âlemine yayılmış olan bu tesbih gürültülerini ve seslerini işitmemize engel ve mâni'dir. Çünkü bu duyular cansızlığa ve cisme ilişkindir. Ruhaniyet âlemi inkişaf etmedikçe bu tesbihler işitilemez. Nasıl ki Hz. Pîr bu Şerefli Mesnevî'lerinde buyururlar:

از جمادی عالم جانها روید غلغل اجزای عالم بشنوید

Yani "Cansızlıktan canlar âlemine gidiniz, âlemin parçalarının gürültüsünü dinleyiniz!"

Bu beyt-i şerîfte يسبح له ما في السماوات وَالْأَرْضِ (Haşr, 59/24) ya'nî "Göklerde ve yerde olan şey O'na tesbih eder" ve وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ (İsrâ, 17/44) ya'nî "Hakk'ı hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; velâkin siz onların tesbihlerini idrâk edemezsiniz!" âyet-i kerîmelerine işâret buyurulur. Necmeddîn Kübrâ hazretleri buyururlar ki: "Onların tesbihleri sizin tesbihleri- nizin cinsinden değildir. Hak Teâlâ hazretleri فَسَبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ (Yâ- sîn, 36/33) ya'nî "Tenzîh ederim O Zât-ı ecell ve a'lâ'yı ki her bir şeyin melekûtu onun yedindedir" buyurur. Ve "melekût", kevnin bâtınıdır; ve o da âhirettir ve âhiret hayât-ı sırftır, cemâd değildir. Nitekim Hak Teâlâ Hazretleri وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ (Ankebut, 29/64) ya'nî "Muhakkak dâr-ı âhiret için hayât vardır" buyurulur. İmdi sabit oldu ki, zerrât-ı mevcûdattan her bir zerre kendilerinin lisân-ı melekûtîsi ile tesbih ederler. İmdi cisimlerimize taalluk eden bu havâss-ı hamsemiz, âlem-i melekûte münteşir olan bu tesbih gulgulelerini ve sadâlarını işitmemize hicâb ve mâni'dir. Zîrâ bu havâss cemâdiyyete ve cisme taalluk eder. Alem-i rûhâniyyet inkişaf etmekdikçe bu tesbîhât işitilemez. Nitekim Hz. Pîr bu Mesnevî-i Şerîflerinde buyururlar: از جمادی عالم جانها روید غلغل اجزای عالم بشنوید Ya'ni "Cemadlıktan canlar âlemine gidiniz, eczâ-yı âlemin gulgulesini dinleyiniz!"

469. Vaktaki kaza nârencâtın ahengini yaptı, bir köylü bir şehirliyi mat etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

469. İlâhî kazâ sihirleri düzenleyince, bir köylü bir şehirliyi yendi.

"Nârencât", "nîrencât" kelimesinin yaygın yanlış telaffuzudur ve "nîrencât" çoğuldur, tekili "nîrenc"dir. Farsçası ise "nîreng"dir. "Sihirler ve tılsımlar" anlamına gelir. Yani, "İlâhî kazâ hükmünü yerine getirmek için sihirler göstermeye başlayınca, akıllı ve ihtiyatlı bir şehirliyi cahil bir köylü mağlup etti."

"Nârencât" "nîrencât"ın galat-ı meşhûrudur ve "nîrencât" cemi'dir, müfredi "nîrenc"dir. Ve fârîsîsi "nîreng"dir. "Sihirler ve tılsımlar" demektir. Ya'nî, "Vaktâki, kazâ-yı ilâhî hükmünü infâz için sihirler göstermek âhengine başladı, akıllı ve ihtiyatlı olan bir şehirliyi bir câhil köylü mağlûb etti."

470. Binlerce hazm ile efendi mat oldu, o seferden ma'riz-ı âfâta gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

470. Binlerce hazımla efendi mat oldu, o seferden afetlerin ortaya çıktığı yere gitti.

"Ma'riz" (معرض) aslında "ortaya çıkış yeri" anlamındadır. "Falan helak olma yerindedir" ifadesi kıyasa aykırı olarak kullanılır. Bu şerefli beyitteki "afetlerin ortaya çıktığı yer" de bu türdendir. Yani "Şehirli efendi binlerce ihtiyatlı düşünceyle birlikte köylüye yenildi ve o köye yaptığı seferden dolayı afetlerin ortaya çıktığı yere gitti."

"Ma'riz" (معرض) hadd-i zatında "zuhûr mahalli" ma'nâsındadır. "Falan ma'riz-ı helâktedir" ta'bîri kıyâsa muhâlif olarak müsta'meldir. Bu beyt-i şerîfteki "ma'riz-ı âfât" dahi bu kabîldendir. Ya'nî "Şehirli efendi binlerce fikr-i ihtiyât ile beraber köylüye mağlûb oldu ve o köye seferinden dolayı âfât mahalline gitti."

471. Onun i'tikādı kendi sebâtı üzerinde idi. Gerçi dağ idi, yarım sel onu kaptı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

471. Onun inancı kendi sebatı üzerindeydi. Gerçi dağ gibiydi, yarım sel onu sürükledi.

Efendi, köye gitmenin uygun olmayacağı inancında sebat ediyordu. Fakat ilâhî kazâ (Allah'ın küllî hükmü) etkisiyle, kendisinin sabit ve sağlam bir dağ gibi olan inancını, yarım sel gibi olan köylünün vaatleri yerinden sarstı.

Efendi, köye gitmek münasib olmayacağı i'tikādında sebât üzere idi. Fakat kazâ-yı ilâhî te'sîriyle kendisinin sâbit ve râsih bir dağ gibi olan i'tikādını, yarım sel gibi olan köylünün mevâîdi yerinden sarstı.

472. Vaktaki kaza felekten başını dışarıya çıkardı, akıller hep kör ve sağır olurlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

472. Kader, gayb âleminden başını dışarıya çıkardığında, akıllar hep kör ve sağır olurlar.

İlâhî kader, gayb âlemi feleğinden başını bu izafî varlık âlemine çıkardığı zaman, akıllıların akılları ve tedbirleri gider, hepsi kör ve sağır olurlar.

Kazâ-yı ilâhî âlem-i gayb feleğinden başını bu vücûd-i izâfî âlemine çıkardığı vakit, âkıllerin akılları ve tedbîrleri gider, hepsi kör ve sağır olurlar.

473. Balıklar, denizden dışarıya düşerler; tuzak uçan kuşu zebûn olarak tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

473. Balıklar, denizden dışarıya düşerler; tuzak uçan kuşu zayıf düşürerek tutar.

Balıkların hayatı sudan olduğu hâlde, ilâhî kazâ gelince denizden dışarıya atılıp halka yem olurlar. Aynı şekilde kuşlar tuzağa tutulmaktan çok sakındıkları hâlde, ilâhî kazâ gelince âciz bir hâlde gelip tuzağa tutulurlar.

Balıkların hayatı sudan olduğu halde kazâ-yı ilâhî gelince denizden dışarıya atılıp tu'me-i halk olurlar. Ve kezâ kuşlar tuzağa tutulmaktan gâyet ihtirâz ettikleri halde kazâ-yı ilâhî gelince âciz bir halde gelip tuzağa tutulurlar.

474. Hatta peri ve şeytan şişe içinde olur. Belki bir Hârût Babil'e gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

474. Hatta peri ve şeytan şişe içinde olur. Aksine bir Harut Babil'e gider.

İlâhî kazânın üstünlüğü o derecededir ki, peri ve şeytan, latiflikleri ve varlıksal kuvvetleriyle beraber, şişe içinde kayıtlı ve hapsedilmiş olurlar. Nasıl ki, Süleyman (a.s.)'ın perilerden birçoğunu şişe içinde hapsedip denize attığı rivayet olunur. Ve aynı şekilde Harut ve Marut melek olmakla beraber, ilâhî kazâ sonucu olarak, Babil kuyusunda azaba uğrarlar. Bu Harut ve Marut kıssası hakkındaki bilgiler yukarıda geçti.

Kazâ-yı ilâhînin galebesi o derecededir ki, peri ve şeytan letâfet ve kuvvet-i vücûdiyyeleriyle beraber, şişe içinde mukayyed ve mahbûs olurlar. Nitekim, Süleyman (a.s.)ın perilerden birçoğunu şişe içinde hapsedip denize at- tığı rivâyet olunur. Ve kezâ Hârût ve Mârût melek olmakla beraber, kazâ-yı ilâhî neticesi olarak, Bâbil kuyusunda mübtelâ-yı azâb olurlar. Bu Hârût ve Mârût kıssası hakkındaki ma'lûmât yukarılarda geçti.

475. Bir kimsenin gayri ki, kaza içinde içeriye kaçtı, onun kanını hiçbir terbî' dökmedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

475. Bir kimse ki, kazâ içinde içeriye kaçtı, onun kanını hiçbir terbî' dökmedi.

Kazâ, Hakk'ın toplu/icmâlî küllî hükmüdür. Şimdi bu şekil âleminde ilâhî kazâ geldiği zaman, "Allah'a kaçınız!" (Zâriyât, 51/50) ayet-i kerimesi gereğince, bu hükmün hâkimi olan Hakk'a kaçan kimsenin kanını hiçbir düşmanlık dökmedi. "Terbî'" burada ilm-i nücûm (yıldız bilimi) terimlerindendir. İki yıldızın dördüncü evden birbirine bakmasına derler. Örneğin birinin Koç ve diğerinin Yengeç burçlarında bulunması bu türdendir. Ve bu durum kimlerin yıldızları arasında meydana gelirse, yarım düşmanlığa işaret eder.

Kazâ, Hakk'ın hükm-i küllî-i icmâlîsidir. İmdi bu âlem-i sûrette kazâ-yı ilâhî geldiği vakit ففروا إلى الله (Zâriyât, 51/50) ya'nî "Allah'a kaçınız!" âyet-i kerîmesi mûcibincé bu hükmün hâkimi olan Hakk'a kaçan kimsenin kanını hiçbir düşmanlık dökmedi. "Terbî'" burada ilm-i nücûm ıstılâhâtındandır. İki yıldızın dördüncü hâneden birbirine nazar etmesine derler. Meselâ birinin Ha- mel ve diğerinin Seretân burçlarında vâki' olması bu kabîldendir. Ve bu hal kimlerin yıldızları arasında vâki' olursa yarım düşmanlığa delâlet eder.

476. Onun gayri ki kazâya kaçasın, hiç hîle ondan sana halâs vermez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

476. Ondan başka ki kazâya sığınasın, hiçbir hile ondan sana kurtuluş vermez.

Eğer kazâda, kazânın içinde olan Hakk'a sığınmaktan başka bir şekilde kazâya sığınır ve kazâya yönelir ve bakışını Hak'tan ayırıp o kazâyı def etmek için türlü türlü tedbirler yapmaya kalkışırsan, seni o ilâhî kazâdan hiçbir hile ve tedbir kurtaramaz.

Eğer kazâda, kazânın içerisi olan Hakk'a kaçmanın gayri olarak kazâya kaçar ve kazâya teveccüh eder ve nazarını Hak'tan ayırıp o kazâyı def' için türlü türlü tedbirler yapmağa teşebbüs edersen, seni o kazâ-yı ilâhîden hiçbir hîle ve tedbîr kurtaramaz.

## Ehl-i Darvân'ın fakirlerin zahmeti olmaksızın bağları toplamaları için fakirlere hîle etmesi kıssasıdır

477. Ashab-ı Darvân'ın kıssasını okumuşsun; imdi niçin hîle arayıcılıkta kalmışsın?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

477. Darvân Ashabı'nın kıssasını okumuşsun; şimdi niçin hile arayıcılıkta kalmışsın?

"Darvân" Yemen'de San'a şehrine iki fersah mesafede bulunan bir köyün adıdır. "Katâf" kaf harfinin fethi ve kesresiyle "bağdan üzüm toplamak" anlamına gelir. Yani "Darvân köyünün halkı, bağları toplarken fakirler başlarına üşüşüp kendilerine zahmet vermemeleri için o fakirler aleyhine hile yaptılar."

Ey mümin, sen Darvân köyü halkının kıssasını Kur'an-ı Kerim'de Nûn Suresi'nde bulunan إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ وَلَا يَسْتَثْنُونَ فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِّن رَّبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ (Kalem, 68/17-19) yani "Biz Mekke Ashabı'nı, Darvân köyündeki bahçe sahiplerini imtihan ettiğimiz gibi imtihan ettik; ve onlar fakirlerin hisselerini ayırmadılar. Şimdi onlar uykuda oldukları halde, o bahçenin üzerine Rabbin tarafından dönücü bir bela döndü" ayet-i kerimesini okudun. Bu Darvân halkının kıssası V. ciltte de gelecektir. Burada kıssanın kısaca beyanı şudur ki: O köyde salih bir adamın gayet muhteşem bir bağı vardı. Onun mahsullerinden fakirlerin hissesini ayırırdı. Onun vefatından sonra evlatları, babalarının hayatta olduğu zamanda bağdan mahsul almaya alışmış olan fakirlerin haberi olmaksızın, mahsulü gizlice toplamaya karar verdiler. Onların bu hile ve cimriliklerinin uğursuzluğundan o bağa ilahi taraftan bir afet geldi. Ey mümin, hal böyle iken niçin hileden ve cimrilikten vazgeçmezsin?

"Darvân" Yemen'de San'a şehrine iki fersah mesafede vâki' bir köyün adıdır. "Katâf" kaf'ın fethi ve kesriyle "bağdan üzüm toplamak" ma'nâsınadır. Ya'nî "Darvân karyesinin halkı, bağları toplarken fukarâ tâifesi başlarına üşüp kendilerine zahmet vermemeleri için o fukarâ aleyhine hîle yaptılar."

Ey mü'min, sen Darvân karyesi halkının kıssasını Kur'an-ı Kerîm'de Sûre-i Nûn'da vâki' إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ وَلَا يَسْتَثْنُونَ فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِّن رَّبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ (Kalem, 68/17-19) ya'nî "Biz ashâb-ı Mekke'yi Darvân karyesindeki bağçe sahiplerini mübtelâ ettiğimiz gibi mübtelâ ettik; ve onlar fukarânın hisselerini ayırmadılar. İmdi onlar uykuda oldukları halde, o bağçenin üzerine Rabb'in tarafından dönücü bir belâ döndü" âyet-i kerîmesini okudun. Bu ehl-i Darvân kıssası V. ciltte dahi gelecektir. Burada kıssanın icmâlen beyânı budur ki: O karyede sâlih bir adamın gâyet muhteşem bir bağı var idi. Onun mahsûlâtından fukarânın hissesini tefrîk ederdi. Onun vefâtından sonra evlâtları babalarının zamân-ı hayâtında bağdan mahsûl almağa alışmış olan fukarânın haberi olmaksızın, mahsûlü gizlice toplamağa karar verdiler. Onların bu hîle ve buhüllerinin uğursuzluğundan o bağa taraf-ı ilâhîden bir âfet geldi. Ey mü'min, hal böyle iken niçin hîleden ve buhülden vazgeçmezsin?

478. Birkaç akrep iğneli hîle ettiler ki, birkaç fakîrin rızkından götürsünler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

478. Birkaç akrep iğneli hile ettiler ki, birkaç fakirin rızkından götürsünler.

Ahlakı akrep iğnesi gibi halkı sokan birkaç kişi, birkaç fakirin rızkını almak için hile yaptılar.

Ahlâkı akrep iğnesi gibi halkı sokan birkaç şahıs, birkaç fakîrin rızkını almak için hîle ettiler.

479. Gece, bütün gece mekr düşündüler. Bu kadar Amr ve Bekr yüz yüze gelmiş olduğu halde.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

479. Gece, bütün gece tuzak düşündüler. Bu kadar Amr ve Bekr yüz yüze gelmiş olduğu halde.

"Sigâlîden" kelimesi, sîn harfinin esreli okunmasıyla "düşünmek ve düşmanlık ve husumet göstermek" anlamına gelir. "Amr ve Bekr"den kasıt, köyün hisse alan bilinen fakirleridir. Yani "Köyün hisse almaya alışmış olan bu kadar fakiri yüz yüze gelip, hisselerini alma vaktinin geldiğini birbirleriyle müzakere ettikleri halde, bu cimri efendiler bütün gece onları bu hisselerinden engellemek için hile ve dolap düşündüler."

"Sigâlîden" sîn'in kesriyle "düşünmek ve düşmanlık ve husûmet göstermek"tir. "Amr ve Bekr" den murâd, karyenin hisse alan ma'lûm fukarâsıdır. Ya'nî "Karyenin hisse almağa alışmış olan bu kadar fukarâsı yüz yüze gelip, hisselerini almak vakti geldiğini birbirleriyle müzakere ettikleri halde, bu bahîl efendiler bütün gece onları bu hisselerinden men' etmek için hîle ve dolap düşündüler."

480. O kötüler, sırları gizli söylediler, ta ki onu Hudâ'nın anlaması lazım gelmesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

480. O kötüler, sırları gizli söylediler, ta ki onu Allah'ın anlaması gerekmesin.

O sersemler, Yüce Allah'ın kendi içlerinde gizlediklerini bilmemesi için, kendi aralarındaki sırları gece gizlice konuştular.

O sersemler Hak Teâlâ kendi zamîrlerine muttali' olmamak için kendi aralarındaki sırlarını gece gizli konuştular.

481. Çamur, çamur swayıcıya kötü düşündü. El gönülden gizli bir iş yapar mı?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

481. Çamur, çamuru sıvayana kötü düşündü. El gönülden gizli bir iş yapar mı?

O sersemlerin, Allah duymasın diye gizli konuşmaları, çamurun, çamuru yoğurup sıvayarak çeşitli şekillere sokan çömlekçiye karşı düşmanlık ve husumet düşünmesine benzer. Çünkü Yüce Allah insanı yoğun olan topraktan yarattı; ve kendi Zâtı bütün eşyanın bâtınının bâtınıdır ve hayatın canıdır. Ve âlem sûreti o canın âletidir. Şimdi insan eliyle bir iş yapacağı zaman kendi kalbinden ve canından gizli olarak yapabilir mi? Bu asla mümkün değildir. Nitekim ayet-i kerîmede وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (Mülk, 67/13-14) yani "Sözünüzü ister gizleyin ve ister açığa vurun, muhakkak Yüce Allah gönüllerde olana âlimdir ve kalbe vâkıftır. Yaratan bilmez mi? Halbuki o latîf olup bütün eşyanın bâtınıdır ve onların hallerine zevkî ilim (doğrudan tecrübe ile elde edilen bilgi) ile vâkıftır" buyurulur. Beyit: "Allah cihanın canıdır ve cihan hep bedendir, melek sınıfları bu tenin duyularıdır. Felekler ve üç âlemdeki varlıklar (maden, bitki, hayvan) ve unsurlar hep uzuvlardır. İşte ancak tevhid budur. Başkaları hep kesrettir (çokluktur)."

O sersemlerin, Hak duymasın diye gizli konuşmaları, çamurun, çamuru yoğurup sıvayarak eşkâl-i muhtelifeye koyan çömlekçiye karşı düşmanlık ve husûmet düşünmesine benzer. Zîrâ Hak Teâlâ hazretleri insanı kesîf olan arzdan yarattı; ve kendi zâtı bilcümle eşyânın bâtınının bâtınıdır ve hayatın canıdır. Ve sûret-i âlem o canın âletidir. İmdi insan eliyle bir iş yapacağı vakit kendi kalbinden ve canından gizli olarak yapabilir mi? Bu aslâ mümkin değildir. Nitekim âyet-i kerîmede وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (Mülk, 67/13-14) ya'nî "Sözümüzü ister gizleyin ve ister ızhâr edin, muhakkak Hak Teâlâ sadra alîmdir ve kalbe vâkıftır. Yaratan bilmez mi? Halbuki o latîf olup bilcümle eşyânın bâtınıdır ve onların ahvâline ilm-i zevkî ile vâkıftır" buyurulur. Beyit: "Hak cihânın cânıdır ve cihan hep bedendir, melâike sınıfları bu tenin havâssidir. Eflâk ve mevâlîd-i selâse ve anâsır hep a'zâdır. İşte ancak tevhîd budur. Başkaları hep kesrettir."

482. Dedi: "Yaratan senin hevânı bilmez mi, muhakkak senin sırrında sıdk mı vardır, yahut temelluk mu vardır?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

482. Dedi: "Yaratan senin hevesini bilmez mi, muhakkak senin sırrında doğruluk mu vardır, yahut dalkavukluk mu vardır?"

Yukarıdaki ayet-i kerimeye işarettir. Yani "Senin hevesini ve muhabbetini yaratan Yüce Allah bilmez mi ki, senin sırrında doğruluk mu vardır, yoksa yalancılık mı vardır?" Hind nüshalarında "güft" (گفت) yerine "keyf" (کیف) yazılmıştır. Yani "Senin hevesini yaratan nasıl bilmez?" demek olur.

Yukarıdaki âyet-i kerîmeye işarettir. Ya'nî "Senin hevânı ve muhabbetini yaratan Hak Teâlâ bilmez mi ki, senin sırrında sıdk mı vardır, yoksa yalancılık mı vardır?" Hind nüshalarında "güft" (گفت) yerine "keyf" (کیف) yazılmıştır. Ya'ni "Senin hevânı yaratan nasıl bilmez?" demek olur.

483. Sabahleyin giden müsafirden nasıl gafil olur, yarınki günde mesvâsı neresi olduğunu muayene eden kimse?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

483. Yarınki günde kalacağı yerin neresi olduğunu araştıran kimse, sabahleyin yola çıkan yolcudan nasıl gafil olur?

484. Nereye indi, ya nereye çıktı; ona teveccüh etti ve adedi ihsâ eyledi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

484. Nereye indi, ya nereye çıktı; ona yöneldi ve sayısını saydı.

Bu iki şerefli beytin kelime kelime tercümesi böyledir. Yukarıya bağlanışının yönü ve anlamlarının keşfi hakkında ne Ankaravî ne de Hind nüshalarında açık bir ifade göremedim. Nihayet bana, fakire görünen anlam şu oldu: "Sabah vakti"nden kasıt, eşyanın hakikatlerinin birbirinden ayrıştığı "vâhidiyyet" (birlik mertebesi) ve "ilâhî ilim" mertebesidir. "Zaîn"den, yani "misafir"den kasıt, o hakikatlerin hakiki varlığın mertebelerinde iniş ve çıkış yolculuklarıdır. "Mesvâ"dan kasıt, her bir hakikatin ve tekil sabit hakikatin doğru yollarının sonudur. Bu doğru yollardan biri hidayet, diğeri dalalet yolu olup, birinin sonu ve varış yeri cennet, diğerinin sonu ve varış yeri cehennemdir. "Nereye indi?" ifadesiyle siccîn âlemine (en aşağı mertebe), "Nereye çıktı?" ifadesiyle illiyyîn âlemine (en yüce mertebe) ve قد تولاه yani "Ona yöneldi" ifadesiyle misafirin doğru yolunun sonuna ve "adedin sayılması" ile de mazhar olduğu özel Rabbi olan ismin hazinesinde saklı olan sayısal hükümlerin ve eserlerin her bir mertebede fiilen sayılmasına işaret buyrulur. Burada وأحصى كل شيء عددا (Cinn, 72/28) [yani "Her şeyi bir bir saymıştır"] ve وكل شيء أحصيناه في إمام مبين (Yâsîn, 36/12) [yani "Biz her şeyi apaçık bir kitapta sayıp yazdık"] ayet-i kerimelerine de işaret vardır. Buna göre bu beyitlerin, bu anlamlara göre yukarıya bağlanışı şöyle olmak gerekir: "Yüce Allah senin yoğun varlığını kendi varlığından ve mevcudiyetinden yarattı. Onun varlığı latif olup, senin bâtının oldu; ve senin hallerini uzaktan görmekle değil, aksine senin senliğin ile bilmekle bildi; ve senin hakikatin ve tekil sabit hakikatin onun varlığında yine onun ilmi suretinden ibaret olup, tecellî sabahı olan vâhidiyyet mertebesinden ruh ve misal ve şehadet mertebelerine yolculuk eden bir "misafir" oldu. Bu sebeple Hak, kendi varlığının mertebelerinde yolculuk eden bu misafirden nasıl gafil olur? Yarınki günde şehadet mertebesinin yok oluşundan sonra tecellî hükmü ahiret yolculuğuna intikal ettiği takdirde onun varış yeri ve doğru yolunun sonu neresi olduğunu gözlem ve inceleme ile bilen Hak hiç gafil olur mu? O misafirin yöneldiği bu varış yerini ve onun özel Rabbi olan ismin hazinesinden zuhur edecek eser ve hükümlerin fiilen sayılmasını hiç bilmez mi?" (Doğrusunu en iyi Allah bilir.)

Bu iki beyt-i şerîfin kelime be-kelime tercümesi böyledir. Yukarıya rabtının vechi ve keşf-i maânîsi hakkında gerek Ankaravî ve gerek Hind nüshalarında vâzıh bir ibâre göremedim. Nihâyet fakîre lâyih olan ma'nâ şu oldu: "Sabah vakti"nden murâd hakāyık-ı eşyanın yekdiğerinden temeyyüz ettiği "vâhidiyyet" ve "ilm-i ilâhî" mertebesidir. "Zaîn"den ya'nî "müsafir"den murâd, o hakäyıkın vücûd-i hakîkînin merâtibinde nüzûl ve urûc seferleridir. "Mesvâ"dan murâd, her bir haķîkat ve ayn-ı sâbitenin sırât-ı müstakimlerinin müntehâsıdır. Bu sırât-ı müstakîmin birisi hidâyet ve diğeri dalâlet yolu olup, birinin müntehâsı ve mesvâsı cennet ve diğerinin müntehâsı ve mesvâsı cehennemdir. "Nereye indi?" ta'bîriyle âlem-i siccîne, "Nereye çıktı?" ta'bîriyle âlem-i illiyyîne ve قد تولاه ya'ni "Ona teveccüh etti" ta'bîriyle müsâfirin tarîk-ı müstakîminin nihâyetine ve "ihsâ-yı aded" ile mazhar olduğu Rabb-i hâssı olan ismin hazînesinde meknûz olan ahkâm ve âsâr-ı adedînin her bir mertebede ihsâ-yı fiilisine işâret buyurulur. Burada وأحصى كل شيء عددا (Cinn, 72/28) [ya'nî "Her şeyi bir bir saymıştır"] ve وكل شيء أحصيناه في إمام مبين (Yâsîn, 36/12) [ya'ni "Biz her şeyi apaçık bir kitapta sayıp yazdık"] âyet-i kerîmelerine de işâret vardır. Binâenaleyh bu beyitlerin, bu ma'nâlara göre yukarıya rabtı böyle olmak lâzım gelir: "Hak Tealâ senin vücûd-i kesîfini kendi vücûdundan ve varlığından halk etti. Onun vücudu latif olup, senin bâtının oldu; ve senin ahvâlini uzaktan görmekle değil, belki senin senliğin ile bilmekle bildi; ve senin hakikatın ve ayn-ı sâbiten onun vücûdunda yine onun sûret-i ilmiyyesinden ibaret olup, sabâh-1 tecellî olan vâhidiyyet mertebesinden rûh ve misal ve şehadet mertebelerine sefer eden bir "müsâfir" oldu. Binâeneleyh Hak kendi vücûdunun merâtibinde sefer eden bu müsâfirden nasıl gäfil olur? Yarınki günde mertebe-i şehadetin fenâsından sonra hükm-i tecellî sefer-i âhirete intikāl ettiği takdirde onun mesvâsı ve sırât-ı müstakîminin nihâyeti neresi olduğunu müşâhede ve muâyene ile bilen Hak hiç gäfil olur mu? O müsâfirin teveccüh ettiği bu mesvâyı ve onun Rabb-i hâssı olan ismin hazînesinden zuhûr edecek âsâr ve ahkâmın ihsâ-yı fiilîsini hiç bilmez mi?" (Vallâhü a'lem bi's-savâb.)

485. Şimdi kulağı gafletten pâk et, o gamnâkin hicrini istimâ' et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

485. Şimdi kulağı gafletten temizle, o gamlı olanın ayrılığını dinle!

Ey Mesnevî'yi dinleyen kimse, şimdi kulağını gafletin çokluğundan temizle de o gamlı olan misafirin vatanından ayrılığını ve terk edilmişliğini dinle!

Ey Mesnevî'yi dinleyen kimse, şimdi kulağını keserât-ı gafletten temizle de o gamlı olan müsâfirin vatanından ayrılığını ve mehcûrluğunu dinle!

486. Kulağı onun kıssasının önüne koyduğun vakit, onu gamlıya verdiğin bir zekât bil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

486. Kulağı onun kıssasının önüne koyduğun vakit, onu gamlıya verdiğin bir zekât bil!

Bu şerefli beyitte "Mahzûnun sözünü dinlemek sadakadır" hadîs-i şerîfine işaret buyurulur.

Bu beyt-i şerîfte استماع كلام المحزون صدقة ya'nî "Mahzûnun sözünü dinlemek sadakadır" hadîs-i şerîfine işâret buyurulur.

487. Gönül hastalarının gamlarını, cân-ı şerîfin su ve çamurdan olan ihtiyacını dinleyesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

487. Gönül hastalarının gamlarını, şerefli canın su ve çamurdan olan ihtiyacını dinleyesin.

"Gönül hastaları"ndan kasıt, ilahî âşıklardır. "Âb u gil"den kasıt ise dünya ve şehadet mertebesidir. Yani "Ey Hakk Yolcusu, asıl vatanlarından ve nurlu bir şehirden ayrı düşmüş gönül hastalarının ve ilahî âşıkların gamlarını ve onların şerefli canlarının, yoğun ve karanlık bir köy hükmünde olan dünyaya bağlı olmaları sebebiyle ortaya çıkan ihtiyaçlarını dinleyesin."

"Gönül hastaları"ndan murâd, uşşâk-ı ilâhîdir. "Âb u gil" den murâd, dünyâ ve mertebe-i şehâdettir. Ya'nî "Ey sâlik, vatan-ı aslîlerinden ve bir şehr-i nûrânîden cüdâ olan gönül hastalarının ve uşşâk-ı ilâhînin gamlarını ve onların şerîf olan canlarının kesîf ve zulmânî bir köy mesâbesinde olan dünyâya taalluku cihetinden ihtiyaçlarını dinleyesin."

488. Bir pür-fen duman dolu evi vardır, muhakkak ısgā cihetinden ona bir pencere aç!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

488. Birçok nitelikle dolu dumanlı bir evi vardır, mutlaka dinleme yönünden ona bir pencere aç!

"Ev"den kastedilen, unsurlardan oluşan bedendir. "Duman"dan kastedilen, bedene ait hükümlerdir. "Pür-fen" (پر فن) çeşit ve tür dolu demektir. Cismin mazhar olduğu (ortaya çıktığı) oluşsal sıfatlara işaret buyrulur. "Isgā" kulak vermek, görmek ve meyletmek demektir. Yani, "O ruhun evi olan unsurlardan oluşan beden, her biri ruhu boğucu birer duman hükmünde olan türlü türlü oluşsal sıfatlarla dolu bir evdir. Sen o ruha peygamberlerin ve evliyaların yüce ruhlarının iniltilerine kulak vermek yönünden bir pencere aç!"

"Ev"den murâd, cism-i unsurîdir. "Duman"dan murâd, ahkâm-ı cismâniyettir. "Pür-fen" (پر فن) çeşit ve nevi' dolu demektir. Cismin mazhar olduğu sıfât-ı kevniyyeye işâret buyurulur. "Isgā" kulak tutmak ve görmek ve meyletmek demektir. Ya'nî, "O rûhun evi olan cism-i unsurî, her biri rûhu boğucu birer duman mesâbesinde olan türlü türlü sıfât-ı kevniyye ile dolu bir evdir. Sen o rûha enbiyâ ve evliyânın ervâh-ı aliyyelerinin nâlelerine kulak tutmak cihetinden bir pencere aç!"

489. Ey revî, mâdemki Rabb-i a'lâ tarafına gidiyorsun, sen bize gam-güsârlık et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

489. Ey yolcu, mademki Yüce Rab tarafına gidiyorsun, sen bize dert ortağı ol!

"Revî" şiirde kafiyeyi oluşturan kelimenin son harfi ve "ter ü taze" anlamlarındadır. Burada, yol arkadaşı ve yoldaş anlamını vermek uygun olur. "Gam-güsârî" keder ve gam gidericilik ve yârlık ve dostluk demektir. Yani, "Ey yoldaş, mademki menşein olan Yüce Rab tarafına gidiyorsun, sen bizi dinlemek suretiyle gam gidericilik et ve mademki yoldaşsın, bize sadık dost ol! Çünkü bu Mesnevî-i Şerîf, bizim şerefli canımızın su ve toprağa ait olmasından dolayı meydana gelen inlemesidir. Ve bizim canımızın inlemesi olan sözümüzü dinlemek hususunda asla tereddüt etme!"

"Revî" şiirde kāfiyeyi teşkil eden kelimenin son harfi ve "ter ü tâze" ma'nâlarınadır. Burada, hem-râh ve yoldaş ma'nâsını vermek münasib olur. "Gam-güsârî" keder ve gam def'edicilik ve yârlık ve dostluk demektir. Ya'ni, "Ey yoldaş, mâdemki menşe'in olan Rabb-i a'lâ tarafına gidiyorsun, sen bizi dinlemek sûretiyle gam def'edicilik et ve mâdemki yoldaşsın, bize yâr-ı sâdık ol! Zîrâ bu Mesnevî-i Şerîf, bizim cân-ı şerîfimizin âb u gile taallukundan dolayı vâki' olan nâlesidir. Ve bizim canımızın nâlesi olan kelâmımızı dinlemek husûsunda aslâ tereddüt etme!"

490. Bu tereddüd bir zindanın habsi olur. Zîrâ bırakmaz ki can bir tarafa gitsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

490. Bu tereddüt bir zindanın hapsi olur. Çünkü canın bir tarafa gitmesine izin vermez.

"Tereddüt", bir kişinin bir konudaki fikrinin ikiye ayrılması ve hangi tarafı seçeceğini kesinlikle belirleyememesi hâlidir. Böyle bir kişi mesleğini belirleme konusunda karanlıkta kalır ve canı bu karanlık zindan içinde hapsolur ve hiçbir tarafa gidemez. Bu hâl, Hakk yoluna girmeyi arzu edenlerde mürşit (manevî rehber) seçiminde çok kere meydana geldiğinden, Cenâb-ı Pîr efendimiz tereddütten sakındırırlar:

"Tereddüd" bir kimsenin bir husûstaki fikri iki çatal olup, hangi tarafı ihtiyâr edeceğini kat'iyyen ta'yin edememesi hâlidir. Böyle bir kimse meslekini ta'yîn husûsunda karanlıkta kalır ve canı bu karanlık zindan içinde mahbûs olur ve hiçbir tarafa gidemez. Bu hal tarîk-ı Hakk'a sülük arzûsunda bulunanlarda mürşid intihabında çok kere vâki' olduğundan Cenâb-ı Pîr efendimiz tereddüdden tahzîr buyururlar:

491. Bu, bu tarafa ve o, o tarafa çeker. Her birisi "Doğru yol benim!" der.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

491. Bu, bu tarafa ve o, o tarafa çeker. Her birisi "Doğru yol benim!" der.

Yukarıda 489 numaralı beytin ikinci mısraında "Mademki Yüce Rab tarafına gidiyorsun" buyurulması ipucuyla, bu şerefli beyitte farklı yolların sahiplerinden (tarikat ehli) bazı kimselerin Hak yoluna davetine işaret buyurulur. Yani "Ey Yüce Rab tarafına giden kimse, bu kimse seni bu tarafa yani kendi tarafına ve o kimse de o tarafa yani kendi yoluna çeker, ve her birisi, "Doğru yol benim yolumdur!" der. Sende, "Buna mı gideyim, ona mı mı gideyim?" diye bir tereddüt oluşur."

Yukarıda 489 numaralı beytin ikinci mısrâ'ında "Mâdemki Rabb-i a'lâ tarafına gidiyorsun" buyurulması karînesiyle bu beyt-i şerîfte turuk-ı muhtelife erbâbından olan ba'zı kimselerin Hak yoluna da'vetine işâret buyurulur. Ya'nî "Ey Rabb-i a'lâ tarafına giden kimse, bu kimse seni bu tarafa ya'nî kendi tarafına ve o kimse dahi o tarafa ya'nî kendi tarîkına çeker, ve her birisi, "Doğru yol benim yolumdur!" der. Sende, "Buna mı gideyim, ona mı gideyim?" diye bir tereddüd hâsıl olur."

492. Bu tereddüd, Hak-yolunun akabesidir. Ey saâdet ona ki, onun ayağı mutlaktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

492. Bu tereddüt, Hakk yolunun geçilmez yokuşudur. Ne mutlu o kişiye ki, onun ayağı mutlaktır.

"Akabe", ayn ve kaf harflerinin üstünlü okunmasıyla, dağın zirvesine güçlükle çıkılabilen bir geçit demektir. Yani "Tereddüt, Hakk yolunun geçilmesi zor bir geçididir. Tereddüt eden kimse bir türlü doğru yolu bulup istediğine ulaşamaz. Ne mutlu o olgun kişiye ki, onun Hakk yolundaki azim ayağı mutlaktır ve hiçbir kayıt ile sınırlanmış değildir."

"Akabe" aynın ve kafın fethi ile, dağın zirvesine güçlük ile çıkılabilecek olan bir geçit demektir. Ya'nî "Tereddüd, Hak yolunun sa'bü'l-mürûr bir geçididir. Mütereddid olan kimse bir türlü doğru yolu bulup matlûbuna vâsıl olamaz. Ey, ne mutlu o kâmile ki, onun Hak yolunda pây-i azmi mutlaktır ve hiçbir kayd ile mukayyed değildir."

493. Doğru yolda tereddüdsüz gider. Yol bilmiyorsan onun izini iste, nerededir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

493. Doğru yolda tereddütsüz gider. Yol bilmiyorsan onun izini iste, nerededir.

O kâmil insan, Hakk'a ulaştıran doğru yolda tereddütsüz gider. Ey Hakk Yolcusu, eğer yol bilmiyor ve çeşitli kimselerin davetleri yüzünden tereddüt içinde isen, onun adımını izle ve onun ayağının izi neredeyse onu ara!

O kâmil, Hakk'a îsâl eden doğru yolda tereddüdsüz gider. Ey sâlik eğer yol bilmeyip muhtelif kimselerin da'vetinden dolayı tereddüd içinde isen, onun adımını izle ve onun ayağının izi nerede ise onu ara!

494. Ahunun izini tut ve muâf olarak git! Tâ ki ahûnun izinden göbeğine kadar gidesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

494. Ahunun izini tut ve serbest olarak git! Tâ ki ahunun izinden göbeğine kadar gidesin.

"Muâf" kelimesi, mufâale babından gelen "muâfi" kelimesinin kısaltılmış hâlidir. "Affedilmiş olan" anlamına gelir. Burada, tabiî kayıtlamalardan (dünyevî bağlardan) kurtulmuş olmaktan kinayedir. "Ahu"dan kasıt, şanlı peygamber ve onun vârisleri olan olgun insanlardır. "İz"den kasıt, onların sözleri, fiilleri ve hâlleridir. "Nâf"tan, yani "göbek"ten kasıt ise ilâhî bilgiler ve sırlar (esrâr-ı ilâhiyye)dır. Yani, "Ey Yüce Rab tarafına yönelmiş olan kimse, hakikat sahrasının ahuları olan şanlı peygamber ile onların olgun vârislerinin izini takip et ve tabiî kayıtlamalardan kurtulup nefsanî perdelerden (hicâbât-ı nefsâniyye) halâs olarak Hakk yolunda ilerle! Tâ ki, ahunun izinden o ahunun göbeği olan Rabbanî bilgilere ve ilâhî sırlara kadar ulaşasın."

"Muâf" mufâale bâbından, "muâfi" kelimesinin muhaffefidir. "Afv olunmuş olan" demektir. Burada kuyûd-i tabiyyeden âzâd olmaktan kinâyedir. "Ahû"dan murâd, Nebiyy-i zîşân ve onun vârisleri olan kâmillerdir. "İz"den murâd onların kavilleri, fiilleri ve halleridir. "Nâf"dan, "göbek"ten murâd maârif ve esrâr-ı ilâhiyyedir. Ya'nî, "Ey Rabb-i a'lâ tarafına müteveccih olan kimse, hakikat sahrâsının âhûları olan Nebiyy-i zîşân ile onların vâris-i kâmillerinin isrini ta'kīb et ve kuyûd-ı tabîüyyeden âzâd ve hicâbât-ı nefsâniyyeden halâs olarak sülûk et! Tâ ki, âhûnun izinden o âhûnun göbeği olan maârif-i rabbâniyye ve esrâr-ı ilâhiyyeye kadar gidesin."

495. Ey kardeş, gerçi ateş üzerine gidersin, bu revişten pek nûrlu olan evc üzerine gidersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

495. Ey kardeş, gerçi ateş üzerine gidersin, bu gidişten pek nurlu olan zirve üzerine gidersin.

Gerçi ceylanın izini takip etmek nefsin arzularına karşı gelmektir ve nefsî arzuya karşı gelmek ise ateş üzerinde yürümektir. Fakat bu gidişten çok daha nurlu olan ruhaniyet âleminin üstünde gitmiş olursun.

Gerçi âhûnun isrini ta'kîb etmek nefsin arzûlarına muhalefettir ve arzû-yı nefsânîye muhalefet ise ateş üzerinde yürümektir. Fakat bu gidişten pek ziyâde nûrlu olan âlem-i rûhâniyyetin üstünde gitmiş olursun.

496. Ne denizden, ne dalga ve köpükten kork! Çünkü sen "Korkma!" hitabını işittin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

496. Ne denizden, ne dalga ve köpükten kork! Çünkü sen "Korkma!" hitabını işittin.

Ceylanların ardından Yüce Rab tarafına yöneldiğin zaman, ne bu izafî varlık denizinden, ne de onun dalgaları olan suretlerden ve ne de onun köpükleri olan nefsanî ve şeytanî düşüncelerden korkma! Çünkü bu gidişin, senin ruhunun Musa'sına Hak tarafından "Ey Musa, yönel ve korkma, muhakkak sen güvende olanlardansın!" (Kasas, 28/31) hitabının gerçekleşmesinden ve ruhunun da onu işitmesinden meydana gelmiştir.

Ahûların isrine tebean Rabb-i a'lâ tarafına teveccüh ettiğin vakit, ne bu vücûd-i izafi denizinden, ne de onun dalgaları olan sûretlerden ve ne de onun köpükleri olan havâtır-ı nefsânî ve şeytânîden korkma! Çünkü bu gidişin senin Mûsâ-yı rûhuna Hak tarafından أقبل ولا تَخَفْ إِنَّكَ من الآمنين (Kasas, 28/31) ya'nî "Yâ Mûsâ müteveccih ol ve korkma, muhakkak sen âminlerdensin!" hitâbı vâki' olmasından ve rûhunun dahi onu işitmesinden hâsıl olmuştur.

497. "Lâ tehaf" bil, çünkü senin korkun dâd-ı Hak'tır. Sana tabak gönderdiği vakit ekmek gönderir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

497. "Korkma" bil, çünkü senin korkun Hakk'ın armağanıdır. Sana tabak gönderdiği zaman ekmek gönderir.

Eğer "Ben bu hitabı işitmedim" diyecek olursan, derim ki: "Senin Yüce Rab tarafına yönelişin korkundandır ve korkun ise Hakk'ın armağanıdır. Ve "korku" denilen hâlin uygun zıddı emniyettir. Şu halde sana korkuyu veren Hak, emniyeti de bağışlar. Ve nasıl ki, sana içine nimet koyacak bir tabak gönderdiği zaman, o nimetin gelişini de bekle! Çünkü Kerîm olanın işi eksik olmaz. Şimdi korku bir tabak, ve emniyet, içine konacak nimet gibidir."

Eğer "Ben bu hitâbı işitmedim" diyecek olursan, derim ki: "Senin Rabb-i a'lâ tarafına teveccühün korkundandır ve korkun ise dâd-ı Hak'tır. Ve "korku" denilen hâlin zıdd-ı münasibi emniyettir. Şu halde sana korkuyu veren Hak, em- niyeti dahi bahş buyurur. Ve nitekim, sana içine ni'met koyacak bir tabak gönderdiği vakit, o ni'metin vürûduna da muntazır ol! Zirâ Kerîm'in işi nâkıs olmaz. İmdi korku bir tabak, ve emniyet, içine konacak ni'met mesâbesindedir."

498. Korku, o kimse içindir ki, onun için korku yoktur. Gussa o kimse içindir ki, burada ona havf yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

498. Korku, o kimse içindir ki, onun için korku yoktur. Üzüntü o kimse içindir ki, burada ona korku yoktur.

"Ahirette asıl korku, dünyada korkusu olmayan kimseye özgüdür. Üzüntü ve keder, bu korku makamının etrafında dolaşmayan kimse içindir." Ankaravî hazretleri bu anlamda şu hadis-i kudsiyi beyan buyururlar: قال الله تعالى لا اجمع خوفين في قلب عبدى ولا امنين ان خافني في الدنيا لم يخف في الآخرة وان امننى في الدنيا لم يأمن في الآخرة yani "Yüce Allah buyurdu ki: "Bir kulumun kalbinde iki korkuyu ve iki güveni bir araya getirmem. Eğer dünyada benden korkarsa ahirette korkmaz; ve eğer dünyada bana güvenirse ahirette güven içinde olmaz."

"Ahirette asıl korku o kimseye mahsûstur ki, onun için dünyâda korku yoktur. Gussa ve gam o kimse içindir ki, bu makām-ı havf etrafında onun tavâfı ve dolaşması yoktur." Ankaravî hazretleri bu ma'nâda şu hadîs-i kudsîyi beyan buyururlar: قال الله تعالى لا اجمع خوفين في قلب عبدى ولا امنين ان خافني في الدنيا لم يخف في الآخرة وان امننى في الدنيا لم يأمن في الآخرة ya'ni "Allah Teâlâ buyurdu ki: "Bir kulumun kalbinde iki korkuyu ve iki emniyeti cem'etmem. Eğer dünyâda korkarsa âhirette korkmaz; ve eğer dünyâda emîn olursa âhirette emîn olmaz."

## Efendinin köy tarafına gidici olması

499. Efendi işe geldi ve techîz düzdü; onun azm kuşu köy tarafına acele koştu. Şehirli efendi, köy tarafına sefer için işe başladı ve sefer levâzımını tertîb etti. Onun kuş gibi olan azmi ve himmeti köy tarafına acele koştu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

499. Efendi işe geldi ve hazırlık yaptı; onun azim kuşu köy tarafına acele koştu. Şehirli efendi, köy tarafına yolculuk için işe başladı ve yolculuk malzemelerini düzenledi. Onun kuş gibi olan azmi ve gayreti köy tarafına acele koştu.

500. Ehli ve çocukları seferi düzdüler, yükü azm öküzü üzerine attılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

500. Ehli ve çocukları seferi düzdüler, yükü azm öküzü üzerine attılar.

Efendinin haremi ve çocukları, sefer hazırlığı yaptılar ve gerekli eşyalardan oluşan yükü azim öküzü üzerine yüklediler.

Efendinin haremi ve çocukları, sefer hazırlığı yaptılar ve levâzımâttan mürekkeb olan yükü azm öküzü üzerine yüklediler.

501. Sevinici ve köy tarafına acele edici oldukları halde dediler ki: "Müjde ver, köyden yemiş yedik!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

501. Sevinçli ve köye doğru acele eden bir halde dediler ki: "Müjde ver, köyden yemiş yedik!"

Yani "Efendinin haremi ve çocukları, yolculuk hazırlığı yapıp köye gitmeleri kesinleşince, sevinçli ve köye doğru acele eden bir halde birbirlerine dediler ki: "Eh artık müjde, köyün yemişlerini yedik gitti!"

Ya'nî "Efendinin haremi ve çocukları, sefer hazırlığı görüp köye gitmek tahakkuk edince, sevinici ve köy tarafına acele edici oldukları halde birbirlerine dediler ki: "Eh artık müjde, köyün yemişlerini yedik gitti!"

502. "Bizim maksadımıza mer'â hoştur. Orada bizim yarimiz kerîm ve gönül çekicidir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

502. "Bizim maksadımıza uygun olan yer hoştur. Orada bizim sevgilimiz cömert ve gönül çekicidir."

503. "Binlerce arzû ile bizi çağırmıştır. Bizim için kerem fidanını dikmiştir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

503. "Binlerce arzu ile bizi çağırmıştır. Bizim için kerem fidanını dikmiştir."

"Gırs" "fidan" anlamındadır.

"Gırs" "fidan" ma'nâsınadır.

504. "Biz, uzun kışın köy zahîresini onun indinden şehir tarafına getirelim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

504. "Biz, uzun kışın köy zahiresini onun yanından şehir tarafına getirelim!"

Köylüler, uzun süre devam eden kış mevsimi için köylerinde zahire biriktirirler. O köylü dostumuzun yanından o köy zahiresini şehir tarafına da getirelim!

"Köylüler, uzun müddet devam eden kış mevsimi için köylerinde zahîre iddihâr ederler. O köylü dostumuzun indinden o köy zahîresini şehir tarafına da getirelim!"

505. "Belki bağı bizim yolumuza îsâr eder; kendi canının ortasında bize yer yapar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

505. "Aksine, bağını bizim yolumuza adar; kendi canının ortasında bize yer yapar."

506. "Ey ashabımız, kâr etmek için acele edin!" Akıl içeriden derdi ki: "Ferahlanmayın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

506. "Ey ashabımız, kâr etmek için acele edin!" Akıl içeriden derdi ki: "Ferahlanmayın!"

Köy seferine yönelmiş olan aile fertleri: "Maddî ve manevî kâr ve fayda için köy tarafına acele edin!" derlerdi. Fakat şehirli efendinin aklı içeriden, yani kendi kendine derdi ki: "Ferahlanmayın!"

Köy seferine müteveccih olan âile efrâdı: "Maddî ve ma'nevî kâr ve istifade için köy tarafına acele edin!" derlerdi. Fakat şehirli efendinin aklı içeriden, ya'nî kendi kendine derdi ki: "Ferahlanmayın!"

507. "Allah'ın kârından kâr ediciler olun! Muhakkak benim Rabbim ferahnâk olanları sevmez."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

507. "Allah'ın kârından kâr ediciler olun! Şüphesiz benim Rabbim ferahlayanları sevmez."

Bu şerefli beyitte "Ferahlanma, şüphesiz Yüce Allah ferahlayanları sevmez!" (Kasas, 28/76) ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Çünkü nefsin aşırı ferahlaması, onun özelliklerinin kabarmasına, hükümlerini icra etmeye hazır olmasına ve Hak'tan gafil olmasına sebep olur. Yani "Şundan bundan gelecek fayda ve nimeti beklemeyip, bakışınızı nimet ve ihsanın kaynağı olan Hak tarafına çeviriniz!"

Bu beyt-i şerîfte لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (Kasas, 28/76) ya'nî "Ferahlanma, muhakkak Allah Teâlâ ferahlananları sevmez!" âyet-i kerimesine işaret buyurulur. Zîrâ nefsin şiddet-i ferahı, evsâfının kabarıp icrâ-yı ahkâma müheyyâ olmasına ve Hak'tan gafletine bâdî olur. Ya'nî "Şundan bundan gelecek istifade ve ni'mete intizâr etmeyip nazarınızı masdar-ı in'âm ve ihsân olan Hak cânibine atfediniz!"

508. "Size verdiği şeye hafif olarak ferahlanın, her bir müşgil olan gelir sizi işgal eder."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

508. "Size verdiği şeye hafif olarak ferahlanın, her bir müşkil olan gelir sizi işgal eder."

Hak'ın size verdiği şeye şiddetle sevinip ferahlanmayın. Çünkü sûret âleminde kalbinizi meşgul eden her bir gelici, sizi kendisiyle meşgul eder ve Hak'a yönelmekten alıkoyar; Hak'tan yüz çevirmek ise bir kulun felaketidir. Bu sebeple gelen şeye az sevinin ve hafif olarak ferahlanın! Bilinmeli ki, servet ve nimet gibi maddî olsun, latif rüyalar, nurlar ve haller gibi manevî olsun, hepsi Hak'ın perdesidir. Hakk Yolcusu'nun bunlarla ferahlanması ve teselli bulması caiz değildir. Çünkü bunların hepsi geçici birer gölgedir. Hakk Yolcusu bu gelen şeylere karşı şükür vazifesini yerine getirmekle beraber, asla kalbini bunlara bağlamamalıdır ve ilahi marifetlerden başka şeye kulak asmamalıdır. Çünkü ilahi marifet tahsil etmek, kalbin Hak'a yönelmesinden başka bir şey değildir. Onun için bu şerefli beyitte ilahi marifetlerden başka olan gelen şeylere "müşkil olan gelici" denilmiştir. Ve ilahi marifetlere ilişkin olan gelen şeyler "müşkil olmayan gelici"dir. Şimdi Hakk Yolcusu, her bir mazharda Hak'ı müşahede edinceye kadar zevkî marifet tahsiline gayret etmelidir. Bu zevkin oluşması Hakk Yolcusu için bir sevinç bayramıdır.

"Hakk'ın size verdiği şeye şiddetle sevinip ferahlanmayın. Çünkü âlem-i sûrette her bir kalbinizi meşgül eden gelici, sizi kendisiyle işgâl ve Hakk'a teveccühten men'eder ve Hak'tan yüz çevirmek ise bir kulun felâketidir. Binâenaleyh gelen şeye az sevinin ve hafif olarak ferahlanın!" Ma'lûm olsun ki, servet ve ni'met gibi sûrî olsun ve latîf rü'yâlar ve envâr ve ahvâl gibi ma'nevî olsun, hep Hakk'ın hicabıdır. Sâlike bunlar ile ferahlanmak ve mütessellî olmak câiz değildir. Zîrâ bunların cümlesi birer zıll-i zâildir. Sâlik bu vâridâta vecîbe-i şükrü îfâ etmekle beraber aslâ kalbini rabt etmemelidir ve maârif-i ilâhiyyeden başka şeye kulak asmamalıdır. Zîrâ ma'rifet-i ilâhiyye tahsili kalbin Hakk'a teveccühünden başka bir şey değildir. Onun için bu beyt-i şerifte ma'rifet-i ilâhiyyeden gayri olan vâridâta "müşgil olan gelici" ta'bîr buyurulmuştur. Ve maârif-i ilâhiyyeye müteallık olan vâridât "müşgil olmayan gelici"dir. İmdi sâlik her bir mazharda Hakk'ı müşâhede edinceye kadar ma'rifet-i zevkî tahsiline sa'y etmelidir. Bu zevkın husûlü sâlik için îd-i sürûrdur.

509. Ondan şad ol, onun gayrinden olma! Zîrâ o bahardır ve diğerleri kış ayıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

509. Ondan mutlu ol, onun dışındakinden olma! Çünkü o bahardır ve diğerleri kış ayıdır.

Bu sebeple, görünüşlerden değil, görünen Hak'tan mutlu ol! Çünkü görünüşler, belirlenimler itibarıyla Hakk'ın dışındadır. Ve görünüşlerde görünen Hak, bu izafî varlık bahçesine hayat veren bahardır; ve belirlenim itibarıyla Hakk'ın zâtının dışı olan izafî varlık âlemi, kış ayı gibi soğuk ve donuktur.

Binâenaleyh, mezâhirden değil, zâhir olan Hak'tan şâd ol! Zîrâ mezâhir taayyünler i'tibâriyle Hakk'ın gayrıdır. Ve mezâhirde zâhir olan Hak bu vücûd-i izâfi bostânına hayât-bahş olan bahardır; ve taayyün i'tibâriyle zât-ı Hakk'ın gayrı olan vücûd-i izâfî alemi kış ayı gibi soğuk ve müncemiddir.

510. Her ne kadar senin tahtın ve mülkün ve tâcın ise de, onun gayri olan her şey senin istidracındır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

510. Her ne kadar senin tahtın, mülkün ve tacın ise de, onun dışındaki her şey senin istidracındır.

"İstidrâc" (Allah'ın rahmetinden uzaklaşıp yavaş yavaş cezaya yaklaşma) Allah'ın rahmetinden uzak olup yavaş yavaş cezaya yaklaşmaktır. Diğer bir tanımı ise: Yüce Allah'ın, bir kulunu ömrünün sonuna kadar dilekleri kabul edilen biri kılması, bunu da bela ve azaba dönüştürmek için yapmasıdır. Bu sebeple, kâfirlerden ve fâsıklardan (günahkârlardan) ortaya çıkan olağanüstü hallere bu anlam itibarıyla "istidrâc" derler. Yani, "Bu görünen âlemde senin tahtın, tacın ve mülkün dahi olsa, mademki bunları Hak'tan ayrı görüp kalbini onların sevgisine adadın, bunlar senin için istidrâc olur ve gerçekte senin belan ve azabındır."

"İstidrâc" Allah'ın rahmetinden uzak olup tedrîcen ikāba yaklaşmaktır. Diğer bir ta'rîfi: Hak Teâlâ, belâ ve azâba tebdíl etmek için, ömrünün nihâyetine kadar bir kulunu makbûl-i hâcet kılmasıdır. Binâenaleyh kâfirlerden ve fâsıklardan zuhûr eden hârikulâde ahvâle bu ma'nâ i'tibariyle "istidrâc" derler. Ya'ni, "Bu âlem-i sûrette senin tahtın ve tacın ve mülkün dahi olsa mâdemki bunları Hakk'ın gayrı görüp kalbini onların muhabbetine hasrettin, bunlar senin hakkında istidrâc olur ve ma'nâda senin belân ve azâbındır."

511. Gamdan şad ol ki, gam likā tuzağıdır. Büyük alçaklık tarafı irtikādır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

511. Gamdan sevinç duy ki, gam ilahi görüşün tuzağıdır. Büyük alçaklık, yükseliş tarafıdır.

Ey Hakk Yolcusu, sana görünüşte dünya saltanatını ve manada türlü türlü keşif ve kerametleri verseler sevinme ve gönlünü bunlara bağlama! Ve istediğime ulaştım, deme! Aksine, henüz bir şey elde edemedim diye Yüce Allah'ın huzurunda göz yaşı dök, yalvar! Eğer senin kalbinde bu mana zevk olarak oluşursa, bu gam ve hüznünden sevinç duy ki, Yüce Allah kırık kalplerdedir. Bu sebeple, bu hüzün ve kırıklık, ilahi görüşün tuzağıdır. Hakk yolunda alçaklık ve hiçlik tarafı yükseliştir ve yücelmektir.

Ey sâlik, sana sûrette saltanat-ı dünyâyı ve ma'nâda türlü türlü keşif ve ke- râmâtı verseler mesrûr olma ve gönlünü bunlara merbût kılma! Ve matlûba vâsıl oldum, deme! Belki, henüz bî-hâsılım diye huzûr-ı Hak'ta göz yaşı dök, yalvar! Eğer senin kalbinde bu ma'nâ zevkan hâsıl olursa bu gam ve hüznünden şâd ol ki, Hak münkesir kalblerdedir. Binâenaleyh, bu hüzün ve inkisâr likā-yı Hak tuzağıdır. Tarík-i Hak'ta alçaklık ve hiçlik tarafı irtikādır ve yükselmektir.

512. Gam bir hazînedir ve senin rencin ma'dendir. Fakat bu, çocuklara ne vakit te'sîr eder?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

512. Gam bir hazinedir ve senin sıkıntın madendir. Fakat bu, çocuklara ne zaman etki eder?

Bu gam bir hazinedir ve senin zahiri zahmetlerin, meşakkatlerin ve manevi gam ve hüznün altın çıkan bir madendir. Fakat bu söz, çocuk seviyesinde olan Hakk yolunun başlangıcındaki kişilere ne zaman etki eder? Onların bakışları, çocuk oyuncağı seviyesinde olan cezbe, keşifler ve kerametler gibi halleredir.

Bu gam bir hazînedir ve senin sûrî zahmetlerin ve meşakkatlerin ve ma'nevî gam ve hüznün altın çıkan bir ma'dendir. Fakat bu söz, çocuk mesâbesinde olan tarîk-ı Hak mübtedīlerine ne vakit te'sir eder? Onların nazarları bâzîçe-i sıbyân mesâbesinde olan cezbe ve küşûf ve kerâmât gibi ahvâledir.

513. Çocuklar oyunun adını işittikleri vakit, hepsi yaban eşeği ile bir koşuşta koşarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

513. Çocuklar oyunun adını işittikleri zaman, hepsi yaban eşeği gibi bir koşuşta koşarlar.

Hakk Yolunun başlangıcındaki sâlikler, cezbe (ilahi çekim), havârık (olağanüstü haller) ve küşûf (manevi keşifler) gibi hallerin adını işittikleri zaman çabalarını ve gayretlerini artırırlar. Nasıl ki çocuklar oyunun adını işittikleri zaman hepsi yaban eşeklerinin koşmasına denk bir koşuşla koşarlar.

Tarîk-ı Hak mübtedîleri cezbe ve havârık ve küşûf gibi ahvâlin adını işittikleri vakit sa'y ve ictihâdlarını arttırırlar. Nitekim çocuklar oyunun adını işittikleri vakit hepsi yaban eşeklerinin koşmalarına muâdil bir koşuş ile koşarlar.

514. "Ey yaban eşekleri, bu tarafta tuzaklar vardır. Bu tarafta pusuda kan içiciler vardır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

514. "Ey yaban eşekleri, bu tarafta tuzaklar vardır. Bu tarafta pusuda kan içiciler vardır!"

Ey oyun tarafına koşan yaban eşekleri! Bu oyunlar tarafında türlü türlü tuzaklar vardır ki, bunları yol üzerine nefis ve şeytan kurmuştur. Bu oyun tarafında pusuda saklanmış olan nefis ve şeytan vardır ki, onlar Hakk Yolcusu'nun kanını içerler ve onu helâk ederler!

"Ey oyun tarafına koşan yaban eşekleri! Bu oyunlar tarafında türlü türlü tuzaklar vardır ki, bunları yol üzerine nefis ve şeytan kurmuştur. Bu oyun tarafında pusuda saklanmış olan nefis ve şeytan vardır ki, onlar sâlikin kanını içerler ve onu helâk ederler!"

515. "Oklar uçucu, yay gaybdan pinhandır. Civanlık üzerine yüz ihtiyarlık oku erişir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

515. "Oklar uçucu, yay gaybdan gizlidir. Gençlik üzerine yüz ihtiyarlık oku erişir."

Olayların okları görünürdür, fakat o okların yayı gayb âleminden olduğu için gizlidir. Nasıl ki gençlik üzerine yüz ihtiyarlık oku erişir. Çünkü gençlik oluş âlemindeki olaylardan olduğu gibi, ihtiyarlık da bir olaydır. Ankaravî hazretleri Eflâtun'dan naklen buyururlar ki: الفلك قسى والحوادث سهام والانسان هدف yani "Felek yaydır ve olaylar oklardır ve insan hedeftir والرامی هو الله فاين المفر ve atıcı ancak Yüce Allah'tır, bu sebeple kaçacak yer neresi?"

"Havâdis okları zâhirdir, fakat o okların yayı âlem-i gaybdan olduğundan, gizlidir. Nitekim gençlik üzerine yüz ihtiyarlık oku erişir. Zîrâ gençlik hâdisât-ı kevniyyeden olduğu gibi, ihtiyarlık dahi bir hâdisedir." Ankaravî hazretleri Eflâtun'dan naklen buyururlar ki : الفلك قسى والحوادث سهام والانسان هدف ya'nî "Felek yaydır ve havâdis oklardır ve insan hedeftir والرامی هو الله فاين المفر ve atıcı ancak Allah Teâlâ'dır, binâenaleyh kaçacak yer neresi?"

516. "Adımı gönül sahrâsına koymak lazımdır. Zîra ki çamur sahrâsında güşâd olmaz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

516. "Adımı gönül sahrasına koymak lazımdır. Çünkü çamur sahrasında hoşluk olmaz!"

Yani "Adımı gönül ve ruhanîlik sahrasına atmak lazımdır. Çünkü çamur sahrası olan bu izafî varlık âleminde zevk ve hoşluk olmaz." "Güşâd" Farsça "kâf" harfiyle "hoşluk" anlamındadır. Arapça "kâf" harfiyle olursa "açılma ve fetih" anlamına gelir. Bu durumda anlam "Çamur sahrasında açılma ve fetih olmaz" demek olur.

Ya'nî "Adımı gönül ve rûhâniyet sahrâsına atmak lazımdır. Zîrâ çamur sahrâsı olan bu vücûd-i izâfi aleminde zevk ve hoşluk olmaz." "Güşâd" kâf-ı Fârisî ile "hoşluk" ma'nâsınadır. Kâf-i Arabî ile olursa "açılma ve feth" ma'nâsına gelir. Bu surêtte ma'nâ "Çamur sahrâsında açılma ve feth olmaz" demek olur.

517. "Ey dostlar, gönül sahrâsı eymin-âbâddır! Çeşmeler ve gülistan içinde gülistan vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

517. "Ey dostlar, gönül sahrâsı emniyetli ve mamur bir yerdir! Çeşmeler ve gülistan içinde gülistan vardır."

Gönül sahrâsı, emniyet ve rahat yeridir. O sahrâda birtakım pınarlar kaynar ve gülistan içinde gülistanlar olup çiçekler ile doludur.

"Gönül sahrâsı, emniyet ve râhat yeridir. O sahrâda birtakım pınarlar kaynar ve gülistân içinde gülistânlar olup çiçekler ile doludur."

518. "Ey sâriye, kalbe meyl et ve seyreyle! Onda ağaçlar ve akıcı pınarlar vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

518. "Ey Sâriye, kalbe yönel ve seyret! Onda ağaçlar ve akıcı pınarlar vardır."

"Sâriye" gece yolcusu demektir. Yani "Ey bedensel karanlık içinde yol alan Hakk Yolcusu, kalbe yönel ve o hâlde yürü ve seyret! Çünkü kalpte ilâhî bilgiler ağaçları ve ledünnî ilimler (Allah tarafından doğrudan verilen ilimler) pınarları ve kaynakları vardır."

"Sâriye" gece gidici demektir. Ya'nî "Ey zulmet-i cismâniyyet içinde gidici olan sâlik, kalb tarafına meyl et ve o halde yürü ve seyret! Zîrâ kalbte maârif-i ilâhiyye ağaçları ve ulûm-i ledünniyye pınarları ve kaynakları vardır."

519. "Köye gitme! Köy adamı ahmak eder. Aklı nûrsuz ve revnaksız eder."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

519. "Köye gitme! Köy adamı ahmak eder. Aklı nursuz ve parlaklıksız eder."

Şehirler ilim ve irfan kaynağı olduğu için, şehirlerde oturanların kulakları duya duya akılları nurlanır. Köylerde ise cehalet hüküm sürdüğü için, akıldaki irfan melekesi yok olup parlaklıksız kalır.

"Şehirler menba'-1 ilim ve irfân olduğu için, şehirlerde oturanların kulakları işide işide akıllar münevver olur. Ve köylerde cehil hükümfermâ olduğu için, akıldaki meleke-i irfân zâil olup bî-revnak olur."

520. "Ey bergüzîde, Peygamber'in sözünü dinle: "Köyde vatan aklın mezarı geldi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

520. "Ey seçkin kişi, Peygamber'in sözünü dinle: "Köyde yerleşmek aklın mezarıdır."

Ey aklının kuvvetiyle seçkinleşmiş ve seçilmiş olan Hakk Yolcusu! Peygamber (a.s.)ın şerefli sözünü dinle ki, şöyle buyururlar: التوطن في القرى قبر للنهي yani "Köyde yerleşmek akıl için mezardır." Ve aynı şekilde ساكن الكفور كساكن القبور yani "Köylerin sakini mezarların sakini gibidir." Ve aynı şekilde لا تسكن الكفور فان ساكن الكفور كساكن القبور yani "Köylerde sakin olma, çünkü köylerin sakini mezarların sakini gibidir" buyururlar.

"Ey aklının kuvvetiyle mümtâz olmuş ve seçilmiş olan sâlik! Peygamber (a.s.)ın kelâm-ı şerîfini dinle ki, şöyle buyururlar: التوطن في القرى قبر للنهي ya'ni "Köyde tavattun etmek akıl için mezardır." Ve kezâ ساكن الكفور كساكن القبور ya'ni "Köylerin sâkini mezarların sakini gibidir." Ve kezâ لا تسكن الكفور فان ساكن الكفور كساكن القبور ya'nî "Köylerde sakin olma, zîrâ köylerin sâkini mezarların sakini gibidir" buyururlar.

521. "Her kim bir gün bir gece karyede olursa, onun aklı bir aya kadar tamâm olmaz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

521. "Her kim bir gün bir gece bir köyde olursa, onun aklı bir aya kadar tam olmaz."

522. "Bir aya kadar ahmaklık onunla olur. Köyün otundan bunlardan gayri ne biçer?" "Ahmak", fenâlığını bildiği halde bir şeyi, kendi yerinden başka bir yere koyan kimseye derler. "Dürûden" hasad etmek, ya'nî ekini biçmek ma'nâsınadır. Ya'ni "24 saat köyde sâkin olan kimse, bir ay kadar işlerini karmakarışık bir halde görür. Zîrâ köyün otundan bu nâhoş ve tatsız şeyleri biçer."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

522. "Bir aya kadar ahmaklık onunla olur. Köyün otundan bunlardan gayri ne biçer?" "Ahmak", kötülüğünü bildiği halde bir şeyi, kendi yerinden başka bir yere koyan kimseye denir. "Dürûden" hasat etmek, yani ekini biçmek anlamındadır. Yani "24 saat köyde oturan kimse, bir ay kadar işlerini karmakarışık bir halde görür. Çünkü köyün otundan bu nahoş ve tatsız şeyleri biçer."

523. Ve o kimse ki, köyde bir ay olur, birçok müddet onun için cehl ve körlük olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

523. Ve o kimse ki, köyde bir ay olur, birçok müddet onun için cehalet ve körlük olur.

Hint şârihlerinden Muhammed Rızâ, bu şerefli beytin "Bir gün köyde oturan kimse bir ay, bir ay oturan kimse de uzun müddet ahmaklaşır" anlamındaki hadîs-i şerîfin tercümesi olduğunu beyan eder.

Hind şârihlerinden Muhammed Rızâ bu beyt-i şerîfin من سكن في القرى يوما تحمق شهرا ومن سكن شهرا تحمق دهرا ya'ni "Bir gün köyde sâkin olan kimse bir ay ve bir ay sâkin olan kimse de uzun müddet ahmaklaşır" hadîs-i şerîfinin tercümesi olduğunu beyân eder.

524. Köy ne olur? Vâsıl olmamış şeyhtir. Elini taklîde ve hüccetlere vurmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

524. Köy ne olur? Hakk'a ulaşmamış şeyhtir. Elini taklide ve delillere vurmuştur.

Yani bu kıssada "köy"den kastedilen, Hakk'a ulaşmamış, yani bedensel varlığı Hakk'ın varlığında fani olmamış olduğu halde, kitaplarda okuduğu tasavvuf ilmini ezberlemiş ve halkı Hakk'a davet ediyorum diye kendi benliğine davet etmiş ve iddialarını ispat etmek için akli ve nakli delillerle halkı çekmeye çalışan şeyh efendidir. Bu sebeple böyle bir şeyh Hakk Yolcusu'na nur veremez. Aksine Hakk Yolcusu'nun kalbindeki nuru alır.

Ya'ni bu kıssada "köy"den murâd, Hakk'a vâsıl olmamış, ya'nî vücûd-i abdânîsi vücûd-i hakkānîde fânî olmamış olduğu halde, kitaplarda okuduğu ilm-i tasavvufu ezberlemiş ve halkı Hakk'a da'vet ediyorum diye kendi enâniyyetine da'vet etmiş ve müddeayâtını isbât için delâil-i akliyye ve nakliyye ile halkı celbe sa'yetmiş olan şeyh efendidir. Binâenaleyh böyle bir şey sâlike nûr veremez. Bilâkis sâlikin kalbindeki nûru alır.

525. Aklı külle mensûb olan şehrin önünde bu havâss, değirmende gözü bağlı eşekler gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

525. Aklı küll'e ait olan şehrin önünde bu duyular, değirmende gözü bağlı eşekler gibidir.

Yani "Akl-ı küll'e ait olan şehrin, yani insân-ı kâmilin önünde, henüz cismaniyet mertebesinde bu dış duyularla bağlı olan o taklitçi şeyhler, değirmende gözleri bağlı eşekler gibidirler." Nasıl ki değirmende gözleri bağlı eşekler, oldukları yerde dönüp dolaştıkları hâlde mesafe katettiklerini zannederler. İşte o taklitçiler de oldukları mertebede yerinde saydıkları hâlde, kitaplarda okudukları yüce mertebelerden bahsedip dururlar.

Ya'nî "Akl-ı külle mensûb olan şehrin, ya'nî şeyh-i kâmilin önünde henüz cismâniyet mertebesinde bu havass-i zâhire ile bağlı olan o mukallid şeyhler, değirmende gözleri bağlı eşekler gibidirler." Nitekim değirmende gözleri bağlı eşekler, oldukları yerde dönüp dolaştıkları halde kat'-ı mesâfe ettiklerini zannederler. İşte o mukallidler de oldukları mertebede yerinde saydıkları halde, kitaplarda okudukları merâtib-i âliyeden bahsedip dururlar.

526. Bunu bırak, efsanenin sûretini tut! Sen inci dânesini bırak, sen buğday dânesini tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

526. Bunu bırak, efsanenin şeklini tut! Sen inci tanesini bırak, sen buğday tanesini tut!

Cenâb-ı Pîr efendimiz bu yüce beyitte kendi yüce zâtlarına hitaben buyururlar ki: "Kıssanın (hikâyenin) içindeki sırların açıklanmasına daldın. Bu sırları bırak da kıssanın şeklini açıklamaya başla! O hikâyenin içindeki ilâhî marifet incilerini bırak! Buğday tanesi gibi hikâyenin görünenine ait sözleri al!"

Cenâb-ı Pîr efendimiz bu beyt-i şerifte zât-ı ulyâlarına hitâben buyururlar ki: "Kıssanın zımmındaki esrârın beyânına daldın. Bu esrân bırak da kıssanın sûretini beyâna başla! O hikâyenin içindeki maârif-i ilâhiyye incilerini bırak! Buğday dânesi gibi zâhir-i hikâyeye âit elfâzı al!"

527. Eğer inciye yol yok ise âgâh ol, buğdayı al! Eğer ona yol yok ise bu tarafa sür!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

527. Eğer inciye yol yok ise uyanık ol, buğdayı al! Eğer ona yol yok ise bu tarafa sür!"

Ey dinleyici, eğer kıssanın içinde gizli olan sırlar incilerini toplamak için senin idrakine yol yok ise uyanık ol, kıssanın görünen kısmına ait olan ve buğday taneleri değerinde bulunan anlamları al! Eğer o bâtın tarafına yol yok ise, bu görünen tarafa idrakini yönelt! "Bürr" "buğday" demektir.

"Ey müstemi', eğer kıssanın zımmında olan esrâr incilerini toplamak için senin idrâkine yol yok ise âgâh ol, kıssanın zâhirine ait olan ve buğday dâneleri mesâbesinde bulunan ma'nâlan al! Eğer o bâtın tarafına yol yok ise, bu zâhir tarafına sevk-i idrâk et!" "Bürr" "buğday" demektir.

528. "Her ne kadar zahir eğri uçar ise de, onun zahirini al! Zahir akıbet bâtın tarafına götürür."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

528. "Her ne kadar görünen eğri uçsa da, onun görünenini al! Görünen sonunda bâtın tarafına götürür."

Yani, "Biz kıssanın görüneninde, bir şehirli efendi ile bir köylüden ve şehir ile köyden bahsettik. Halbuki 'şehirli'den kastımız, küllî akla (evrensel akıl) ait olan insân-ı kâmil ve 'köylü'den kastımız, taklide ait olan noksan insandır. Biri görünen ve biri bâtındır; ve bu görünen, bâtına göre eğri uçar. Yani akıl der ki: 'Şehirli efendi ile küllî aklın ve köylü ile taklitçi şeyhin arasındaki ilişki nedir?' Fakat akıl bir yönünü bulup bu görünenden bâtın tarafına gider."

Ya'nî, "Biz kıssanın zâhirinde, bir şehirli efendi ile bir köylüden ve şehir ile köyden bahsettik. Halbuki "şehirli"den murâdımız, akl-ı külle mensûb olan insân-ı kâmil ve "köylü"den murâdımız, taklîde mensûb olan insân-ı nâkıstır. Biri zâhir ve biri bâtındır; ve bu zâhir, bâtına nazaran eğri uçar. Ya'nî akıl der ki: "Şehirli efendi ile akl-ı küllün ve köylü ile mukallid şeyhin arasındaki münasebet nedir?" Fakat akıl bir vechini bulup bu zâhirden bâtın tarafına gider.

529. "Her âdemînin evveli muhakkak sûrettir. Ondan sonra can ki, o sîretin cemâlidir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

529. "Her insanın başlangıcı kesinlikle sûrettir. Ondan sonra can gelir ki, o sûretin güzelliğidir."

Yani, "İlk bakışta göze çarpan bir insanın sûretidir. Ondan sonra o insan ile görüşülüp konuşulur. Canı ve anlamı anlaşılır ki, o da onun ahlâkının güzelliğidir. Bu sebeple onun görüneninden iç dünyasına geçilmiş olur."

Ya'ni, "Vehle-i ûlâda nazara çarpan bir âdemin sûretidir. Ondan sonra o âdem ile görüşülüp konuşulur. Cânı ve ma'nâsı anlaşılır ki, o da onun ahlâkının cemâlidir. Binâenaleyh onun zâhirinden bâtınına intikal edilmiş olur."

530. "Her meyvenin evveli ne vakit sûretin gayridir? Ondan sonra lezzettir ki, onun ma'nâsıdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

530. "Her meyvenin başlangıcı ne zaman şeklinin dışında olur? Ondan sonra lezzettir ki, onun anlamıdır."

Bu şerefli beyit de görünen âlemden görünmeyen âleme geçişe dair başka bir örnektir. Yani "Öncelikle ağaçta ortaya çıkan şey meyvenin şeklidir. O şekil belirdikten sonra o meyvenin anlamı ve iç yüzü olan lezzete geçilir."

Bu beyt-i şerîf dahi zâhirden bâtına intikāle diğer bir misâldir. Ya'nî "Evvelen ağaçta zuhûr eden şey meyvenin sûretidir. O sûret peydâ olduktan sonra o meyvenin ma'nâsı ve bâtını olan lezzete intikāl olunur."

531. "Evvelen çadırı kurarlar ve ondan sonra Türk'ü alırlar misafirliğe getirirler."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

531. "Önce çadırı kurarlar ve ondan sonra Türk'ü misafirliğe getirirler."

Bu da görünen âlemden görünmeyen âleme geçişin başka bir örneğidir.

Bu da zâhirden bâtına intikālin bir misâl-i diğeridir.

532. "Sen sûretini çadır, ma'nânı Türk bil! Ma'nânı gemici, sûretini gemi gibi bil!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

532. "Sen sûretini çadır, anlamını Türk bil! Anlamını gemici, sûretini gemi gibi bil!"

533. "Hak için bir nefes bunu terk et, tâ ki efendinin eşeği çıngırağı kımıldatsın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

533. "Hak için bir nefes bunu terk et, tâ ki efendinin eşeği çıngırağı kımıldatsın!"

Bir nefes olsun Allah için bu ince anlamları bırak, kıssanın şekline dön, tâ ki efendinin eşeği şehir tarafından köy tarafına çıngırağını kımıldatsın!

"Bir nefes olsun Allah için bu ince ma'nâları bırak, kıssanın sûretine rücû' et, tâ ki efendinin eşeği şehir tarafından köy tarafına çıngırağını tahrik etsin!"

## Efendinin ve onun kavminin köy tarafına gitmesi

534. Efendi ve çocukları bir cihaz düzdüler. Hayvanlar üzerinde köy tarafına koştular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

534. Efendi ve çocukları bir hazırlık yaptılar. Hayvanlar üzerinde köy tarafına koştular.

"Cihâz" kelimesi, "cim" harfinin kesresi (i sesi) ve fethası (a sesi) ile, yolculuk için yapılan hazırlık ve düzenleme anlamındadır.

"Cihâz" cimin kesri ve fethi ile, yolculuk için yapılan hazırlık ve tertībât ma'nâsınadır.

535. Şâdüman olarak sahra tarafına sürdüler, سافروا کی تغنموا yu okudular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

535. Şen olarak sahra tarafına sürdüler, "Sâfirû key tağnemû"yu okudular.

Bu şerefli beyitte "Sâfirû tasihhû ve tağnemû" yani "Sefer ediniz, sıhhat bulunuz ve ganimet elde ediniz!" hadis-i şerifine işaret buyurulur. Yani "Şehirli efendi ile ailesi, bu zikredilen hadis-i şerifi sözle veya hâl ile okuyarak sevinçle yola çıktılar ve sahra tarafına yöneldiler."

Bu beyt-i şerifte سافروا تصحوا و تغنموا ya'nî "Sefer ediniz, sıhhat bulunuz ve muğtenim olunuz!" hadis-i şerîfine işaret buyurulur. Ya'nî "Şehirli efendi ile âilesi bu zikrolunan hadîs-i şerifi kavlen veyâ hâlen okuyarak sevinçle yola çıktılar ve sahrâ tarafına müteveccih oldular."

536. Zîra ay seferlerden Keyhusrev olur. Seferler olmaksızın ay ne vakit Husrev olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

536. Çünkü ay seferlerden Keyhusrev olur. Seferler olmaksızın ay ne zaman Husrev olur?

"Keyhusrev", "Key" ile "Husrev"den oluşur; ve Husrev, İran şahlarından Keykâus oğlu Siyâus'un oğlunun adıdır. Ona Keyhusrev de derlerdi. Ve "Key" şahların şahı ve pâk anlamlarına gelir. Yani "Ay, yerkürenin etrafında ve yörüngesi üzerinde dönüp sefer ettiği için, diski sürekli yerkürenin çeşitli noktalarında dolunay halinde görünür ve gökyüzünde Keyhusrev'in saltanatı gibi ışık saçar. O ayın böyle bir seferi olmasaydı, yerkürenin çeşitli noktalarında hükümdarca bir şekilde dolunay halinde görünür müydü?"

"Key-husrev" "Key" ile "Husrev"den mürekkebdir; ve Husrev Îran şahlarından Siyâus ibn Keykâus'un oğlunun adıdır. Ona Keyhusrev dahi derler idi. Ve "Key" şahların şâhı ve pâk ma'nâlarına gelir. Ya'nî "Ay küre-i arzın etrâfında ve mahreki üzerinde devr ve sefer ettiği için, kursu aleddevâm arzın muhtelif nukātında bedr-i kâmil hâlinde görünür ve semâda Keyhusrev'in saltanatı gibi şa'şaa-pâş olur. O ayın böyle seferi olmasa idi, küre-i arzın muhtelif noktalarında Husrevâne bir sûrette bedr-i kâmil hâlinde görünür mü idi?"

537. Beydak, seferden şecî ferzîn olur. Yûsuf seferden yüz murâd buldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

537. Piyade, yolculuktan cesur vezir olur. Yusuf yolculuktan yüz murat buldu.

"Piyade" satranç tahtası üzerinde hareket eden taşlardan "piyade"nin adıdır; ve "vezir" şahın "vezir"inin adıdır. Satranç oyununda "piyade" kareleri dolaşıp sonuncu kareye geldiği zaman "vezir" olur. "Murat" burada cesur ve kahraman anlamındadır. Yani "Satranç oyununda piyade, sağa ve sola hareketler ve yolculuklar edip kareleri dolaştığı için "vezir" yani şahın cesur "vezir"i olur. Ve nasıl ki Yusuf (a.s.) da kardeşleri tarafından kuyuya atılıp bir kervan tarafından kurtarıldı ve Mısır'da köle diye satıldı. Ve bu yolculuktan dolayı Mısır'da görünürde bir makama ulaştığı gibi, maneviyatta da peygamberlik dairesindeki seyrini tamamladı ve yüz murat buldu."

"Beydak" satranç oyunu tahtası üzerinde hareket eden şekillerden "piyâde"nin adıdır; ve "ferzîn" şâhın "vezîr"inin adıdır. Satranç oyununda "beydak" hâneler dolaşıp sonuncu hâneye mukābil geldiği vakit "ferzîn" olur. "Râd" burada şecî ve dilâver ma'nâsınadır. Ya'nî "Satranç oyununda beydak, sağa ve sola hareketler ve seferler edip hâneleri dolaştığı için "ferzîn" ya'nî şâhın şecî" "vezîr"i olur. Ve nitekim Yûsuf (a.s.) dahi kardeşleri tarafından kuyuya atılıp bir kervan tarafından kurtarıldı ve Mısır'da köle diye satıldı. Ve bu seferden dolayı Mısır'da bir mansıb-ı sûrîye nâil olduğu gibi, ma'nâda da dâire-i nübüvvetteki sülükünü itmâm etti ve yüz murâd buldu."

538. Gündüz yüzü bir güneşten yaktılar, gece yıldızdan yol öğrendiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

538. Gündüz yüzü bir güneşten yaktılar, gece yıldızdan yol öğrendiler.

Bu şerefli beyitte, şehirli efendi ile ailesinin yolculuğuna geçerek şöyle buyururlar: "Bizim köy yolcuları gündüz yüzlerini güneşten yaktılar ve gece de وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ (Nahl, 16/16) yani 'Onlar yıldız ile doğru yola giderler' ayet-i kerimesinin hükmüne uygun olarak, yıldızlardan yol öğrendiler." Bu şerefli beyitte ruhun yükseliş yolculuğuna da işaret buyrulur. "Güneş"ten kasıt, şanlı peygamber hazretleridir; "yıldız"dan kasıt, hakiki âlimlerdir. "Gece"den kasıt, Peygamber'in vefatından sonraki tabiî karanlık halleridir.

Bu beyt-i şerîfte şehirli efendi ile âilesinin seferine intikālen buyururlar ki: "Bizim köy yolcuları gündüz yüzlerini güneşten yaktılar ve gece dahi وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ (Nahl, 16/16) ya'nî "Onlar yıldız ile doğru yola giderler" âyet-i kerimesi hükmüne tevfikan, yıldızlardan yol öğrendiler." Bu beyt-i şerîfte rûhun urûc seferine de işâret buyrulur. "Güneş"ten murâd, Nebiyy-i zîşân hazretleridir; "yıldız"dan murâd, ulemâ-yı hakíkiyyedir. "Gece"den murad, Peygamber'in intikālinden sonraki ahvâl-i zulmet-i tabiiyyedir.

539. Onların önünde çirkin yol güzel olmuş, köy neşâtından yol cennet gibi olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

539. Onların önünde çirkin yol güzel olmuş, köy neşesinden yol cennet gibi olmuştur.

Aslında çirkin olan köy yolu, köyde hayal ettikleri nimet ve rahatın neşesinden ve sevincinden dolayı o topluluğun önünde cennet gibi şevk verici olmuştur.

Hadd-i zâtında çirkin olan köy yolu, köyde tahayyül ettikleri ni'met ve râhatın neşâtından ve sürûrundan dolayı o tâifenin önünde cennet gibi şevkâver olmuştur.

540. Acı, tatlı dudaklardan hoş olur. Diken gülzardan gönül çekici olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

540. Acı, tatlı dudaklardan hoş olur. Diken gül bahçesinden gönül çekici olur.

Acı sözler, tatlı dudaklı sevgililerden çıktığı zaman onların âşıklarına hoş ve latif gelir. Gül bahçesinin güzelliğinden dolayı oradaki dikenler gönül çekici olur. Yani gül bahçesine gidenler oradaki dikenden kaçınmazlar. Çünkü insanın gönlü bir şeye muhabbet edince artık ondaki çirkinlikleri görmez.

"Acı sözler, tatlı dudaklı ma'şûklardan sâdır olduğu vakit onların âşıklarına hoş ve latîf gelir. Gülzârın letâfetinden dolayı oradaki dikenler gönül çekici olur." Ya'ni gülzâra gidenler oradaki dikenden ictinâb etmezler. Zîrâ insanın gönlü bir şeye muhabbet edince artık ondaki çirkinlikleri görmez.

541. Hanzal, ma'şûktan hurma olur. Hâne, hem-hâneden sahrâ olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

541. Hanzal, sevgiliden hurma olur. Ev, eşten çöl olur.

Hanzal, ebucehil karpuzu dedikleri bir meyvedir ki, kırlarda biter ve üzeri tüylü olur, gayet acıdır. Bazı yerlerde "yaban kavunu" da derler. "Hem-hâne"den kasıt, evin kadınıdır. "Sevgilinin hatırı için acı hanzal tatlı hurma olur. Ev her ne kadar dar olsa da, içindeki latif bir kadından dolayı geniş ve ferahlatıcı bir çöl gibi olur."

"Hanzal" ebûcehil karpuzu dedikleri bir meyvedir ki, kırlarda biter ve üzeri tüylü olur, gâyet acıdır. Ba'zı mahallerde "yaban kavunu" dahi derler. "Hem-hâne"den murâd, evin kadınıdır. "Ma'şûkun hatırı için acı hanzal tatlı hurma olur. Ev her ne kadar dar olsa, içindeki latîf bir kadından dolayı geniş ve müferrih bir sahrâ mesâbesinde olur."

542. Ey, nâzenînlerden çok kimse, ay gibi olan gül-izârının ümîdi üzerinde diken çekici olmuş!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

542. Ey, naziklerden çok kimse, ay gibi olan gül yanaklısının ümidi üzerine diken çekici olmuş!

"Hâr-keş" diken çekici ve diken taşıyıcı demektir. Eziyet ve cefa çekenden kinayedir. "Gül-izâr" gül yanaklı demektir. "Hey gidi hey! Nazik olanlardan birçok kimseler, ay gibi parlak olan bir gül yanaklının kavuşma ümidi üzerine eziyet ve cefa çekici olmuştur."

"Hâr-keş" diken çekici ve diken taşıyıcı demektir. Cevr ve cefâ çekenden kinâyedir. "Gül-izâr" gül yanaklı demektir. "Hey gidi hey!. Nâzenîn olanlardan birçok kimseler, ay gibi parlak olan bir gül yanaklının ümîd-i visāli üzerinde cevr ü cefâ çekici olmuştur."

543. Ey, çok kimse kendinin ay yüzlü dilberi için sırtı yaralı hammal olmuş!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

543. Ey, nice kimse kendi ay yüzlü sevgilisi için sırtı yaralı hammal olmuş!

544. Demirci kendi cemâlini kara yapmış, tâ ki gece gelsin, ayın yüzünü öpsün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

544. Demirci kendi güzelliğini karartmış, tâ ki gece gelsin, ayın yüzünü öpsün.

Demirci gündüz dükkânına gelip kömür ve is karasıyla yüzünü kapkara yapmıştır. Bu kirli sanatı onun için yapmıştır ki, para kazansın ve akşam olunca yüzünü gözünü temizleyip evine gelsin ve evinde ay yüzlü eşini kucaklayıp öpsün.

Demirci gündüz dükkânına gelip kömür ve is karasıyla yüzünü kapkara yapmıştır. Bu kirli san'atı onun için yapmıştır ki, para kazansın ve akşam olunca yüzünü gözünü temizleyip evine gelsin ve evinde ay yüzlü zevcesini kucaklayıp öpsün.

545. Efendi, akşama kadar bir dükkân üzerinde çarmıha gerilmiştir. Zîrâ ki onun gönlünde bir servi kök yaymıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

545. Efendi, akşama kadar bir dükkân üzerinde çarmıha gerilmiştir. Çünkü onun gönlünde bir servi kök yaymıştır.

Bu şerefli beyitte yukarıdaki anlamlar pekiştirilir. Yani "Esnaftan bir efendi, ticaret amacıyla akşama kadar dükkânında mıhlanmış kalmıştır. Onun böyle çarmıha gerilmiş gibi bir halde kalması, boyu bosu servi gibi uygun olan güzel eşinin sevgisinin gönlüne kök salmış olmasındandır."

Bu beyt-i şerîfte yukarıki ma'nâlar te'kîd buyurulur. Ya'nî "Esnaftan bir efendi ticâret kasdıyle akşama kadar dükkânı üzerinde mıhlanmış kalmıştır. Onun böyle çarmıha gerilmiş gibi bir halde kalması boyu bosu servi gibi mütenâsib olan güzel zevcesinin muhabbeti gönlüne kök salmış olmasındandır."

546. Bir tacir denize ve karaya gider; o bir hane-nişînin muhabbeti sebebiyle gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

546. Bir tacir denize ve karaya gider; o, evde oturan birinin sevgisi sebebiyle gider.

Bu beyitte de yukarıdaki anlamlar pekiştirilir. Yani "Bir tacirin denizlerde ve karalarda ticaret için yolculuk etmesi ve türlü türlü yol zahmetlerine katlanması, evinde oturan eşinin yahut evladının sevgisi sebebiyle meydana gelir." "Hâne-şîn", "hâne-nişîn" kelimesinin kısaltılmışıdır. "Nişîn" kelimesinin "nûn" harfi düşürülmüştür.

Bu beyitte de yukarıki ma'nâlar te'kîd buyurulur. Ya'nî "Bir tâcirin deniz- lerde ve karalarda ticâret için sefer etmesi ve türlü türlü yol zahmetlerine katlanması, evinde oturan zevcesinin veyâhut evlâdının muhabbeti sebebiyle vâki' olur." "Hâne-şîn" "hâne-nişîn"in muhaffefidir. "Nişîn" kelimesinin nûn'u hazf buyurulmuştur.

547. Her kimin ölü ile bir sevdası olursa, bir diri sîmâlının ümîdi üzerine olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

547. Her kimin ölü ile bir sevdası olursa, bir diri sîmâlı kişinin ümidi üzerine olur.

Her kimin ölüden, yani cansız varlıklardan bir şeye muhabbeti ve alakası varsa, o muhabbet ve alakanın mutlaka bir diri sîmâlı kişiye geçmesi için ve o canlıya kavuşma ümidi içindir.

Her kimin ölüden ya'nî cemâdâttan bir şeye muhabbeti ve alakası varsa, o muhabbet ve alâkanın mutlaka bir diri sîmâlıya intikäli için ve o zî-rûha vuslat ümidi içindir.

548. O dülger, güzel ay yüzlünün hizmet ümîdi üzerine tahtaya yüz getirmiş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

548. O dülger, güzel ay yüzlünün hizmet ümidi üzerine tahtaya yüz getirmiş.

O dülger, evindeki ay yüzlü güzel eşine hizmet etmek ümidiyle cansız olan tahtalara ve kerestelere yönelip çalışmıştır; ve onun yüzünü cansız olan tahtalara yöneltmesi, evdeki canlı eşinin muhabbeti ile gerçekleşmiştir.

O dülger, evindeki ay yüzlü güzel zevcesine hizmet etmek ümîdiyle cemâddan olan tahtalara ve kerestelere teveccüh edip çalışmıştır; ve onun yüzünü cemâddan olan tahtalara tevcîhi evdeki zî-rûh zevcesinin muhabbeti ile vâki' olmuştur.

549. Bir dirinin ümidi üzerine içtihad et ki, o bir iki gün sonra cemâd olmasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

549. Bir dirinin ümidi üzerine içtihad et ki, o bir iki gün sonra cansız olmasın!

Mademki çabaya ve içtihada sebep bir dirinin sevgisi ve ona kavuşma ümididir, ey Hakk Yolcusu, bari bir dirinin kavuşma ümidi üzerine çalış ve içtihad et ki, o diri, senin gönül bağladığın diriler gibi bir iki gün sonra ölüp cansız hale gelmesin; o diri de öncesiz diri olan Yüce Allah hazretleridir.

Mâdemki sa'y ve içtihâda sebep bir dirinin muhabbeti ve onun ümîd-i visâlidir, ey sâlik, bâri bir dirinin ümîd-i vuslatı üzerine çalış ve içtihâd et ki, o diri, senin gönül bağladığın diriler gibi bir iki gün sonra ölüp cemâd hâline gelmesin; o diri dahi Hayy-i ezelî olan Hak Teâlâ hazretleridir.

550. Sen alçaklıktan dolayı, alçağı mûnis ihtiyar etme. Onda o mûnislik âriyet olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

550. Sen alçaklıktan dolayı, alçağı dost edinme. Onda o dostluk eğreti olur.

Ey Hakk Yolcusu, sen himmetinin (manevî çabasının) alçaklığından dolayı, aşağı âlemden olan, unsurlardan oluşmuş varlığa sahip mahlûkatı kendine dost olarak seçme ve edinme! O mahlûka o dostluk eğreti olup, bir süre sonra yok olur ve eceli gelip ölür. Sen arkasından bakakalırsın.

Ey sâlik, sen himmetinin alçaklığından dolayı, âlem-i süflîden olan vücûd-i unsurî sâhibi bulunan mahlûkātı kendine mûnis olarak intihâb ve ihtiyâr etme! O mahlûka o mûnislik âriyet olup, bir müddet sonra zâil olur ve eceli gelip ölür. Sen arkasından bakakalırsın.

551. Eğer Hak'tan gayri senin münislerinin vefâsı varsa senin anan ve baban ile olan ünsün nerededir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

551. Eğer Hak'tan başka senin dostlarının vefası varsa, senin annen ve baban ile olan yakınlığın nerededir?

552. Eğer bir kimsenin Hakk'ın gayrine dayanması lâyık ise, senin dâyen ve lalan ile ünsün ne oldu?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

552. Eğer bir kimsenin Allah'tan başkasına dayanması uygun ise, senin dadın ve lalan ile olan yakınlığın ne oldu?

"Dâye" kadın eğitmen ve "lala" erkek eğitmen; "azud" ise yardımcı ve destekçi anlamındadır. Yani "Bir kimsenin Allah'tan başkasına dayanması ve yardım beklemesi uygun ve münasip ise, senin yardımcı olan dadın ve lalan ile olan yakınlığın nerede? Nereye gitti? Hepsi yok oldular!"

"Dâye" kadın mürebbiye ve "lala" erkek mürebbî; "azud" nâsır ve yardımcı ma'nâsınadır. Ya'nî "Bir kimsenin Hakk'ın gayrine dayanması ve yardım beklemesi lâyık ve münasib ise, senin yardımcı olan dâyen ve lalan ile olan ünsiyetin hani? Nereye gitti? Hepsi fâni oldular!"

553. Senin süt ile ve meme ile ünsün kalmadı. Senin muallim-hâneden nefretin kalmadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

553. Senin süt ile ve meme ile yakınlığın kalmadı. Senin okuldan nefretin kalmadı.

Yakınlık, kalbin duygularından bir duygudur. Senin çocukluğun zamanında süt ile ve meme ile bir yakınlığın vardı ve kalbin ona bağlıydı. Büyüdün, şimdi bunlar ile alakan kalmadı ve çocuklukta seni eğitim ve terbiye için okula ve mektebe gönderirlerdi; ve sen de kalbinin oyuna bağlılığından dolayı mektepten ve öğretmenden nefret ederdin. Ne zaman ki büyüdün, ilmin lezzetini tattın, okula ve öğretmene olan nefretin ortadan kalktı.

Ünsiyet, kalbin duygularından bir duygudur. Senin çocukluğun zamânında süt ile ve meme ile bir ünsiyetin var idi ve kalbin ona muallak idi. Büyüdün, şimdi bunlar ile alâkan kalmadı ve çocuklukta seni ta'lîm ve terbiye için muallim-hâneye ve mektebe gönderirler idi; ve sen de kalbinin oyuna taallukundan dolayı mektepten ve muallimden nefret ederdin. Vaktâki büyüdün, ilmin lezzetini duydun, mektebe ve muallime olan nefretin zâil oldu.

554. O, onların duvarı üzerinde bir şuâ' idi. O nişan güneş tarafına geri gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

554. O, onların duvarı üzerinde bir ışındı. O nişan güneş tarafına geri gitti.

O ünsiyet, annenin ve babanın ve dadının ve lalanın ve sütün ve memenin mecazî varlıkları üzerine hakikî varlık güneşi olan Hak'tan yansımış olan bir ışıktı. Güneşin ışını bir duvar üzerine yansıyıp, sonra aslına döndüğü gibi, o hakikî varlık güneşinden bunların duvar hükmünde olan izafî ve mecazî varlıklarına yansıyan sıfat ve isim ışınları da yine kendi asılları olan Hakk'a dönerler.

O ünsiyet, ananın ve babanın ve dâyenin ve lalanın ve südün ve memenin vücûd-i mecâzíleri üzerine vücud-i hakîkî güneşinden aksetmiş olan bir şuâ' idi. Güneşin şuâ'ı bir duvar üzerine aksedip, ba'dehû aslına rücû' ettiği gibi, o vücûd-ı hakîkî güneşinden bunların duvar mesâbesinde olan vücûd-i izâfilerine ve mecâzílerine akseden sıfat ve esmâ şuâ'ları da yine kendi asılları olan Hakk'a rücû' ederler.

555. O şuâ' her ne şey üzerine düşerse, ey şüca' sen de onun üzerine âşık gelirsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

555. O ışık her ne şeyin üzerine düşerse, ey yiğit, sen de onun üzerine âşık olursun.

Ey sevgi konusunda yiğit olan kişi, o ışık her ne şeyin üzerine düşerse, yani Hakk'ın cemâl tecellisi (güzelliğinin görünmesi) her ne şeyin üzerine gerçekleşirse, sen de o şeye âşık olursun ve tam bir sevgiyle onun üzerine atılırsın. Örneğin, güzel bir yüz ve güzel bir ses sebebiyle sen bunların sahibine tutkun ve âşık olursun. Halbuki bu güzellikler onlarda geçicidir ve Hakk'ın cemâl sıfatından (güzellik sıfatından) yansımış birer ışıktır.

Ey muhabette şecî olan kimse, o şuâ' her ne şey üzerine düşerse ya'nî Hakk'ın tecellî-i cemâlîsi her ne şey üzerine vâki' olursa, sen dahi o şey üzerine âşık olursun ve kemal-i muhabbetle onun üzerine atılırsın. Meselâ bir güzel yüz ve bir güzel ses sebebiyle sen bunların sahibine meftûn ve âşık olursun. Halbuki bu güzellikler onlarda âriyettir ve Hakk'ın sıfat-ı cemâliyyesinden aksetmiş birer pertevdir.

556. Mevcud olan her bir şey üzerine senin aşkın o Hakk'ın sıfatından boyalı altın gibi oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

556. Var olan her şey üzerine senin aşkın, o Hakk'ın sıfatından boyanmış altın gibi oldu.

Yani bu izafî varlıklar ve mecazî varlıklar bakır gibidir. Bakırı altın yaldız ile boyayıp altın olarak sürdükleri gibi, bu mecazî varlıkları da altın yaldız

Ya'nî bu izâfî ve mecâzî olan vücûdlar bakır gibidir. Bakırı altın yaldız ile boyayıp altın olarak sürdükleri gibi, bu vücûdât-ı mecâziyyeyi de altın yaldız

557. Altınlık aslına gittiği ve bakır kaldığı vakit tabîat tok geldi, onun talakı- nı da'vâ etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

557. Altınlık aslına gittiği ve bakır kaldığı zaman tabiat doygun geldi, onun boşanmasını talep etti.

Örneğin, gençliğinde çok güzel olan bir kadın yaşlanıp, onun varlık duvarı üzerine yansıyan Hakk'ın cemâl sıfatı aslına döndüğü ve yüzü gözü buruşup bakırlığı ortaya çıktığı zaman, ona âşık olup derdinden yananların tabiatları bu aşktan doygun bir hâle gelirler ve onun boşanmasını talep etmeye kalkışırlar. Artık diğer suretleri de bu örneğe uygula!

Meselâ gençliğinde bir âfet-i devrân olan bir kadın ihtiyarlayıp onun dî- vâr-ı vücûdu üzerine akseden Hakk'ın sıfat-ı cemâlîsi aslına rücû' ettiği ve yüzü gözü buruşup bakırlığı meydana çıktığı vakit, ona âşık olup derdinden yananların tabîatları bu aşktan tok bir hâle gelirler ve onun talâkı da'vâsına kıyâm ederler. Artık suver-i sâireyi de bu misâle tatbik et!

558. Onun sıfatının boyalı altınından ayak çek, cehaletten dolayı kalbe az hoş de!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

558. Onun sıfatının boyalı altınından ayak çek, cehaletten dolayı kalbe az hoş de!

Hakk'ın cemâl sıfatlarının yaldızladığı altından himmetinin ayağını çek ve ona gönül bağlama! Gaflet ve cehaletten dolayı, aslında zayıf ve kalp olan unsurlardan meydana gelmiş cisimlerin güzelliklerine az hoş de! Çünkü o cisimlerin hakikatte güzelliği yoktur. Ondaki cüz'î güzellik ancak Hakk'ındır.

Hakk'ın sıfât-ı cemâliyyesinin yaldızladığı altından himmetinin ayağını çek ve ona gönül bağlama! Gaflet ve cehâletten dolayı, hadd-i zâtında kalp ve züyüf olan ecsâm-ı unsuriyyenin güzelliklerine az hoş de! Zîrâ o ecsâmın hakikatte güzelliği yoktur. Ondaki cemâl-i cüz'î ancak Hakk'ındır.

559. Zîrâ o hoşluk kalpler için âriyettir. Zînet altında zînetsizlik mayası vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

559. Çünkü o hoşluk kalpler için eğretidir. Süslenmiş şeyin altında süssüzlük mayası vardır.

Çünkü kalp ve zayıf olan şeylerin hoşlukları ve incelikleri eğretidir, bir süre sonra yok olur. O kalp olan şeyi, aslında nahoş bir şey olduğu için özenle yaldızlamış ve süslemişlerdir. O süsün altında süssüzlük mayası vardır. O süs ve ziynet kalkınca altından nahoşluk ortaya çıkar.

Zîrâ kalp ve züyüf olan şeylerin hoşlukları ve letâfetleri iğretidir, bir müddet sonra zâil olur. O kalp olan şeyi, esâsen nâhoş bir şey olduğu için i'tinâ ile yaldızlamış ve süslemişlerdir. O süsün altında süssüzlük mayası vardır. O süs ve zînet kalkınca altından nâhoşluk meydana çıkar.

560. Altın, kalpın yüzünden ma'dene gider; sen de onun gittiği o ma'den tarafına git!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

560. Altın, sahte paranın yüzünden madene gider; sen de onun gittiği o maden tarafına git!

Sahte paranın yüzüne sürülmüş olan altın yaldız nihayet yok olup o sahte paranın yüzünden kendi aslı olan altın madeni tarafına gider. Yani sahteliği sabit olan altının yüzündeki altın tabakasını sıyırıp altınlara katarlar. Sen de o sahte şekle saplanıp kalma, onun yaldızının gittiği maden ve asıl tarafına git! "Sahte para"dan kasıt, izafî varlıklar ve "altın madeni"nden kasıt, sıfat ve isimlerin kaynağı olan Yüce Allah'tır.

Kalpın yüzüne sürülmüş olan altın yaldız nihâyet zâil olup o kalpın yüzünden kendi aslı olan altın ma'deni tarafına gider. Ya'nî kalplığı sâbit olan altının yüzündeki altın tabakasını sıyırıp altınlara ilhâk ederler. Sen de o kalp sûrete saplanıp kalma, onun yaldızının gittiği ma'den ve asıl tarafına git! "Kalp"-tan murâd, vücûdât-ı izâfiyye ve "altın ma'deni"nden murâd, menşe'-i sıfat ve esmâ olan Allâhü Zü'l-Celâl hazretleridir.

561. Nûr duvardan güneşe kadar gider. Sen o güneşe git ki, lâyıkında gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

561. Nur, duvardan güneşe kadar gider. Sen o güneşe git ki, layıkıyla gider.

Tecelli nuru, unsurlardan oluşan varlık duvarlarından hakiki varlık güneşine kadar geri döner. Sen de o hakiki güneş tarafına git ki, onun tecellileri layıkıyla ve hikmet dairesinde cereyan eder. أعطى كل شيء خلقه (Tâhâ, 20/50) yani "Yüce Allah her şeye kendi yaratılışını verdi" ayet-i kerimesinde beyan buyurulduğu üzere, onun bu tecellileri, kabiliyetlerin yatkınlıklarına göre tam yerinde meydana gelir.

Nûr-i tecellî, vücûd-i unsurî duvarlarından vücûd-i hakîkî güneşine kadar rücû' eder. Sen dahi o hakîkî güneş tarafına git ki, onun tecelliyâtı lâyıkında ve hikmet dâiresinde cereyan eder. أعطى كل شيء خلقه (Tâhâ, 20/50) ya'nî "Hak Teâlâ her şeye kendi halkını verdi" âyet-i kerîmesinde beyân buyurulduğu üzere, onun bu tecelliyâtı kavâbilin isti'dâdâtına göre tam yerinde vâki' olur.

562. Mâdemki sen olukta vefâ görmedin, bundan sonra suyu gökten al!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

562. Mademki sen olukta vefa görmedin, bundan sonra suyu gökten al!

"Sepes" kelimesinde "sîn" harfi "pes" kelimesinin üzerine eklenmiştir. Bazıları "se" ayrı ve "pes" ayrıdır; ve "daha sonra" anlamındadır demişlerdir. Bu kelime hakkında Bahâr-ı Acem'in açıklamaları budur. Yani "Ey Hakk Yolcusu, gördün ki, şimdiye kadar varlıklarıyla yakınlık kurduğun kimseler birer birer gittiler ve fani oldular; ve hiçbirinin yakınlığından vefa görmedin; ve senin onlarda sevgi sebebi olarak gördüğün haller, hep Hakk'ın sıfat tecellileri imiş ve onlar bu tecellilerin saf suyunun olukları mesabesinde imişler, artık bundan sonra bu vefayı, bu mecazî varlık yurdunda ve bu suyun olukları mesabesinde olan suretlerde arama, bundan sonra mutlak varlık olan Hakk'ın göğünden bekle ve al!"

"Sepes" kelimesinde "sîn" "pes" üzerine zâiddir. Bazıları "se" (سه) ayrı ve "pes" (پس) ayrıdır; ve "daha sonra" ma'nâsınadır demişlerdir. Bu kelime hakkında Bahâr-ı Acem'in beyânâtı budur. Ya'nî "Ey sâlik gördün ki, şimdiye kadar vücûdlarıyla ünsiyet peydâ ettiğin kimseler bir bir gittiler ve fânî oldular; ve hiçbirinin ünsiyetinden vefâ görmedin; ve senin onlarda sebeb-i muhabbet olarak gördüğün ahvâl, hep Hakk'ın tecelliyât-ı sıfâtiyyesi imiş ve onlar bu tecelliyâtın saf suyunun olukları mesâbesinde imişler, artık bundan sonra bu vefâyı, bu vücûd-i mecâzî arzında ve bu suyun olukları mesâbesinde olan sûretlerde arama, bundan sonra vücûd-i mutlak-ı Hakk'ın semâsından bekle ve al!"

563. Kurdun tuzağı kuyruğun ma'deni olmaz. O iri kurt ne vakit ma'deni tanır?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

563. Kurdun tuzağı kuyruğun kaynağı olmaz. O iri kurt ne zaman kaynağı tanır?

Kurdu avlamak için koyun kuyruğu koydukları yer, o kuyruğun kaynağı ve menbaı değildir. Koyun kuyruğunun o tuzak yerinde bulunması ancak bir amaca dayanabilir. Fakat iri kurt, "Kuyruğun menbaı kasap dükkânıdır, burası değildir; bu sebeple buraya konulması elbette bir amaca dayanır" diyebilir mi? Şimdi nefis iri bir kurda benzer. Unsurlardan oluşan cisimlerin zuhur yerlerinde görünen cemâlî tecellilerin Hak olduğunu idrak edemeyip o unsurlardan oluşan varlıklara saldırır ve neticede kurt gibi tuzağa düşer. Bu anlam bir yöndür. Diğer bir yön de şudur ki: "Kurt"tan kasıt, nefistir; ve "kuyruk"tan kasıt, zevkî ilimlerdir; ve "ma'den"den kasıt zevkî ilimlerin menbaı olan hakiki şeyh ve insân-ı kâmildir. Ve "tuzak"tan kasıt, taklitçi şeyhtir. Yani "Taklitçi şeyh, kendi zevki olmadığı hâlde âriflerin sözlerini ve zevkî ilimlerini alıp bunlar ile, nefisleri iri kurt mesabesinde olan dünya ehlinin büyüklerini avlar. O nefisleri muazzam olup, taklitçi şeyhin tuzağına tutulanlar bu zevkî ilimlerin menbaı kim ve nerede olduğunu bilirler mi?"

Kurdu avlamak için koyun kuyruğu koydukları mahal, o kuyruğun ma'deni ve menba'ı değildir. Koyun kuyruğunun o tuzak mahallinde bulunması ancak bir maksada müstenid olabilir. Fakat iri kurt, "Kuyruğun menba'ı kasap dükkânıdır, burası değildir; binâenaleyh buraya vaz'ı elbette bir maksada müsteniddir" diyebilir mi? İmdi nefis iri bir kurda benzer. Ecsâm-ı unsuriyye mezâhirinde zâhir olan tecelliyât-ı cemâliyyenin Hak olduğunu idrâk edemeyip o vücûdât-ı unsuriyyeye saldırır ve netîcede kurt gibi tuzağa düşer." Bu ma'nâ bir vecihtir. Diğer bir vecih dahi budur ki: "Kurt"tan murâd, nefistir; ve "kuyruk"ta murâd, ulûm-i zevkıyyedir; ve "ma'den"den murâd ulûm-i zevkıyyenin menba'ı olan şeyh-i hakîkî ve insân-ı kâmildir. Ve "tuzak"tan murâd, şeyh-i mukalliddir. Ya'nî "Şeyh-i mukallid, kendi zevki olmadığı hâlde âriflerin sözlerini ve ulûm-i zevkıyyelerini alıp bunlar ile, nefisleri iri kurt mesâbesinde olan ehl-i dünyanın büyüklerini avlar. O nefisleri muazzam olup, şeyh-i mukallidin tuzağına tutulanlar bu ulûm-i zevkıyyenin menba'ı kim ve nerede olduğunu bilirler mi?"

564. Düğüme bağlanmış altın zannettiler; mağrûrlar köye acele ettiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

564. Düğüme bağlanmış altın zannettiler; mağrurlar köye acele ettiler.

Bizim şehirli efendi ile ailesi de böyle bir tuzağa tutuldular; köylünün davetini düğüme bağlanmış bir altın zannettiler. O mağrurlar ve aldanmışlar köye acele ettiler.

Bizim şehirli efendi ile âilesi dahi böyle bir tuzağa tutuldular; köylünün da'vetini bir düğüme bağlanmış altın zannettiler. O mağrûrlar ve aldanmışlar köye acele ettiler.

565. Öylece oynayarak ve gülerek gittiler; dolap tarafına bir çarh vurdular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

565. Öylece oynayarak ve gülerek gittiler; dolap tarafına bir çark vurdular.

Şehirli efendi ile ailesi öylece güle oynaya gittiler; ve köylünün kurduğu dolabın ve hilenin çarkı oldular.

Şehirli efendi ile âilesi öylece güle oynaya gittiler; ve köylünün kurduğu dolabın ve hîlenin çarkı oldular.

566. Köy tarafına bir kuş uçtuğunu gördükleri vakit sabır libasını yırtarlar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

566. Köy tarafına bir kuş uçtuğunu gördükleri zaman sabır giysisini yırtarlardı.

Köye ulaşmakta o kadar acele ederlerdi ki, köy tarafına doğru bir kuşun uçtuğunu gördükleri zaman, "Keşke biz de bir kuş olup uçsaydık ve bir an önce köye ulaşsaydık!" diye kuş olmayı temenni ederler ve bu şekilde sabır giysisini yırtarlar, yani sabırsızlık gösterirlerdi.

Köye vâsıl olmakta o kadar isti'câl ederler idi ki, köy tarafına doğru bir kuşun uçtuğunu gördükleri vakit, "Kâşki biz de bir kuş olup uçsa idik ve bir an evvel köye vâsıl olsa idik!" diye kuş olmağı temennî ederler ve bu sûretle sabır libâsını yırtarlar, ya'ni sabırsızlık gösterirler idi.

567. Onun tarafına her kim köyden gelse idi, onun yüzüne latîf bûseler verirler idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

567. Onun tarafına her kim köyden gelse idi, onun yüzüne latif öpücükler verirler idi.

Bizim yolcu efendi tarafına her kim köyden gelse idi, onu büyük bir özlemle öperler idi de derlerdi,

Bizim yolcu efendi tarafına her kim köyden gelse idi, onu kemâl-i iştiyâkla öperler idi de derlerdi,

568. Ki: "Sen bizim dostumuzun yüzünü görmüşsün, binaenaleyh cânın cânısın ve bizim gözümüzsün!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

568. Ki: "Sen bizim dostumuzun yüzünü görmüşsün, bu sebeple canımızın canısın ve bizim gözümüzsün!"

## Leylâ'nın mahallesinde mukîm olan o köpeği Mecnûn'un okşaması

569. Mecnun gibi ki, o bir köpeği okşar idi, ona bûse verirdi ve onun önünde erir idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

569. Mecnun gibi ki, o bir köpeği okşar idi, ona öpücük verir idi ve onun önünde erir idi.

Şehirli efendi ve ailesinin hâli, Mecnun'un hâline benzer idi. Nitekim Mecnun, Leyla'nın mahallesine ait olan bir köpeği sever ve okşar ve öper ve onun önünde erir idi. Yani o köpeğin sevgisinde kendiliğinden fani olur idi.

Şehirli efendi ve âilesinin hâli, Mecnûn'un hâline müşâbih idi. Nitekim Mecnûn Leylâ'nın mahallesine mensûb olan bir köpeği sever ve okşar ve öper ve onun önünde erir idi. Ya'nî o köpeğin muhabbetinde kendiliğinden fânî olur idi.

570. Onun etrafını tavafda hazı' olarak devr ederdi. Ona sâf cüllâb ve şeker dahi verirdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

570. Onun etrafını tavafta zelil olarak dönerdi. Ona saf güllâb ve şeker de verirdi.

O Mecnun, o köpeği tavaf etme hususunda zelil bir şekilde dönerdi ve ona saf olarak şeker şerbeti ve şeker de verirdi. "Cüllâb" kelimesi, ötre ve şedde ile "Gülâb" kelimesinin Arapçasıdır. Hint şarihlerinden Veli Muhammed Ekberâbâdî, bu kelimenin Arapça sözlükte bulunmadığını ve bu sebeple Farsça olması gerektiğini belirtir. Fakat Müeyyedü'l-Fudalâ sahibi nezdinde Arapçadır ve sözlüğünde ötre ve şedde ile Arapça cim bahsinde kaydetmiştir. Bu durumda, şerefli beyitte şedde, vezin zorunluluğu için düşürülmüş olur; "şeker şerbeti" demek olur.

"O Mecnûn o köpeği tavâf husûsunda zelîl olarak devr ederdi ve ona sâf olarak şeker şerbeti ve şeker dahi verirdi." "Cüllâb" zamm ü teşdîd ile "Gülâb" kelimesinin Arapça'sıdır. Hind şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî, bu kelimenin lügat-i Arab'ta bulunmadığını ve binâenaleyh Fârisî olması lâzım geleceğini beyân eder. Fakat Müeyyedü'l-Fudalâ sahibi indinde Arabîdir ve lügatinde zamm ü teşdîd ile cim-i Arabî bahsinde kayd etmiştir. Bu sûrette beyt-i şerifte teşdîd, zarûret-i vezn için hazif buyurulmuş olur; "şeker şerbeti" demek olur.

571. Bir bü'l-fudul dedi ki: "Ey ham olan Mecnun, bu ne tedbîrdir bu ki, müdâm getirirsin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

571. Bir geveze dedi ki: "Ey ham olan Mecnun, bu ne tedbirdir ki sürekli getirirsin?"

"Bü'l-fudûl" Türkçede gevezeye, gereksiz konuşana derler. Ham, çiğ ve idraksizden kinayedir. "Şeyd" tuzak, hile ve aldatma anlamındadır. Yani, "Mec-

"Bü'l-fudûl" Türkçe'de gevezeye, zâid söyleyene derler. Ham, çiğ ve idraksizden kinâyedir. “Şeyd" mekr, hîle ve zerk ma'nâsınadır. Ya'nî, "Mec-

572. Köpeğin ağzının kenarı daima bir murdardır, kendi mak'adını dudağı ile yalar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

572. Köpeğin ağzının kenarı daima bir murdardır, kendi makatını dudağı ile yalar.

"Pûz" "ağız kenarı" anlamındadır.

"Pûz" "ağız kenarı" ma'nâsınadır.

573. O köpeğin ayıplarını çokluk saydı. Ayıp bilici olan, gayb bilici olandan bir koku götürmedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

573. O köpeğin ayıplarını çokluk saydı. Ayıp bilici olan, gayb bilici olandan bir koku götürmedi.

O geveze, köpeğin birçok ayıplarını ve kusurlarını saydı ve o ayıp kusur bilici olan geveze, yaptığı işin sırrını bilici olan Mecnun'un bâtınından ve niyetinden bir koku ve haber alamadı.

O geveze, köpeğin birçok ayıplarını ve kusûrlarını saydı ve o ayıp kusur bilici olan geveze, yaptığı işin sırrını bilici olan Mecnûn'un bâtınından ve niyetinden bir koku ve haber alamadı.

574. Mecnun dedi: "Sen bütün nakış ve tensin. İçeriye gel ve ona benim gözümden bak!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

574. Mecnun dedi: "Sen bütün nakış ve tensin. İçeriye gel ve ona benim gözümden bak!"

Mecnun o gevezeye cevap olarak dedi: "Yahu! Sen ancak benim görünen fiillerime bakıyorsun. Bu sebeple şekilde ve cismaniyette tutsak kalmışsın. Bu dışa bakmaktan vazgeç de fiilimin iç yüzüne yönel ve ondan sonra o köpeğe benim bakışımla bak da gör!"

Mecnûn o gevezeye cevâben dedi: "Yâhu! Sen ancak benim ef'âl-i zâhiriyyeme bakıyorsun. Binâenaleyh sûrette ve cismâniyette mahbûs kalmışsın. Bu zâhir-bînlikten vazgeç de fiilimin bâtınına müteveccih ol ve ondan sonra o köpeğe benim bakışımla bak da gör!"

575. "Ki, bu Mevla'nın bağlanmış tılsımıdır bu! Leyla'nın mahalleciğinin bekçisidir bu!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

575. "Ki, bu Mevla'nın bağlanmış tılsımıdır bu! Leyla'nın mahalleciğinin bekçisidir bu!"

Senin, ayıplarını sayarak aşağıladığın bu köpek, öncelikle Hakk'ın bu mecazî varlık âleminde o köpek şeklinde bağlamış olduğu bir tılsımdır ki, onun içinde birtakım ilâhî isimlerin hükümleri gizlidir. İkinci olarak, benim sevgilim olan Leyla'nın mahalleciğinin bekçisidir.

"Senin, ayıplarını sayarak tahkîr ettiğin bu köpek, evvelen Hakk'ın bu vücûd-i mecâzî âleminde o köpek sûretinde bağlamış olduğu bir tılsımdır ki, onun zımmında birtakım ahkâm-ı esmâ-i ilâhiyye mündemiçdir. Sâniyen, benim ma'şûkam olan Leylâ'nın mahalleciğinin bekçisidir."

576. "Onun himmetini ve dil ü cânını ve tanıyışını gör ki, o nereyi ihtiyâr etti ve mesken-gâh yaptı?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

576. "Onun himmetini, gönlünü, canını ve tanıyışını gör ki, o nereyi seçti ve kendine yurt edindi?"

Ey meraklı, sen onun görünen kusurlarına bakıyorsun. Onun içindeki olgunluğu görmüyorsun. Sen onun himmetinin olgunluğunu, kalbini, canını ve irfanını gör ki, o hayatını sürdürmek için nereyi seçti ve kendisine nereyi yurt edindi! Yani benim ruhumun sevgilisinin mahallesinde yaşamayı seçti.

"Ey bü'l-fudûl, sen onun zâhirindeki kusurlarına bakıyorsun. Onun bâtınındaki kemâlini görmüyorsun. Sen onun himmetinin kemâlini ve kalbini ve cânını ve irfânını gör ki, o imrâr-ı hayât için nereyi ihtiyâr etti ve kendisine nereyi mahall-i mesken intihâb etti! Ya'nî benim ma'şûka-i rûhumun mahallesinde yaşamağı ihtiyâr etti."

577. O benim kehfimin mübarek yüzlü köpeğidir. Belki o benim hem-derdim ve hem-hüznümdür!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

577. O benim sığınağımın mübarek yüzlü köpeğidir. Aksine o benim dert ortağım ve hüzün ortağımdır!

"Kehf" mağara demektir; burada Mecnun'un sevgilisi Leyla'dan kinayedir (üstü kapalı anlatım). Yani, "O köpek, benim sığınağım olan bir mağara gibi olan sevgilimin mübarek yüzlü köpeğidir. Aksine o, bu anlam itibarıyla benim dert ve hüzün ortağımdır."

"Kehf" mağara demek olup, burada Mecnûn'un ma'şûkası olan Leylâ'dan kinâyedir. Ya'ni, "O köpek, benim ilticâgâhım olan bir mağara mesâbesindeki ma'şûkamın mübarek yüzlü köpeğidir. Belki o bu ma'nâ i'tibariyle benim derd ve hüzün ortağımdır."

578. O bir köpek ki, onun mahallesinde ola, ben onun bir kılını ne vakit arslanlara veririm?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

578. O bir köpek ki, onun mahallesinde ola, ben onun bir kılını ne vakit arslanlara veririm?

"O bir köpek ki, benim sığınak ve koruyucum olan Leylâ'nın mahallesinde ola, ben onun bir kılını arslanlara değişmem." Bu şerefli beyitte "Leyla" ile insân-ı kâmile, "köpek" ifadesiyle onun fakirlerine ve "arslanlar" ile zâhir ulemâsına (dış görünüşe önem veren âlimlere) işaret vardır.

"O bir köpek ki, benim melce' ve penâhım olan Leylâ'nın mahallesinde ola, ben onun bir kılını arslanlara değişmem." Bu beyt-i şerîfte "Leyla" ile insân-ı kâmile ve "köpek" ta'bîriyle onun fukarâsına ve "arslanlar" ile ulemâ-yı zâhireye işâret vardır.

579. Ey o kimse ki, arslanlar onun köpeklerine köledir. İmkânın sözü yoktur, sus vesselâm!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

579. Ey o kimse ki, aslanlar onun köpeklerine köledir. İmkânın sözü yoktur, sus vesselâm!

Ey o insân-ı kâmil ki, yırtıcı aslanlar gibi olan enaniyetleriyle tartışmalara girişip muhataplarını inciten ve kalplerini kırıp rencide eden zahir uleması, onun fakirlerine köle olurlar ve tartışmalarında yenik ve zelil olurlar. Nasıl ki Yunus Emre hazretleri ümmî (okuma yazma bilmeyen) bir zat olduğu halde şu beytinde kendi haline işaret buyurur:

Bir sinek bir kartalı salladı vurdu yere Yalan değil gerçektir ben de gördüm tozunu

Yani “Zahirî görünüşü bir sinek gibi zayıf görünen bir derviş, tartışmalarında kartal kuşu gibi şiddetle hücum eden zahir ulemasından birini susturdu. Bu sözüm yalan değildir. Ben de ümmî iken böyle bir tartışmada bulundum, aynı sonucu gördüm.” Şimdi insân-ı kâmilin zahirî ve batınî kemalleri, imkân diliyle tarif ve tavsif edilebilecek şeyler değildir. Bu sebeple, bu hususta susmak daha iyidir vesselâm.

Ey o insân-ı kâmil ki, yırtıcı arslanlar mesâbesinde olan enâniyetleriyle bahislere girişip mubâhislerini inciten ve kalblerini yırtıp rencîde eden ulemâ-yı zâhire, onun fukarâsına köle olurlar ve mubâhaselerinde mağlûb ve zelîl olurlar. Nitekim Yûnus Emre hazretleri bir ümmî bir zât olduğu halde şu beytinde kendi hâline işâret buyurur:

Bir sinek bir kartalı salladı vurdu yere Yalan değil gerçektir ben de gördüm tozunu

Yâ'nî “Zâhirî olan sûreti, bir sinek gibi zayıf görünen bir derviş, mubâha-selerinde kartal kuşu gibi şiddetle hücûm eden ulemâ-i zâhireden birini ilzâm etti. Bu sözüm yalan değildir. Ben de bir ümmî iken böyle bir bahiste bulundum, aynı netîceyi gördüm." İmdi insân-ı kâmilin kemâlât-ı zâhire ve bâtınesi lisân-ı imkân ile ta'rîf ve tavsîfe sığar şeyler değildir. Binâenaleyh, bu husûsta sükût evlâdır vesselâm.

580. Ey dostlar, eğer sûretten geçerseniz cennettir ve gülistan içinde gülistândır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

580. Ey dostlar, eğer şekilden geçerseniz cennettir ve gülistan içinde gülistandır.

Ey dostlar, insan şekil değildir; eğer şekle gönül bağlamaktan vazgeçerseniz ve anlama bakarsanız, bu durum cennettir ve gülistan içinde gülistandır.

Ey dostlar, insân sûret değildir, eğer sûrete rabt-ı kalb etmekten geçerseniz ve ma'nâya bakarsanız, bu hâl cennettir ve gülistan içinde gülistandır.

581. Vaktaki kendi sûretini kırdın yaktın, her şeyin sûreti için şikesti öğrendin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

581. Kendi suretini kırıp yaktığın zaman, her şeyin suretini kırmayı öğrendin.

Ey Hakk Yolcusu, her zorluğun anahtarı sendedir. Sen, kendi suretini, çaban ve gayretine eklenen Hakk'ın yardımıyla görüşünden kaldırıp kırıp attığın ve ilahi aşk ateşiyle yaktığın zaman, gizli şirkin kapısını kırmış olursun ve görüşünde Hakk'ın varlığından başka varlık kalmaz. Bu sebeple, her şeyin suretini kırma yolunu da öğrenmiş olursun.

Ey sâlik, her müşkilin anahtarı sendedir. Sen nazarından kendi sûretini sa'y ve içtihâdına munzam olan Hakk'ın inâyeti ile kaldırarak kırıp attığın ve aşk-ı ilâhî ateşi ile yaktığın vakit, şirk-i hafinin kapısını kırmış olursun ve nazarında Hakk'ın varlığından başka varlık kalmaz. Binâenaleyh her şeyin sûretini kırmak yolunu da öğrenmiş olursun.

582. Ondan sonra her bir sûreti kırarsın, Haydar gibi Hayber kapısını koparırsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

582. Ondan sonra her bir sûreti kırarsın, Haydar gibi Hayber kapısını koparırsın.

Kulun varlığı, Hakk'ın varlığında fani olduktan sonra, artık senden görünen Hakk'ın kudreti olup, her bir sûreti kırarsın. Velilerin şahı, tekrar tekrar saldıran Haydar lakaplı İmam Ali (kerremallâhü vecheh) efendimiz gibi Hayber kalesinin kapısını koparırsın. Bilinmeli ki, Hz. Velilerin şahı Hayber kalesini tek başına kopardıktan sonra, yerine takmak için 40 kişi uğraştı ve Velilerin şahı da onların içindeydi. O hazrete dediler ki: "Ey Ali, bu kapıyı koparan sen değil miydin?" Cevaben buyurdular ki: والله ما قطعت باب خیبر Yani "Yüce Allah'a yemin ederim ki, Hayber kapısını ben koparmadım."

"Vücûd-i abdânîn vücûd-i hakkānîde fânî olduktan sonra, artık senden zâhir olan Hakk'ın kudreti olup, her bir sûreti kırarsın. Şâh-ı velâyet Haydar-i Kerrâr İmam Alî (kerremallâhü vecheh) efendimiz gibi Hayber kal'asının kapısını koparırsın." Ma'lûmdur ki, Hz. Şâh-ı velâyet Hayber kal'asını yalnız başına kopardıktan sonra, yerine takmak için 40 kişi meşgül oldu ve Şâh-ı velâyet dahi içlerinde idi. O hazrete dediler ki: "Ya Alî, bu kapıyı koparan sen değil miydin? Cevâben buyurdular ki: والله ما قطعت باب خیبر Ya'ni "Allahü zü'l-Celâl'e yemîn ederim ki, Hayber kapısını ben koparmadım."

583. O selîm olan efendi sûretin aldanmışı oldu ki, sakîm söz ile köye gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

583. O selim efendi, sakat sözle köye giden suretin aldanmışı oldu.

"Sağbe" kelimesi, sin harfinin üstün okunmasıyla burada aldanmış, şaşkın ve tutkun demektir; sin harfinin ötre okunması da caizdir derler. "Selim" kelimesi burada akıl ve şuurdan kurtulmaktan kinayedir. Yani "Hazmı (ihtiyatlı davranmayı) ve ihtiyatı kendisine rehber edinen şehirli efendi, köylünün iç yüzünden habersiz olup, onun süslü dış sözlerine aldandı ve akıl ve şuurunu kullanmaz oldu. Çünkü bu sakat sözler sebebiyle köye gitti." İşte taklitçi şeyhler de Hakk Yolcularını böyle tumturaklı sözlerle aldatır ve onlar bu taklitçinin, zevkinden habersiz oldukları tasavvufî sözlerine tutkun olurlar.

"Sağbe" sîn'in fethi ile burada, aldanmış, vâlih ve meftûn demektir; ve sîn'in zammı ile okunması da câizdir derler. "Selîm" burada akıl ve şuûrdan kurtulmaktan kinâyedir. Ya'nî "Hazm ve ihtiyâtı kendisine rehber ittihâz eden şehirli efendi, köylünün zamîrinden bî-haber olup, onun süslü elfâz-ı zâhiresine aldandı ve akıl ve şuûrunu ta'tîl etti. Çünkü bu sakîm sözler sebebiyle köye gitti." İşte mukallid olan şeyhler dahi sâlikleri böyle tumturaklı el- fâz ile aldatır ve onlar bu mukallidin, zevkından bî-haber oldukları kelâm-ı mutasavvıfânelerine meftûn olurlar.

584. Şadüman olarak o temelluk tuzağı tarafına, bir kuş gibi, imtihan dânesi tarafına (gitti).&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

584. Sevinçli olarak o temelluk (köleleştirme, kendine mal etme) tuzağı tarafına, bir kuş gibi, imtihan dânesi tarafına gitti.

585. Kuş o dâneyi keremden bildi; gâye-i hırstır, o cûd ve atâ değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

585. Kuş o yemi keremden bildi; o, hırsın amacıdır, cömertlik ve bağış değildir.

Avcının attığı yemi kuşlar kerem ve ihsan sanırlar. Halbuki avcı o yemi son derecedeki hırsından dolayı atar. Onun o attığı yem cömertlik ve bağış değildir. Bunun gibi taklitçi şeyh de Hakk Yolcusu'nu avlamak için muhakkiklerin (gerçek âlimlerin) beyan ettikleri ilim ve marifeti onların önüne yem olarak atar; ve bunu nefsanî olan hırslarını tatmin için yapar. Yoksa o, kerem ve cömertlik sonucu olarak marifet bağışı değildir.

Avcının attığı yemi kuşlar kerem ve ihsân zannederler. Halbuki avcı o yemi son derecedeki hırsından dolayı atar. Onun o attığı yem cûd ve atâ değildir. Bunun gibi şeyh-i mukallid dahi sâliki avlamak için muhakkiklerin beyân ettikleri ilim ve ma'rifeti onların önüne yem olarak atar; ve bunu nefsânî olan hırslarını tatmîn için yapar. Yoksa o kerem ve sehâ netîcesi olarak bezl-i ma'rifet değildir.

586. Kuşcağızlar dânenin tama'ında sevinerek o tezvîr tarafına uçucu ve koşucudur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

586. Kuşcağızlar, danenin tamahında sevinerek o aldatma tarafına uçucu ve koşucudur.

587. Eğer efendinin meserretinden seni âgâh edersem, ey yol gidici, seni vakitsiz ederim diye korkarım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

587. Eğer efendinin sevincinden seni haberdar edersem, ey yolcu, seni vakitsiz ederim diye korkarım.

"Eğer efendinin hayal ettiği saadete ulaşma sevincinin derecesinden seni haberdar edersem, ey Hakk Yolcusu, seni o hayallerle meşgul edip vaktini boşa harcarım diye korkarım." Taklitçi bir şeyhe bağlanıp Hak yoluna çıkanların, şöyle ve böyle yüce mertebelere ulaşacakları hayaliyle sevinmeleri de böyledir.

"Eğer efendinin tahayyül ettiği saâdete nâiliyyet meserretinin derecesinden seni âgâh edersem, ey tarîk-ı Hak sâliki, seni o hayâlât [ile] meşgûl edip vaktini zâyi' ederim diye korkarım." Şeyh-i mukallide intisâb edip Hak yoluna çıkanların şöyle ve böyle merâtib-i âliyeye nâil olacakları hulyâsıyla sevinmeleri de böyledir

588. Muhtasar yaptım, vaktaki köy zahir geldi, muhakkak o köy değildi, başka yol ihtiyar eyledi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

588. Kısa kestim, o köy göründüğünde, kesinlikle o köy değildi, başka bir yol seçti.

"Ey Hakk Yolcusu, seni meşgul etmemek için ben onların hayallerini kısalttım. Önlerinde bir köy görünüp ortaya çıktığında, fakat bu köy onların aradıkları köy değildi, şehirli efendi, başka bir yol seçmişti." Bilinmeli ki, taklitçi şeyhe (gerçek bir mürşid olmayıp sadece taklit eden şeyh) tabi olan kimse doğru yola girdiğini zanneder ve o taklitçinin sözlerine aldanır. Yola girdiğinde, hayal ettiğinden başka haller ortaya çıkar. Taklitçi şeyh onu idare etmekten aciz kaldığından, biçare Hakk Yolcusu ortada sürünür durur. Eğer Hakk'ın yardımı elinden tutmazsa helak olur.

"Ey sâlik, seni işgâl etmemek için ben onların hayâlâtını ihtisâr ettim. Vaktâki önlerinde bir köy görünüp zâhir oldu, fakat bu köy onların aradıkları köy değildi, şehirli efendi, başka yol ihtiyâr etmiş idi." Ma'lûm olsun ki, şeyh-i mukallide tâbi' olan kimse doğru yola sülük ettiğini zanneder ve o mukallidin sözlerine aldanır. Vaktâki yola girer, hayâlinden başka ahvâl zuhûr eder. Şeyh-i mukallid onu idâreden âciz bulunduğundan, bîçâre sâlik ortada sürünür durur. Eğer Hakk'ın inâyeti destgîri olmazsa helâk olur.

589. Bir aya yakın köy köy koştular. Zîra ki köyün yolunu iyi tanımıyorlar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

589. Bir aya yakın köy köy koştular. Çünkü köyün yolunu iyi tanımıyorlardı.

Efendi ile ailesi köyün yolunu iyice tanımadıklarından bir aya yakın köyden köye koşup dolaştılar.

Efendi ile âilesi köyün yolunu iyice tanımadıklarından bir aya yakın köyden köye koşup dolaştılar.

590. Her kim yola kılavuzsuz giderse, her iki günlük yol yüz yıllık olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

590. Her kim yola kılavuzsuz giderse, her iki günlük yol yüz yıllık olur.

591. Her kim Kâ'be tarafına delîlsiz koşarsa bu sergeşteler gibi zelîl olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

591. Kim Kâbe tarafına kılavuzsuz koşarsa, bu şaşkınlar gibi zelil olur.

Önceki beyitteki "kılavuz" kelimesi Türkçedir, rehber demektir ve insân-ı kâmil (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) olan mürşid kastedilir. "Kâbe"den kasıt, bütün isim ve sıfatları kendinde toplayan Allah'ın Zâtı'dır. Yani "Kim Hakk yoluna kılavuzsuz ve mürşidsiz giderse, kolay olan yol zorlaşır." Nasıl ki Hz. Mısrî Niyâzî şöyle buyurur:

Mürşid gerektir bildire Hakk'ı sana hakka'l-yakîn Mürşidi olmayanların bildikleri gümân imiş. Her mürşide dil verme ki yolunu sarpa uğratır, Mürşidi kâmil olanın gâyet yolu âsân imiş.

Şimdi, kim Allah'ın Zâtı'na kılavuzsuz ve mürşidsiz yönelip Hakk Yolculuğu yaparsa, bu şehirli efendi ile ailesi gibi yollarda şaşkın ve hayran bir hale gelir.

Evvelki beyitteki "kılavuz" Türkçe'dir, rehber demektir ve mürşid-i kâmil murâd buyurulur. "Kâ'be"den murâd, câmi'-i cemî'-i esmâ ve sıfat olan zâtullahtır. Ya'nî "Her kim tarîk-ı Hakk'a kılavuzsuz ve mürşidsiz giderse, kolay olan yol güçleşir." Nitekim Hz. Mısrî Niyâzî buyurur:

Mürşid gerektir bildire Hakk'ı sana hakka'l-yakîn Mürşidi olmayanların bildikleri gümân imiş. Her mürşide dil verme ki yolunu sarpa uğratır, Mürşidi kâmil olanın gâyet yolu âsân imiş.

İmdi her kim zâtullâha delîlsiz ve mürşidsiz teveccüh edip sülük ederse, bu şehirli efendi ile âilesi gibi yollarda sersem ve hayrân bir hâle gelir.

592. Her kim üstâdsız bir san'at tutarsa şehirde ve köyde bir maskara olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

592. Her kim ustasız bir sanat edinirse, şehirde ve köyde bir maskara olur.

Delilsiz ve rehbersiz bir işin yapılamayacağı açıktır. Nasıl ki bir kimse kendi kendine bir sanatı taklit etmeye kalkışıp kendisini o ustadan müstağni (ihtiyaçsız) bilse, yaptığı işler yüzünden o şehirlerde ve köylerde herkesin alayına maruz kalır ve maskara olur. Çünkü yaptığı işlerin hiçbir kıymeti olmaz.

Delîlsiz ve rehbersiz bir iş yapılamayacağı meydandadır. Nitekim bir kimse kendi kendine bir san'at taklîdine kıyâm edip kendisini o üstâddan müstağnî bilse, o iş yaptığı şehirlerde ve köylerde herkesin istihzâsına ma'rûz kalıp maskara olur. Çünkü yaptığı işlerin hiçbir kıymeti olmaz.

593. Şu kadar ki, mağrib ve maşrık arasında, nâdir olur vâlideynsiz bir adam baş kaldıra.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

593. Şu kadar ki, batı ile doğu arasında, ana babasız bir adamın ortaya çıkması nadir olur.

Bu şerefli beyit, önceden sorulmuş bir sorunun cevabıdır. Yani birisi çıkıp şöyle diyebilir: "Biz evliya menkıbelerinde, görünüşte bir mürşide ve rehbere tâbi olmadan bazı zatların Hakk'a ulaştıklarını okuyoruz. Bu sebeple Hakk'a ulaşmak için mutlaka rehbere ihtiyaç yoktur."

Buna cevaben şöyle buyurulur: "Her kuralın bir istisnası vardır ve istisna, kural değildir. Nasıl ki batı ve doğu ufkunda anasız babasız bir adamın ortaya çıkması nadiren ve istisna olarak gerçekleşmiştir. Çünkü insanların fertleri, Hz. Âdem gibi anasız ve babasız değildir; ve Îsâ (a.s.) gibi babasız değildir. Bunlar istisnadır ve nadirdir. Bu sebeple mürşidsiz ve rehbersiz Hakk'a ulaşmak da istisnadır ve nadirdir. "Hâfıkayn" batı ve doğu ufku demektir. "Hâfık" batı ve doğu ufkundan birisidir.

Bu beyt-i şerîf bir sual-i mukadderin cevabıdır. Ya'nî birisi çıkıp diyebilir ki: "Biz menâkıb-i evliyâda zâhirde bir mürşid ve rehbere tâbi' olmaksızın ba'zı zevâtın Hakk'a vâsıl olduklarını okuyoruz. Binâenaleyh Hakk'a vusûl için mutlakā rehbere ihtiyaç yoktur."

Buna cevâben buyurulur ki: "Her kâidenin bir istisnâsı vardır ve istisnâ, kâide değildir. Nitekim mağrib ve maşrık ufkunda anasız babasız bir adamın zuhûru nâdiren ve istisnâen vâki' olmuştur. Zîrâ âdemin efrâdı, Hz. Âdem gibi anasız ve babasız değildir; ve Îsâ (a.s.) gibi babasız değildir. Bunlar istis- nâdır ve nâdirdir. Binâenaleyh mürşidsiz ve rehbersiz Hakk'a vusûl dahi is- tisnâdır ve nâdirdir. "Hâfıkayn" garb ve şark ufku demektir. "Hâfık" garb ve şark ufkundan birisidir.

594. Malı o bulur ki, bir kesb eder. Pek nâdir olur ki bir hazîne üzerine vura.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

594. Malı o bulur ki, bir kesb eder. Pek nadir olur ki bir hazine üzerine vura.

Yani "Mal sahipleri, kural olarak kâr, kesb (irâdî kazanım) ve ticaret ile meşgul olanlardan olur; bir define bulup zengin olanlar nadirdir."

Ya'ni "Mal sâhipleri, kâideten kâr ve kesb ve ticâret ile meşgûl olanlardan olur; bir define bulup zengin olanlar nâdirdir."

595. Hani bir Mustafâ ki onun cismi cân ola, tâ ki Rahmân "Alleme'l- Kur'an" ola?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

595. Nasıl bir Mustafa ki onun cismi can olsun, tâ ki Rahman "Kur'an'ı öğretti" olsun?

Mustafa (a.s.v.) Efendimiz'e, genel ve özel rahmetin, zâta ve sıfatlara ait oluşların sahibi olan Yüce Allah'ın Kur'an'ı öğretmesi de, o nadir istisnalardandır. O istisnanın sebebi de, şanlı peygamber Efendimiz'in bedensel sıfatlarının, ruhanî sıfatlara dönüşmüş olmasıdır. "Nasıl bir Mustafa ki, bedensel sıfatları ruhanî sıfatlara dönüşmüş olsun da, bu istisnaya layık olsun ve Rahman olan Yüce Allah ona da aracısız Kur'an'ı öğretsin?"

Mustafâ (a.s.v.) Efendimiz'e, rahmet-i âmme ve hâssa-i zâtiyye ve sıfâtiyye sâhibi olan Hak Teâlâ'nın Kur'ân'ı ta'lîm buyurması dahi, o nâdir olan is- tisnâlardandır. O istisnânın sebebi de, Nebiyy-i zîşân Efendimiz'in sıfât-ı cismâniyyeleri, sıfât-ı rûhâniyyeye inkılâb etmiş olmasıdır. "Hani öyle bir, sıfat-ı cismâniyyesi sıfât-ı rûhâniyyeye tebeddül etmiş Mustafâ ki, bu istisnâya lâ- yık olsun ve Rahmân olan Hak Teâlâ ona da bilâ-vâsıta Kur'ân'ı ta'lîm etsin?"

596. Ehl-i tene hep kalem ile ta'lîm etti. Bezl-i keremde vâsıtayı yükseltti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

596. Beden ehline hep kalem ile öğretti. Cömertlikte aracı yükseltti.

Henüz bedensel sıfatlarında kaybolmuş olan beden ve ten ehline, kalem aracılığıyla nakşedilen kelime şekilleriyle Kur'an'ı öğretti. İlim ve hikmet cömertliğini sunma hususunda kalem ve kelime araçlarını dikip yükseltti ve onlar bu şekillerden anlama geçtiler.

Henüz sıfât-ı cismâniyyelerinde müstağrak olan ehl-i cism ve tene kalem vâsıtasıyla nakş olunan kelime sûretleriyle Kur'ân'ı ta'lîm etti. İlim ve hikmet keremini bezl etmek husûsunda kalem ve kelime vâsıtalarını dikip yükseltti ve onlar bu sûretlerden ma'nâya intikal ettiler.

597. Ey oğul, her bir harîs mahrumdur; harîsler gibi acele gitme, pek yavaş git!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

597. Ey oğul, her hırslı mahrumdur; hırslılar gibi acele gitme, pek yavaş git!

"Ey oğul, Hakk yoluna girişinde o kadar hırslı olma ve hırslı olanlar gibi aşırıya kaçarak acele gitme! Yavaş yavaş git ve temkinli ve ölçülü bir şekilde hareket et!" Çünkü Kur'an-ı Kerim'de وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ (Hicr, 15/21) yani "Bizim katımızda hazinesi olmayan hiçbir şey yoktur ve biz onu ancak belirli bir kaderle indiririz" buyurulur. Bu sebeple senin nasibin de sana özel Rabbinin hazinesinden an be an, belirli bir kaderle iner. Acele etmenin faydası yoktur. Aksine türlü türlü zararları vardır. Ve bu anlamda Hz. Mısrî Niyazî şöyle buyurur:

İven kişi yol alamaz, maksûdunu tez bulamaz Bekle maârif kapısın yüz göstere irfân sana

"Ey oğul, tarîk-ı Hakk'a sülükünde o kadar harîs olma ve harîs olanlar gibi ifrât dâiresinde acele gitme! Yavaş yavaş git ve teennî ve i'tidal dâiresinde hareket et!" Zîrâ âyet-i Kerîmede وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ (Hicr, 15/21) ya'nî "Bizim indimizde hazînesi olmayan hiçbir şey yoktur ve ancak kader-i ma'lûm ile indiririz" buyurulur. Binâenaleyh senin nasibin dahi sana Rabb-i hâssının hazînesinden ânen-fe-ânen kader-i ma'lûm ile nâzil olur. Acelenin fâidesi yoktur. Bilakis türlü türlü mazarratları vardır. Ve bu ma'nâda Hz. Mısrí Niyazî şöyle buyurur:

İven kişi yol alamaz, maksûdunu tez bulamaz Bekle maârif kapısın yüz göstere irfân sana

598. Tatlí su içinde tavuğun azabı gibi, o yolda meşakkatler ve harâretler gördüler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

598. Tatlı su içinde tavuğun azabı gibi, o yolda meşakkatler ve hararetler gördüler.

"Tatlı su"dan kasıt, şehirli efendinin ve ailesinin hoş hayalleridir. Yani "Tatlı su içinde, toprağa ait olan kuşun, yani tavuğun çektiği azap gibi, şehirli efendi ve ailesi de hoş hayalleri içinde o köy yolunda meşakkatler ve hararetler gördüler ve çırpındılar."

"Tatlı su"dan murâd, şehirli efendinin ve âilesinin hayâlât-ı latîfesidir. Ya'nî "Tatlı su içinde, hâkî olan kuşun, ya'nî tavuğun çektiği azâb gibi, şehirli efendi ve ailesi dahi hayâlât-ı latîfeleri içinde o köy yolunda meşakkatler ve harâretler gördüler ve çırpındılar."

599. Köyden ve köylüden ve öyle ustasızın şeker dökücülüğünden tok olmuşlardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

599. Köyden, köylüden ve öyle ustasızın şeker dökücülüğünden bıkmışlardır.

"Şehirli efendi ile ailesi, yolda çektikleri zorluktan dolayı köyden, köylüden ve onun söylediği tatlı ve hoş sözlerden bıkmışlar ve nefret etmişlerdir." Nitekim taklitçi şeyhe bağlananların, tasavvuf yolculuğu sırasında başlarına birtakım kötü haller geldiğini ve onların bundan çok fazla sıkılıp bağlı oldukları şeyh efendinin aleyhinde bulunduklarını ve ona sövüp saydıklarını ben kendi kulaklarımla işittim.

"Şehirli efendi ile âilesi yolda çektikleri meşakkatten dolayı köyden ve köylüden ve onun döktüğü tatlı ve latîf sözlerden usanmışlar ve nefret etmişlerdir." Nitekim şeyh-i mukallide intisâb edenlerin esnâ-yı sülükte başlarına birtakım fenâ ahvâl geldiğini ve onların bundan pek ziyâde sıkılıp müntesib oldukları şeyh efendinin aleyhinde bulunduklarını ve söğüp saydıklarını fakir kulaklarımla işittim.

## Efendinin ve kavminin köy tarafına erişmesi ve köylünün onları tanımamazlık etmesi

600. Onlar azıksız ve hayvanlar yemsiz olarak, vaktaki bir aydan sonra o tarafa eriştiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

600. Onlar azıksız ve hayvanlar yemsiz olarak, bir ay sonra o tarafa eriştiler.

Efendi ve ailesi yiyecekleri ve hayvanlarının yemleri kalmamış olduğu halde dolaşa dolaşa bir ay sonra köylünün davet ettiği o köy tarafına ulaştılar.

Efendi ve âilesi yiyecekleri ve hayvanlarının yemleri kalmamış olduğu halde dolaşa dolaşa bir ay sonra köylünün da'vet ettiği o köy tarafına vâsıl oldular.

601. Köylüyü gör ki, kötü niyetlilikten dolayı "Ba'de'l-lüteyyâ velleti" der.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

601. Köylüyü gör ki, kötü niyetliliğinden dolayı "Ba'de'l-lüteyyâ velleti" der.

Ankaravî hazretleri buyururlar ki: "Lüteyyâ" kelimesi, lâm harfinin ötreli okunmasıyla, "elletî" ism-i mensûbunun küçültme ismidir. "Ellet" (التي) ile büyük şeye ve "lüteyyâ" (لتيا) ile küçük şeye işaret edilir. Ve İmdâdullah hazretleri buyururlar ki: "Leteyyâ" (لتيا) kelimesi, lâm harfinin üstün okunmasıyla fasih (düzgün) bir kullanımdır. Bazen lâm harfinin ötreli okunmasıyla da söylerler. Bir olayın meydana gelmesinden ve bir hadisenin ortaya çıkmasından sonra, Arap köylülerinin dilinde kullanılan bir ifadedir.

Bana görünen anlam şudur ki: Bir kimse, başka bir kimseyi birtakım hilelerle tuzağa düşürdükten sonra yüz yüze geldiği zaman, Türkçe'de "ham hum etti" derler. Bu sebeple, ben bu Arapça ifadeyi, Türkçe'deki bu ifadenin karşılığı olarak gördüm. Yani "Köylüyü gör ki, kötü niyetliliğinden dolayı yaptığı büyük ve küçük hilelerden sonra ham hum ediyor!"

Ankaravî hazretleri buyururlar ki: "Lüteyyâ" lâmın zammı ile "elletî" ism-i mensûbunun ism-i tasgîridir. "Ellet" (التي) ile büyük şeye ve "lüteyyâ" (لتيا) ile küçük şeye işâret olunur." Ve İmdâdullah hazretleri buyururlar ki: "Leteyyâ" (لتيا) feth-i lâm ile fasîhtir. Ba'zan zamm-i lâm ile de okurlar. Vâkıanın vukū'undan ve hâdisenin hudûsundan sonra Urbân lisânında cârî olan bir ta'bîrdir."

Fakîre lâyih olan ma'nâ budur ki: Bir kimse bir kimseyi birtakım hîleler ile tuzağa düşürdükten sonra yüz yüze geldiği vakit, Türkçe "ham hum etti" derler. Binâenaleyh, fakîr bu ta'bîri, Türkçe bu ta'bîrin mukābili gördüm. Ya'ni "Köylüyü gör ki, kötü niyetliliğinden dolayı yaptığı büyük ve küçük hîlelerden sonra ham hum ediyor!"

602. Gündüz yüzünü onlardan gizler, tâ ki onun bağı tarafına ağız açmayalar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

602. Gündüz yüzünü onlardan gizler, tâ ki onun bağı tarafına ağız açmayalar.

Köylü, efendiden ve ailesinin fertlerinden yüzünü saklar ve eğer görünürse bağına girip faydalanacaklarından korkardı.

Köylü, efendiden ve âilesi efrâdından yüzünü saklar ve eğer görünür ise bağına girip istifade edeceklerinden korkar idi.

603. Öyle yüz ki, bütün riya ve şerdir, müslümanlardan gizli olması pek evlâdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

603. Öyle bir yüz ki, bütün riya ve şerdir, Müslümanlardan gizli olması çok daha iyidir.

604. Yüzler olur ki, şeytanlar sinek gibi onun başına oturmuş çıngırak gibi olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

604. Yüzler olur ki, şeytanlar sinek gibi onun başına oturmuş çıngırak gibi olur.

Hint nüshalarında "ceres" yerine "hares" geçmektedir, bekçi anlamına gelir. Bu durumda anlam "Onun başına oturmuş bekçi gibi olur" demektir. Bilinmeli ki, görünen ve maddî suretler olduğu gibi, bâtınî ve manevî suretler de vardır. Görünen suretler his gözüyle görüldüğü gibi, bâtınî suretler de kalp gözüyle görülebilir. Dünya hayatının görünen kısmına dalmış olan maddiyatçılar, bu manevî suretlerin varlığını inkâr ederler. Onların inkâr etmeleriyle, olmaması gerekmez. İnkâr sebebi cehalet ve gaflettir. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu şerefli beyitte, manevî suretlerden olan şeytanların gaflet ehli üzerindeki tasallut ve tasarruflarına işaret buyururlar. Mevlânâ Câmî hazretleri Nefahâtü'l-Üns'te bu anlamı açıklayarak şu menkıbeyi beyan buyurmuşlardır: "Ebu'l-Kasım Kasrî (k.s.) buyurur ki: Eskiden haftada bir defa iftar ederdim. Bir gün cin taifesinden şahsını görmediğim bir kimse bana selam verdi. Görünmesini rica ettim. Gayet güzel surette bir şahıs ortaya çıktı. Kimliğini sordum: "Mü'min cinlerdenim, senin gibi bir kimseyi gördüğümüzde muhabbet ederiz," dedi. Ara sıra bana görünür ve sohbet ederdik. Bir gün: "Haydi mescide girelim ve beraber oturup sohbet edelim!" dedim. Cevaben bana dedi ki: "Mescitte sohbet ettiğimiz vakit halk seni görürler ve beni görmezler; seni kendi kendine konuşur bir deli zannederler." Dedim: "Son safta oturalım, herkes bizi göremez." Daha sonra içeriye girip oturduk. Bana dedi ki: "Bu adamları nasıl görüyorsun?" dedim: "Bazısını yarım gaflette, bazısını tamamen gaflette ve bazısını da uyanık görüyorum." "Başları üzerinde olanları görüyor musun?" dedi. "Hayır görmüyorum," dedim. Gözlerimi sildi, gördüm ki, her birinin başında bir karga oturmuş; bazısının gözlerini kanatlarıyla örtmüş ve bazısının ancak başı üzerine konmuş ve kanatlarıyla bazısının gözlerini kah örter ve kah açar. Bunun üzerine bana dedi ki: "Kur'ân-ı Kerîm'de وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ (Zuhruf, 43/36) yani "Her kim Rahmân'ın zikrinden göz yumarsa, biz ona bir şeytan nasbederiz, o onun karîni olur" ayet-i kerîmesini okumadın mı? Bunlar şeytanlardır ki, onların başları üzerinde oturmuşlar ve her birisine gafleti miktarınca üstün gelmişlerdir." Bu ayet-i kerîme Zuhruf suresinde geçmektedir.

Hind nüshalarında "ceres" yerine "hares" vâki'dir, bekçi ma'nâsına gelir. Bu sûrette ma'nâ "Onun başına oturmuş bekçi gibi olur" demektir. Ma'lûm olsun ki, suver-i zâhire ve mâddiyye olduğu gibi suver-i bâtine ve ma'neviyye de vardır. Suver-i zâhire his gözüyle görüldüğü gibi suver-i bâtıne de kalb gözüyle görülebilir. Hayât-ı dünyânın zâhirinde müstağrak olan cismânîler, bu suver-i ma'neviyyenin vücûdunu inkâr ederler. Onların inkâr etmeleriyle, olmaması lâzım gelmez. Sebeb-i inkâr cehil ve gaflettir. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu beyt-i şerîfte suver-i ma'neviyyeden olan şeytanların ehl-i gaflet üzerlerindeki tasallut ve tasarruflarına işâret buyururlar. Mevlânâ Câmî hazretleri Nefahâtü'l-Üns'te bu ma'nâyı îzâhen şu menkabeyi beyân buyurmuşlardır: "Ebu'l-Kasım Kasrî (k.s.) buyurur ki: Evvellerde haftada bir defa iftâr ederdim. Bir gün tâife-i cinden şahsını görmediğim bir kimse bana selâm verdi. Görünmesini ricâ ettim. Gâyet güzel sûrette bir şahıs zâhir oldu. Hüviyetini sordum: "Mü'min cinlerdenim, senin gibi bir kimseyi gördüğümüzde muhabbet ederiz," dedi. Ara sıra bana görünür ve musâhabet ederdik. Bir gün: "Haydi mescide girelim ve beraber oturup sohbet edelim!" dedim. Cevâben bana dedi ki: "Mescidde sohbet ettiğimiz vakit halk seni görürler ve beni görmezler; seni kendi kendine konuşur bir deli zannederler." Dedim: "Son safta oturalım, herkes bizi göremez." Ba'dehû içeriye girip oturduk. Bana dedi ki: "Bu adamları nasıl görüyorsun?" dedim: "Ba'zısını yarım gaflette, ba'zısını tamâmen gaflette ve ba'zısını da âgâh görüyorum." "Başları üzerinde olanları görüyor musun?" dedi. "Hayır görmüyorum," dedim. Gözlerimi sildi, gördüm ki, her birinin başında bir karga oturmuş; ba'zısının gözlerini kanadlarıyla bürümüş ve ba'zısının ancak başı üzerine konmuş ve kanadlarıyla ba'zısının gözlerini kâh örter ve kâh açar. Bunun üzerine bana dedi ki: "Kur'ân-ı Kerîm'de وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ (Zuhruf, 43/36) ya'ni "Her kim Rahmân'ın zikrinden göz yumarsa, biz ona bir şeytan nasbederiz, o onun karîni olur" âyet-i kerîmesini okumadın mı? Bunlar şeytanlardır ki, onların başları üzerinde oturmuşlar ve her birisine gafleti mikdârınca müstevlî olmuşlardır." Bu âyet-i kerîme sûre-i Zuhruf'ta vâki'dir.

605. Sen onun yüzünü gördüğün vakit sana vâki' olurlar. Ya o yüzü görme, gördüğün vakit hoş gülme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

605. Sen onun yüzünü gördüğün zaman sana meydana gelirler. Ya o yüzü görme, gördüğün zaman hoş gülme!

Sen, o şeytanlar musallat olmuş olan kimsenin yüzünü gördüğün zaman sinek gibi ona üşüşen şeytanlar, sana da üşüşürler ve onun zararı sana da dokunur. Ey Hakk Yolcusu, ya o yüzü hiç görmemeye çalış veyahut zorunluluk sebebiyle gördüğün zaman dahi, kalbini ona yaklaştırıp o yüze hoş gülme ve onunla dost olup sohbet etme! Aksine يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (Tevbe, 9/119) yani "Ey müminler, Allah'tan korkun ve sadıklarla beraber olun!" ayet-i kerimesindeki emir gereğince salih kişilerle sohbet et!

Sen, o şeytanlar musallat olmuş olan kimsenin yüzünü gördüğün vakit sinek gibi ona üşen şeytanlar, sana da üşerler ve onun zararı sana da dokunur. Ey sâlik, ya o yüzü hiç görmemeye çalış veyâhut zarûret sebebiyle gördüğün vakit dahi, kalbini ona yaklaştırıp o yüze latif gülme ve onunla dost olup musâhabet etme! Belki يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (Tevbe, 9/119) ya'nî "Ey mü'minler, Allah'tan korkun ve sâdıklar ile beraber olun!" âyet-i kerîmesindeki emir mûcibince sulehâ ile sohbet et!

606. Böyle asiye olan habîs yüz hakkında Yezdan نسفعا بالناصية buyurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

606. Böyle âsi olan habis yüz hakkında Yüce Allah "alnından yakalarız" buyurdu.

Bu şerefli beyitte, Alak Suresi'ndeki şu ayet-i kerimeye işaret buyurulur: "Hayır, eğer vazgeçmezse, elbette onu perçeminden (alnından) yakalarız." (Alak, 96/15) yani "Allah hakkı için, eğer vazgeçmezse biz onu alnından yakalarız." Yani "Yüce Allah, böyle riya ve şerle (kötülükle) içli dışlı olan âsi ve habis yüzler hakkında, eğer o kötülüğünden vazgeçmezse, biz onun hayâsız yüzünün alnından şiddetle cezalandırmak üzere yakalarız, buyurdu."

Bu beyt-i şerîfte İkra' bismi (اقرأ باسم) sûre-i şerîfesindeki şu âyet-i kerîmeye işaret buyurulur: كَلَّا لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَةِ (Alak, 96/15) ya'nî "Allah hakkıçün, eğer vazgeçmezse biz onu alnından yakalarız." Ya'nî "Hak Teâlâ hazretleri böyle riyâ ve şerâretle me'lûf olan âsî ve habîs yüzler hakkında, eğer o habâsetinden vazgeçmez ise, biz onun hayâsız yüzünün alnından şiddetle muâheze etmek üzere yakalarız, buyurdu."

607. Vaktâki, sordular ve onun evini buldular, akrabalar gibi kapı tarafına acele ettiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

607. Vaktaki, sordular ve onun evini buldular, akrabalar gibi kapı tarafına acele ettiler.

Şehirli efendi ile ailesi sora sora köylünün evini buldular, önceki hukuklarına dayanarak, onun akrabaları gibi evinin kapısı tarafına gitmekte acele ettiler.

Şehirli efendi ile âilesi sora sora köylünün evini buldular, hukûk-ı sâbıkaya binâen, onun akrabaları gibi evinin kapısı tarafına gitmekte isti'câl ettiler.

608. Onun evinin ehli kapıyı kapadılar. Efendi, bu eğri gidicilikten deli gibi oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

608. Onun evinin ehli kapıyı kapadılar. Efendi, bu eğri gidicilikten deli gibi oldu.

Köylünün ailesi, şehirlilerin yüzüne kapıyı kapatıverdiler. Efendi, onların bu ters hareketini görünce deli gibi oldu.

Köylünün âilesi, şehirlilerin yüzüne kapıyı kapatıverdiler. Efendi, onların bu ters harekâtını görünce deli gibi oldu.

609. Fakat sertlik vakti de değil idi. Kuyuya düştüğün vakit keskinlik ne fâide! Efendi her ne kadar köylünün bu muâmelesinden deli gibi olduysa da, muvâzene-i akliyyesini gâib edip sertlik etmek ve şiddet göstermek vakti dahi değil idi. Zîrâ bir kimse kuyuya düştüğü vakit sertlik ve huşûnet etmesinde ne faîde olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

609. Fakat sertlik vakti de değildi. Kuyuya düştüğün zaman keskinlik ne fayda eder! Efendi her ne kadar köylünün bu davranışından deliye döndüyse de, aklî dengesini kaybedip sertlik etmek ve şiddet göstermek zamanı da değildi. Çünkü bir kimse kuyuya düştüğü zaman sertlik ve haşinlik etmesinde ne fayda olur?

610. Onlar gece soğukta, gündüz yakıcı güneşte, beş gün onun kapısının önünde kaldılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

610. Onlar gece soğukta, gündüz yakıcı güneşte, beş gün onun kapısının önünde kaldılar.

Efendi ve ailesi barınacak bir yer bulamadılar, gece ayazda ve gündüz dahi yakıcı olan güneşin sıcaklığı altında beş gün köylünün evinin kapısı önünde kaldılar.

Efendi ve âilesi barınacak bir yer bulamadılar, gece ayazda ve gündüz dahi yakıcı olan harâret-i şems altında olarak beş gün köylünün evinin kapısı önünde kaldılar.

611. Kalmak ne gafletten ne hamâkatten değil idi. Belki ıztırârdan ve gıdasızlıktan idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

611. Kalmak ne gafletten ne de ahmaklıktan idi. Aksine çaresizlikten ve gıdasızlıktan idi.

"Harî"nin tercümesi "eşeklik" olsa da, burada anlayışsızlık ve ahmaklık kastedilir. Yani "Şehirlilerin, köylünün kapısında böyle beş gün kalmaları, çare bulma hususundaki gafletlerinden olmadığı gibi, bu gibi hususlara akılları ermeyecek kadar ahmak olmalarından da değildi. Aksine biçareler çaresizlikten ve ne kendilerinin ne de hayvanlarının yiyecekleri kalmamış olmasından dolayı orada kalmışlardı." Hint nüshalarında "bî-horî" yerine "bî-zerî" (بی زری) geçer; bu da "parasızlık" demektir.

"Harî" nin tercümesi "eşeklik" ise de, burada belâdet ve hamâkat murâd buyurulur. Ya'nî "Şehirlilerin, köylünün kapısında böyle beş gün kalmaları, çâre bulmak husûsundaki gafletlerinden olmadığı gibi, bu gibi husûsâta akılları ermeyecek kadar ahmak olmalarından değil idi. Belki bîçâreler ıztırârdan ve çâresizlikten ve ne kendilerinin ne de hayvanlarının yiyecekleri kalmamış olmasından orada kalmışlar idi." Hind nüshalarında "bî-horî" yerine "bî-zerî" (بی زری) vâki'dir; "parasızlık" demek olur.

612. İyiler, ıztırar cihetinden alçaklara bağlanmışlardır; arslan pek açlıktan bir murdarı yer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

612. İyiler, çaresizlik yüzünden alçaklara bağlanmışlardır; aslan çok açlıktan bir leşi yer.

"Leîm", cimri, alçak ve nâkes demektir. Yani, "Yüce gönüllü kimseler, çaresiz kaldıkları için, bu dünyada cimri ve alçak kimselerin hizmetlerine katlanmışlar ve onlara boyun eğmişlerdir. O iyi kimseler aslan tabiatındadırlar. Çünkü aslanlar çok fazla aç kalmadıkça bir hayvan leşini yemeye tenezzül etmezler."

"Leîm" bahîl ve nâkes ve alçak demektir. Ya'nî, "Ulüvv-i cenâb sâhibi olan kimseler, çâresiz kaldıkları için, bu âlemde bahîl ve nâkes kimselerin hizmetlerine katlanmışlar ve onlara baş eğmişlerdir. O iyi kimseler arslan tabîatındadırlar. Zîrâ arslanlar pek ziyâde aç kalmadıkça bir hayvan leşini yemeğe tenezzül etmez."

613. O onu görür idi, ben filânım, benim adım budur, diyerek ona selâm verir idi. Şehirli efendi, köylüyü evine girip çıkarken görür ve ona "Yâhu, ben filân kimseyim, benim adım budur!" diyerek hüviyetini ta'yîn eder ve selâm da ve- rir idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

613. O, onu görürdü, "Ben filanım, benim adım budur," diyerek ona selâm verirdi. Şehirli efendi, köylüyü evine girip çıkarken görür ve ona "Yahu, ben filan kimseyim, benim adım budur!" diyerek kimliğini belirtir ve selâm da verirdi.

614. Derdi: "Olabilir, ben ne bileyim sen kimsin, ya murdar mısın, yahut temizliğe karîn misin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

614. Dedi ki: "Olabilir, ben nereden bileyim sen kimsin, ya murdar mısın, yahut temizliğe yakın mısın?"

Efendi kimliğini belirttikçe köylü bilmezlikten gelip dedi ki: "Evet, senin dediğin olabilir, fakat ben senin aslını ve iç yüzünü nereden bileyim, nasıl bir adamsın? İçin kötü müdür, temizliğe yakın mıdır?"

Efendi hüviyetini ta'yîn ettikçe köylü tecâhül edip: "Evet senin dediğin olabilir, fakat ben senin aslını ve ma'nânı ne bileyim, nasıl adamsın? Bâtının habîs midir, temizliğe mukärin midir?"

615. Dedi: "Bu dem kıyamete şebîh oldu, tā ki kardeş kardeşten kaçar oldu!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

615. Dedi: "Bu an kıyamete benzedi, öyle ki kardeş kardeşten kaçar oldu!"

Efendi, köylünün bu bilmezden gelmesini görünce dedi ki: "Şu an ve dakika kıyamete benzedi, çünkü kardeş kardeşten kaçar oldu. Nasıl ki ayet-i kerimede, Abese suresinde kıyamet halleri hakkında şöyle buyrulur: يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ (Abese, 80/34-36) yani "Kıyamet öyle bir gündür ki, kişi kardeşinden ve annesinden ve babasından ve eşinden ve evladından kaçar."

Efendi, köylünün bu tecâhülünü görünce dedi ki: "Şu an ve dakika kıyâmete benzedi, çünkü kardeş kardeşten kaçar oldu. Nitekim âyet-i kerîmede, Abese sûresinde kıyamet ahvâli hakkında şöyle buyurulur: يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ (Abese, 80/34-36) ya'nî "Kıyâmet bir gündür ki, kişi kardeşinden ve anasından ve babasından ve zevcesinden ve evlâdından kaçar."

616. Ona şerh ederdi ki: "Ben oyum ki, sen benim soframdan iki kat ni'metler yedin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

616. Ona açıklardı ki: "Ben oyum ki, sen benim soframdan iki kat nimetler yedin."

617. "O filân gün sana o meta'ı aldım, her sır ikiyi tecavüz ederse şâyi' olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

617. "O filân gün sana o meta'ı aldım, her sır ikiyi aşarsa yayılır."

618. "Halk bizim muhabbetimizin sırrını işitmiştir. Boğaz ni'met yediği vakit yüz utanır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

618. "Halk bizim sevgimizin sırrını işitmiştir. Boğaz nimet yediği zaman yüz utanır."

Şehirli efendi, köylüye karşı eski hukukunu ayrıntılı olarak açıklamak için derdi ki: "Yahu! Sen bu bilmezden gelmeyi kime karşı yapıyorsun? Ben o adamım ki, sen benim soframdan tatlı tuzlu türlü türlü nimetler yedin. Falan gün sana falan malı ve eşyayı alıp hediye etmiştim. Gerçi bu ikram muamelesi ikimizin arasında gerçekleşti. Fakat ikiyi aşan sır etrafa yayılır ve herkes tarafından duyulur. Bu sebeple halk ikimizin arasındaki gizli dostluğumuzu işitmişti. Şimdi bir kimsenin boğazı nimet yediği zaman, yüzü utanır. Sen benim bu kadar nimetimi yediğin halde, bugünkü davranışından yüzün utanmaz mı?"

Şehirli efendi köylüye karşı hukük-ı sabıkayı tafsilen beyân için derdi ki: "Yâhu! Sen bu tecâhülü kime karşı yapıyorsun? Ben o adamım ki, sen benim soframdan tatlı tuzlu türlü türlü ni'metler yedin. Filân gün sana filân metâ'ı ve eşyayı alıp sana hediye etmiş idim. Vâkıâ bu ikrâm muâmelesi ikimizin arasında vâki' oldu. Fakat ikiyi tecavüz eden sır etrâfa münteşir ve şâyi' olur ve herkes tarafından duyulur. Binâenaleyh halk ikimizin arasında gizli olan dostluğumuzu işitmişlerdi. İmdi bir kimsenin boğazı ni'met yediği vakit, yüzü utanır. Sen benim bu kadar ni'metimi yediğin halde, bugünkü muâmelenden yüzün utanmaz mı?"

619. O ona derdi ki: "Ne saçma söylersin? Ne seni, ne adını, ne yerini bilirim?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

619. O ona derdi ki: "Ne saçma söylersin? Ne seni, ne adını, ne yerini bilirim?"

620. Beşinci gece bulut ve yağmur tutturdu ki, gök onun yağdırışından aceb tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

620. Beşinci gece bulut ve yağmur tutturdu ki, gök onun yağdırışından şaşırır.

Şehirliler beş gece sokakta kaldılar, beşinci gece hava bulutlanıp öyle bir yağmur geldi ki, gökyüzü bile o bulutun yağdırmasından şaşırır.

Şehirliler beş gece sokakta kaldılar, beşinci gece hava bulutlanıp öyle bir yağmur geldi ki, gökyüzü bile o bulutun yağdırışından taaccüb eder.

621. Vaktaki o bıçak kemiğe erişti, efendi "Mihteri çağır!" diye halkayı vurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

621. Vaktaki o bıçak kemiğe erişti, efendi "Mihteri çağır!" diye halkayı vurdu.

Elem ve ıstırap son dereceyi bulduğunda, efendi sabredemeyip "Evin büyüğünü çağırın!" diyerek köylünün kapısını çaldı.

Vaktâki elem ve ıztırâb son dereceyi buldu, efendi sabredemeyip "Evin büyüğünü çağırın!" diyerek köylünün kapısını çaldı.

622. Vaktâki yüz ilhah ile kapı tarafına geldi, Nihâyet: "Ey baba canı, ne vardır?" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

622. Vaktâki yüz ilhah ile kapı tarafına geldi, Nihâyet: "Ey baba canı, ne vardır?" dedi.

Köylü, şehirlinin birçok ısrarı ve zorlaması üzerine kapı tarafına gelip: "Ey baba canı, sonunda ne var, ne istiyorsun?" dedi.

Köylü şehirlinin bir çok ilhah ve ibrâmı üzerine kapı tarafına gelip: "Ey baba canı, nihâyet ne vardır, ne istiyorsun?" dedi.

623. Dedi: "Ben o hakları bıraktım, zannettiğim şeyi terk ettim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

623. Dedi: "Ben o hakları bıraktım, zannettiğim şeyi terk ettim."

Şehirli köylüye dedi: "Ben şehirde meydana gelen önceki haklardan vazgeçtim ve hayal kırıklığına uğradığım için, burada elde edeceğimi zannettiğim saygı ve ikramı da hayalimden sildim."

Şehirli köylüye dedi: "Ben şehirde vâki' olan hukük-ı sabıkadan vazgeçtim ve inkisâr-ı hayâle uğradığım için, burada nâil olacağımı zannettiğim i'zâz ve ikrâmı da hayâlimden sildim."

624. "Miskin canım bu sıcaklık ve harâret içinde olarak beş günde beş yıllık meşakkat gördüm."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

624. "Miskin canım bu sıcaklık ve hararet içinde olarak beş günde beş yıllık meşakkat gördüm."

Hind nüshalarında "germâ" yerine "sermâ" geçmektedir. Anlamı "soğukluk ve hararet içinde" demek olur.

Hind nüshalarında "germâ" yerine "sermâ" vâki'dir. Ma'nâ "soğukluk ve harâret içinde" demek olur.

625. Akrabadan ve dosttan ve taallukāttan bir cefâ, ağırlıkta üç yüz bin gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

625. Akrabadan, dosttan ve ilişki içinde olunan kişilerden gelen bir cefa, ağırlıkta üç yüz bin cefaya denktir.

Yani, "Tanıdık kimselerden gelen cefa, yabancıdan gelen cefadan daha etkilidir. Çünkü tanıdıktan gelen bir cefa, ağırlıkta üç yüz bin cefanın verdiği azap derecesindedir."

Ya'nî, "Tanıdık kimselerden gelen cefâ, yabancıdan gelen cefâdan daha müessirdir. Zîrâ tanıdıktan gelen bir cefâ, ağırlıkta üç yüz bin cefânın verdiği azâb derecesindedir."

626. Zîra ki onun cevr ü cefâsına gönül koymadı, onun cânı, onun lutuf ve vefâsına alışık idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

626. Çünkü onun eziyet ve cefasına gönül koymadı, onun canı, onun lütuf ve vefasına alışık idi.

Çünkü akraba ve dosttan eziyet ve cefa gelmesine gönlü hazır değildi. Aksine onun canı bunlardan lütuf ve vefa görmeye alışmış ve yatkın olmuştu. İnsan alıştığı şeyin zıddına maruz kalınca çok etkilenir.

Zîrâ akrabâ ve dosttan cevr ü cefâ vuküuna gönlü muntazır değil idi. Belki onun cânı bunlardan lutuf ve vefâ görmeğe me'lûf olmuş ve alışmış idi. İnsan alıştığı şeyin zıddına ma'rûz kalınca pek müteessir olur.

627. Her ne ki kişiye belâ ve şiddettir, bunu yakîn bil ki hilaf-ı âdettir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

627. Kişiye her ne belâ ve şiddet gelirse, bunu kesin olarak bil ki, alışılmışın tersidir.

Yani "Bir kişiye belâ ve şiddetli gelen bir durum, kesinlikle bilmelidir ki, o kimsenin alıştığı bir durumun tersi olmasındandır. Bu sebeple bir kimse alıştığı şeyin tersini görünce mutlaka etkilenir."

Ya'ni "Bir kişiye belâ ve şiddetli gelen bir hâl, muhakkak bilmelidir ki, o kimsenin alıştığı bir hâlin hilâfı olmasındandır. Binâenaleyh bir kimse alıştığı şeyin hilafını görünce mutlaka müteessir olur."

628. Dedi: "Ey kimse, senin muhabbetinin güneşi zevâldedir. Eğer sen benim kanımı döktün ise helâl ettim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

628. Dedi: "Ey kimse, senin muhabbetinin güneşi batıştadır. Eğer sen benim kanımı döktün ise helâl ettim."

Şehirli efendi köylüye dedi: "Ey kimse, senin muhabbetinin güneşi şehirde yükselip batış mertebesini bulmuş ve burada eksilmeye yönelmiştir. Eğer sen benim kanımı döktün ve bu eziyetleri bana uygun gördün ise, ben sana hepsini helâl ettim."

Şehirli efendi köylüye dedi: "Ey kimse, senin muhabbetinin güneşi şehirde yükselip zevâl mertebesini bulmuş ve burada noksâna meyletmiştir. Eğer sen benim kanımı döktün ve bu eziyetleri bana revâ gördün ise, ben sana hepsini helâl ettim."

629. "Bu yağmur gecesi bize bir köşe ver, tâ ki kıyamette bir azık bulasın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

629. "Bu yağmur gecesi bize bir köşe ver ki, kıyamette bir azık bulasın!"

630. Dedi: "Bağcının bir köşesi vardır, o orada kurda bekçidir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

630. Dedi: "Bağcının bir köşesi vardır, o orada kurda bekçidir."

Şehirli efendinin yalvarması üzerine köylü dedi ki: "Evet, bizim bağcının barındığı bir köşe vardır; o bağcı orada kurtlara karşı bekçilik eder."

Şehirli efendinin yalvarması üzerine köylü dedi ki: "Evet bizim bağcının barındığı bir köşe vardır ki, o bağcı orada kurtlara karşı bekçilik eder."

631. "O bağcının elinde kurt için ok ve yay vardır, tâ ki o iri kurt gelirse onu vursun."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

631. "O bağcının elinde kurt için ok ve yay vardır, tâ ki o iri kurt gelirse onu vursun."

632. "Eğer sen o hizmeti yaparsan yer senindir ve yoksa başka bir yer aramağa buyur!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

632. "Eğer sen o hizmeti yaparsan yer senindir ve yoksa başka bir yer aramağa buyur!"

Ey şehirli efendi, eğer sen bağcının o kurt bekçiliği hizmetini yaparsan, onun oturduğu yeri sana tahsis ederim. Aksi halde, buyurun kendinize bir başka yer arayın!

"Ey şehirli efendi, eğer sen bağcının o kurt bekçiliği hizmetini yaparsan, onun oturduğu yeri sana tahsîs ederim. Aksi halde, buyurun kendinize bir başka yer arayın!"

633. Dedi: "Yüz hizmet edeyim, sen yer ver! O yayı ve oku elime koy!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

633. Dedi: "Yüz hizmet edeyim, sen yer ver! O yayı ve oku elime koy!"

Şehirli efendi, köylünün alaycı teklifini ciddiyetle kabul edip dedi: "Hay hay, sana birçok hizmetler edeyim. Yeter ki sen bana bu acı veren gecede bir yer ver ve o yayı ve oku da elime ver!"

Şehirli efendi, köylünün müstehziyâne teklifini ciddî olarak kabûl edip dedi: "Hay hay, sana birçok hizmetler edeyim. Tek sen bana bu elîm gecede bir yer ver ve o yayı ve oku dahi elime ver!"

634. "Ben uyumam, bağın bekçiliğini ederim. Eğer kurt baş çıkarırsa ona ok vururum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

634. "Ben uyumam, bağın bekçiliğini ederim. Eğer kurt baş çıkarırsa ona ok vururum."

"Rez" "üzüm kütüğü" anlamındadır. "Üzüm" anlamına da gelir. Ve genel olarak üzüm bağına da derler. Burada "bağ" anlamı uygundur.

"Rez" "üzüm kütüğü" ma'nâsınadır. "Üzüm" ma'nasına da gelir. Ve alelumûm üzüm bağına da derler. Burada "bağ"ma'nâsı münasibdir.

635. "Ey iki gönüllü, Hak için bu gece bırakma! Baş üzerinde yağmur suyu ve altta çamur vardır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

635. "Ey iki gönüllü, Hak için bu gece bırakma! Baş üzerinde yağmur suyu ve altta çamur vardır!"

"Dü-dil" (iki gönüllü), bir işte kararsız kalan kişiye denir ve münafık anlamına da gelir. Burada her iki anlam da geçerlidir. Yani "Ey içi başka, dışı başka olan köylü! Allah rızası için bizi bu gece açıkta bırakma; çünkü üstümüzde yağmur ve altımızda çamur vardır!"

"Dü-dil" iki gönüllü, bir emirde mütereddid olan kimseye derler ve münâfik ma'nâsına da gelir. Burada her ikisi de câizdir. Ya'nî "Ey içi başka ve dışı başka olan köylü! Allah rızası için bizi bu gece açıkta bırakma; zîrâ üstümüzde yağmur ve altımızda çamur vardır!"

636. Hâlî köşe oldu ve o, iyâliyle oraya gitti; yer dar ve mecâlsiz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

636. Hâlî köşe oldu ve o, ailesiyle oraya gitti; yer dar ve çaresiz.

Bu konuşma üzerine, bağcının o boş olan köşesi uygun oldu ve kesinleşti ve şehirli efendi ailesiyle o köşeye gitti; fakat yer dar ve kendileri çaresiz olarak. Bu ikinci mısraın sonrası, tamamlayıcı bir cümle olmak üzere bağlıdır.

"Bu mükâleme üzerine, bağcının o boş olan köşesi uydu ve takarrür etti ve şehirli efendi iyâliyle o köşeye gitti; fakat yer dar ve kendileri mecâlsiz olarak." Bu ikinci mısrâ'ın mâba'di bir cümle-i mütemmime olmak üzere merbûttur.

637. Selin heybetinden mağara köşesinde çekirge gibi birbiri üzerine binip,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

637. Selin heybetinden mağara köşesinde çekirge gibi birbiri üzerine yığılıp,

"Melah" "çekirge" demektir. "Nihîb" kelimesi, nûn harfinin kesresiyle okunan Arapça "nihâb" kelimesinin imâle edilmiş (uzatılarak okunmuş) şeklidir. Heybet, korku, azamet ve korkunç ses anlamlarına gelir. Bu beyitteki cümle, sonraki beyit ile tamamlanır:

"Melah" "çekirge" demektir. "Nihîb" nûnun kesriyle "nihâb" kelime-i arabiyyesinin imâle olunmuşudur. Heybet ve korku ve azamet ve âvâz-ı mehîb ma'nâlarına gelir. Bu beyitteki cümle âtîdeki beyit ile tamâm olur:

638. Gece, bütün gece hepsi: "Ey Hudâ bu bizim lâyıkımız, bizim lâyıkımız, lâyıkımızdır!" deyici oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

638. Bütün gece hepsi: "Ey Allah'ım, bu bizim lâyıkımızdır, bizim lâyıkımızdır, lâyıkımızdır!" dediler.

639. "Bu o kimsenin lâyıkıdır ki, alçakların dostu oldu, yâhut nâkesler için keslik etti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

639. "Bu, o kimsenin lâyıkıdır ki, alçakların dostu oldu, yahut nâkesler için keslik etti."

"Bu uğradığımız belâ, alçak tabiatlı ve kötü ahlâklı kimseleri dostluğa kabul edenlerin ve ehil olmayan kimselere karşı mürüvvet (insanlık, cömertlik) gösteren kimselerin lâyıkıdır."

"Bu uğradığımız belâ, alçak tabîatlı ve kötü ahlâklı kimseleri dostluğa kabûl edenlerin ve nâ-ehil kimselere karşı mürüvvet eden kimselerin lâyıkıdır."

640. "Bu, tama'-ı hâm içinde, kerîmlerin toprağının hizmetini terk söyleyen kimselerin lâyıkıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

640. Bu, ham tamah içinde, cömertlerin toprağının hizmetini terk eden kimselerin lâyıkıdır.

"Terk güften" "terk etmek" demektir. Yani "Bu şiddetli belâ, ham tamah içinde hayale kapılarak, cömertlerin yani âriflerin toprağının hizmetini terk eden kimsenin lâyıkıdır."

"Terk güften" "terk etmek" demektir. Ya'nî "Bu belâ-yı şedîd, tama'-ı hâm içinde hayâle kapılarak, kerîmlerin ya'nî âriflerin toprağının hizmetini terk eden kimsenin lâyıkıdır."

641. "Pâklerin toprağını ve duvarlarını yalayıcılık, âmmdan ve onların bağ ve gülzârından daha iyidir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

641. "Temiz kişilerin toprağını ve duvarlarını yalayıcılık, sıradan insanlardan ve onların bağ ve gül bahçelerinden daha iyidir."

"Ariflerin huzurunda alçakgönüllülük ve tevazu ile hizmet etmek ve zahmet çekmek, Hak bilgisine cahil olan sıradan insanların yanında refah ve saadetle yaşamaktan daha iyidir."

"Âriflerin huzûrunda zillet ve tevâzu' ile hizmet etmek ve zahmet çekmek, ma'rifet-i Hak'tan câhil olan avâmın indinde refah ve saâdetle yaşamaktan daha iyidir."

642. Kalbi nûrlu bir adamın bendesi olasın, iyidir ki, şahlar başının tepesi üzerinde yürüyesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

642. Kalbi nurlu bir adamın kulu olasın, şahların başının tepesi üzerinde yürüyesin, bu iyidir.

Yani "Hak'tan gafil olan zahirî hükümdarların makbulü olup, onların başları üzerinde yerin olmasından ise, kalp nuru sahibi, Allah'ı bilen bir arifin tam bir alçakgönüllülükle kulluğunu kabul etmek daha iyidir."

Ya'nî "Hak'tan gâfil olan sûrí hükümdarların makbûlü olup, onların başları üzerinde yerin olmaktan ise, nûr-i kalb sahibi bir ârif-i billâhın kemâl-i zilletle bendeliğini kabûl etmek iyidir."

643. Ey yolların peyki, toprak mülükünden, davul sesinden başkasını bulamayacaksın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

643. Ey yolların yolcusu, toprak krallarından davul sesinden başkasını bulamayacaksın.

"Toprak kralları"ndan kasıt, arazilere hâkim ve sahip olan görünürdeki padişahlardır. "Davul sesi"nden kasıt ise onların saltanatlarının ünü ve şöhretidir. "Sübül", sebil kelimesinin çoğulu olup "yollar" demektir. Yani: "Ey farklı yolların takipçisi ve yolcusu, bu arazilere sahip olan görünürdeki padişahların ünleri ve şöhretleri davul sesine benzer. Davulların sesi bir süre çalındıktan sonra nasıl kesilirse, onların da saltanat süreleri bittiği zaman, şöhretlerinin sesi kesilir. Bu sebeple, sen onlara hizmet etmekten ancak davul sesini bulabilirsin. Kesilmeyen manevî ses onlarda yoktur. Bu manevî ses ancak âriflerde bulunur." Nasıl ki, Cenâb-ı pîr-i destgîr (müridlerine yardımcı olan ulu şeyh) 672 tarihinde görünür âleme veda ettikleri halde, manevî sesleri olan bu Mesnevî-i Şerif hâlâ ellerde dolaşıyor ve İngiltere'de, Almanya'da nüshaları basılıp okutuluyor.

"Mülûk-i hâk"den murâd, hâkim ve mâlik-i arâzî olan sûrî pâdişâhlardır. "Davul sesi"nden murâd, onların sıyt ve şöhret-i saltanatları. "Sübül" sebílin cem'i olup "yollar" demektir. Ya'nî: "Ey müteferrik yolların tâbi' ve sâliki, bu arâzîye mâlik olan sûrî pâdişâhların sıyt ve şöhretleri davul sesine benzer. Davulların sesi bir müddet çalındıktan sonra nasıl münkatı' olursa, oların da nevbet-i saltanatları bittiği vakit, sadâ-yı şöhretleri kesilir. Binâenaleyh, sen onlara olan hizmetden ancak davul sesini bulabilirsin. Gayr-i münkatı' olan sadâ-yı ma'nevî onlarda yoktur. Bu sadâ-yı ma'nevî ancak âriflerde bulunur." Nitekim Cenâb-ı pîr-i destgîr 672 târihinde âlem-i sûrîye vedâ' buyurdukları halde, sadâ-yı ma'nevîleri olan bu Mesnevî-i Şerif el-ân ellerde dolaşıyor ve İngiltere'de Almanya'da nüshaları tab' olunup tedrîs olunuyor.

644. Şehirliler rûha nisbetle yol vuruculardır. Köylü kimdir? Ahmak ve fütûhsuzdur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

644. Şehirliler ruha göre yol kesicidirler. Köylü kimdir? Ahmak ve anlayışsızdır.

"Şehirliler"den kasıt, zahirî ilimlerde akıl ve zekâlarıyla öne çıkan kimselerdir. "Köylü"den kasıt ise, akıl ve zekâsı terbiye görmemiş cahiller topluluğudur. Yani "Zahirî ilimlerde akıl ve zekâlarıyla öne çıkan kimseler, ruhanîyet âleminden habersiz oldukları için, Hakk yoluna girenlerin yollarını keserler ve onları yollarından alıkoymak için kendi vehim ve hayalleri çerçevesinde birtakım parlak sözler söylerler. Şimdi bunlar Hakk yolunun ve ruh yolunun eşkıyaları olursa, akıl ve zekâdan, ilim ve irfandan nasipsiz avamın hâli nasıl olur? Şüphe yok ki, onlar bu hususta ahmaktır ve anlayışsızdır." "Gîc" (sersem) ise beyni bozuk olan kimseye denir.

"Şehirliler"den murâd, ulûm-i zâhiriyyede akıl ve zekâlarıyla temeyyüz eden kimselerdir. "Köylü"den murâd, akıl ve zekâsı terbiye görmemiş olan gürûh-ı cühelâdır. Ya'nî "Ulûm-i zâhiriyyede akıl ve zekâlanyla temeyyüz eden kimseler rûhâniyet âleminden bî-haber oldukları için, tarîk-ı Hakk'a sülûk edenlerin yollarını vururlar ve onlari yollarından alıkoymak için kendi evhâm ve hayalleri dâiresinde birtakım parlak sözler söylerler. İmdi bunlar tarîk-ı Hakk'ın ve rûh yolunun rehzenleri olursa, akıl ve zekâdan ve ilim ve irfândan bî-behre olan avâmın hâli nasıl olur? Şübhe yok ki, onlar bu husûsta ahmaktır ve fütühsuzdur." "Gîc" dimâğı muhtell olan kimseye derler.

645. "Bu, o kimsenin lâyıkıdır ki, aklın tedbiri olmaksızın ona bir gülün sadâsı geldi, nakli ihtiyar etti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

645. "Bu, aklın tedbiri olmaksızın kendisine bir gülün sesi gelip, başka bir yolu seçen kişinin layığıdır."

Bu yollarda perişan olmak, aklın tedbirinden gafil olduğu halde, kendisine çöllerde yolcuların yollarını şaşırtan bir gulyabaninin sesi gelip, akli muhakemelerini durdurarak yolun başka bir tarafa naklini seçen kişinin layığıdır. "Gül"den kasıt, taklitçi şeyh ve onun takipçileridir. Bazı kimseler, Allah'ı bilen bir ârifin sohbetini ve hizmetini seçmiş ve Hak yolunda doğruca gitmekte bulunmuşken, taklitçi bir şeyhin veya onun takipçilerinden birinin ayartmasıyla o kâmilin hizmetini terk edip, taklitçi şeyhin hizmetini seçer. Ve Hak yolunda başına zahirî ve manevî türlü türlü belalar gelir. Bu gibi hallerin Hakk Yolcuları arasında meydana gelmesi pek çoktur.

"Bu yollarda perîşân olmak o kimsenin lâyıkı olur ki, o kimse aklın tedbîrinden gâfil olduğu halde, ona sahrâlarda yolcuların yollarını şaşırtan bir gul- yabânînin sadâsı geldi ve o muhâkemât-ı akliyyesini ta'til edip yolun başka tarafa naklini ihtiyâr etti." "Gül" den murâd, şeyh-i mukallid ve onun tevâbi'idir. Ba'zı kimseler, bir ârif-i billâhın sohbetini ve hizmetini ihtiyâr etmiş ve Hak yolunda doğruca gitmekte bulunmuş iken, bir şeyh-i mukallidin veyâ onun tevâb'inden birinin iğvâsıyle o kâmilin hizmetini terk edip, şeyh-i mukallidin hizmetini ihtiyâr eder. Ve tarîk-ı Hak'ta [başına] sûrî ve ma'nevî türlü türlü belâlar gelir. Bu gibi ahvâlin sâlikler arasında vukü'u pek çoktur.

646. Vaktaki peşîmanlık gönülden şegafa kadar gider, ondan sonra i'tiraf faide tutmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

646. Pişmanlık gönülden kalbin zarına kadar ulaştığında, artık itiraf fayda etmez.

Bir Hakk Yolcusu'nun, kâmil bir mürşidin hizmetinden gafil birinin hizmetine gittiği bilindiğinde, sonunda pişmanlık ortaya çıkar. Bu pişmanlık gönlünden kalbine kadar maddi bir rahatsızlık da doğurur. Ondan sonra kusurunu itiraf etse bile, artık o belanın çaresi ve itirafın faydası olmaz. "Şegâf" kalbin zarı demektir. Yani, pişmanlık denilen manevi üzüntünün kalbin zarına da maddeten etki edeceğine işaret buyrulur. Hint nüshalarının bazılarında "itiraf" yerine "i'tizâf" geçmiştir ve "i'tizâf", "uzûf" (عزوف) kelimesinden türemiştir. Anlamı, bir şeyden yüz çevirmek demektir. Bu durumda anlam "Ondan sonra gitti; yoldan yüz çevirmek fayda vermez" demek olur.

Vaktâki bir kâmilin hizmetinden bir gâfilin hizmetine gittiği sâlikin ma'lûmu olarak, netîcede peşîmanlık hasıl olur ve bu peşîmanlık gönlünden kalbine de maddî bir ârıza tevlîd eder, ondan sonra kusûrunu i'tiraf etmiş olsa bi- le artık o belânın çâresi ve i'tirâfın fäidesi olmaz. "Şegâf" cild-i kalb demektir. Ya'nî peşîmanlık denilen teessür-i ma'nevî kalbin cildine de maddeten müessir olacağına işâret buyrulur. Hind nüshalarının ba'zısında "i'tirâf" yerine "i'tizâf" vâki' olmuştur ve "i'tizaf", "uzûf" (عزوف) den müştaktır. Ma'nâsı, bir şeyden yüz çevirmek demek olur. Bu sûrette ma'nâ "Ondan sonra gitti; yoldan yüz çevirmek fäide vermez" demek olur.

647. O yay ve ok, onun elinde bütün gece taraf taraf kurdu arayıcı oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

647. O yay ve ok, onun elinde bütün gece kurt arayıcı oldu.

Köylünün verdiği yay ve ok, şehirli efendinin elinde olduğu hâlde bütün gece kurt gözleyici oldu.

Köylünün verdiği yay ve ok şehirli efendinin elinde olduğu hâlde bütün gece taraf taraf kurdu gözleyici oldu.

648. Kurt ise onun üzerine kıvılcım gibi musallat, o kurttan bî-haber olduğu halde kurdu arayıcı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

648. Kurt ise onun üzerine kıvılcım gibi musallat, o kurttan habersiz olduğu halde kurdu arayıcı.

Kurt hükmünde olan köylü ise şehirli efendinin üzerine çakmak taşında gizli olan kıvılcım gibi ortaya çıkıp musallat olmuştu. Bizim şehirli efendi ise, o kendisine musallat olan köylü kurdundan habersiz olduğu halde, elindeki ok ve yay ile kurdu gözetleyici idi.

Kurt mesâbesinde olan köylü ise şehirli efendinin üzerine çakmak taşında muhtefî olan kıvılcım gibi zâhir olup musallat olmuş idi. Bizim şehirli efendi ise, o kendisine musallat olan köylü kurdundan bî-haber olduğu hâlde, elindeki ok ve yay ile kurdu gözetleyici idi.

649. Her sivrisinek, her pire, bir kurt gibi olup o vîrânede onlara bir zahm vurmuş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

649. Her sivrisinek, her pire, bir kurt gibi olup o viranede onlara bir yara açmış.

650. Anud kurdun hücumunun heybetinden, o sivrisineği koğmağa da fırsat olmadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

650. İnatçı kurdun hücumunun heybetinden, o sivrisineği kovmaya da fırsat olmadı.

Şehirlinin ve ailesinin bulundukları mağarada sivrisinek ve pire doluydu ve onları sokar ve ısırırdı. Fakat zavallı şehirlinin hayalinde bir kurt hücumu yerleşmiş olduğundan, o hayalî kurdun hücumunun heybetinden elindeki oku ve yayı bırakıp sivrisinekleri ve pireleri kovmaya bile fırsatı yoktu.

Şehirlinin ve ailesinin bulundukları mağarada sivrisinek ve pire doluydu ve onları sokar ve ısırırdı. Fakat zavallı şehirlinin hayâlinde bir kurt hücûmu yerleşmiş olduğundan o hayâli kurdun hücûmunun heybetinden elindeki oku ve yayı bırakıp sivrisinekleri ve pireleri koğmağa bile fırsat yok idi.

651. Tâ olmaya ki kurt bir ziyan vursun; köylü de, efendinin sakalını koparsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

651. Tâ ki kurt bir zarar vermesin; köylü de efendinin sakalını koparmasın.

Çünkü efendi, bir kurdun ansızın saldırıp bağa ve hayvanlara bir zarar vermesinden ve sonuçta da köylünün aşırı öfkeyle onun sakalını yolmasından korkuyordu.

Zîrâ efendi, bir kurdun ansızın hücûm edip bağa ve hayvanlara bir ziyân vermesinden ve netîcede de köylünün kemâl-i hiddetle onun sakalını yolmasından korkar idi.

652. Böylece bî-karar olarak gece yarısına kadar, onların cânı göbekten dudağa gelirdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

652. Böylece kararsız bir şekilde gece yarısına kadar, onların canı göbekten dudağa gelirdi.

"Dendân künân" (diş gıcırdatarak) kararsız, hor ve rüsvay olmaktan kinayedir. Yani "Şehirli efendinin ve ailesinin bu tarif edilen eziyet ve cefa içinde kararsız bir halde canları ağızlarına gelmekte idi."

"Dendân künân" bî-karâr ve hor ve rüsvây olmaktan kinâyedir. Ya'nî "Şehirli efendinin ve âilesinin bu ta'rîf olunan ezâ ve cefâ içinde bî-karâr bir hâlde canları ağızlarına gelmekte idi."

653. Ansızın kurtulmuş bir kurt timsali bir tepenin üstünden baş çıkardı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

653. Ansızın kurtulmuş bir kurt timsali bir tepenin üstünden baş çıkardı.

"Hişten" kelimesi, "hâ" harfinin kesresiyle (i sesiyle) okunduğunda, Heft Kulzüm, Gıyâsü'l-Lügāt ve Burhân-ı Katı' sözlüklerinde "kurtulmak" ve "bırakmak" anlamlarına; ve "âvîhten" yani "asılmak" anlamına gelir. Burada "ininden kurtulmuş bir kurt" anlamının verilmesi uygun olur. Ankaravî hazretleri, "hâ" harfinin zammıyla (u sesiyle) okunduğunda "ağız açmış" ve "dişini sırıtmış" anlamlarına geldiğini belirtmiş olsa da, ben bu anlamı, elimde bulunan Şemsü'l-Lügāt, Heft Kulzüm, Gıyâsü'l-Lügāt ve Burhân-ı Katı' kitaplarında bulamadım ve Hint şârihleri de bu anlamı göstermemişlerdir. Eğer görmediğimiz sözlük kitaplarında bu anlam yer alıyorsa, beyt-i şerîfin anlamına tam bir uygunluk göstermesi inkâr edilemez.

"Hişten" hâ'nın kesriyle Heft Kulzüm, Gıyâsü'l-Lügāt ve Burhân-ı Katı' lügatlerinde "kurtulmak" ve "bırakmak"; ve "âvîhten" ya'ni asılmak ma'nâlanna gelir. Burada "ininden kurtulmuş bir kurt" ma'nâsı verilmek münasib olur. Ankaravî hazretleri hâ'nın zammı ile “ağız açmış" ve "dişini sırıtmış" ma'nâlarına geldiğini beyân buyurmuş ise de, fakîr bu ma'nâyı, elimde bulunan Şemsü'l-Lügāt ve Heft Kulzüm, Gıyâsü'l-Lügät ve Burhân-ı Katı" kitaplarında bulamadım ve Hind şârihleri dahi bu ma'nâyı göstermemişlerdir. Eğer görmediğimiz lügat kitaplarında bu ma'nâ münderic ise beyt-i şerîfin ma'nâsına kemâl-i mutâbakatı münker değildir.

654. O efendi kirişten oku açtı, o hayvana vurdu ki nihayet aşağıya düştü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

654. O efendi kirişten oku açtı, o hayvana vurdu ki nihayet aşağıya düştü.

O şehirli efendi, elindeki yayın kirişini çekip oku fırlattı ve o gördüğü şekil ve timsal üzerine vurdu. Öyle ki nihayet o hayvan şekli tepeden aşağıya yuvarlandı.

O şehirli efendi, elindeki yayın kirişini çekip oku fırlattı ve o gördüğü şekil ve timsal üzerine vurdu. Öyle ki nihâyet o şekl-i hayvân tepeden aşağıya yuvarlandı.

655. Düşme esnasında hayvandan yel sıçradı, köylü "Hay!" etti ve el vurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

655. Düşme esnasında hayvandan yel sıçradı, köylü "Hay!" etti ve el vurdu.

Hayvan oku yedikten sonra tepeden aşağıya yuvarlanırken yellendi. Köylü bu hâli görünce "Hay ne yaptın!" diye bağırarak elini birbirine veya dizinin üzerine vurdu, dedi:

Hayvan oku yedikten sonra tepeden aşağıya yuvarlanırken yellendi. Köylü bu hâli görünce "Hay ne yaptın!" diye bağırarak elini birbirine veyâhut di- zi üzerine vurdu, dedi:

656. "Ey nâ-civânmerd ki, benim eşeğimin yavrusudur!" dedi: "Hayır o Ehremen gibi kurttur!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

656. "Ey civanmert olmayan kişi ki, benim eşeğimin yavrusudur!" dedi: "Hayır o Ehremen gibi kurttur!"

"Ehremen" Mecusilerin inancına göre şer yaratıcısı anlamına geldiği gibi, şeytana da derler. Şerefli beyitte vezin gereği "âhermen" şeklinde söylenmiştir. Ve bu tarz telaffuz, diğer şairlerin şiirlerinde de kullanılmıştır. Yani köylü bağırarak dedi ki: "Be hey civanmert olmayan kişi, ne yaptın? Ok ile vurduğun hayvan kurt değil, benim eşeğimin yavrusudur!" Efendi cevap olarak dedi ki: "Hayır, o Ehremen gibi koca bir kurttur!"

"Ehremen" Mecûsîlerin i'tikādınca şer hâlikı ma'nâsına geldiği gibi, şeytana dahi derler. Beyt-i şerîfte zarûret-i vezin hasebiyle "âhermen" sûretinde îrâd buyrulmuştur. Ve bu tarz telaffuz, şuarâ-yı sâirenin şiirlerinde de müsta'meldir. Ya'ni köylü bağırarak dedi ki: "Be hey nâ-civânmerd, ne yaptın? Ok ile vurduğun hayvan kurt değil, benim eşeğimin yavrusudur!" Efendi cevâben dedi ki: "Hayır, o Ehremen gibi koca bir kurttur!"

657. "Onda kurtluk şekilleri zahirdir. Onun şekli, onun kurtluğundan haber vericidir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

657. Onda kurtluk şekilleri görünür. Onun şekli, onun kurtluğundan haber vericidir.

658. Dedi: "Hayır, onun altından sıçrayan bir yeli tanırım. Nitekim bir suyu meyden tanırım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

658. Dedi: "Hayır, onun altından sıçrayan bir yeli tanırım. Nitekim bir suyu meyden tanırım!"

Köylü, efendinin sözüne karşılık dedi ki: "Hayır, o kurt değildir, benim eşeğimin yavrusudur. Ben eşeğimin yavrusunun altından, yani makatından çıkan bir yeli sesinden tanırım. Onun yellenmesinin sesini, bir suyu içkiden ayırt edip nasıl tanırsam öylece tanırım!"

Köylü, efendinin sözüne cevâben dedi ki: "Hayır, o kurt değildir, benim eşeğimin yavrusudur. Ben eşeğimin yavrusunun altından ya'nî mak'adından çıkan bir yeli sesinden tanırım. Onun yellenmesinin sesini, bir suyu içkiden fark edip nasıl tanır isem öylece tanırım!"

659. "Bağlar içinde benim eşeğimin yavrusunu öldürdün ki, sana aslâ inkıbazdan bast olmasın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

659. "Bağlar içinde benim eşeğimin yavrusunu öldürdün ki, sana asla sıkıntıdan ferahlık olmasın!"

"Riyâz", "bahçe" anlamına gelen "ravza" kelimesinin çoğuludur. Köylünün bağı kastedilir. Yani, "Ey şehirli, kurt zannıyla benim eşeğimin yavrusunu öldürdüğün için, asla kalbin sıkıntıdan kurtulup ferahlık bulmasın!"

"Riyâz" "bağçe" ma'nâsına olan "ravza"nın cem'idir. Köylünün bağı murâd buyurulur. Ya'nî, "Ey şehirli, kurt zannıyle benim eşeğimin yavrusunu öldürdüğün için, aslâ kalbin sıkıntıdan kurtulup ferahlık bulmasın!"

660. Dedi: "Daha iyi tefahhus et; gecedir, karartılar gecede nazırdan örtülmüştür!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

660. Dedi: "Daha iyi araştır; gecedir, karartılar gecede bakanın gözünden örtülmüştür!"

Şehirli, köylünün feryadı üzerine dedi ki: "İlk bakışta eşek yavrusunun vurulduğunu sanma! Vurulan hayvanı iyi incele ve araştır! Şimdi gecedir ve karanlıktır. Çünkü gece karanlığında görülen karartılar ve şahıslar, onlara bakanların gözünde karanlık tarafından örtülmüştür."

Şehirli, köylünün vâveylâsı üzerine dedi ki: "Vehleten eşek yavrusunun vurulduğuna zâhib olma! Vurulan hayvanı iyi tedkik ve tefahhus et! Şimdi gecedir ve karanlıktır. Zîrâ gece karanlığında görülen karartılar ve şahıslar, ona bakanların nazarında karanlık tarafından örtülmüştür."

661. "Gece çokluk galat ve mübdel gösterir. Her bir kimse gece doğru görüş tutmaz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

661. "Gece çoklukla yanlış ve değişmiş gösterir. Hiçbir kimse gece doğru görüşe sahip olamaz."

Gece karanlığı, cansızı bitki, bitkiyi hayvan ve hayvanı insan olarak yanlış ve değişmiş gösterir. O karanlık içinde doğru görüşe sahip olmak her bir kimsenin işi değildir. Şerefli beytin işarî anlamı şudur ki: Bu yoğunluk âlemi ve tabiat karanlığı, beş duyumuza birçok şeyi yanlış ve değişik bir hâlde gösterir. Örneğin, güneş dünyadan çok büyük bir hacimde iken, gözümüz onu bir kalkan büyüklüğünde görür. Kulağımız çok tiz ve keskin sesi işitemez. Bu sebeple, bu tabiat karanlığı içinde doğru görüşe sahip olmak her bir kimsenin işi değildir. Onun için Risâletpenâh (s.a.v.) Efendimiz "Allah'ım, eşyayı bize olduğu gibi, hakikati üzere göster!" buyurdular.

"Gece karanlığı, cemâdı nebât ve nebâtı hayvan ve hayvanı insan olarak yanlış ve mübdel gösterir. O karanlık içinde doğru görüş her bir kimsenin kârı değildir." Beyt-i şerîfin ma'nâ-yı işârîsi budur ki: Bu âlem-i kesâfet ve zulmet-i tabîat, havass-i hamsemize birçok şeyleri yanlış ve değişik bir hâlde gösterir. Meselâ, güneş dünyâdan pek büyük bir hacimde iken, gözümüz onu bir kalkan cesâmetinde görür. Kulağımız pek tiz ve keskin sadâyı işitemez. Binâenaleyh, bu zulmet-i tabîat içinde doğru görüş her bir kimsenin işi değildir. Onun için Risâletpenâh (s.a.v.) Efendimiz اللهم أرنا الاشياء كما هي ya'ni "Ey benim Allah'ım, eşyayı bizlere olduğu gibi ve hakîkati üzere göster!" buyurdular.

662. Hem gece ve hem bulut ve hem azîm yağmur! Bu üç karanlık derin galat getirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

662. Hem gece hem bulut hem de büyük yağmur! Bu üç karanlık derin yanlışlık getirir.

İşaretî anlamı itibarıyla "gece"den kastedilen, tabiî karanlık; "bulut"tan kastedilen nefsanî sıfatlar ve "yağmur"dan kastedilen nefsanî vesveselerdir. Yani "Tabiî karanlık, nefsanî sıfatlar bulutları ve vesvese yağmurları bir araya gelirse, Nûr Suresi 40. ayet-i kerimesinde işaret buyurulan ve bazısı bazısının üstünde bulunan bu üç karanlık içinde, hakikati idrak etme hususunda çok derin yanlışlıklar meydana gelir."

Ma'nâ-yı işârîsi i'tibariyle "gece"den murâd, zulmet-i tabiiyye, "bulut" tan murâd sıfât-ı nefsâniyye ve "yağmur"dan murâd, nefsânî havâtırdır. Ya'nî "Zulmet-i tabiiyye ve sıfât-ı nefsâniyye bulutları ve havâtır yağmurları munzam olursa ظلمات بعضها فوق بعض (Nûr, 24/40) âyet-i kerîmesinde işâret buyurulan ve ba'zısı ba'zısının fevkınde bulunan bu üç karanlık içinde, idrâk-i hakîkat husûsunda çok derin yanlışlıklar vâki' olur."

663. Dedi: "O benim üzerime aydınlık gündüz gibidir. Ben yeli tanırım, benim eşeğimin yavrusunundur!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

663. Dedi: "O benim üzerime aydınlık gündüz gibidir. Ben yeli tanırım, benim eşeğimin yavrusunundur!"

Köylü dedi: "Eşeğimin yavrusunun vurulduğu bana gün gibi açıktır. Çünkü ben onun yellenmesinin sesini tanırım. O yellenme sesi benim eşeğimin yavrusunundur." Bu şerefli beyitte, taklitçi şeyhin, hakikat adına idrak ettiği şeyin, eşek yavrusunun osuruğu niteliğinde olduğuna işaret buyurulur.

Köylü dedi: "Eşeğimin yavrusunun vurulduğu bana gün gibi âşikârdır. Zîrâ ben onun yellenmesinin sesini tanırım. O yellenme sesi benim eşeğimin yavrusunundur." Bu beyt-i şerifte şeyh-i mukallidin, hakikat nâmına idrâk ettiği şeyin, eşek yavrusunun osuruğu mâhiyetinde olduğuna işâret buyurulur.

664. Yirmi yelin arasında o yeli ben, yolcu, azığı tanıdığı gibi tanırım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

664. Yirmi yelin arasında o yeli ben, yolcu, azığı tanıdığı gibi tanırım.

"Bir yolcu, yolculuk esnasında acıktığı zaman kendi azığını ve erzağını nasıl tanırsa, ben de yirmi yelin arasında o eşeğin çıkardığı yeli öylece tanırım."

"Bir yolcu, esnâ-yı seferde acıktığı vakit kendi zâd ve zahîresini nasıl tanırsa, ben de yirmi yelin arasında o eşeğin çıkardığı yeli öylece tanırım."

665. Efendi sıçradı ve sabırsız geldi, köylünün yakasını tuttu, dedi:&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

665. Efendi sıçradı ve sabırsız geldi, köylünün yakasını tuttu, dedi:

"Şigift", "şigîft" kelimesinin kısaltılmışıdır, iki anlamı vardır. Birisi "sabır ve sükûnet" ve diğeri "acayip"tir. Burada iki anlam da uygun olur. Fakat önceki anlam tercih edilir. Yani "Şehirli efendi köylünün bu sözleri üzerine sıçradı ve artık sabredemeyip köylünün yakasına yapıştı ve dedi:"

"Şigift" "şigîft" kelimesinin muhaffefidir, iki ma'nâsı vardır. Birisi "sabır ve ârâm" ve diğeri "acîb" dir. Burada iki ma'nâ da münasib olur. Fakat evvelki ma'nâ müreccahtır. Ya'ni "Şehirli efendi köylünün bu sözleri üzerine sıçradı ve artık sabredemeyip köylünün yakasına yapıştı ve dedi:"

666. Ki: "Ey tarrârın ahmağı, hîle getirdin. Esrar ve afyonun her ikisini beraber yedin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

666. Ki: "Ey yankesicinin ahmağı, hile getirdin. Esrar ve afyonun her ikisini beraber yedin!"

"Tarrâr" yankesici ve dolandırıcıdır ve "beng" (بنگ) "esrar" denilen bitkisel bir maddedir. Yani "Ey dolandırıcının ahmağı, aptalca bir hile icat ettin, esrar ve afyonun her ikisini de beraberce yediğin için aklın tamamen gitti ve yaptığını bilmeyecek derecede sarhoş oldun."

"Tarrâr" yankesici ve dolandırıcı ve "beng" (بنگ) "esrar" denilen nebâtî bir maddedir. Ya'nî "Ey dolandırıcının ahmağı, aptalca bir hile îcâd ettin, esrâr ve afyonun her ikisini de berâberce yediğin için aklın kâmilen gitti ve yaptığını bilmeyecek derecede sarhoş oldun."

667. "Üç karanlık içinde eşeğin osuruğunu tanırsın! Ey sersem, beni nasıl bilmezsin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

667. "Üç karanlık içinde eşeğin osuruğunu tanırsın! Ey sersem, beni nasıl bilmezsin?"

"Gece, bulut ve yağmur karanlıkları içinde eşeğin osuruğunun sesini tanırsın! Ya, ey sersem köylü, bu kadar çok hakkımız olduğu hâlde benim kim olduğumu nasıl bilmezsin?"

"Gece ve bulut ve yağmur karanlıkları içerisinde eşeğin osuruğunun sesini tanırsın! Ya, ey sersem köylü, bu kadar hukūkumuz olduğu hâlde benim kim olduğumu nasıl bilmezsin?"

668. "O kimse ki, gece yarısında buzağısını bilir, on senelik yoldaşını nasıl bilmez?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

668. "O kimse ki, gece yarısında buzağısını bilir, on senelik yoldaşını nasıl bilmez?"

"Gûsale" yani "buzağı" tabiri, eşek yavrusundan ödünç alınmıştır. Amaç, gece karanlığında kendisine ait olan hayvanı tanımaktır; ve "köylü"den kastedilen, taklitçi şeyhtir. Bu sebeple Cenâb-ı Pîr buradan itibaren, noksanlığıyla birlikte kemâl (olgunluk) iddiasında bulunan ve hakikatten habersiz olan iddiacıları eleştirmeye geçerler:

"Gûsale" ya'nî "buzağı" ta'bîri eşek yavrusundan müsteârdır. Maksad, gece karanlığında kendisine mensûb olan hayvanı tanımaktır; ve "köylü"den murâd, şeyh-i mukalliddir. Binâenaleyh Cenâb-ı Pîr buradan i'tibâren, kemâl-i noksân ile beraber da'vâ-yı kemâl eden ve hakîkatten bî-haber bulunan müddeîlerin ta'nına intikāl buyururlar:

669. Kendini ârif ve vâlih yaparsın, mürüvvet gözü üzerine toprak saçarsın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

669. Kendini ârif ve şaşkın yaparsın, mürüvvet gözü üzerine toprak saçarsın!

670. (Dersin) ki: "Benim kendimden âgâh olmam yoktur, gönlüme Allah'ın gayrının sığması yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

670. (Dersin) ki: "Benim kendimden haberim yoktur, gönlüme Allah'tan başkasının sığması yoktur."

"Ey taklitçi şeyh, kendini hakikatleri araştıranlara benzetip ârif (Allah'ı bilen) ve Hakk'ın tecellîsinin (ortaya çıkışının) hayranı sayarsın ve sadakatten ibaret olan insanlığın gözüne toprak saçıp kör edersin de dersin ki: "Ben o derece Hak'ta (Allah'ta) kaybolmuşum ki, kendimin kendiliğinden haberim yok, gönlüme Hak'tan (Allah'tan) başka hiçbir şeye yer yoktur."

"Ey şeyh-i mukallid, kendini muhakkiklere benzetip ârif ve tecellî-i Hakk'ın hayrânı addedersin ve sadâkatten ibaret olan insanlığın gözüne toprak saçıp kör edersin de dersin ki: "Ben o derece Hak'ta müstağrakım ki, kendimin kendiliğinden âgâh değilim, gönlüme Hak'tan gayri hiçbir şeye yer yoktur."

671. Dün yediğim şeyden haberim yoktur. Bu gönül tahayyürün gayrinden şâd değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

671. Dün yediğim şeyden haberim yoktur. Bu gönül, hayranlık ve şaşkınlıktan başkasıyla sevinçli değildir.

"Ben o kadar Hak'ta (Allah'ta) kaybolmuşum ki, kendi nefsimden habersizim ve dün yediğim şeyden haberim yoktur. Benim bu gönlüm, "رب زدنى فيك تحيرا" yani "Ey Rabbim, senin hakkındaki hayranlığımı artır!" hadis-i şerifinde işaret buyurulan övülmüş hayranlıktan başkasıyla sevinçli ve mutlu değildir."

"Ben o kadar Hak'ta müstağrakım ki, nefsimden gâfilim ve dün yediğim şeyden haberim yoktur. Benim bu gönlüm رب زدنى فيك تحيرا ya'ni "Ya Rab senin hakkındaki tahayyürümü ziyâdeleştir!" hadis-i şerîfinde işâret buyrulan hayret-i mahmûdenin gayrından şâd ve mesrûr değildir."

672. Akılim ve Hakk'ın delisiyim, yad et! Böyle bî-hod olmamda ma'zûr tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

672. Akıllıyım ve Hakk'ın delisiyim, hatırla! Böyle kendimden geçmemde mazur gör!

Yani "Ben insanlarla olan ilişkilerimde akıllıca hareket ederim. Fakat içimi incelersen Hakk'ın delisiyim. Özellikle bu yönümü aklında tut! Bu sebeple bana Hak fikrini veren şeriatın yükümlülüklerini yerine getirme konusunda bende kendinden geçme hali oluşur ve kendimden geçerim. Sakın şeriatı terk etti diye beni ayıplama! Beni mazur gör!"

Ya'nî "Ben nâs ile olan muâmelâtımda âkılâne hareket ederim. Fakat bâtınımı tedkik edersen Hakk'ın delisiyim. Bilhassa bu ciheti hatırında tut! Binâenaleyh bana Hak fikrini ilkā eden tekâlîf-i şer'iyyeyi icrâ husûsunda bende bî-hodluk hâsıl olur ve kendimden geçerim. Sakın ta'til-i şerîat etti diye beni ta'yîb etme! Beni ma'zûr tut!"

673. O kimse ki, bir murdarı içer, ya'ni nebîzi; şerîat onu ma'zûrlar tarafına çekti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

673. O kimse ki, bir murdarı, yani nebîzi içer; şeriat onu mazurlar tarafına çekti.

"Nebîz" hurma, bal, kuru üzüm, arpa ve buğdaydan yapılan şaraplara denir. Aslı "zâl" iledir. Eski şairlerin şiirlerinde "dal" ile de kullanılması âdet olduğundan, şerif beyitte de "dal" ile zikredilmiş ve ikinci mısradaki "keşîd" ile kafiyeli olmuştur. Yani "Bir kimse şer'an murdar olan şarabı içip sarhoş olsa ve ondan şeriata aykırı sözler ve fiiller meydana gelse, şeriat o sarhoşu mazurlar tarafına katar." Bu zikredilen kıyas, "Bizim bâtınımız Hak'ta müstağraktır ve biz Hakk'ın delisi ve sarhoşuyuz" deyip şeriat hükümlerini ihmal ve yasakları işleyen grubun, kendilerince yaptıkları bir kıyastır; ve bu zümrenin nefse ait hazlarına uymalarını mazur göstermek için yaptıkları kıyasların çeşitleri pek çoktur. Burada örneklerinin zikredilmesiyle ayrıntısı uzun olur.

"Nebîz" hurma ve bal ve kuru üzüm ve arpa ve buğdaydan yapılan şarâblara derler. Aslı zâl iledir. Eş'âr-ı kudemâda dal ile de isti'mâli mu'tâd olduğundan, beyt-i şerifte de dâl ile îrâd buyrulmuş ve ikinci mısrâdaki "keşîd" ile hem-kāfiye olmuştur. Ya'nî "Bir kimse şer'an murdar olan şarabı içip sarhoş olsa ve ondan şer'a muhâlif akvâl ve ef'âl vâki' olsa, şerîat o sarhoşu ma'zûrlar tarafına ilhâk eder. Bu zikrolunan kıyâs "Bizim bâtınımız Hak'ta müstağraktır ve biz Hakk'ın delisi ve sarhoşuyuz" deyip ahkâm-ı şer'iyyeyi ihmâl ve menhiyyâtı icrâ eden tâifenin, kendilerince yaptıkları bir kıyastır; ve bu zümrenin hevesât-ı nefsâniyyelerine tebaiyyetlerini ma'zûr göstermek için yaptıkları kıyâsatın envâ'ı pek çoktur. Burada misâllerinin îrâdı sûretiyle tafsili uzun olur.

674. Sarhoşa ve bengîye talak ve bey' yoktur. O çocuk gibidir, muaf ve mu'taktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

674. Sarhoşa ve esrar içene boşama ve satış hakkı yoktur. O çocuk gibidir, bağışlanmış ve serbest bırakılmıştır.

"Bengî" esrar içen kimseye denir, "esrarkeş" de derler. Bunu içen kendinden geçer ve birtakım hayallere dalar. Hint şârihleri, şaraptan ve esrardan sarhoş olanların çocuk hükmünde bağışlanmış ve serbest bırakılmış olduğu hakkında ulemanın ihtilafına dair uzun uzadıya ayrıntılar yazmışlardır. Burada ayrıntısı uzun olur. Ancak Şeyh Muhammed Efdal, bu şerefli beyitteki yüce açıklamaların Hidâye adlı fetva kitabının rivayetine uygun olduğunu belirtmiştir. Bu husustaki ihtilafların özeti, İsmail Ankaravî hazretleri tarafından pek mükemmel olarak açıklanmıştır. Şöyle ki: Zorla veya tedavi için şarap ve esrar içip aklı giden kimsenin boşaması geçerli değildir. Hanefîler nezdinde ulemanın çoğunluğuna göre de geçerli değildir. Bazıları nezdinde zorla geçerlidir. Nitekim çoğunluk tarafında bulunan Hanefî ulemasından Sâhibü'n-Nikāye der ki: "Bir kimse nebizi (hurma şarabı) kasten içip aklı giderse ve karısını boşarsa boşama gerçekleşmez. Aynı şekilde esrar içip aklı giderse yine böyledir. Şarabı ve esrarı tedavi için içenler ile zorla içirilenler de bu hükme dahildir ve onlar çocuk, deli ve baygın olanlar yerindedir." Fakat şeriatte kendi arzusuyla içtiği şaraptan sarhoş olanlar için içki haddi ve diğerleri için de sarhoşluk haddi olduğu, yani bunlar için ayrıca şer'î ceza gerekeceği açıklamaya muhtaç değildir.

"Bengî" esrar içen kimseye ıtlâk olunur, "esrarkeş" dahi derler. Bunu içen kendinden geçer ve birtakım hayâlâta dalar. Hind şârihleri şarâbdan ve esrardan sarhoş olanların çocuk hükmünde muâf ve âzâd bulunduğu hakkında ulemânın ihtilâfına dair uzun uzadıya tafsilât yazmışlardır. Burada tafsili uzun olur. Ancak Şeyh Muhammed Efdal, bu beyt-i şerîfteki beyânât-ı aliyyenin Hidâye nâmındaki fetvâ kitabının rivâyetine muvâfik olduğunu beyan etmiştir. Bu husûstaki ihtilâfâtın hulâsası, İsmâîl Ankaravî hazretleri tarafından pek mükemmel olarak beyan buyurulmuştur. Şöyle ki: Zorla veyâ tedâvî için şarâb ve esrar içip aklı zâil olan kimsenin talâkı mu'teber değildir. Hanefîler indinde ekser-i ulemâya göre de mu'teber değildir. Ba'zıları indinde zecren mu'teberdir. Nitekim ekseriyet tarafında bulunan ulemâ-i Hanefiyye'den sâhibü'n-Nikāye derki: "Bir kimse nebîzi kasden içip aklı zâil olsa ve karısını boşasa talâk vâki' olmaz. Ve kezâ esrar içip aklı zâil olsa yine böyledir. Şarâbı ve esrarı tedavî için içenler ile zor ile içirilenler de bu hükme dâhildir ve onlar çocuk ve deli ve baygın olanlar menzilesindedir." Fakat şerîatte kendi arzûsuyla içtiği şarâbdan sarhoş olanlar için hadd-i şürb ve diğerleri için de hadd-i sekr olduğu, ya'nî bunlar için ayrıca cezâ-yı şer'î terettüb edeceği vâreste-i îzâhtır.

675. Bir sarhoşluk ki şâh-ı ferdin kokusundan gelir, meyin yüz küpü başta ve beyinde onu etmedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

675. Bir sarhoşluk ki tek olan şahın kokusundan gelir, şarabın yüz küpü başta ve beyinde onu yapmadı.

"Teklik vasfıyla nitelenmiş gerçek bir şah olan Hakk'ın kokusundan meydana gelen bir sarhoşluğu, başta ve beyinde yüz küp şarap yapamaz." Yani Hakk'ın zâtî tecellîsinden meydana gelen sarhoşluk öyle bir sarhoşluktur ki, asla şaraptan ve uyuşturuculardan meydana gelen sarhoşluklara benzemez.

"Ferdâniyet ile muttasıf bir şâh-ı hakîkî olan Hakk'ın kokusundan hâsıl olan bir sarhoşluğu, başta ve beyinde yüz küp şarab yapamaz." Ya'nî Hakk'ın tecellî-i zâtîsinden hâsıl olan sarhoşluk öyle bir sarhoşluktur ki, aslâ şarabdan ve esrardan hâsıl olan sarhoşluklara benzemez."

676. İmdi onun üzerine teklif nasıl revâ olur? At sâkıt oldu ve elsiz ve ayaksız oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

676. Şimdi onun üzerine teklif nasıl uygun olur? At düştü ve elsiz ve ayaksız oldu.

"Şimdi şaraptan ve esrardan meydana gelen sarhoşluk sebebiyle bir kimse mazur, muaf ve serbest bırakılırsa, zâtî tecellîden sarhoş olanların üzerine şer'î teklifler nasıl uygun ve caiz olur? Çünkü insan, ruh ile bedenden oluşmuştur ve beden ruhun bindiği bir at gibidir. Ve şer'î fiiller bedenin kuvvetiyle yerine getirilir. Şimdi bu sarhoşluk sebebiyle cisim bineği düşmüş ve yürüyemez bir hâle gelmiştir. Ve ruh elsiz ve ayaksız kalmış, onun fiil icra etme âleti olan ceset de işlevsiz kalmıştır. Bu sebeple, fiillere ilişkin şer'î teklifler ondan düşerse mazur kabul edilmez mi?" Taklitçi şeyhin bu sözleri aslında doğrudur. Çünkü fenâ-fillah (Allah'ta yok olma) hâlinde olan bir zât gerçekten kendinde değildir ve böyle bir zât nefsinin hevasından ve insanlarla olan ilişkilerinden dahi habersizdir. Fakat bu hâl, taklitçi şeyhin hâli değildir. Çünkü o taklitçi, nefsinden ve insanlarla olan ilişkilerinden gafil ve habersiz değildir.

"İmdi şarâbdan ve esrardan hâsıl olan sarhoşluk sebebiyle bir kimse ma'zûr ve muâf ve âzâd olunursa tecellî-i zâtîden sarhoş olanların üzerine teklifât-ı şer'iyye nasıl revâ ve câiz olur? Zîrâ insan, rûh ile bedenden mürekkebdir ve beden rûhun bindiği bir at mesâbesindedir. Ve ef'âl-i şer'iyye bedenin kuvvetiyle icrâ olunur. İmdi bu sarhoşluk sebebiyle cisim merkebi sukūt etmiş ve yürüyemez bir hâle gelmiştir. Ve rûh elsiz ve ayaksız ve onun icrâ- yı fiil âleti olan cesed muattal kalmıştır. Binâenaleyh, ef'âle taalluk eden tek- lifât-ı şer'iyye ondan sâkıt olursa ma'zûr addolunmaz mı?" Şeyh-i mukallidin bu sözleri hadd-i zâtında doğrudur. Zîrâ fenâ-fillah hâlinde olan bir zât filhakîka kendinde değildir ve böyle bir zât nefsinin hevâ- sından ve muâmelât-ı nâstan dahi bî-haberdir. Fakat bu hâl, şeyh-i mukallidin hâli değildir. Zîrâ o mukallid, nefsinden ve nâs ile olan muâmelâtından gâfil ve zâhil değildir.

677. Cihanda eşek yavrusu üzerine kim yük koyar? Ebû Mürre'ye kim Fârisî dersi verir?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

677. Cihanda eşek yavrusu üzerine kim yük koyar? Ebû Mürre'ye kim Farsça dersi verir?

Teklif, güce göre olur. Bu sebeple, eşek yavrusunun yük taşımaya gücü ve takati olmadığı için, onun üzerine yük yükletilmez. "Ebû Mürre" İblis'in künyesidir. Ankaravî hazretleri, Araplardan bir ahmak kimsenin adına da Ebû Mürre dediklerini rivayet buyururlar. Bu durumda ikinci mısraın anlamı şöyle olur: "İblis'e veyahut Ebû Mürre dedikleri ahmak kimseye Farsça dersini kim öğretir? Çünkü öğretim, yatkınlığa bağlıdır." "Pâ-resî" kelimesi "pâ" ile "res"ten oluşan birleşik bir sıfattır ve sonundaki "yâ" masdariyye olduğuna göre "ayak eriştiricilik" demek olur; ve ayak eriştiricilik öğretimi, şekil ve cismaniyet dairesinde mümkün olur. Künyesi Ebû Mürre olan İblis ise anlamdan ibaret bulunduğundan, ona bu öğretim imkânı yoktur.

"Teklîf tâkate göre olur. Binâenaleyh, eşek yavrusunun yük taşımağa kudreti ve tâkati olmadığı için, onun üzerine yük yükletilmez. "Ebû Mürre" İblîs'in künyesidir. Ankaravî hazretleri Arap'tan bir ahmak kimsenin adına da Ebû Mürre dediklerini rivâyet buyururlar. Bu sûrette ikinci mısrâ'ın ma'nâsı şöyle olur: "İblîse ve yâhut Ebû Mürre dedikleri ahmak kimseye Fârisî dersini kim ta'lîm eder? Zîrâ ta'lîm isti'dâda vâbestedir." "Pâ-resî" kelimesi "pâ" ile "res" den mürekkeb vasf-ı terkîbîdir ve nihâyetindeki "yâ" masdariyyet olduğuna göre "ayak eriştiricilik" demek olur; ve ayak eriştiricilik tâ'lîmi, sûret ve cismâniyet dairesinde mümkin olur. Künye- si Ebû Mürre olan İblis ise ma'nâdan ibâret bulunduğundan, ona bu ta'lîm imkânı yoktur.

678. "Arec geldiği vakit yükü kaldırırlar. Hak ليس على الأعمى حرج buyurdu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

678. "Topal geldiği vakit yükü kaldırırlar. Hak, 'Köre bir güçlük yoktur' buyurdu."

"Arec" "topal" anlamındadır. Yani topala yük yükletmezler. Çünkü Yüce Allah, Fetih Suresi'nde "Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya bir güçlük yoktur" (Fetih, 48/27) yani "Kör, topal ve hasta üzerine teklif yoktur" buyurur.

"Arec" "topal" ma'nâsınadır. Ya'nî topala yük yükletmezler. Zîrâ Hak Teâlâ hazretleri sûre-i Fetih'te لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ (Fetih, 48/27) ya'nî "Kör, topal ve hasta üzerine teklîf yoktur" buyurur.

679. "Kendi tarafıma a'mâ, Hak tarafından basîr olurum. Binâenaleyh az- dan ve çoktan muafım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

679. "Kendi tarafıma kör, Hak tarafından basiretli olurum. Bu sebeple azdan ve çoktan muafım."

"Kendi nefsimin tarafına körüm ve Hakk'ın tanıtmasıyla basiretli ve görücüyüm. Yani, 'Onu sevdiğim zaman, onun kulağı, gözü ve dili olurum' hadis-i kudsîsinin işaret ettiği kişiyim. Bu sebeple kesret (çokluk) âleminden muaf oldum ve vahdet (birlik) denizine daldım."

"Nefsimin tarafına körüm ve Hakk'ın taarrüfü ile basîrim ve görücüyüm. Ya'nî اذا احببت كنت له سمعا وبصرا و لسانا hadîs-i kudsîsinin mâsadakıyım. Binâenaleyh âlem-i keserattan muâf oldum ve deryâ-yı vahdete daldım."

680. Dervişlik ve bîhodluk lafını Hakk'a mensûb olan sarhoşların hay ve hûyunu vurursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

680. Dervişlik ve kendinden geçme sözünü, Hakk'a ait olan sarhoşların hay ve hûyunu vurursun.

Ey yalancı iddiacı, hakiki dervişlerin hallerinin gereği olarak söyledikleri sözleri çalıp söyler ve öğünürsün ve kendinden geçmekten bahsedersin. İlahi aşk şarabından sarhoş olan kâmillerin raks ve semâlarını ve hay ve hûylarını taklit edersin de dersin:

Ey yalancı müddeî, hakîkî dervişlerin iktizâ-yı halleri olarak söyledikleri sözleri çalıp söyler ve öğünürsün ve bîhodluktan dem vurursun. Şarâb-ı aşk-ı ilâhîden sarhoş olan kâmillerin raks ve semâ'larını ve hay u hûylarını taklîd edersin de dersin:

681. Ki: "Ben yeri gökten bilmem!" Gayret seni imtihan etti imtihan!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

681. Ki: "Ben yeri gökten bilmem!" Gayret seni imtihan etti imtihan!

O gürültüler arasında sarhoşluk özelliği gösterip dersin ki: "Ben yerde miyim, gökte miyim, fark edemem!" Ey iddia sahibi, Hakk'ın gayreti seni imtihan etti imtihan! Haberin yok mu? Bu hâlinle imtihan içinde olduğunun farkında değilsin.

O hây u huylar arasında sarhoşluk vasfı gösterip dersin ki: "Ben yerde miyim, gökte miyim, farkedemem!" Ey müddeî gayret-i Hak seni imtihân etti imtihân! Haberin yok mu? Bu hâlin ile imtihan içinde olduğunun farkında değilsin.

682. "Sıpanın osuruğu seni rüsvay etti; senin nefyine bir varlık isbat etti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

682. "Sıpanın osuruğu seni rezil etti; senin inkâr ettiğin nefsine bir varlık ispat etti."

Burada "sıpa"dan kastedilen, nefistir ve "onun osuruğu"ndan kastedilen ise o nefsin kötü sıfatlarından herhangi birinin ortaya çıkmasıdır. Yani, "Ey taklitçi şeyh, sen dervişlerin sözlerinden ve şathiyelerinden (vecde gelerek söyledikleri sözler) bahsettin ve kendinden geçmekten söz ettin ve Hakk sarhoşlarının haykırışlarını taklit ettin. Bu sözlerinin ve hâlinin doğru veya yanlış olma ihtimali vardı. Ne zaman ki eşek sıpası gibi olan nefsinin osuruğu hükmünde bulunan kötü sıfatlardan birisi senden aksırık gibi doğal olarak ortaya çıktı, o senin inkâr ettiğin nefsine bir varlık ispat etti ve kendinden geçme iddianı yalanladı ve seni rezil etti."

Burada "sıpa"dan murâd, nefis ve "onun osuruğu"ndan murâd o nefsin sıfât-ı rezîlesinden herhangi birinin zuhûrudur. Ya'nî, "Ey şeyh-i mukallid, sen dervişlerin lâfından ve şathiyyâtından dem vurdun ve bîhodluktan bahsettin ve Hak sarhoşlarının hay u hûyunu icra ettin. Bu sözlerin ve hâlinin sıdk ve kizbe ihtimali var idi. Vaktâki eşek sıpası gibi olan nefsinin osuruğu mesâbesinde bulunan sıfât-ı rezîleden birisi senden aksırık gibi tabiî olarak zuhûr etti, o senin nefyettiğin nefsine bir varlık isbât ve bíhodluk da'vâsını tekzíb ve seni rezîl ve rüsvây etti."

683. Hak hileyi böyle rüsvay eder. Ürkmüş avı böyle tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

683. Hak, hileyi böyle rezil eder. Ürkmüş avı böyle yakalar.

Yüce Allah, mekr (gizli yönlendirme) ve hileyi böylece ortaya çıkarıp sahibini halkın gözünde rezil ve rüsvay eder. Doğru yoldan ürküp kaçan avı da böyle imtihanlarla yakalar.

Hak Teâlâ hazretleri mekr ve hîleyi böylece meydana çıkarıp sâhibini halk nazarında rezil ve rüsvây eder. Sırât-ı müstakîmden ürküp kaçan avı da böyle imtihanlar ile yakalar.

684. Ey baba, her kim: "Kapının çavuşu benim!" derse, yüz binlerce imtihan vardır. Ey, babalık ve kemâl da'vâsında bulunan kimse! Her kim tarîk-ı Hak kapısının çavuşu ve rehberi olduğunu iddia ederse Hak Teâlâ hazretlerinin pek çok imtihanları vardır. Bu imtihanlar neticesinde da'vâlarının yalan olduğu meydana çıkar ve rüsvây olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

684. Ey baba, her kim: "Kapının çavuşu benim!" derse, yüz binlerce imtihan vardır.

Ey babalık ve olgunluk iddiasında bulunan kimse! Her kim Hakk yolu kapısının çavuşu ve rehberi olduğunu iddia ederse, Yüce Allah'ın pek çok imtihanları vardır. Bu imtihanlar sonucunda iddialarının yalan olduğu ortaya çıkar ve rezil olur.

685. Eğer avâm onu imtihandan bilmezler ise, yolun pişkinleri ona nişan isterler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

685. Eğer halk onu imtihandan bilmezse, yolun pişkinleri ona delil isterler.

Eğer ilâhî imtihan sonucunda, o taklitçi şeyhin ortaya çıkan hilesini halk idrak edemese ve o yalancı şeyh o hilesini, birtakım yanıltmalarla halkın idrakinden gizlese bile, Hak yolunun inceliğine vâkıf olan ârifler, onun sözlerine hâlî ve fiilî delil ve alâmet isterler.

Eğer imtihân-ı ilâhî neticesinde, o şeyh-i mukallidin meydana çıkan hile- sini avâm-ı halk idrâk edemeseler ve o yalancı şeyh o hilesini, birtakım mu- gālatât ile avâmın idrâkinden setr etse bile, Hak yolunun inceliğine vâkıf olan ârifler, onun sözlerine hâlî ve fiilî nişân ve alâmet isterler.

686. Bir âdî kimse terzilik da'vâsı ettiği vakit, şah onun önüne bir atlas bırakır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

686. Sıradan bir kimse terzilik iddiasında bulunduğu zaman, şah onun önüne bir atlas bırakır.

Örneğin, halktan herhangi biri terzilik sanatında maharet iddiasında bulunduğu vakit, memleketin şahı onun terziliğini imtihan etmek için, önüne bir atlas bırakır da der.

Meselâ âhâd-ı nâstan birisi terzilik san'atında mahâret da'vâsını ettiği vakit, şâh-ı memleket onun terziliğini imtihan için, önüne bir atlas bırakır da der.

687. Ki: "Bunu geniş bağaltak kes!" İmtihandan onun için iki şah peyda olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

687. Ki: "Bunu geniş bağaltak kes!" İmtihandan onun için iki şah peyda olur.

Bağaltak ve galtak kelimelerinin çeşitli anlamları vardır. Burada derviş külahı ve Hıtay ülkesinde giydikleri elbise anlamlarına gelir. Buğtak ve buhtak da aynı anlamdadır. Yani, "Şah, terzilik iddiasında bulunan kişinin önüne bir atlas kumaş getirip: "Al bundan bana bir elbise yap!" der. Şimdi bu imtihandan o kişi için iki şah (boynuz, dal) ve iki şık ortaya çıkar ve birisi iddiasının doğruluğu, diğeri de yalanıdır."

بغلطاق (Bağaltâk) ve غلطاق (galtâk)ın müteaddid ma'nâları vardır. Burada külâh-ı dervişân ve Hıtâ memleketinde giydikleri libâs ma'nâlarına gelir. Ve بغطاق (buğtâk) ve نطاق (buhtâk) da aynı ma'nâyadır. Ya'ni, "Şah terzilik da'vâsında bulunan kimsenin önüne bir atlas kumaş getirip: "Al bundan bana bir elbise yap!" der. İmdi bu imtihandan o kimse için iki şah (شاخ) ve iki şık zâhir olur ve birisi da'vâsının sıdkı ve diğeri de kizbidir."

688. Eğer her kötünün imtihanı olmasa idi, her muhannes cenkte Rüstem olur idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

688. Eğer her kötünün imtihanı olmasa idi, her korkak savaşta Rüstem olur idi.

Eğer her içi bozuk ve hilekâr olanın imtihanı olmasa idi, her kadın tabiatlı ve nefsinin arzularına düşkün olan kimse, en büyük cihat olan nefisle mücadele konusunda Rüstem gibi bir pehlivan olurdu.

Eğer her bâtını bozuk ve hîlekâr olanın imtihânı olmasa idi, her kadın tabîatlı ve arzû-yı nefsânîsine meclûb olan kimse, cihâd-ı ekber olan mücâhede-i nefs husûsunda Rüstem gibi bir pehlivan olurdu.

689. Muhakkak her muhannesi zırh giymiş tut! Vaktâki yarayı görür, esîr gibi olur. Hevâ-yı nefsânîsine tâbi' olduğu halde, tarîk-ı Hakk'a giren her bir kimseyi, sûrî harbe dâhil olmak üzere zırh giymiş bir kadın tabîatlı ve korkak kimseye müşâbih tut! Vaktâki o kimseye tarîk-ı Hak'ta bir darbe erişir, he- mân yüz çevirip esîrler gibi faâliyetten kalır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

689. Her korkağı zırh giymiş farz et! Yarayı görünce esir gibi olur. Nefsânî hevesine tâbi olduğu hâlde, Hakk yoluna giren her bir kimseyi, görünüşte savaşa girmek üzere zırh giymiş, kadın tabiatlı ve korkak bir kimseye benzet! O kimseye Hakk yolunda bir darbe eriştiği zaman, hemen yüz çevirip esirler gibi faaliyetsiz kalır.

690. Hakk'ın sarhoşu debûrdan nasıl ayık olur? Hakk'ın sarhoşu nefh-i sûra kadar kendine gelmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

690. Hakk'ın sarhoşu debûrdan nasıl ayık olur? Hakk'ın sarhoşu nefh-i sûra kadar kendine gelmez.

"Debûr" "batı rüzgârı" anlamındadır. Nefsânî hevesler (nefsin arzuları) kastedilir. Yani "Hakk'ın sarhoşu, nefsânî heveslerden ve bedensel zevklerden ayık ve haberdar değildir. Çünkü o, Hakk'ın sarhoşu "موتوا قبل ان تموتوا" yani "Ölmeden evvel ölünüz!" sırrına mazhar olduğundan kıyamete kadar ayılmaz. Bu sebeple nefis ve bedenle ne ilgisi olabilir?"

"Debûr" "garb rüzgârı" ma'nâsınadır. Hevâ-yı nefsânî murâd buyurulur. Ya'nî "Hak sarhoşu hevâ-yı nefsânî ve ezvâk-ı cismânîden ayık ve haberdâr değildir. Zîrâ o Hakk'ın sarhoşu موتوا قبل ان تموتوا ya'nî "Ölmeden evvel ölünüz!" sırrına mazhar olduğundan kıyâmete kadar ayılmaz. Binâenaleyh nefis ve cismâniyetle ne alâkası olur?"

691. Hakk'ın şarabı yalan değil, doğru olur. Ayran içtin, ayran içtin ayran, ayran!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

691. Hakk'ın şarabı yalan değil, doğru olur. Ayran içtin, ayran içtin ayran, ayran!

Ey yalancı iddiacı! "Rableri onlara tertemiz bir şarap içirdi" (İnsan, 76/21) ayet-i kerimesinin sırrına mazhar olup o tertemiz şarabı içenlerin sarhoşluğu yalan ve yapmacık olmaz, ciddi ve gerçek olur. Sen ise ayran içip sarhoş olduğunu iddia ediyorsun, ey yalancı efendi! Ayran hükmünde olan nefsinin hilelerini içtin, ayran içtin, ayran, ayran!

Ey müddeî-i kâzib وسقاهم ربهم شرابا طهوراً (İnsan, 76/21) ya'nî "Rableri onlara şarâb-ı tahûr içirdi" âyet-i kerîmesinin sırrına mâsadak olup o şarâb-ı ta- hûru içenlerin sarhoşluğu yalan ve ca'lî olmaz, ciddî ve sahîh olur. Sen ise ayran içip sarhoş olduğunu iddiâ ediyorsun, ey yalancı efendi! Ayran mesâbesinde olan nefsinin hilelerini içtin, ayran içtin, ayran, ayran!

692. Kendini Cüneyd ve Bâyezîd yaptın. "Git ki, teberi kilitten tanımam."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

692. Kendini Cüneyd ve Bâyezîd yaptın. "Git ki, baltayı kilitten tanımam."

Ey yalancı mürşid, kendini Cüneyd-i Bağdâdî ve Bâyezîd-i Bistâmî hazretleriyle aynı seviyede sayıp dedin ki: "Ben o kadar vahdet (birlik) içinde kaybolmuşum ki, eşyalar arasındaki farklılıkların farkında değilim. Bu sebeple, baltayı anahtardan ayırt edip tanıyamam."

Ey yalancı mürşid, kendini Cüneyd-i Bağdâdî ve Bâyezîd-i Bistâmî hazret- leriyle hem-pâye addedip dedin ki: "Ben o kadar müstağrak-ı vahdetim ki, eşyâ arasındaki temâyüzün farkında değilim. Binâenaleyh, balta ile anahtarı yekdiğerinden fark edip tanıyamam."

693. Kötü damarlığı ve tembelliği ve hırsı ve tama'ı, ey mekr yapıcı hîle ile na- sıl gizlersin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

693. Kötü damarlığı, tembelliği, hırsı ve tamahı, ey mekr (gizli yönlendirme) yapıcı, hile ile nasıl gizlersin?

Yani "Nefsin kötü sıfatlarını, hile ile irfan sahiplerinin gözünde nasıl saklayabilirsin? Bu sıfatlar çuval içindeki mızraklara benzer. Ne kadar saklamaya gayret etsen de delip çıkarlar."

Ya'nî "Nefsin fenâ olan sıfatlarını, hîle ile ehl-i irfân nazarında nasıl saklayabilirsin? Bu sıfatlar çuval içindeki mızraklara benzer. Ne kadar saklama- ğa gayret etsen deler çıkar."

694. Kendini Mansûr-ı Hallâcî edersin. Bir ateşi dostların pamuğu üzerine vurursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

694. Kendini Mansûr-ı Hallâcî edersin. Bir ateşi dostların pamuğu üzerine vurursun.

Kendini Hallâc-ı Mansûr hazretleriyle aynı meşrepte sayıp "ene'l-Hak" (Ben Hakk'ım) iddiasına kalkışırsın. Dostlarının pamuk gibi yumuşak ve zayıf olan imanları üzerine bu yalan ateşini dökersin ve onların inançlarını bozarsın.

Kendini Hallâc-ı Mansûr hazretleriyle hem-meşreb addedip "ene'l-Hak" davasına kıyâm edersin. Dostların pamuk gibi yumuşak ve zayıf olan îmanları üzerine bu yalan ateşini dökersin ve onların i'tikadlarını ifsâd edersin.

695. Ki: "Ömer'i Ebû Leheb'ten tanımam. Gece yarısında sıpamın osuruğu- nu tanırım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

695. Ki: "Ömer'i Ebû Leheb'ten tanımam. Gece yarısında sıpamın osuruğunu tanırım!"

Şöyle dersin: "Benim Hak'ın vahdet şarabından sarhoşluğum o derecededir ki, Hâdî isminin mazharı (tecelli yeri) olan Hz. Ömer (r.a) ile Mudill isminin mazharı olan Ebû Leheb'i birbirinden ayırt edip fark edemem. Fakat sıpanın, yani nefsimin hevasını (isteklerini) tabiatın karanlığı içinde tanırım." Halbuki Hak'ın vahdetinde kaybolmuş olan ve fânî-fillah (Allah'ta yok olma) mertebesinde bulunan kimsenin nefsinden gafil ve habersiz olması gerekir. Senin bu sözlerin birbirine zıttır ve çelişkilidir.

Dersin ki: "Benim şarâb-ı vahdet-i Hak'tan sarhoşluğum o mertebededir ki, ism-i Hâdî'nin mazharı olan Hz. Ömer (r.a) ile ism-i Mudill'in mazharı olan Ebû Leheb'i birbirinden ayırd edip fark edemem. Fakat sıpanın ya'nî nefsimin hevâsını zulmet-i tabîat içinde tanırım." Halbuki vahdet-i Hak'ta müstağrak olan ve fânî-fillah mertebesinde bulunan kimse nefsinden gäfil ve zâhil olmak îcâb eder. Senin bu sözlerin birbirine zıddır ve mütenâkızdır.

696. Ey bir eşek ki, sen eşekten buna i'timâd eder. Senin için kendini kör ve sağır eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

696. Ey bir eşek ki, sen eşekten buna güvenirsin. Senin için kendini kör ve sağır eder.

Senin bu birbiriyle çelişen sözüne güvenen bir ahmaktır. Senin hatırın için kendini kör eder, hâlin hakikatini görmez ve sağır eder. Senin bu çelişkili sözlerini işitmez. "Ey harî"deki "yâ" nispet olduğuna göre de şu şekilde bir anlam verilebilir: "Ey eşek seviyesindeki nefsine ait olan yalancı iddiacı, senden çıkan bu söze eşek olan kimse inanır. Çünkü o kimse senin hatırın ve hürmetin için kendini kör ve sağır edip hakikati görmez ve işitmez."

"Senin bu yekdiğerine zidd olan sözüne i'timâd eden bir ahmaktır. Senin hatırın için kendini kör eder, hrakikat-i hâli görmez ve sağır eder. Senin bu mütenâkız sözlerini işitmez." "Ey harî"deki "yâ" nisbet olduğuna göre de şu vech ile bir ma'nâ verilebilir: "Ey eşek mesâbesindeki nefsine mensûb olan müddeî-i kâzib, senden sudûr eden bu söze eşek olan kimse inanır. Zîrâ o kimse senin hatırın ve hürmetin için kendini kör ve sağır edip hakikatı görmez ve işitmez."

697. Kendini yol gidicilerden aşağı say! Sen yol vurucuların mahremisin, bok yeme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

697. Kendini yolculardan aşağı say! Sen yol kesicilerin sırdaşısın, kötü iş yapma!

Ey saygıdeğer okuyucu, sakın "bok yeme" ifadesinin müstehcen olduğundan bahsederek itiraz etmeye kalkışma! Çünkü insân-ı kâmil, her mertebeye inmekten ve her sınıfa layık olduğu şekilde hitap etmekten çekinmez. Hak yolunda hilekârlık yapıp Allah'ın kullarını aldatan yalancı bir iddiacı, bu hitaptan daha kötüsüne bile layıktır. Bu düşünceye dayanarak, ben de açık Türkçe ile tercüme ettim.

Ey kâri'-i muhterem, sakin گه مخور ta'birinin müstehcen olduğundan bahisle i'tirâza cür'et etme! Zîrâ insân-ı kâmil, her bir mertebeye tenezzülden ve her sınıfa lâyık olduğu hitâbı etmekten çekinmez ve Hak yolunda hîlekârlığa mütesaddî olup ibâdullahı iğfâl eden bir müddeî-i kâzib bu hitâbdan daha fenâsına bile lâyıktır. Bu mütâlaaya binâen, fakîr de açık Türkçe ile tercüme ettim.

698. Hileden geri uç, akıl tarafına koş! Mecâz kanadı ne vakit gök üzerine uçar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

698. Hileden geri dur, akıl tarafına koş! Mecaz kanadı ne zaman gök üzerine uçar?

Ey taklitçi şeyh, akla uygun olmayan hileden vazgeç ve akla uygun olan doğruluk ve saflık tarafına koş! Senin yüzeysel ve mecazî sözlerden ve ifadelerden öğrendiğin anlamların hakikat göğü üzerine uçması mümkün değildir. Nasıl ki sözler ve ifadeler ile balı tarif etmek yeterli değildir. Onun gerçek tadına ulaşmak için yemek lazımdır. Bilmek başka, olmak başkadır. Bu sebeple hâl (manevi durum) tahsili lazımdır.

Ey şeyh-i mukallid, gayr-i ma'kül olan hîleden vazgeç ve ma'kül olan sıdk ve safvet tarafına koş! Senin elfâz ve ibârât-ı sûriyye ve mecâziyyeden öğrendiğin ma'nâların hakikat göğü üzerine uçması mümkin değildir. Nitekim elfâz ve ibârât ile balı ta'rîf etmek kâfî değildir. Onun zevk-ı hakîkîsine vâsıl olmak için yemek lâzımdır. Bilmek başka, olmak başkadır. Binâenaleyh hâl tahsili lâzımdır.

699. Kendini Hak âşıkı yaptın, aşkı kara şeytan ile oynadın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

699. Kendini Hak âşığı yaptın, aşkı kara şeytan ile oynadın.

Ankaravî hazretleri "kara şeytan" ifadesine güzel bir yorum getirmişlerdir: "Küfür ve günah tarafına çağıran kara şeytandır; itaat ve ibadetlere çağırıp gururlandıran şeytan ise beyaz şeytandır." Fakat konu, taklitçi şeyh konusu olup, onu Hak yolunda kendini beğenmeye ve gurura sürükleyen beyaz şeytan olması gerekir. Bana görünen şudur ki, buradaki "kara şeytan" ifadesi, "zulmetli (karanlık) olan şeytan" anlamında kullanılmıştır.

Ankaravî hazretleri "kara şeytan" ta'bîrine güzel bir vecih beyân buyurmuşlardır: "Küfür ve ma'sıyet tarafına da'vet eden kara şeytandır; ve tâat ve ibâdâta da'vet edip mağrûr eden şeytan beyaz şeytandır." Fakat bahis, şeyh-i mukallid bahsi olup onu tarîk-ı Hak'ta ucüb ve gurûra sevk eden beyaz şeytan olmak îcâb eder. Fakîre lâyih olan budur ki, buradaki "kara şeytan" ta'bî- ri, "zulmânî olan şeytan" ma'nâsında isti'mâl buyurulmuştur.

700. Kıyamette âşık ile ma'şuku iki iki bağlarlar, hemen öne getirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

700. Kıyamette âşık ile ma'şuku ikişer ikişer bağlarlar, hemen öne getirir.

[698] المرء مع من احب yani "Kişi sevdiği ile beraberdir" hadîs-i şerîfine işaret buyurulur. Yani "Mademki senin aşkın, o kara ve karanlık olan şeytana özgüdür ve senin ma'şukun ve sevenin odur; kıyamette âşık ile ma'şuklarını ikişer ikişer bağladıkları zaman, seni de ma'şukun olan o şeytanla bağlarlar."

[698] المرء مع من احب ya'ni "Kişi sevdiği ile beraberdir" hadîs-i şerîfine işâret buyurulur. Ya'nî "Mâdemki senin aşkın, o kara ve zulmânî olan şeytana mahsûstur ve senin ma'şûkun ve muhibbin odur; kıyâmette âşık ile ma'şûkları iki- şer ikişer bağladıkları vakit, seni de ma'şûkun olan o şeytanla bağlarlar."

701. Sen kendini yine hayran ve bîhod yapmışsın. Üzümün kanı hani? Bi- zim kanımızı içmişsin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

701. Sen kendini yine hayran ve kendinden geçmiş yapmışsın. Üzümün kanı nerede? Bizim kanımızı içmişsin!

"Hûn-ı rez" "üzüm suyu" ve "şarap"tan kinayedir. Yani, "Ey yalancı şeyh efendi, sen ayran içtiğin halde, niçin kendini böyle ilahi aşk şarabını içmiş gibi hayran ve sarhoş yapmışsın? Keşke şaraptan sarhoş olsaydın, hiç olmazsa gösterdiğin sarhoşluk hallerinin bir sebebi olurdu. Fakat bunu yapmadın. Hilen sebebiyle biz Müslümanların kanını içtin ve sarhoşluğunun sebebi bu oldu."

"Hûn-ı rez" "üzüm suyu" ve "şarâb" dan kinâyedir. Ya'nî, "Ey yalancı şeyh efendi, sen ayran içtiğin hâlde, niçin kendini böyle şarâb-ı aşk-ı ilâhîyi içmiş gibi hayrân ve sarhoş yapmışsın? Kâşki şarâbdan sarhoş olaydın, hiç olmazsa gösterdiğin evzâ'-1 mestânenin bir sebebi olurdu. Fakat bunu yapmadın. Hîlen sebebiyle biz müslümanların kanını içtin ve sarhoşluğunun sebebi bu oldu."

702. Git ki, seni tanımam, benden sıçra! Kendiliği olmayan ârifim ve köyün Behlûl'üyüm.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

702. Git ki, seni tanımam, benden sıçra! Kendiliği olmayan ârifim ve köyün Behlûl'üyüm.

"Behlûl", Hârûn er-Reşîd zamanında Bağdat'ta yaşamış, ehl-i fenâdan (varlığını Allah'ta yok etmiş) bir ârifin adıdır. Yani, "Ey yalancı iddiacı, sana nasihat eden kâmile (olgun kişiye) dersin ki: 'Git, ben fenâ hâlindeyim, senin benliğini tanıyamam, benden el çek! Ben kendinden geçmiş bir Hakk ârifiyim ve çevremin Behlûl'üyüm.'"

"Behlûl" Hârûn er-Reşîd zamânında Bağdad'da bulunan ehl-i fenâdan bir ârifin ism-i şerîfidir. Ya'ni, "Ey müddeî-i kâzib, sana nasîhat eden kâmile dersin ki: "Git, ben hâl-i fenâdayım, senin senliğini tanıyamam, benden el çek! Ben kendinden geçmiş bir ârif-i Hakk'ım ve muhîtimin Behlül'üyüm."

703. Sen "Tabakçı tabaktan uzak olmaz!" diye kurb-i Hak'tan tevehhüm ediyorsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

703. Sen "Tabakçı tabaktan uzak olmaz!" diye Hak'ka yakınlığı vehmediyorsun.

Sen evliyaların eserlerini okuyup ve âriflerin sözlerini işitip aklî bilgilerine dayanarak, "Tabakçı tabaktan, yani hakiki Sanatkâr olan, yaratılmış olan eserinden uzak değildir!" dersin ve bu muhakemen ile yakınlık vehmedersin.

Sen âsâr-ı evliyâyı okuyup ve kelâm-ı ârifânı işitip ma'lûmât-ı akliyyen ile, "Tabakçı tabaktan, ya'nî Sâni'-i hakîkî olan, mahlûku olan masnû'dan uzak değildir!" dersin ve bu muhakemen ile yakınlık tevehhüm edersin.

704. Bunu görmüyor musun ki, kurb-i evliyâ yüz kerâmet ve iş güç tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

704. Bunu görmüyor musun ki, evliyaların yakınlığı yüz keramet ve iş güç tutar.

Ey vehmeden efendi, senin iddia ettiğin bu yakınlık kendi vehmindir. Çünkü yakınlıkların çeşitleri vardır. Evliyaların yakınlığı başka bir yakınlıktır. Çünkü görmez misin ki, evliyaların yakınlığı sonucunda birçok kerametler ve işler güçler vardır. Eğer sende bu tür yakınlık var ise, eseri nerede?

Ey mütevehhim efendi, senin iddia ettiğin bu yakınlık kendi vehmindir. Zîrâ yakınlıkların envâ'ı vardır. Evliyânın yakınlığı başka bir yakınlıktır. Zîrâ görmez misin ki, evliyânın yakınlığı neticesinde birçok kerâmetler ve işler güçler vardır. Eğer sende bu nevi' yakınlık var ise, eseri nerede?

705. Demir, Dâvûd'dan bir mum olur. Mum senin elinde demir gibi olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

705. Demir, Dâvûd'dan bir mum olur. Mum senin elinde demir gibi olur.

Özetle, Allah'a yakınlık işaretlerinden biri olarak, Dâvûd (a.s.)'ın mübarek elinde, "Biz Dâvûd için demiri yumuşattık" (Sebe', 34/10) ayet-i kerimesinde belirtildiği gibi, demir mum gibi yumuşak olur. Senin Allah'tan uzaklığına işaret olarak ise, yumuşak maddeler elinde kaskatı olur. Yani sende bu gibi olağanüstü haller ortaya çıkmaz.

Ezcümle Hakk'a yakınlık alâmetlerinden olmak üzere Dâvûd (a.s.)ın yed-i şerifinde وَأَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ (Sebe', 34/10) ya'nî "Biz Dâvûd için demiri yumuşattık" âyet-i kerîmesinde beyân buyurulduğu vech ile, demir mum gibi yumuşak olur. Senin Hak'tan uzaklığına işâret olmak üzere, yumuşak mevâdd elinde kaskatı olur. Ya'nî sende bu gibi havârık zuhûra gelmez

706. Halkın kurbü ve rızkı cümle üzerine âmmdır. Bu kerîmler vahy-i aşk kurbünü tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

706. Halkın yakınlığı ve rızkı herkes için geneldir. Bu kerem sahibi kişiler aşk vahyinin yakınlığını tutar.

Yaratıcılık ve yaratılmışlık, rızık vericilik ve rızıklandırılmışlık yönünden halkın Hakk'a olan yakınlığı geneldir; ey aldatıcı şeyh, bu sadece sana özgü değildir. Ancak bu kerem sahibi peygamberlerin ve onların vârisleri olan evliyaların Hakk'a olan yakınlıkları aşk vahyi iledir. Yani bu yüce zatların şerefli kalplerine Hakk'ın aşkı vahyedilmiştir. Ve onlar bu aşk ile yanıp tutuşurlar. Ve gerçek yakınlık ancak bu aşk ile elde edilir. Yoksa وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ (Hadîd, 57/4) yani "Nerede olursanız Hak sizinle beraberdir" ve وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ (Kaf, 50/16) yani "Biz ona şah damarından daha yakınız" ayet-i kerîmelerinde belirtildiği üzere, Hakk'ın her bir yaratılmışı ile bir yakınlığı ve beraberliği vardır. Fakat bu yakınlık "genel yakınlık"tır, "özel yakınlık" değildir.

Sâniiyyet ve masnûiyyet ve rezzâkıyyet ve merzûkıyyet cihetinden halkın Hakk'a olan yakınlığı umûmîdir; ey şeyh-i müzevvir yalnız sana mahsûs değildir. Ancak bu kerîm olan enbiyâ ve onların vârisleri olan evliyânın Hakk'a olan yakınlıkları vahy-i aşk iledir. Ya'nî bu zevât-ı kirâmın kulûb-i şerîfesine Hakk'ın aşkı vahyolunmuştur. Ve onlar bu aşk ile yanıp tutuşurlar. Ve kurb-i hakîkî ancak bu aşk ile hâsıl olur. Yoksa وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ (Hadîd, 57/4) ya'ni "Nerede olursanız Hak sizinle beraberdir" ve وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ (Kaf, 50/16) ya'ni "Biz ona şah damarından daha yakınız" âyet-i kerîmelerinde be- yan buyurulduğu üzere, Hakk'ın her bir mahlûku ile bir kurb ve maiyyeti vardır. Fakat bu kurb "kurb-i âmm"dır, "kurb-i hâs" değildir.

707. Ey baba, kurb envâ' üzerine olur. Güneş dağlıklar ve altın üzerine vurur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

707. Ey baba, yakınlık çeşitler üzerine olur. Güneş dağlıklar ve altın üzerine vurur.

Yani, "Hakk'ın yakınlığı genel olmakla beraber, özgüllüğü açısından çeşitleri pek çoktur. Örneğin güneş, genel bir şekilde bütün eşya üzerine ışığını yayar. Ve taş ve topraktan ibaret olan dağlıklara düşer ve aynı şekilde altın üzerine yansır." Fakat her birine yaptığı muamele başkadır. Taşa başka türlü ve altın cevherine başka türlü tesiri vardır.

Ya'nî, "Hakk'ın kurbü umûmî olmakla beraber, husûsiyeti cihetinden en- vâ'ı pek çoktur. Meselâ güneş sûret-i umûmiyyede bilcümle eşyâ üzerine zi- yâsını neşreder. Ve taş ve topraktan ibaret olan dağlıklara düşer ve kezâ al- tın üzerine akseder." Velâkin her birine yaptığı muâmele başkadır. Taşa başka türlü ve altın cevherine başka türlü te'sîri vardır.

708. Lâkin güneş için altına bir yakınlık vardır ki, ondan söğüt âgâh olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

708. Lâkin güneş için altına bir yakınlık vardır ki, ondan söğüt haberdar olmaz.

"Şîd" (شید) "hûrşîd" kelimesinin kısaltılmışıdır. "Bîd" söğüt ağacıdır. Yani "Güneşin altın cevherine öyle bir yakınlığı vardır ki, söğüt ağacının o yakınlıktan haberi yoktur. O yakınlık altına kıymet verir ve söğüt ağacına asla meyve vermeyen bir hayat verir." Beyit: Halkın yatkınlığına bağlıdır feyz eserleri. Nisan bulutundan sedef inci, yılan zehir kapar.

"Şîd" (شید) "hûrşîd" in muhaffefidir. "Bîd" söğüt ağacıdır. Ya'nî "Güneşin altın cevherine öyle bir yakınlığı vardır ki, söğüt ağacının o yakınlıktan ha- beri yoktur. O yakınlık altına kıymet verir ve söğüt ağacına aslâ meyve vermeyen bir hayat verir." Beyit: Halkın isti'dâdına vâbestedir âsâr-ı feyz Ebr-i nîsândan sadef dürdâne, efî sem kapar.

709. Kuru ve yaş dal güneşe yakındır. Güneş her ikisinden ne vakit hicâb tutar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

709. Kuru ve yaş dal güneşe yakındır. Güneş her ikisinden ne zaman gizlenir?

Güneşin ışığı, kuru ve yaş dala zâtî bir yayılma ile yakındır. Bu sebeple kuru ve yaş ağaç dallarının bu şekilde güneşe yakınlığı vardır ve güneş ışığının her ikisine de eşit şekilde yansımasına asla perde, engel ve mâni yoktur.

Güneşin ziyâsı kuru ve yaş dala sereyân-ı zâtî ile yakındır. Binâenaleyh kuru ve yaş ağaç dallarının bu sûretle güneşe kurbü vardır ve ziyâ-yı şemsin her ikisine de ale's-seviye in'ikâsına aslâ perde ve hicâb ve mâni' yoktur.

710. Kuru dal, o güneşin yakınlığından pek çabuk kuru olmanın gayrini hani? Bul!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

710. Kuru dal, o güneşin yakınlığından pek çabuk kuru olmaktan başka ne bulur?

Fakat, kuru dala o güneşin ışık ve ısısının yakınlığından, pek çabuk kurumasından başka bir etki varsa, göster bakalım! O etkiden başka asla bir etki yoktur. O kuru dalın kat kat kuruyup tam takır olmasından başka bir etkisini bulamazsın.

Fakat, kuru dala o güneşin ziyâ ve harâretinin yakınlığından, pek çabuk kurumasından başka bir te'sîr var ise, hani göster bakalım! O te'sîrden başka aslâ bir te'sîr yoktur. O kuru dalın kat kat kuruyup tam takır olmasından başka bir te'sîrini bulamazsın.

711. Fakat hani o tâze dalın yakınlığı ki, ondan olmuş yemiş yersin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

711. Fakat hani o taze dalın yakınlığı ki, ondan olmuş yemiş yersin!

Fakat güneşin ışığının ve ısısının o taze ağaç dalına yakınlığı, yemişli ağaçlarda yemişin ortaya çıkmasına sebep olup ondan yemiş yersin; ve yemişli olmayan ağaçlarda dahi, hiç olmazsa latif yeşillikler ortaya çıkarıp gölgesinde rahat edersin. Sözün özü, güneşin etkisi yaş dala başka, kuru dala daha başka olur.

Fakat güneşin ziyâ ve harâretinin o tâze ağaç dalına yakınlığı, yemişli ağaçlarda yemiş zuhûruna sebeb olup ondan yemiş yersin; ve yemişli olmayan ağaçlarda dahi, hiç olmazsa latîf yeşillikler zuhûra getirip sâyesinde müsterih olursun. Velhâsıl güneşin te'sîri yaş dala başka ve kuru dala daha başka olur.

712. Ey akılsız, öyle bir sarhoş olma ki, akla gelirse peşîmanlık yer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

712. Ey akılsız, öyle bir sarhoş olma ki, akla gelirse pişmanlık yerleşir.

"Ey dünya işlerinin aklına dalmış olup, ahiret aklından nasipsiz kalmış olan kimse, nefis ve şeytanın içirdiği şaraptan, ahiret aklına geldiğin zaman pişman olacak derecede sarhoş olma!"

Bilinmeli ki, ahiret aklına ya dünya hayatında gelinir ya da ahiret hayatında gelinir. Ahiret hayatında gelmenin, sırf pişmanlıktan başka bir sonucu yoktur. Eğer Allah'ın yardımıyla dünya hayatında gelmek nasip olursa, boşa geçen ömre pişmanlık duyulmakla birlikte, tövbe ve istiğfar ile ve bağışlayıcı olan Allah'a yalvarma ve yakarma ile geçmişi telafi etmek mümkün olur. Bu sebeple bu dünya hayatında göz açmak ve aklını başına toplamak gerekir.

"Ey akl-ı maâşda müstağrak olup, akl-ı maâddan bî-behre kalmış olan kimse, nefis ve şeytanın içirdiği bâdeden, akl-ı maâda geldiğin vakit pişman olacak derecede sarhoş olma!"

Ma'lûm olsun ki, akl-ı maâda ya hayât-ı dünyâda gelinir veyâhut hayât-ı uhreviyyede gelinir. Hayât-ı uhreviyyede gelmenin sırf peşîmanlıktan başka bir netîcesi yoktur. Eğer inâyet-i Hak'la hayât-ı dünyeviyyede gelmek nasib olursa ömr-i zâyi'a peşîmânlık hasıl olmakla beraber tövbe ve istiğfâr ile ve vâhibü'l-atâyâ olan Hakk'a münâcât ve niyâz ile telâfi-i mâfât mümkin olur. Binâenaleyh bu hayât-ı dünyeviyyede göz açmak ve aklını başına toplamak lâzım gelir.

713. Belki o sarhoşlardan ki, mey içtikleri vakit, kemâle gelmiş akıllar hasret götürürler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

713. Aksine, o sarhoşlardan ol ki, şarap içtikleri zaman, olgunlaşmış akıllar hasret çekerler.

Aksine, aklını başına toplayıp, o ilâhî aşk şarabını içen sarhoşlardan ol ki, onlar bu tertemiz şarabı içtikleri zaman, senelerce zahirî ilimlerle akıllarını pişirmiş ve olgunlaştırmış olan kimseler, senin bu sarhoşluğuna ve manevî zevklerine hasret çeksinler.

Belki aklını başına toplayıp, o şarâb-ı aşk-ı ilâhîyi içen sarhoşlardan ol ki, onlar bu şarâb-ı tahûru içtikleri vakit, senelerce ulûm-i zâhire ile akıllarını pişirmiş ve kemâle getirmiş olan kimseler, senin bu sarhoşluğun ve ezvâk-ı ma'neviyyene hasret çeksinler.

714. Ey kedi gibi ihtiyar sıçanı tutmuş, eğer o meyden süt tutarsan arslan tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

714. Ey kedi gibi ihtiyar sıçanı tutmuş, eğer o meyden süt tutarsan arslan tut!

"Pîr" kelimesi "mûş"un sıfatı olduğuna göre "ihtiyar sıçan" demektir ve eski beden kastedilir. "Arslan"dan kasıt ise kâmil velîdir. Yani "Ey kedinin ihtiyar sıçana tam bir şiddetle sarıldığı gibi bu eski bedene sarılmış olan kimse! Eğer o hile şarabından hakikat sütünü aldıysan, Allah'ın arslanı olan bir velîde tasarruf et bakalım!" demek olur. Ve eğer "pîr", "girifte"ye bağlı olursa: "Ey kendisine bir pîr ve mürşid edinmiş olan kimse, kedi ile fare gibi, yani kedinin fare önünde murakabe ederek oturup beklediği gibi, sen de o pîrin önünde oturmuşsun. Eğer o pîrin şarabından süt hükmünde olan ledün ilimlerini ve hakikat sırlarını tuttun ve aldıysan, arslan hükmündeki ruhunu tut ve onun sıfatına yapış!" demek olur. Fakat önceki anlam daha tercih edilendir ve sonrakine bağlılığı açıktır.

"Pîr" lafzı "mûş"un sıfatı olduğuna göre "ihtiyar sıçan" demek olup cism-i köhne murâd olunur. Ve "arslan"dan murâd, dahi veliyy-i kâmil olur. Ya'nî "Ey kedinin ihtiyar sıçana kemâl-i şiddetle sarıldığı gibi bu köhne cisme sarılmış olan kimse! Eğer o hîle bâdesinden hakikat sütünü aldın ise Allah'ın arslanı olan bir velîde tasarruf et bakalım!" demek olur. Ve eğer "pîr""girifte" ye merbût olursa: "Ey kendisine bir pîr ve mürşid ittihâz etmiş olan kimse, kedi ile fâre gibi, ya'nî kedinin fâre önünde murâkıb olarak oturup beklediği gibi, sen de o pîrin önünde oturmuşsun. Eğer o pîrin meyinden süt mesâbesinde olan ulûm-i ledünniyyeyi ve esrâr-ı hakikatı tuttun ve aldın ise, arslan mesâbesindeki rûhunu tut ve onun sıfatına yapış!" demek olur. Fakat evvelki ma'nâ daha müreccahtır ve âtîye merbûtiyyeti vâzıhtır.

715. Ey bir hayalden "hiç" kadehi içmiş, hakāyık sarhoşları gibi dolaşma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

715. Ey bir hayalden "hiç" kadehi içmiş, hakikat sarhoşları gibi dolaşma!

Ey kendisine hayalinde şeyhlik ve mürşidlik (manevi rehberlik) mertebesini veren ve bu hayalinden "hiç" kadehi içip kendini Hak'ta (Allah'ta) kaybolmuş sanan kimse, ortada hakikat sarhoşları olan kâmil ârifler gibi dolaşma ve irşad (doğru yolu gösterme) iddiasında bulunma!

Ey kendisine hayâlinde şeyhlik ve mürşidlik mertebesini tevcih edip ve bu hayâlinden "hiç" kadehi içip kendini Hak'ta müstağrak olmuş tevehhüm eden kimse, ortada hakāyık sarhoşları olan ârif-i kâmiller gibi dolaşma ve irşâd da'vâsında bulunma!

716. Sarhoş gibi bu tarafa ve o tarafa düştün. Ey sana bu taraf yoktur, o taraftan geç!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

716. Sarhoş gibi bu tarafa ve o tarafa düştün. Ey sana bu taraf yoktur, o taraftan geç!

Ey yalancı iddiacı, sarhoş gibi bu ruhanîlik ve hakikat tarafına sözle ve o cismanîlik ve hayal tarafına fiilen yıkıldın. Ey taklitçi, sana bu ruhanîlik ve hakikat tarafı kapalıdır. Sen o cismanîlik ve hayal tarafından geç!

Ey müddeî-i kâzib, sarhoş gibi bu rûhâniyet ve hakikat tarafına lâf ile ve o cismâniyet ve hayâl tarafına fiilen yıkıldın. Ey mukallid, sana bu rûhâniyet ve hakikat tarafı kapalıdır. Sen o cismâniyet ve hayal tarafından geç!

717. Eğer o tarafa yol bulursan, bundan sonra gâh bu tarafa gâh o tarafa, me- yil saç!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

717. Eğer o tarafa yol bulursan, bundan sonra bazen bu tarafa bazen o tarafa meyil saç!

Eğer o Hak tarafına yol bulursan, bundan sonra bazen bu şekil ve cismaniyet tarafına ve bazen o ruhanîlik ve mana tarafına meyil ve arzunu saç ve dağıt! "Sır-feşan"da "sır" kelimesinin "meyil ve arzu" anlamına gelmesi uygun olur. Yani "Gerçek bir şekilde Hak'ta fani olursan, bu fenâfillâhtan (Allah'ta yok olma) sonra bekā-billâh (Allah ile var olma) makamı elde edilir ve bu makam elde edildikten sonra, Zâhir isminin hükmü altında olan bazen şekil âlemine ve bazen Bâtın isminin hükmü altında olan mana âlemine meyil ve arzunu saç ve dağıt! Çünkü iki âlemde dolaşma yetkisi senin olmuştur."

Eğer o Hak tarafına yol bulursan, bundan sonra gâh bu sûret ve cismâniyet tarafına ve gâh o rûhâniyet ve ma'nâ tarafına meyil ve arzûnu saç ve bezlet! "Sır-feşan"da "sır" "meyil ve arzû" ma'nâsına olmak münasib olur. Ya'nî "Hakîkî bir sûrette Hak'ta fânî olursan, bu fenâfillâhtan sonra bekā-billâh makāmı hâsıl olur ve bu makam hâsıl olduktan sonra ism-i Zâhir'in taht-1 hîtasında olan gâh sûret âlemine ve gâh ism-i Bâtın'ın taht-1 hîtasında olan ma'nâ alemine meyil ve arzûnu saç ve bezlet! Zîrâ iki âlemde seyeran salâhiyeti senin olmuştur."

718. Hep bu tarafa mensûbsun, o taraftan dem vurma! Mâdemki ölüm tanımazsın, boşuna can çekişme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

718. Hep bu tarafa aitsin, o taraftan söz etme! Mademki ölümü tanımazsın, boşuna can çekişme!

Ey yalancı iddiacı, halbuki sen hep bu şekil ve cismaniyet âlemine aitsin. Bu sebeple o mana ve ruhanîlik âleminden bahsetme! Mademki iradî ölüm (tasavvufta nefsi öldürme) ile ölmedin ve fenâ-fillâh makamına (Allah'ta yok olma mertebesi) adım atmadın, boş yere hakikat ehlinin hallerini taklit etmek için can çekişme! "Gep" (گپ) "söz" demektir ve yalan ve boş sözler anlamına da gelir.

Ey müddeî-i kâzib, halbuki sen hep bu sûret ve cismâniyet âlemine mensûbsun. Binâenaleyh o ma'nâ ve rûhâniyet âleminden bahsetme! Mâdemki mevt-i ihtiyârî ile ölmedin ve fenâ-fillâh makāmına kadem basmadın, nâfile yere muhakkıkînin ahvâlini taklîd için can çekişme! "Gep" (گپ) "söz" demektir ve yalan ve beyhûde sözler ma'nasına da gelir.

719. O Hızır canlı ki, ecelden korkmaz. Eğer o mahlûku tanımazsa lâyık olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

719. O Hızır canlı ki, ecelden korkmaz. Eğer o mahlûku tanımazsa lâyık olur.

O ebedî hayata ulaşmış Hızır canlı kâmil ârif (Allah'ı bilen, tanıyan kişi), ölümden ve ecelden korkmaz. Çünkü zaten o, bu cismanî hayattan iradî ölüm (tasavvufta nefsin isteklerinden vazgeçme) ile ölmüştür ve Hak'ta fani olmuştur. Eğer mahlûku tanımaz ve tecellilerde Hak'tan başkasını görmezse bu hâl ona yakışır.

O hayât-ı ebediyyeye nâil olan Hızır canlı ârif-i kâmil, ölümden ve ecelden korkmaz. Çünkü zâten o, bu hayât-ı cismâniyyeden mevt-i ihtiyârî ile ölmüştür ve Hak'ta fânî olmuştur. Eğer mahlûku tanımaz ve mezâhirde Hakk'ın gayrını görmezse bu hâl ona lâyık olur.

720. Ağzını zevk-ı tevehhümden hoş edersin. Kendi tulumuna üflersin, onu doldurursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

720. Ağzını vehim zevkinden hoş edersin. Kendi tulumuna üflersin, onu doldurursun.

Ağzını vehim zevkinden doğan birtakım tumturaklı sözlerle hoş ve latif edersin; dinleyenlere kendini beğendirmeye çalışırsın ve boş havadan ibaret olan bu süslü sözlerle, tulum hükmünde olan benliğini şişirip doldurursun ve halkın beğenmesinden nefsin zevklenip ve keyiflenip sarhoş olursun. "Hîk" "büyük tulum" demektir (Şemsü'l-Lügät).

Ağzını zevk-i tevehhümden doğan birtakım tumturaklı elfâz ile hoş ve latîf edersin; dinleyenlere kendini beğendirmeğe çalışırsın ve boş havadan ibâret olan bu süslü sözler ile, tulum mesâbesinde olan enâniyetini şişirip doldurursun ve halkın tahsîninden nefsin zevklenip ve keyiflenip sarhoş olursun. خيك "Hîk" "büyük tulum" demektir (Şemsü'l-Lügät).

721. İmdi bir iğne ile havadan boş olursun. Akılin teni böyle semiz olmasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

721. Şimdi bir iğne ile havadan boşalırsın. Akıllı kişinin bedeni böyle semiz olmasın!

Şimdi bir bela veya eleştiri iğnesi, o şişirdiğin tulumuna saplandığı zaman, bu kendini beğenmişlik ve gurur havası boşalıp benliğin pörsük bir hale gelir. Akıllı bir kişinin bedeni ve görünüşü böyle kendini beğenmişlik ve gurur ile şişip semiz olmasın!

İmdi bir belâ veyâ ta'rîz iğnesi, o şişirdiğin tulumuna saplandığı vakit, bu ucüb ve gurûr havası boşalıp enâniyetin pörsük bir hâle gelir. Bir âkılin teni ve sûreti böyle ucüb ve gurûr ile şişip semiz olmasın!

722. Kışın kardan bardaklar yaparsın, suyu görünce o ne vakit vefâ eder?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

722. Kışın kardan bardaklar yaparsın, suyu görünce o ne vakit vefâ eder?

Ey taklitçi, kış mevsimi gibi soğuk olan nefsinin yağdırdığı sıfatlardan bardaklar yapıp içine, hakikat ehli âlimlerden çaldığın ilim ve hakikat sularını doldurur ve etrafında bulunan müridlere sunarsın. Halbuki o çaldığın ledün ilimleri (Allah katından gelen gizli ilimler) ve hakikat sularını gördüğü zaman, o nefsanî sıfatların ne kadar vefası olur ve o bardaklar o suları ne kadar koruyabilir? Çünkü o ilimler ve marifetler o nefsanî sıfatların düşmanıdırlar ve derhal onları eritmekle görevlidirler.

Ey mukallid, kış mevsimi gibi soğuk olan nefsinin yağdırdığı sıfatlardan bardaklar yapıp içine, muhakkıkînden çaldığın ulûm ve hakāyık sularını doldurur ve etrafında bulunan mürîdâna sunarsın. Halbuki o çaldığın ulûm-i ledünniyye ve hakāyık sularını gördüğü vakit, o nefsânî sıfatların ne kadar vefâsı olur ve o bardaklar o suları ne kadar muhafaza edebilir? Zîrâ o ulûm ve maârif o sıfât-ı nefsâniyyenin düşmanıdırlar ve derhal onları eritmeğe me'mûrdurlar.

## Çakalın boya küpüne düşmesi ve boyanması ve çakallar arasında onun tâvusluk da'vâsı etmesi

723. O bir çakal boya küpüne gitti. O küp içinde bir müddet tevakkuf etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

723. O bir çakal boya küpüne gitti. O küp içinde bir süre durdu.

724. İmdi onun postu boyalı olmuş bir halde "Ben tâvûs-ı illiyyîn olmuşum" diye çıktı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

724. Şimdi onun postu boyalı olmuş bir halde "Ben yüce makamların tavusu olmuşum" diye çıktı.

"İlliyyîn" tekili olmayan bir çoğul kelimedir. Ahiret makamlarından yüksek bir makamın ismidir. Nitekim ayet-i kerimede كَلَّا إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ (Mutaffifîn, 83/18) yani "Muhakkak iyilerin kitabı illiyyîndedir" buyurulur. "Tavus" tüyleri renkli ve parlak olan bir kuş ismi olduğu bilinmektedir.

"İlliyyîn" müfredi olmayan bir cemi'dir. Makāmât-ı uhreviyyeden yüksek bir makāmın ismidir. Nitekim âyet-i kerimede كَلَّا إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ (Mutaffifîn, 83/18) ya'nî "Muhakkak ebrârın kitabı illiyîndedir" buyurulur. "Tâvûs" tüyleri renkli ve parlak olan bir kuş ismi olduğu ma'lûmdur.

725. Renkli tüy latîf revnak bulmuş, güneş o renklerin üzerine parlamış.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

725. Renkli tüy latif bir parlaklık bulmuş, güneş o renklerin üzerine parlamış.

726. Kendisini yeşil ve kırmızı ve penbe ve sarı gördü; kendini çakallara arz etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

726. Kendisini yeşil, kırmızı, pembe ve sarı gördü; kendini çakallara gösterdi.

727. Hepsi dediler: "Ey çakalcık hâl nedir? Senin başına bir neşât sarılmıştır. Çakalların hepsi o boyalı çakala dediler ki: "Ey âciz çakalcık, bu ne haldir? Başına bir neşât sebebi sarılmış bir sevincin var!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

727. Hepsi dediler: "Ey çakalcık, hâl nedir? Senin başına bir neşât sarılmıştır. Çakalların hepsi o boyalı çakala dediler ki: "Ey âciz çakalcık, bu ne hâldir? Başına bir neşât sebebi sarılmış bir sevincin var!"

728. Neşattan dolayı bizden kenara çekilmişsin. Bu tekebbürü nereden getirmişsin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

728. Neşattan dolayı bizden kenara çekilmişsin. Bu tekebbürü nereden getirmişsin?

"Kerâne" ve "kerân" kenar demektir. "Kenâre kerden" kenar yapmak demektir ki kenara çekilmek ve ayrılmaktan kinayedir. "Sana ârız olan bu neşat ve sevinç sende bir kibir ve ucüb (kendini beğenme) meydana getirmiş ve kendini bir çakal zümresinden kenara çekmişsin. Bu ucüb ve tekebbürün sebebi nedir?"

"Kerâne" ve "kerân" kenar demektir. "Kenâre kerden" kenar yapmak demek olup kenara çekilmek ve ayrılmaktan kinâyedir. "Sana ârız olan bu neşât ve sürûr sende bir kibir ve ucüb vücûda getirmiş ve kendini bir çakal zümresinden kenara çekmişsin. Bu ucüb ve tekebbürün sebebi nedir?"

729. Bir çakal: "Hile mi ettin, yahut hoş dillerden mi oldun?" diye onun önüne gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

729. Bir çakal: "Hile mi ettin, yahut hoş dillerden mi oldun?" diye onun önüne gitti.

"Çakal"dan kasıt, henüz nefsanî sıfatlarından kurtulmamış olan Hakk Yolcularıdır. "Boya küpü"nden kasıt, ism-i câmi'in (Allah'ın bütün isimlerini kendinde toplayan ismin) mazharı (tecelli yeri) olan insân-ı kâmildir. "Renkler"den kasıt, Hak'ın ayrı ayrı isimleridir. Bu kıssada, bir insân-ı kâmile bağlanıp, mürşidinin (manevî rehberinin) bakışıyla kendisinde ayrı ayrı ilahî isimlerden bazılarının hükümleri ortaya çıkan, kendisini kemale ermiş sanıp, nefsanî sıfatlarından henüz kurtulmamışken diğer sülük (manevî yolculuk) arkadaşlarından ayrılan ve kürsilerde halka öğütler vermeye başlayıp etrafına birtakım müridler toplayarak irşada (doğru yolu göstermeye) kalkan kimselerin hâli temsilî olarak açıklanır. O kimsenin bu hâlini gören sülük arkadaşlarından birisi çıkıp der ki: "Yahu, bu gösterdiğin benlik ve kendinden geçme hâli ve yaptığın irşad iddiası, nefsinin bir hilesi midir, yoksa hakikaten hoş dillerden ve kemal ehli kimselerden mi oldun?" Hint nüshalarında ikinci mısrada "ya şüdî"deki "ya" yerine "ta" geçmektedir. Bu durumda anlam "Hile yaptın, nihayet hoş dillerden ve kâmillerden göründün" demek olur.

"Çakal"dan murâd, henüz sıfât-ı nefsâniyyelerinden kurtulmamış olan sâliklerdir. "Boya küpü"nden murâd, ism-i câmi'in mazharı olan kâmildir. "Renkler"den murâd, esmâ-i müteferrika-i Hak'tır. Bu kıssada, bir kâmile intisâb edip, mürşidinin nazarıyla kendisinde esmâ-i müteferrikadan ba'zılarının ahkâmı zâhir olan, kendisini kemâle gelmiş tevehhüm edip, sıfât-ı nefsâniyyesinden henüz kurtulmamış iken sâir sülük arkadaşlarından ayrılan ve kürsilerde halka nasâyiha başlayıp etrafına birtakım mürîdler toplayarak irşâda kıyâm eden kimselerin hâli temsilen beyân buyurulur. O kimsenin bu hâlini gören sülük arkadaşlarından birisi çıkıp der ki: "Yâhu, bu gösterdiğin senlik ve bî-hodluk ve yaptığın da'vâ-yı irşâd, nefsinin bir hilesi midir, yoksa hakikaten hoş-dillerden ve ehl-i kemâlden mi oldun?" Hind nüshalarında ikinci mısra'da یا شدی deki یا yerine تا vaki'dir. Bu sûrette ma'nâ "Hile yaptın, nihâyet hoş-dillerden ve kâmillerden göründün" demek olur.

730. Kürsî üzerine sıçramak için, lâftan bu halka hasret vermek için hîle yaptın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

730. Kürsüye çıkmak için, laftan bu halka hasret vermek için hile yaptın.

"Ey yol arkadaşı, işin doğrusu şudur ki, sen kürsüye çıkıp tumturaklı ve süslü sözlerle hakikat ehlinin sözlerini söyleyerek halka hasret vermek ve kendine davet etmek için hile ve riyakârlık yaptın!"

"Ey sülük arkadaşı, işin doğrusu budur ki, sen kürsîye çıkıp tumturak ve süslü elfâz ile ehl-i hakîkatin sözlerini söyleyerek halka hasret vermek ve kendine da'vet etmek için hîle ve riyâkarlık yaptın!"

731. Çok çalıştın bir harâret görmedin. Binâenaleyh hîleden hayasızlık getirdin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

731. Çok çalıştın, bir hararet görmedin. Bu sebeple hileden hayasızlık getirdin.

Yani "Hakk yolculuğunda çok çalıştın, fakat niyetin halis olmadığı ve gözün riyaset (başkanlık, liderlik) makamında bulunduğu için sende ilahi aşkın harareti ortaya çıkmadı. Bu sebeple hile yolundan hayasızlık gösterdin."

Ya'nî "Sülükünde çok çalıştın, fakat niyetin hâlis olmadığı ve gözün riyâsette bulunduğu için sende harâret-i aşk-ı ilâhî zuhûr etmedi. Binâenaleyh hîle yolundan hayâsızlık ızhâr ettin."

732. Harâret enbiyâ ve evliyânın lâyıkıdır. Hayâsızlık dahi her hîlekârın penâhıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

732. Hararet peygamberlerin ve evliyânın layığıdır. Hayâsızlık da her hilekârın sığınağıdır.

İlâhî aşkın harareti peygamberlerin ve onların vârisleri olan evliyânın layığıdır. Her hilekârın sığınacak yeri de hayâsızlık ve utanmazlık sayesindedir. Bu hayâsızlık öncelikle kendi nefsine karşıdır. Çünkü her bir kişinin kendi nefsinin hallerini bilmesi basiret üzeredir. Nitekim ayet-i kerimede بَلِ الْإِنسَانُ على نفسه بصيرة ولو القى معاذيره (Kıyamet, 75/14-15) yani "Aksine insanın kendi nefsi üzerine basireti vardır ve her ne kadar mazeretlerini ortaya koysa da..." buyurulur. Bu sebeple böyle kimseler, öncelikle kendi nefsine karşı hayâyı kaldırmıştır. Nitekim İsmet Buhârî hazretleri şöyle buyururlar:

Töhmet eden özüne ne söyler özgesine Kendinden utanmayan hiç kimseden utanmaz.

"Harâret-i aşk-ı ilâhî enbiyânın ve onların vârisleri olan evliyânın lâyıkıdır. Her hîlekârın sığınacak mahalli de hayâsızlık ve utanmazlık sâyesidir. Bu hayâsılık evvelâ nefsine karşıdır. Zîrâ her bir kimsenin ahvâl-i nefsine vukûfu basîret üzeredir. Nitekim âyet-i kerimede بَلِ الْإِنسَانُ على نفسه بصيرة ولو القى معاذيره (Kıyamet, 75/14-15) Ya'nî "Belki insanın nefsi üzerine basîreti vardır ve her ne kadar ma'zeretlerini koyar ise de..." buyurulur. Binâenaleyh böyle kimseler, evvelâ kendi nefsine karşı hayâyı kaldırmıştır. Nitekim İsmet Buhârî hazretleri şöyle buyururlar:

Töhmet eden özüne ne söyler özgesine Kendinden utanmayan hiç kimseden utanmaz.

733. Zîrâ hoşuz diye iltifât-ı halkı kendi tarafına çekerler. Halbuki bâtından nâhoşturlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

733. Çünkü hoşuz diye halkın iltifatını kendi taraflarına çekerler. Halbuki içten nahoşturlar.

Kürsü üzerinde: "Biz Hak sarhoşuyuz, bu sebeple latif bir hâl içindeyiz," diyerek halkın iltifatını ve hürmetini kendi taraflarına çekerler. Halbuki içleri, dedikleri gibi değildir. Aksine nahoşturlar. Bu sebeple iç halleri, dış dillerini her an yalanladığı hâlde, kendi içlerinden utanmazlar.

Kürsî üzerinde: "Biz Hak sarhoşuyuz, binâenaleyh latîf bir hâl içindeyiz," diyerek halkın iltifatını ve hürmetini kendi taraflarına çekerler. Halbuki bâtınları, dedikleri gibi değildir. Bil'akis nâhoşturlar. Binâenaleyh ahvâl-i bâtınları lisân-ı zâhirlerini her an tekzib ettiği hâlde, kendi bâtınlarından utanmazlar.

## Lâfçı adamın sakalını ve bıyığını her sabah kuyruk derisi ile yağlaması ve ben böyle yemişim diye arkadaşları arasına çıkması

734. Bu kopuk şahıs kuyruk derisi buldu. Her bir sabah bıyıklarını yağlar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

734. Bu kopuk şahıs kuyruk derisi buldu. Her bir sabah bıyıklarını yağlar idi.

Züğürt ve kopuk bir adamın, eline geçirdiği bir kuyruk derisiyle sakalını bıyığını yağlayıp, kendi gibi züğürt arkadaşlarının arasında baklava börek yedim diye övünmesi.

Züğürt ve kopuk bir adamın sakalını bıyığını, eline geçirdiği bir kuyruk derisiyle yağlayıp, kendi gibi züğürt arkadaşlarının arasında baklava börek yedim diye öğünmesi.

735. "Ben encümende yağlı taâm yemişim" diye mün'amlar arasına giderdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

735. "Ben mecliste yağlı yemek yemişim" diye nimetlenmişler arasına giderdi.

"Mün'amân" mef'ûl ismi kalıbıyla "nimetlendirilmişler" anlamına gelmesi uygun olur. Çünkü bahsin başlığında "arkadaşları arasına" buyurulduğuna göre, bu beğenilmeyen ve kopuk şahsın yakınları ve arkadaşları da kendisi gibi nimetlendirilmişlerden olur. Ve "nimetlenmişler"den kasıt, insân-ı kâmilin irfan meclisinde nimetlenen Hakk Yolcularıdır. Yani "Ben bir toplulukta yağlı yemek yemişim, diye diğer nimetlendirilmişler arasına giderdi."

"Mün'amân" ism-i mef'ûl sîgasıyla "in'âm olunmuşlar" ma'nâsına olmak münâsib olur. Zîrâ bahsin ünvânında میان حریفان ["arkadaşları arasına"] buyurulduğuna nazaran, bu müstehân ve kopuk şahsın mahremleri ve arkadaşları da kendisi gibi in'âm olunmuşlardan olur. Ve "mün'amlar"dan murâd, insân-ı kâmilin meclis-i irfânında mütena'im olan sâliklerdir. Ya'nî "Ben bir cem'iyyette yağlı taâm yemişim, diye sâir in'âm olunmuşlar arasına giderdi."

736. "Bıyık tarafına bakınız!" ma'nâsını verir işâret olarak hoş haberde elini bıyığına koyardı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

736. "Bıyık tarafına bakınız!" anlamını verir işaret olarak hoş haberde elini bıyığına koyardı.

Arkadaşları arasında birisi hoş sözler söyler ve hoş bir olayı anlatırken, onu tam bir dikkatle dinlemiyor gibi bir tavır alır ve kuyruk yağıyla yağlamış olduğu bıyığına onların dikkatini çekmek için, eliyle o yağlı bıyıklarını burardı ki, bu durum, "İşte bıyığıma bakınız ki, şimdi bir toplantıda baklava börek yemiş olduğuma bu bıyığımın hâli işarettir!" demek anlamında bir işaretti. Nasıl ki ileride açıklanır.

Arkadaşları arasında birisi latîf sözler söyler ve bir vak'a-i latîfeyi hikâye ederken, onu kemâl-i dikkatle dinlemiyor gibi bir vaz' alır ve kuyruk derisiyle yağlamış olduğu bıyığına onların nazarını celb için, eliyle o yağlı bıyıklarını burar idi ki, bu vaziyet, "İşte bıyığıma bakınız ki, şimdi bir cem'iyyette baklava börek yemiş olduğuma bu bıyığımın hâli alâmettir!" demek ma'nâsında işâret idi. Nitekim âtîde îzâh buyurulur.

737. Ki, "Bu sözümün sıdkına şâhiddir ve bu yağlı ve tatlı yemenin nişanıdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

737. Ki, "Bu sözümün doğruluğuna şahittir ve bu yağlı ve tatlı yemenin işaretidir."

738. Onun karnı sadâsız cevab olarak derdi ki: "Yalancıların mekrini Allah helâk etsin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

738. Onun karnı sessizce cevap olarak derdi ki: "Yalancıların tuzağını Allah helâk etsin!"

Bıyıkları kuyruk derisiyle yağlı olan kopuğun boş ve aç olan karnı, onun bu öğünmesine sessizce cevap olarak, yani hâl diliyle derdi ki: "Yüce Allah yalancıların tuzağını helâk ve yok etsin!"

Bıyıkları kuyruk derisiyle yağlı olan kopuğun boş ve aç olan karnı, onun bu öğünmesine sadâsız cevab olarak, ya'nî lisân-ı hâl ile derdi ki: "Allah Teâlâ yalancıların mekrini helâk ve yok etsin!"

739. "Senin lafın bizi ateş üzerine koydu ki, o senin yağlı bıyıkların kopmuş olsun!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

739. "Senin lafın bizi ateş üzerine koydu ki, o senin yağlı bıyıkların kopmuş olsun!"

Senin öğünmen bizi açlık ateşi üzerine koydu ki, o senin kuyruk derisi ile yağlı olan bıyıkların kökten kopsun!

"Senin öğünmen bizi açlık ateşi üzerine koydu ki, o senin kuyruk derisi ile yağlı olan bıyıkların kökten kopsun!"

740. "Ey dilenci, eğer senin çirkin lafın olmasa idi, bir kerîm bize merhamet ederdi!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

740. "Ey dilenci, eğer senin çirkin lafın olmasa idi, bir kerîm bize merhamet ederdi!"

Bu şerefli beyit de, o kopuğun karnının hâl diliyle olan beyanıdır.

Bu beyt-i şerîf dahi, o kopuğun karnının lisân-ı hâl ile olan beyânıdır.

741. "Ve eğer ayıp göstere idin, eğriyi az oynaya idin, bir tabib onun ilacını yapar idi!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

741. "Ve eğer ayıp göstereydin, eğriyi az oynasaydın, bir tabip onun ilacını yapardı!"

Eğer nefsinin ayıbını ve kusurunu gösterseydin, onları saklamayıp da hile oyununu az oynasaydın, ilâhî bir tabip olan insân-ı kâmil o nefsanî ayıbın ve manevî hastalığın ilacını ve tedavisini yapardı.

"Eğer nefsinin aybını ve kusûrunu göstere idin, onları saklamayıp da hile oyununu az oynaya idin, bir tabib-i ilâhî olan insân-ı kâmil o ayb-ı nefsânînin ve maraz-ı ma'nevînin ilacı ve tedâvîsini yapar idi."

742. Hak buyurdu ki: "Kulağı ve kuyruğu eğri kımıldatma! Sadıklara sıdkı elbette menfaat verir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

742. Hak buyurdu ki: "Kulağı ve kuyruğu eğri kımıldatma! Sadıklara doğrulukları elbette fayda verir."

"Kulak"tan kastedilen, işitme duyusu ve "kuyruk"tan kastedilen, hayvani nefistir. İkinci mısra, (Mâide, 5/119) "Allah buyurdu ki: Bu gün sadıklara doğrulukları fayda verir." ayet-i kerimesinden alınmıştır. Yani "Ey Hakk Yolcusu, peygamberlerin ve evliyanın öğütlerini doğru dinle ve anla ve hayvani nefsini doğru yola yönelt! Çünkü Yüce Allah buyurdu ki: "Bu günde sadıklara doğrulukları fayda verir." Bu ayet-i kerime her ne kadar kıyamet günü hakkında beyan buyurulmuş ise de, hakikatte her bölünmez anda kıyamet meydana geldiğinden, işaret diliyle hükmü, dünya hayatının her bölünmez anına da şamildir.

"Kulak"tan murâd, hiss-i sem' ve "kuyruk"tan murâd, nefs-i hayvâniyyedir. İkinci mısrâ' يَنْفَعَنَّ الصادقين صدقهم قَالَ اللهُ هذا يوم )Mâide, 5/119) âyet-i kerîme-sinden muktebestir. Ya'nî "Ey sâlik, enbiyâ ve evliyânın nasâyihini doğru dinle ve anla ve nefs-i hayvâniyyeni doğru yola tahrik et! Zîrâ Hak Teâlâ hazret-leri buyurdu ki: "Bu günde sâdıklara doğrulukları menfaat verir." Bu âyet-i ke-rîme her ne kadar kıyâmet günü hakkında beyân buyurulmuş ise de, hakîkatte her ân-ı gayr-i münkasimde kıyâmet vâki' olduğundan, lisân-ı işâretle hükmü, hayât-ı dünyeviyyenin her ân-ı gayr-i münkasimine de şâmildir.

743. Ey muhtelim, kehf içinde eğri uyuma! Sâlik olduğun şeyi açık göster ve istikāmet et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

743. Ey rüya gören, mağara içinde eğri uyuma! Hakk Yolcusu olduğun şeyi açık göster ve dosdoğru ol!

Ey hakikatte rüya ve hayalden ibaret olan bu dünyanın lezzetleriyle titreyen kimse, bu beden mağarası içinde eğri yatıp uyuma! İçinde ne varsa, dışında da onu açık olarak göster ve doğru harekette sebat et ve dosdoğru ol! "Muhtelim" hitabıyla "Dünya uyuyan kimsenin rüyası gibidir" hadis-i şerifine işaret buyurulur. Bilinmeli ki, tam bir doğruluk, nefsin muradını ve arzularını tamamen Hakk'ın iradesinde ve emrinde yok etmektir. Böyle bir doğruluk gayet güç olduğundan, Hûd suresinde "Emrolunduğun şekilde dosdoğru ol!" buyurulması üzerine şanlı peygamber Efendimiz "Hûd suresi beni ihtiyarlattı" buyurdu. Çünkü böyle bir doğruluğun neticesi, olduğu gibi görünmek ve göründüğü gibi olmaktır. Yani bu "doğruluk sahibi"nin her an, içi halk nazarında görünür olsa, utanacak ve sıkılacak bir fikir ve hatırası bulunamaz. Bunun ne kadar zor bir şey olduğu biraz düşünmekle anlaşılır.

Ey hakîkatte rüyâ ve hayâlden ibaret olan bu dünyânın lezzetleriyle titreyen kimse, bu cisim mağarası içinde eğri yatıp uyuma! Bâtınında ne var ise, zâhirinde de onu açık olarak göster ve doğru harekette sebât ve istikāmet et! "Muhtelim" hitâbıyla الدنيا كحكم النائم "Dünya uyuyan kimsenin rü'yası gibidir" hadîs-i şerîfine işâret buyurulur. Ma'lûm olsun ki, istikāmet-i kâmile, nefsin murâdını ve arzûlarını tamâmen Hakk'ın iradesinde ve emrinde mahvetmektir. Böyle bir istikāmet gâayet güç olduğundan, sûre-i Hûd'da فَاستقم كما أمرت )Hûd, 11/12) ya'nî "Emrolunduğun vech ile istikāmet et!" buyurulması üzerine Resûl-i zîşân Efendimiz "Sûre-i Hûd beni ihtiyarlattı" buyurdu. Zîrâ böyle bir istikāmetin netîcesi olduğu gibi görünmek ve göründüğü gibi olmaktır. Ya'nî bu "istikāmet sâhibi"nin her an, bâtını halk nazarında zâhir olsa, utanacak ve sıkılacak bir fikir ve hâtırası bulunamaz. Bunun ne kadar zor bir şey olduğu biraz teemmül ile anlaşılır.

744. Ve eğer kendi aybını söyleyemez isen bâri sus! Gösterişten ve dagalden kendini öldür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

744. Ve eğer kendi ayıbını söyleyemezsen bari sus! Gösterişten ve hileden kendini öldür.

Ve eğer içindeki ayıplarını ve kusurlarını söyleyemez ve ortaya çıkaramazsan, bari doğru yolda olanları taklit ederek konuşmaktan vazgeç de sus! Gösterişe yani riyaya ve hileye eğilimli olan nefsini bu suskunluk ile öldür! Çünkü nefsin ölümü, olgunlukları ortaya koymaktan susmaktır; ve hayatı ise olgunlukları ilan etmekten gelir. Bu sebeple bir kimsenin halkın gözünden kendi olgunluklarını gizlemesi ve aksine eksik ve ayıplarını ortaya çıkarması, büyük bir mücâhededir.

Ve eğer bâtınındaki ayıplarını kusûrlarını söyleyemez ve ızhâr edemezsen, bâri ehl-i istikāmeti taklîden söz söylemekten vazgeç de sus! Gösterişe ya'nî riyâya ve hîleye mütemâyil olan nefsini bu sükût ile öldür! Zîrâ nefsin ölümü ızhâr-ı kemâlâttan sükûttur; ve hayâtı ise i'lân-ı kemâlâttandır. Binâenaleyh bir kimsenin halk nazarından kendi kemâlâtını gizlemesi ve bil'akis noksan ve ayıplarının ızhârı, azîm bir mücâhededir.

745. Eğer sen nakd buldun ise ağız açma! Yolda imtihan taşları var.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

745. Eğer sen nakit buldun ise ağız açma! Yolda imtihan taşları var.

"Eğer nefsinin sıfatı kalıcı ve nefsin diri iken, olgun bir insanın huzurunda Hak'ın inayetiyle bir nakit, bir zevk ve manevî bir hal buldun ise, ağzını açıp bu sırrı şuna buna açıklama!" Çünkü sana verilen bu nakdin nefsine bir gurur sermayesi olup olmadığını imtihan etmek için bu Hak yolunda mihenk taşları vardır. Bu mihenk taşlarının çeşitleri pek çoktur. Okuyucuların önünde genel mahiyeti ortaya çıkmak üzere şu menkıbenin zikrini uygun görürüm.

Nefehâtü'l-Üns'te yazılıdır ki, Hak yolunun Hakk Yolcularından birisi, kürsüde halka vaaz ve nasihat etmek üzere şeyhinden izin ister. Şeyhi, ne niyetle vaaz edeceğini sorar. O da halka olan şefkat ve merhameti sebebiyle vaaz ve nasihat edeceği cevabını verir. Şeyhi: "Evet, kalbinde bu derece şefkat hissi olan bir kimsenin halka vaaz ve nasihat etmesi uygun olur" diyerek izin verir. O mürid de, camide kürsüye çıkıp halka vaaz ve nasihat etmeye başladığı sırada fakir birisi ayağa kalkıp: "Ey Müslümanlar topluluğu, arkama giyecek hırkam yoktur, Allah rızası için bana bir hırka ihsan edin!" diye dilenir. Kürsüde bulunan mürid derhal arkasındaki hırkasını çıkarıp fakire sadaka olarak verir. Kürsünün altında şeyhi oturmakta imiş. Şeyh efendi, müridin bu halini görünce derhal "İn aşağı yalancı herif!" diye bağırır. Mürid kürsüden inip şeyhine kusurunun açıklanmasını rica eder. Şeyhi cevaben der ki: "Sen halka şefkatinden bahsedip kürsüye çıkmıştın. Fakir dilenince Müslümanlar topluluğundan hiçbirisinin bu sadaka sevabını kazanmasına meydan bırakmayıp, o sevabı onların hepsinden evvel kendin kazanmak için hırkanı verdin. Senin Muhammed ümmetine olan şefkatin ve merhametin böyle midir? Sen bekleyecek ve kimse vermezse sadaka verecektin!"

İşte bu menkıbe şefkat iddiasında bulunan bir müridin imtihanını gösterir. Bu sebeple mihenk taşlarının çeşitlerini saymak asla mümkün değildir. Fakat bu menkıbede asıl mihenk taşı, olgun mürşidin varlığıdır.

"Eğer nefsinin sıfatı bâkî ve nefsin diri iken bir kâmilin huzûrunda inâyet-i Hak'la bir nakd ve zevk ve bir hâl-i ma'nevî buldun ise ağzını açıp şuna buna bu sırrı faş etme!" Zîrâ sana verilen bu nakdin nefsine bir sermâye-i gurûr olup olmadığını imtihan için bu tarîk-i Hak'ta mihekk taşları vardır. Bu mihekk taşlarının envâ'ı pek çoktur. Käri'lerin önünde mâhiyyet-i umûmiyyesi inkişaf etmek üzere şu menkabenin zikrini münasib görürüm.

Nefehâtü'l-Üns'te mündericdir ki, tarîk-ı Hak sâliklerinden birisi kürsîde halka va'z ve nasihat etmek üzere şeyhinden izin ister. Şeyhi, ne niyetle va'z edeceğini sorar. O da halka olan şefkat ve merhameti sâikasıyla va'z ve na- sîhat edeceği cevabını verir. Şeyhi: "Evet, kalbinde bu derece hiss-i şefkat olan bir kimsenin halka va'z ve nasihat etmesi münasib olur" diyerek izin ve- rir. O mürîd dahi, câmi'de kürsîye çıkıp halka va'z ve nasihate başladığı sırada fakîrin birisi ayağa kalkıp: "Ey cemâat-i müslimîn, arkama giyecek hırkam yoktur, Allah rızâsı için bana bir hırka ihsan edin!" diye tese'ül eder. Kürsîde bulunan mürîd derhal arkasındaki hırkasını çıkarıp fakîre tasadduk eder. Kürsînin altında şeyhi oturmakta imiş. Şeyh efendi, mürîdin bu hâlini görünce derhal "In aşağı yalancı herif!" diye bağırır. Mürîd kürsîden inip şeyhine kusûrunun îzâh olunmasını niyâz eder. Şeyhi cevâben der ki: "Sen halka şefkatinden bahsedip kürsîye çıkmış idin. Fakîr tese'ül edince cemâat-i müsli- mînden hiçbirisinin bu ecr-i tasadduku kazanmasına meydan bırakmayıp, o ecri onların hepsinden evvel kendin kazanmak için hırkanı verdin. Senin ümmet-i Muhammed'e olan şefkatin ve merhametin böyle midir? Sen bekleye- cek ve kimse vermezse tasadduk edecektin!"

İşte bu menkabe şefkat da'vâsında bulunan bir mürîdin imtihanını gösterir. Binâenaleyh mihekk taşlarının envâ'ını ta'dâd etmek aslā kābil değildir. Fakat bu menkabede asıl mihekk taşı mürşid-i kâmilin vücûdudur.

746. İmtihan taşlarına da önde kendi ahvali içinde imtihanlar vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

746. İmtihan taşlarına da önde kendi halleri içinde imtihanlar vardır.

"İmtihan eden mihenk taşları için bile, onların kendi hallerine uygun imtihanlar vardır." Yani, noksanları imtihan eden olgun kişiler için bile Yüce Allah'ın onların hallerine göre bir imtihan uygulaması vardır. Nasıl ki Sümnûn-ı Muhibb (a.s.) bir gece sohbet hâlinde Yüce Allah'a hitaben: "Ey Rabbim, beni istediğin şekilde imtihan et. Senin emrine boyun eğmişim!" diye dua eder. Ve aynı gecede idrar tutulması hastalığına yakalanır. O gece, ağrısından çok ıstırap çeker, feryat eder. Ertesi gün çocuk mektebine gidip çocuklara para dağıtarak ادعوا لعمكم الكذاب yani "Yalancı amcanız için, bu belanın defedilmesi hakkında dua ediniz!" der. Sözün özü, ilahi imtihanların sonu yoktur.

"İmtihan eden mihekk taşları için dahi, onların kendi hâllerine münasib imtihanlar vardır." Ya'nî nâkısları imtihan eden kâmiller için dahi Hak Teâlâ hazretlerinin onların ahvâline göre imtihan muamelesi vardır. Nitekim Sümnûn-ı Muhibb hazretleri bir gece mübâseta hâlinde Hak Teâlâ hazretlerine hitâben: "Yâ Rab, beni istediğin vech ile imtihan buyur. Senin emrine münkâdım!" diye münâcât eder. Ve aynı gecede habs-i bevl illetine mübtelâ olur, ya'nî idrarı tutulur. O gece, veca'ından pek muztarib olur, feryâd eder. Ertesi gün sıbyân mektebine gidip çocuklara para dağıtarak ادعوا لعمكم الكذاب ya'nî "Yalancı amcamız için, bu belânın def'i hakkında duâ ediniz!" der. Velhâsıl imtihânât-ı ilâhiyyenin nihâyeti yoktur.

747. Yezdân buyurdu: "Velâdetten hayne kadar her bir yıl iki def'a imtihan olunurlar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

747. Yezdân buyurdu: "Doğumdan ölüme kadar her yıl iki defa imtihan olunurlar."

"Hayn" helak, ölüm ve mihnet anlamlarındadır ve bazı nüshalarda cim harfiyle "ceyn" olarak geçmektedir; "Ceyn" ise mezara gömmek demektir. Bu şerefli beyitte, Tevbe suresinin sonunda yer alan "Onlar görmezler mi ki her yıl bir veya iki defa imtihan olunurlar; sonra tövbe etmezler ve ibret almazlar" (Tevbe, 9/126) ayet-i kerimesine işaret buyurulur; ve bu ayetin yalnızca münafıklar hakkında olduğu sanılmasın. İçinde olmayan şeyi varmış gibi gösterip iddiada bulunanlara da şümulü vardır. Cenâb-ı pîr efendimizin iki defa imtihan olunduklarını beyan buyurmalarındaki işaret şudur ki: Salihlerin genel olarak imtihanları iki mertebe üzerine gerçekleşir: Birincisi zulmanî perdeler içinde iken ve diğeri nuranî perdeler içinde iken gerçekleşir. Zulmanî perdeler, nefsanî mertebeye ve şeriatın zahirine ilişkindir. Nuranî perdeler ise ruhanî mertebeye ve şeriatın bâtını olan tarikata ilişkindir. Her bir mertebenin içinde de özel imtihanlar vardır. Ve bu özel imtihanların sonu yoktur.

"Hayn" helâk ve ölüm ve mihnet ma'nâlarınadır ve ba'zı nüshalarda cim ile "ceyn" vâki'dir; ve "Ceyn" mezara gömmek demektir. Bu beyt-i şerîfte Berâe sûresinin nihâyetinde vâki' أَوْلَا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلَا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (Tevbe, 9/126) ya'nî "Münâfıklar görmezler mi ki her bir yılda bir kerre veya iki kerre imtihân olunurlar; sonra rücû' etmezler ve tezekkür edip ibret almazlar" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur; ve bu âyetin yalnız münâfıklar hakkında olduğu tevehhüm olunmasın. Bâtınında olmayan şeyi var sûretinde gösterip da'vâya kıyâm edenlere de şümülü vardır. Cenâb-ı pîr efendimizin iki def'a imtihân olunduklarını beyân buyurmalarındaki işâret budur ki: Sâlihlerin sûret-i umûmiyyede imtihanları iki mertebe üzerine vâki' olur: Birisi hicâbât-ı zulmâniyye içinde iken ve diğeri hicâbât-ı nûrâniyye içinde iken vâki' olur. Hicâbât-ı zulmâniyye, mertebe-i nefsâniyyete ve zâhir-i şerîata taalluk eder. Ve hicâbât-ı nûrâniyye mertebe-i rûhâniyyete ve bâtın-ı şerîat olan tarîkate taalluk eder. Her bir mertebenin içinde de imtihânât-ı husûsiyye vardır. Ve bu imtihânât-ı husûsiyyenin nihâyeti yoktur.

748. Ey oğul imtihan içinde imtihan vardır. Sakın aşağı imtihanla kendini satın alma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

748. Ey oğul, imtihan içinde imtihan vardır. Sakın aşağı imtihanla kendini satın alma!

Ey Hakk Yolcusu olan oğlum, nefsânî ve rûhânî olan genel imtihanların içinde özel birtakım imtihanlar vardır. Sakın ha! Bu özel ve aşağı olan cüz'î imtihanlardan birini kazandım diye kendini olgunlaşmış zannetme! Ve nefsini kıymetli görüp satın alma! Örneğin, kendini beğenmişlik ve kibirden imtihan ederler. Tevazuun sabit olursa, hasetten imtihan ederler. Doğruluğun sabit olursa, öfke ve şehvetten imtihan ederler. Sözün özü, imtihanların sonu gelmez. Bel'am-ı Bâûr'un emin olması ki Yüce Allah onu imtihan etti, o onlardan yüzü ak gelmiş idi.

"Îmin" kelimesi Mesnevî-i Şerîf'te çok kullanılmıştır. Bu kelime "âmin" kelimesinin imâle olunmuşudur, "korkudan emin olan" anlamına gelir. Yani "Yüce Allah, Musa (a.s.) zamanında, ümmetin salihleri zümresinde bulunan Bel'am Bâûr'un Hakk yolundaki doğruluğunu, azmini ve zühdünü türlü türlü imtihan etti; ve o Bel'am-ı Bâûr bu imtihanlarda yüz akı ile çıktı. Fakat sonuncu imtihanda sahteliği meydana çıkıverdi. Nasıl ki ileride açıklanır.

Ey sâlik olan oğlum, nefsânî ve rûhânî olan umûmî imtihanların içinde husûsî birtakım imtihanlar vardır. Sakın ha! Bu husûsî ve aşağı olan imtihâ- nât-ı cüz'iyyeden birini kazandım diye kendini kemâle gelmiş zannetme! Ve nefsini kıymetli görüp satın alma! Meselâ ucüb ve kibirden imtihan ederler. Tevâzu'un sâbit olursa, hasedden imtihân ederler. Sıdkın sâbit olursa gazab ve şehvetten imtihân ederler. Velhâsıl imtihanların nihâyeti gelmez. Bel'am-ı Bâûr'un emîn olması ki hazret onu imtihân etti, o onlardan yüzü ak gelmiş idi

"Îmin" [: eymin] kelimesi Mesnevî-i Şerîf'te çok müsta'meldir. Bu kelime "âmin" kelimesinin imâle olunmuşudur, "korkudan emîn olan" ma'nâsınadır. Ya'nî "Hak Teâlâ hazretleri Mûsâ (a.s.) zamânında, sulehâ-yı ümmet zümresinde bulunan Bel'am Bâûr'un tarîk-ı Hak'taki sıdk ve azmini ve zühdünü türlü türlü imtihan buyurdu; ve o Bel'am-ı Bâûr bu imtihanlarda yüz akı ile çıktı. Fakat sonuncu imtihanda sahteliği meydâna çıkıverdi. Nitekim âtîde îzâh buyurulur.

749. Bel'am-ı Bâûr ve İblîs-i laîn, sonuncu imtihanda zelîl olmuşlardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

749. Bel'am-ı Bâûr ve lânetli İblis, son imtihanda zelil olmuşlardır.

Rivayet edilir ki, Bel'am-ı Bâûr ism-i a'zamı (Allah'ın en yüce ismini) biliyordu. Ve İblis meleklere öğretmenlik ilmini biliyordu; ve birçok kez meydana gelen ilahi imtihanlardan sağ salim çıktılar. Fakat sonunda öğretmenin ezelî yatkınlığında yerleşmiş olan riyaset sevdası, kavmi tarafından teklif edilen Musa (a.s.)'a muhalefeti kabul etmeye sevk etti. Ve İblis'in yatkınlığında gizli olan kibir ve kendini beğenmişlik de, Âdem'e secde teklif buyurulmasıyla ortaya çıktı. Ve ikisi de bu imtihanlarda mağlup oldular.

Rivâyet olunur ki, Bel'am-ı Bâûr ism-i a'zama vâkıf idi. Ve İblis melâikeye muallimlik ilmini bilir idi; ve çok kere vâki' olan imtihânât-ı ilâhiyyeden selâmetle çıktılar. Fakat sonunda muallimin isti'dâd-ı ezelîsinde merkûz olan sevdâ-yı riyâset, kavmi tarafından teklif olunan Mûsâ (a.s.)a muhalefeti kabûle sevk etti. Ve İblîs'in isti'dâdında mündemic olan kibir ve ucüb dahi, Âdem'e secde teklif buyurulmasıyla meydana çıktı. Ve ikisi de de bu imtihanlarda mağlûb oldular.

750. O da'vâ ile devlete meyl eder; onun mi'desi bıyığına bedduâ eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

750. O iddia ile devlete yönelir; onun midesi bıyığına beddua eder.

Bu şerefli beytin hem bıyıklarına kuyruk derisini süren kişiye hem de Bel'am'ın ve İblis'in hallerine bağlılığı mümkündür. Yani "O, karnı aç iken kuyruk derisi ile bıyıklarını yağlayan kişi, tokluk devletine yönelir; hâlbuki onun boş midesi, tokluk yalanını ilan eden bıyığına beddua eder." Veyahut "O Bel'am-ı Bâûrâ, Hz. Musa'ya karşı ve İblis Adem'e karşı üstünlük ve hâkimiyet iddiasıyla devlete ve riyâsete yönelir. Hâlbuki o Bel'am'ın ve İblis'in bâtını, zâhirine beddua eder" de denir:

Bu beyt-i şerîfin hem bıyıklarına kuyruk derisini süren şahsa ve hem de Bel'am'ın ve İblîs'in hallerine merbûtıyeti mümkindir. Ya'nî "O, karnı aç iken kuyruk derisi ile bıyıklarını yağlayan şahıs, tokluk devletine meyl eder; halbuki onun boş mi'desi, tokluk kizbini i'lân eden bıyığına bedduâ eder." Ve- yahud "O Bel'am-ı Bâûr Hz. Mûsâ'ya karşı ve İblîs Adem'e karşı tefevvuk ve isti'lâ dâiyesiyle devlete ve riyâsete meyl eder. Halbuki o Bel'am'ın ve İblîsin bâtını, zâhirine bedduâ eder" de der:

751. Ki: "O şeyi ki gizler, onu izhar et, bizi yaktı; ey Huda onu rüsvay et!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

751. Ki: "O şeyi ki gizler, onu izhar et, bizi yaktı; ey Huda onu rüsvay et!"

"Ey Allah'ım! Bunun içi başka, dışı başkadır. İçinde sakladığı ayıp ve kusuru meydana çıkar da, onu rezil ve maskara et; çünkü bizi yaktı ve eziyet etti."

"Ey Hudâ! Bunun içi başka, dışı başkadır. İçinde sakladığı ayıp ve kusûru meydana çıkar da, onu rezîl ve maskara et; zîrâ bizi yaktı ve ta'zîb etti."

752. Bütün tenin cüz'leri onun düşmanıdırlar; zîra o bahardan lâf eder, onlar kış içindedirler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

752. Bütün bedenin parçaları onun düşmanıdırlar; çünkü o bahardan söz eder, onlar kış içindedirler.

O iddia sahibinin bedeninin parçaları zayıflığa ve yok olmaya mahkûm oldukları için, onun düşmanıdırlar; çünkü o, bahar gibi olan tokluktan ve nimetten bahsedip övünür. Halbuki o parçalar, kış gibi olan donukluk içindedirler.

O müddeînin cisminin eczâsı mahkûm-ı za'f u fenâ oldukları için, onun düşmanıdırlar; zîrâ o bahâr mesâbesinde olan tokluktan ve ni'metden bahs edip öğünür. Halbuki o cüz'ler kış mesâbesinde olan donukluk içindedirler.

753. Lâf, keremleri geri verir; rahmetlerin dalını kökünden koparır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

753. Lâf, cömertlikleri geri çevirir; rahmetlerin dalını kökünden koparır.

Kuru lâf ve iddia, cömertlerin cömertliklerini reddeder ve geri çevirir. Çünkü merhamet ağacını ve dalını kökünden koparır; yani cömertlik ehli, bir iddia sahibinin iddiasını görünce, oranın cömertlik yeri olmadığına hükmedip, onun hâline merhamet etmez. Nasıl ki hadîs-i şerîfte من ادعى ما ليس فيه ليس منا yani "Kendinde olmayan bir şeyi iddia eden kimse bizden değildir" buyurulur.

Kuru lâf ve da'vâ, kerîmlerin keremlerini reddeder ve geri çevirir. Zîrâ merhamet ağacını ve dalını kökünden koparır; ya'nî ehl-i kerem bir müdde- înin da'vâsını görünce, mahall-i kerem olmadığına hükm edip, onun hâline merhamet etmez. Nitekim hadîs-i şerîfde من ادعى ما ليس فيه ليس منا ya'ni "Kendinde olmayan bir şeyi iddia eden kimse bizden değildir" buyurulur.

754. Doğruluğu öne getir, yahud sus! Ondan sonra rahmeti gör ve iç!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

754. Doğruluğu öne getir, yahut sus! Ondan sonra rahmeti gör ve iç!

755. O karın, onun bıyıklarının düşmanı olmuş; elini gizlice duâya vurmuş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

755. O karın, onun bıyıklarının düşmanı olmuş; elini gizlice duâya vurmuş.

İşte o iddiacının karnı ve iç âlemi, onun bıyıklarının ve görünen hâlinin düşmanı olmuş ve gizlice bu şekilde duâ için ihtiyaçları gideren Yüce Allah'a ellerini kaldırmıştır da der:

İşte o müddeînin karnı ve bâtını, onun bıyıklarının ve zâhir hâlinin düşmanı olmuş ve gizlice bu sûretle duâ için Kādı'l-hâcât hazretlerine ellerini kaldırmıştır da der:

756. Ki: "Ey Huda, bu alçakların lafını rüsvay et, tâ ki kerîmlerin merhameti bizim tarafımıza hareket etsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

756. Ki: "Ey Allah, bu alçakların lafını rezil et ki kerem sahibi olanların merhameti bizim tarafımıza yönelsin."

"Ey Yüce Allah, bu alçak iddiacıların boş lafını ve öğünmesini alçalt ve utandır; tâ ki onların bu kırılmaları ve rezil olmaları sebebiyle kerem sahibi olan olgun kişilerin merhameti, bizim tarafımıza yönelsin."

"Ey Hudâ-yı Müteâl bu alçak müddeîlerin kuru lafını ve öğünmesini terzîl et ve utandır; tâ ki onların bu inkisârları ve rüsvây olmaları sebebiyle kerîm olan kâmillerin merhameti, bizim tarafımıza hareket etsin."

757. O karnın duası müstecab geldi; hâcet yanıklığı dışarıya bayrak dikti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

757. O karnın duası kabul edildi; ihtiyacın yakıcılığı dışarıya bayrak dikti.

Yani "İddia sahibinin içindeki dua, Allah katında makbul oldu; çünkü yana yakıla arz edilen ihtiyaç ve yoksulluk, dışarıya da bayrak dikti, yani bu yoksulluk ve ihtiyaç hile perdesi altından ortaya çıktı."

Ya'nî "Müddeînin bâtınının duâsı ind-i ilâhîde makbûl oldu; zîrâ yana yakıla arz olunan hâcet ve iftikâr, dışarıya da bayrak dikti, ya'nî bu iftikâr ve ihtiyâc hîle perdesi altından meydana çıktı."

758. Hak buyurdu: "Eğer fâsık ve putperest olsan, beni çağırdığın vakit icâbet ederim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

758. Hak buyurdu: "Eğer fâsık ve putperest olsan, beni çağırdığın vakit icâbet ederim.

Bu şerefli beyitte "Bana dua edin, icabet edeyim" (Gâfir, 40/60) ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Bilinmeli ki, duaya icabet iki türlüdür: Birincisi "lebbeyk" ile olan icabettir ki, bu icabet bütün yaratılmışlar hakkında geneldir; ve hepsinin talebine Hak tarafından "lebbeyk" nidası ile icabet buyrulur. Bu nidayı arifler işitirler ve perdeliler işitmezler. İkincisi istenilenin verilmesi ile icabettir ve bu bağış, her dua için gerekli değildir. Eğer talibin duası yatkınlığına uygun düşerse, istediği verilir; aksi halde gecikir. Ve şerefli beyitteki icabetlerin her iki kısmı da kapsaması caizdir. Bu dua bahsi, Fusûsu'l-Hikem'de Şeyh-i Ekber hazretleri tarafından Şîs Fassı'nda ayrıntılı olarak açıklanmıştır.

Bu beyt-i şerîfde اُدْعُونى أستجب لكم (Gâfir, 40/60) ya'nî "Bana duâ edin, icâbet edeyim" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Ma'lûm olsun ki, icâbet-i duâ iki türlüdür: Birisi "lebbeyk" ile olan icâbettir ki, bu icâbet bilcümle mahlûkāt hakkında umûmîdir; ve hepsinin talebine cânib-i Hak'dan "lebbeyk" nidâsı ile icâbet buyrulur. Bu nidâyı ârifler işitirler ve ehl-i hicâb olanlar işitmezler. İkincisi i'tâ-yı suâl ile icâbettir ve bu atıyye, her duâ için lâzım değildir. Eğer tâlibin duâsı isti'dâdına muvâfik düşerse, suâli verilir; aksi halde teahhur eder. Ve beyt-i şerîfdeki icâbetlerin her iki kısma şumûlü câizdir. Bu duâ bahsi, Fusûsu'l-Hikem'de cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri tarafından Fass-ı Şîsî'de tafsil buyrulmuştur.

759. Sen duâyı sıkı tuť ve feryad et; âkıbet seni gülün elinden kurtarır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

759. Sen duayı sıkı tut ve feryat et; sonunda seni gülün elinden kurtarır.

Ey âciz kul, sen duayı sıkı tut ve feryat et; çünkü hadîs-i şerifte الدعاء مخ العبادة yani "Dua, ibadetin iliğidir" buyrulmuştur. Eğer sen duada ısrarcı olur ve yalvarırsan, Yüce Allah seni, yolunu azdıran nefis ve şeytan gülünün elinden kurtarır; çünkü hadîs-i şerifte ان الله يحب الملحين yani "Yüce Allah ısrarla yalvaranları sever" buyrulmuştur. Ve Cenâb-ı Pîr efendimiz Dîvân-ı Kebîr'lerinde şöyle buyururlar: "Göğsü gamlı eden kimdir? Kimdir? Odur ki, sen onun önünde ağlayıp inlediğin vakit, senin acını tatlı eder. Suçluların bütün günahını kamış yaprağı gibi dökücüdür. Kendi hakkında kötü söyleyenlerin kulağına günah özrünü telkin eder de, der ki: "Ey vefalı, kusur eden kulunu bağışla, de!" Kul duaya başladığı vakit o gizlide "âmin" der. Onun âmini odur ki, her duada ona zevk verir; onun içini dışını Şemseddîn Tebrîzî hazretleri gibi latif eder."

Ey abd-i âciz, sen duâyı sıkı tut ve feryâd et; zîrâ hadîs-i şerifde الدعاء مخ العبادة ya'nî "Duâ, ibâdetin iliğidir" buyrulmuştur. Eğer sen duâda musırr olur ve ilhâh edersen, Hak Teâlâ seni, yolunu azdıran nefis ve şeytan gülünün elinden kurtarır; zîrâ hadîs-i şerîfde ان الله يحب الملحين ya'nî "Allah Teâlâ ilhâh edenleri sever" buyrulmuştur. Ve Cenâb-ı Pîr efendimiz Dîvân-ı Kebîr'lerinde şöyle buyururlar: "Sîneyi gamlı eden kimdir? Kimdir? Odur ki, sen onun önünde ağlayıp inle- diğin vakit, senin acını tatlı eder. Mücrimlerin bütün günâhını kamış yaprağı gibi dökücüdür. Kendi hakkında kötü söyleyenlerin kulağına günâh özrü- nü telkîn eder de, der ki: "Ey bü'l-vefâ, kusûr eden kulunu mağfiret et, de!" Kul duâya başladığı vakit o gizlide "âmîn" der. Onun âmîni odur ki, her duâda ona zevk verir; onun içini dışını Şemseddîn Tebrîzî hazretleri gibi latîf eder."

760. Vaktaki karın kendisini Hakk'a ısmarladı, kedi geldi ve o kuyruk deri- sini götürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

760. Karın kendisini Hakk'a ısmarlayınca, kedi geldi ve o kuyruk derisini götürdü.

Yani "Kopuk şahsın bıyıklarını yağlayıp övündüğü kuyruk derisini, onun aç kalan karnının, hâl diliyle gerçekleşen duası bereketiyle, bir kedi gelip kaptı ve sürükleyerek dışarıya çıkardı."

Ya'nî "Kopuk şahsın bıyıklarını yağlanıp öğündüğü kuyruk derisini, onun aç kalan karnının, lisân-ı hâl ile vâki' duâsı berekâtiyle, bir kedi gelip kaptı ve sürükleyerek dışarıya çıkardı."

761. Kedinin arkasından koştular; o kaçtı; onun korkusundan ve itabından çocuk rengini döktü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

761. Kedinin arkasından koştular; o kaçtı; onun korkusundan ve azarlamasından çocuk rengini döktü.

Kedi kuyruğu kapıp kaçınca, kopuğun çocuğu ve ailesi, kedinin arkasından koştu; kedi de kaçtı. Babasının korkusundan ve azarlamasından çocuğun rengi uçtu.

Kedi kuyruğu kapıp kaçınca, kopuğun çocuğu ve âilesi, kedinin arkasından koştu; ve kedi de kaçtı. Babasının korkusundan ve itâbından çocuğun rengi uçtu.

762. O küçük çocuk mecma'a geldi, lâfçı adamın yüzünün suyunu götürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

762. O küçük çocuk meclise geldi, lâfçı adamın itibarını zedeledi.

O kopuğun küçük çocuğu, babasının "baklava, börek yedim" diyerek huzurlarında övündüğü kimselerin meclisine geldi; ve babasının sırrını ortaya çıkarıp itibarını zedeledi, yani onu orada rezil etti; çünkü babası da o mecliste hazır idi.

O kopuğun küçük çocuğu, babasının baklava, börek yedim diyerek huzûrlarında öğündüğü kimselerin meclisine geldi; ve babasının sırrını meydana çıkarıp yüzünün suyunu döktü, ya'nî onu orada rüsvây etti; zîrâ babası da o meclisde hâzır idi.

763. Dedi: "O kuyruk ki, onunla her bir sabah, dudaklarını ve bıyıklarını yağlar idin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

763. Dedi: "O kuyruk ki, onunla her sabah dudaklarını ve bıyıklarını yağlardın."

764. "Kedi geldi, ansızın onu kaptı; çok koştuk ve o cehd fâide etmedi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

764. "Kedi geldi, ansızın onu kaptı; çok koştuk ve o çaba fayda etmedi."

Yani çocuk o mecliste babasına hitaben dedi ki: "Ey baba, senin her sabah dudaklarını ve bıyıklarını yağladığın kuyruğu, ansızın bir kedi gelip kaptı. Arkasından ne kadar koştuk ise de, tutup ağzından kuyruğu alamadık."

Ya'nî çocuk o meclisde babasına hitâben dedi ki: "Ey baba, senin her sabah dudaklarını ve bıyıklarını yağladığın kuyruğu, ansızın bir kedi gelip kaptı. Arkasından her ne kadar koştuk ise de, tutup ağzından kuyruğu alamadık."

765. Hâzırlara taaccübden gülme geldi. Yine onların merhametleri hareket etmek tuttu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

765. Hazır bulunanlara şaşkınlıktan gülme geldi. Yine onların merhametleri harekete geçti.

Orada hazır bulunanlar, çocuğun tam bir saflıkla babasının sırrını açığa vurduğunu görünce, onun riyakârca hâlinden şaşkınlığa düşüp istemsizce güldüler; ve o mecliste bulunan cömert kişilerin merhametleri o fakir ve çaresiz hakkında harekete geçti.

Orada hazır olanlar çocuğun kemâl-i safvetle babasının sırrını fâş ettiğini görünce, onun hâl-i riyâkârânesinden taaccüb edip bilâ-ihtiyâr güldüler; ve o meclisde bulunan kerîmlerin merhametleri o züğürd ve bîçâre hakkında harekete geldi.

766. Onu da'vet ettiler ve onu tok tuttular; merhamet tohumunu onun zemînine ektiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

766. Onu davet ettiler ve onu tok tuttular; merhamet tohumunu onun toprağına ektiler.

O cömertler, karnı aç olduğu halde öğünen o yoksulu yemeğe davet ettiler ve onu iyice doyurdular ve merhamet tohumunu, onun toprak bedenine ektiler.

O kerîmler o karnı aç olduğu halde öğünen züğürdü; taâma da'vet ettiler ve onu iyice doyurdular ve merhamet tohumunu, onun zemîn cismine ekdiler.

767. Vaktaki o kerîmlerden doğruluğun zevkini gördü, tekebbürsüz doğruluğa köle oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

767. O cömertlerden doğruluğun zevkini gördüğü zaman, kibirsiz bir şekilde doğruluğa kul oldu.

Bu açgözlü, hilekâr ve ikiyüzlü kişi, o cömertlerin nimetine ve merhametine ulaştı; ve iç dünyasının doğru olarak ortaya çıkmasının zevkini gördü; artık içindeki eksikliği dosdoğru söylemek ve açığa vurmak konusunda, daha önce hissettiği kibri bıraktı ve bundan sonra olduğu gibi görünme haline ve doğruluğa kul oldu. Bilinmeli ki, bu kıssada bir mürşide (manevi rehber) bağlanıp, henüz nefsinin sıfatları (kötü huyları) devam ederken mürşitlik iddiasında bulunan ve daha sonra nefsine ait sıfatların ortaya çıkmasıyla rezil olan, ancak mürşidinin merhametine mazhar olan kişinin durumu ile, gelecek kıssada da kendisini insân-ı kâmilin (olgun insan) terbiyesinden müstağni (ihtiyaçsız) sayıp, nefsinde kemal (olgunluk) tasavvur eden zahir ulemasının (dış görünüşe önem veren bilginler) halleri örnek olarak açıklanmıştır.

Bu aç olan hîlekâr mürâî, o kerîmlerin ni'metine ve merhametine nâil oldu; ve bâtınının doğru olarak meydana çıkmasının zevkini gördü; artık bâtınındaki noksânını dosdoğru söylemek ve ızhâr etmek husûsunda, evvelce hissettiği kibri bıraktı ve bundan sonra olduğu gibi görünmek hâline ve doğruluğa köle oldu. Ma'lûm olsun ki, bu kıssada bir mürşide intisâb edip, henüz nefsinin sıfâta bâkî iken mürşidlik da'vâsına kıyâm ve ba'dehû sıfât-ı nefsâniyyesinin zuhûruyla rüsvây olup, mürşidinin mazhar-ı merhameti olan kimsenin ve âtîdeki kıssada dahi, kendisini insân-ı kâmilin terbiyesinden müstağnî addedip, nefsinde kemâl tasavvur eden ulemâ-i zâhirenin ahvâli misâlen beyân buyrulmuştur.

## Boyacının küpüne düşmüş olan o çakalın tâvusluk da'vâ etmesi

768. Ve o renk renk olan çakal gizli geldi; melâmetgerin kulağının dibine dedi:&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

768. Ve o renk renk olan çakal gizli geldi; melâmetgerin kulağının dibine dedi:

Yani o boyacı küpüne girip, çeşitli renklere boyanmış olan çakal, gizlice ve usulca geldi; kendisine melâmet eden kimse (kınayan, ayıplayan kişi), kulağının dibine yani pek yakınına dedi:

Ya'nî o boyacı küpüne girip, muhtelif renklere boyanmış olan çakal, gizlice ve usulca geldi; kendisine melâmet eden kimse, kulağının dibine ya'nî pek yakınına dedi:

769. "Nihayet bana ve benim rengime bak; putperest muhakkak benim gibi bir putperest tutmaz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

769. "Nihayet bana ve benim rengime bak; putperest muhakkak benim gibi bir putperest tutmaz."

"Şemen" putperest demektir. "Renkler"den kastedilen, çeşitli görünen ilimlerdir. Ve "çakallar"dan kastedilen, nefsanî sıfatlarında (nefsin kötü özelliklerinde) boğulmuş olan kimselerdir. "Melâmet-ger"den kastedilen, Hakk Yolcusu'dur.

"Şemen" putperest demektir. "Renkler"den murâd, ulûm-ı muhtelife-i zâhiriyyedir. Ve "çakallar"dan murâd, sıfât-ı nefsâniyyelerinde müstağrak olan kimselerdir. "Melâmet-ger"den murâd, sâlik-i tarikattır.

770. "Gülistan gibi yüz renkli ve latîf olmuşum; muhakkak bana secde et, benden baş çekme!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

770. "Gülistan gibi yüz renkli ve latîf olmuşum; muhakkak bana secde et, benden baş çekme!"

Yani çeşitli zâhirî ilimler tahsil edip şöhret bulmuş olan bir kimseye, tasavvuf yolcusu (sâlik-i tarîkat) olan birisi onun gidişatına itiraz ettiği zaman, o kimse der ki: "Sen bana itiraz etme, bana ve rengime, yani benim dış görünüşümün şeriata uygunluğuna ve içimin türlü türlü ilimlerle süslenmiş olduğuna dikkat et! Putperestler gibi bir tarikat şeyhinin etrafında dolaşanlar, benim gibisini bulamaz. Ben bir gülistan gibi türlü türlü ilim çiçekleriyle renkli ve latif oldum. Eğer tabi olmak istersen, ey tasavvuf yolcusu, şeyhine değil, bana tabi ol ve benim hizmetimde asi olma!"

Ya'nî ulûm-ı muhtelife-i zâhiriyye tahsil edip, şöhret bulmuş olan bir kimseye, sâlik-i tarîkatden birisi onun revişine i'tirâz ettiği vakit, der ki: "Sen bana i'tirâz etme, bana ve rengime, ya'nî benim zâhirimin şer'a muvâfakatına ve bâtınımın türlü türlü ilimler ile müzeyyen olduğuna dikkat et! Putperestler gibi bir şeyh-i tarîkatin etrafında dolaşanlar, benim gibisini bulamaz. Ben bir gülistan gibi türlü türlü ilim çiçekleriyle renkli latif oldum. Eğer tâbi' olmak istersen, ey sâlik-i tarikat, şeyhine değil, bana tâbi' ol ve benim hizmetimde serkeş olma!"

771. Benim kerr ü ferrimi ve rengimin âb u tabını gör! Beni fahr-ı dünyâ ve rükn-i dîn diye çağır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

771. Benim ileri geri hareketimi ve rengimin parlaklığını gör! Beni dünyanın övüncü ve dinin direği diye çağır!

"Kerr ü ferr" savaşta kahramanların ileri geri hareketlerine denir. Yani "Benim tartışma ve münazaradaki ileri geri hareketimi ve ilimlerimin parlaklığını gör de, bana dünyanın övünç kaynağı ve dinin direği adını ver!"

Bu şerefli beyitte, ünlü âlimlerden Fahreddin-i Râzî'ye bir gönderme vardır. Nitekim Mesnevî'nin başka bir cildinde, şu şerefli beyitte Pir efendimiz bu göndermelerini açıkça belirtirler: اندرین ره گر خرد ره بین بدی فخر رازی رازدان دین بدی "Eğer Hak yolunda akıl yol gösterici olsaydı, Fahreddin-i Râzî dinin sırrını bilen olurdu."

Ve ihtimal ki, "Rükneddin" lakabıyla da başka birine gönderme yapılmış olsun.

"Kerr ü ferr" harbte kahramanların ileri geri hareketlerine derler. Ya'nî "Beni[m] mübâhase ve münâzarada kerr ü ferrimi ve ilimlerimin parlaklığını gör de, bana dünyânın medâr-ı iftihârı ve dînin rüknü diye ad koy!"

Bu beyt-i şerîfde, ulemâ-yı benâmdan Fahreddîn-i Râzî'ye ta'rîz vardır. Nitekim diğer bir cild-i Mesnevî'de şu beyt-i şerîfde cenâb-ı Pîr efendimiz bu ta'rîzlerini açıkça beyân buyururlar: اندرین ره گر خرد ره بین بدی فخر رازی رازدان دین بدی "Eğer tarîk-ı Hak'da akıl yol görücü olsa idi, Fahrüddîn-i Râzî dînin sırrını bilici olurdu."

Ve ihtimâl ki, "Rükneddîn" lakabıyla da diğer birine ta'rîz buyrulmuş olsun.

772. Ben Hudâ'ya mensûb lutfun mazharı olmuşum; Kibriyâ'ya mensûb şerhin levhi olmuşum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

772. Ben Allah'a ait lütfun ortaya çıktığı yer olmuşum; büyüklüğe ait açıklamanın levhası olmuşum.

773. Ey çakallar, sakın beni çakal diye çağırmayın; bir çakal için ne vakit bu kadar cemâl olur?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

773. Ey çakallar, sakın beni çakal diye çağırmayın; bir çakal için ne zaman bu kadar güzellik olur?

Ey insanların cahil topluluğu, sakın beni de kendinize kıyaslayıp, gaflet ehli (gerçeklerden habersiz) saymayın; hiçbir gafil ve cahilin bu kadar ilim ve bâtın (içsel) parlaklığı olur mu?

"Ey insanların câhil zümresi, sakın beni de kendinize kıyâs edip, ehl-i gafletden addetmeyin; hiçbir gâfil ve câhilin bu kadar revnak-ı ilmi ve bâtını olur mu?"

774. O çakallar şem'in etrafında pervâne gibi, oraya cem' ile geldiler. Ya'nî o âlim-i zâhirînin öğünmesine aldanarak, birtakım câhiller, şem'in etrâfında dönüp dolaşan pervâneler gibi cem'iyyet ile o çakalın bulunduğu mahalle geldiler ve onun başına toplandılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

774. O çakallar, mumun etrafında pervane gibi, oraya topluca geldiler. Yani o zahirî âlimin (dış görünüşe aldanan âlimin) öğünmesine aldanarak, birtakım cahiller, mumun etrafında dönüp dolaşan pervaneler gibi topluluk hâlinde o çakalın bulunduğu yere geldiler ve onun başına toplandılar.

775. İmdi ey cevhere mensûb, söyle, seni ne diye çağıralım?" Dedi: "Müşteri gibi erkek tâvûs?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

775. Şimdi ey cevhere ait olan, söyle, seni ne diye çağıralım?" Dedi: "Müşteri gibi erkek tavus kuşu mu?"

Çakallar dediler ki: "Mademki sen bu kadar makbul bir şeysin; ey cevherci veya cevhere ait olan, söyle bakalım, biz seni hangi lakapla çağıralım?" O renkli çakal cevap olarak dedi ki: "Müşteri yıldızı gibi parlak, erkek tavus kuşu deyiniz!"

Çakallar dediler ki: "Mâdemki sen bu kadar makbûl bir şeysin; ey cevherci veyâ cevhere mensûb, söyle bakalım, biz seni ne lakab ile çağıralım?" O renkli çakal cevâben dedi ki: "Müşteri yıldızı gibi parlak, erkek tâvus deyiniz!"

776. Binaenaleyh ona dediler ki: "Gülistanda can tavuslarının cilveleri vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

776. Bu sebeple ona dediler ki: "Gülistanda can tavuslarının cilveleri vardır."

777. "Sen öyle cilve eder misin?" Dedi ki: "Hayır; bâdiye görmemiş iken nasıl "Mini"den bahs ederim?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

777. "Sen öyle cilve eder misin?" Dedi ki: "Hayır; çöl görmemişken nasıl "Mini"den bahsederim?"

Hakk Yolcuları o zahir âlimine dediler ki: "Can tavusları olan Allah dostları o can gülistanında açılıp gezerler; sen de onlar gibi öyle cilveler eder misin?" O zahir âlimi cevap verdi ki: "Hayır, sülûk (manevi yolculuk) çölünü geçmemişken "Mini"den nasıl bahsederim. "Mina" Mekke-i Mükerreme'de kurban kesilen yerin ismidir. Burada kafiyenin uyumu için Fars kaidesi üzere imâle (bir kelimenin son hecesini uzatma) yapılmış ve "Mini" şeklinde gerçekleşmiştir. Yani, "Sülûk çölünü geçip, hakikat Kâbe'sine ulaşmamışken, ondan nasıl bahsederim ve görmediğim şeyi nasıl söylerim?"

Sâlikler o âlim-i zâhirîye dediler ki: "Can tâvusları olan evliyâullâh o can gülistânında açılıp gezerler; sen de onlar gibi öyle cilveler eder misin?" O âlim-i zâhirî cevâb verdi ki: "Hayır, bâdiye-i sülükü kat' etmemiş iken "Minî"den nasıl bahs ederim. "Minâ" Mekke-i Mükerreme'de kurban kesilen mahallin ismidir. Burada kâfiyenin tevâfuku için kâide-i Fürs üzere imâle buyrulmuş ve" Minî" sûretinde vâki' olmuştur. Ya'nî, "Bâdiye-i sülükü kat' edip, hakikat Ka'besine vâsıl olmamış iken, ondan nasıl bahs ederim ve görmediğim şeyi nasıl söylerim?"

778. "Tâvusların sesini yapar mısın?" Dedi ki: "Hayır!" "Öyle ise sen tâvus değilsin; Bu'l-alâ efendisin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

778. "Tavusların sesini yapar mısın?" Dedi ki: "Hayır!" "Öyle ise sen tavus değilsin; Ebu'l-alâ efendisin!"

Hakk Yolcuları dediler ki: "Mademki can gülistanında cilve edemezsin, bari tavusların sesini yapar mısın? Yani ledün ilimlerini (Allah katından gelen gizli ilimler) beyan edebilir misin?" Cevaben, "Hayır!" dedi. Hakk Yolcuları da dediler ki: "Öyle ise sen dediğin gibi tavus değilsin, Ebu'l-alâ efendisin!" Bu şerefli beyitte, zahir ulemasından Ebu'l-Alâ Maarrî'ye dokundurma buyrulur; ve aslında Araplar arasında ahmaklıkta darb-ı mesel olan "Hebenneka"nın künyesidir.

Sâlikler dediler ki: "Mâdemki can gülistânında cilve edemezsin, bâri tâvusların sesini yapar mısın? Ya'nî ulûm-ı ledünniyyeyi beyân edebilir misin?" Cevâben, "Hayır!" dedi. Sâlikler de dediler ki: "Öyle ise sen dediğin gibi tâvus değilsin, Ebu'l-alâ efendisin!" Bu beyt-i şerîfde, ulemâ-yı zâhireden Ebu'l-Alâ Maarrî'ye ta'rîz buyrulur; ve hadd-i zâtında beyne'l-Arab hamâkatda darb-ı mesel olan "Hebenneka"nın künyesidir.

779. Tâvusun hil'atı gökten gelir; renkten ve da'vâlardan ona ne vakit erişirsin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

779. Tavusun hil'atı gökten gelir; renkten ve iddialardan ona ne zaman ulaşırsın?

Can tavusluğu, yani velâyet (Allah dostluğu) hil'atı gayb âleminden ihsan edilir. Sen böyle görünen ilimlerin renkleriyle ve kuru iddialarla o velâyeti ne zaman elde edebilirsin?

Firavun ve onun ilâhlık iddiası, tavusluk iddia eden boyalı çakalın benzetmesine benzer.

Hint nüshalarında bu ifade دعوی کردن فرعون الوهیت را و تشبیه کردن او را بدان شغالی که دعوی طاوسی نزد شغالان می نمود yani "Firavun'un ilâhlık iddia etmesi ve onun o çakala benzetilmesi ki, çakalların yanında tavusluk iddiası ederdi."

Can tâvusluğu, ya'nî velâyet hil'atı âsumân-ı gaybden ihsân olunur. Sen böyle ulûm-ı zâhiriyye renkleriyle ve kuru da'vâlar ile o velâyeti ne vakit elde edebilirsin?

Fir'avn ve onun ulûhiyet ile da'vâsı, tâvusluk da'vâ eden boyalı çakalın teşbîhine benzer

Hind nüshalarında bu ibâre دعوی کردن فرعون الوهیت را و تشبیه کردن او را بدان شغالی که دعوی طاوسی نزد شغالان می نمود ya'nî "Fir'avn'ın ulûhiyyeti da'vâ etmesi ve onun o çakala teşbîhi ki, çakalların nezdinde tâvusluk da'vâsı ederdi."

780. Bir Fir'avn gibi ki, sakalını süslemiş; o eşeklikten dolayı Îsâ'dan yukarı uçmuş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

780. Bir Firavun gibi ki, sakalını süslemiş; o eşeklikten dolayı İsa'dan yukarı uçmuş.

O boyacı küpünde türlü türlü renklerle boyanmış çakala benzeyen, o zahirî âlim ve filozof, sakalını inciler ve elmaslar ile süsleyip, hamakatından dolayı, yücelik tasavvurunda İsa (a.s.)dan bile yukarıya uçmuş olan Mısır hükümdarı Firavun'a benzer. Çünkü nefis kendi hevasına bırakılırsa soluğu Firavunlukta alır; nitekim buyurmuşlardır: Beyit: نفس ملعون کمتر از فرعون نیست ليك وين را عون و آن را عون نیست "Melun olan nefis, Firavun'dan daha aşağı değildir; fakat bu Mısırlı Firavun'un yardımcıları ve destekçileri vardır ve bu melun nefsin yardımcıları ve destekçileri yoktur."

O boyacı küpünde türlü türlü renklerle boyanmış çakala benzeyen, o âlim-i zâhirî ve feylesof, sakalını inciler ve elmaslar ile süsleyip, hamâkatından dolayı, rif'at tasavvurunda Îsâ (a.s.)dan bile yukarıya uçmuş olan Mısır hükümdân Fir'avn'a benzer. Zîrâ nefis kendi hevâsına bırakılırsa soluğu Fir'avnlıkta alır; nitekim buyurmuşlardır: Beyit: نفس ملعون کمتر از فرعون نیست ليك وين را عون و آن را عون نیست "Mel'ûn olan nefis, Fir'avn'dan daha aşağı değildir; fakat bu Mısırlı Fir'avn'ın a'vân ve ensârı vardır ve bu nefs-i mel'ûnun a'vân ve ensârı yoktur."

781. O da dişi çakal neslinden olup, mala ve câha mensub olan küpe düşmüştür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

781. O da dişi çakal neslinden olup, mala ve câha mensup olan küpe düşmüştür.

O Firavun da öyle bir Firavun'dur ki, dişi çakal neslinden doğmuş ve mal ile makama ait olan boya küpüne düşmüştür. Bu şerefli beyitte nefsin hem nitelik yönünden hem de tabiat yönünden dişi olduğuna işaret buyurulur. Çünkü nefis, tabiatı gereği kadınlar gibi dünya süslerine ve hazlarına düşkün ve tutkundur.

O Fir'avn dahi, öyle bir Fir'avndır ki, dişi çakal neslinden doğmuş ve mal ve câha mensûb olan boya küpüne düşmüştür. Bu beyt-i şerîfde nefsin hem na't cihetinden ve hem de tabîat cihetinden müennes olduğuna işâret buyurulur. Zîrâ nefis tab'an kadınlar gibi alâyiş ve huzûzât-ı dünyeviyyeye meclûb ve meftûndur.

782. Her kim onun o mansıbını ve malını gördü ise, secde etti; o efsûsîlerin secdesini yuttu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

782. Her kim onun o makamını ve malını gördü ise, secde etti; o alaycıların secdesini yuttu.

"Efsûsiyân" alaycılar ve istihza edenler ve hilekârlar anlamındadır. Her kim o Firavun'un ve Firavun karakterinde olan herhangi bir hükümdarın makamını ve malını gördü ise, onun önünde baş eğdi ve onun nefsanî ve eğri emirlerine boyun eğdi. O ahmak dahi bu hilekârların ve dalkavukların yaltaklanmalarını ve yağcılıklarını yuttu ve bundan zevk aldı.

"Efsûsiyân" alaycılar ve istihzâ edenler ve hîlekârlar ma'nâsınadır. Her kim o Fir'avn'ın ve Fir'avn meşrebinde olan herhangi bir hükümdarın mansıbını ve malını gördü ise, onun önünde baş eğdi ve onun nefsânî ve eğri emirlerine inkıyâd etti. O ahmak dahi bu hîlekârların ve müdâhinlerin tabas- buslarını ve temelluklarını yuttu ve mütelezziz oldu.

783. O pejmürde libaslı dilenci, halkın sücûdundan ve tahayyürlerinden sarhoş- cuk oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

783. O pejmürde giysili dilenci, halkın secde etmesinden ve hayranlıklarından sarhoş gibi oldu.

"Jende-delk" yani pejmürde giysiden kasıt, türlü kirliliklerle kirlenmiş olan maddî vücuttur. Yani "O kirlenmiş maddî vücut sahibi olan Hakk'ın dilencisi, halkın itaat ve boyun eğmesinden ve onun görünen gücüne hayranlıklarından son derece zevk alarak sarhoş gibi oldu ve beynini tamamen azamet dumanı kapladı."

"Jende-delk" ya'nî pejmürde libâsdan murâd, envâ'-ı levs ile mülevves olan vücûd-ı unsurîdir. Ya'nî "O mülevves vücûd-ı unsurî sâhibi olan Hakk'ın dilencisi, halkın itâat ve inkıyâdından ve onun kuvvet-i zâhiriyyesine hayretlerinden son derece zevk alarak sarhoşcuk oldu ve büsbütün dimâğını azamet dumanı bürüdü."

784. Mal, yılan geldi; zîrâ onda zehirler vardır; ve o halkın kabûlü ve secde- si ejderhadır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

784. Mal, yılan geldi; çünkü onda zehirler vardır; ve o halkın kabulü ve secde etmesi ejderhadır.

Bu şerefli beyitte المال حية في اللحد والجاه اضر منه yani "Mal, lahitde yılandır; ve makam sevgisi ondan daha zararlıdır" hadis-i şerifine işaret buyrulmuştur. Yani "Mal, insanda kibir ve kendini beğenme gibi birtakım nefsî sıfatların kuvvetlenmesine sebep olur; ve bu sıfatlar ruhun zehirleridir. Ve halkın kabulü ve saygı göstermesi ve boyun eğmesi ise, o zehirlerden daha zararlı olan zehri taşıyan bir ejderhadır."

Bu beyt-i şerîfde المال حية في اللحد والجاه اضر منه ya'nî "Mal, lahidde yılandır; ve câh ondan daha zararlıdır" hadîs-i şerîfine işâret buyrulmuştur. Ya'nî "Mal, insanda kibir ve ucüb gibi birtakım nefsânî sıfatların kuvvetlenmesine sebeb olur; ve bu sıfatlar rûhun zehirleridir. Ve halkın kabûlü ve ta'zîmi ve inkıyâdı ise, o zehirlerden daha muzır olan zehri hâmil bir ejderhâdır."

785. Hây ey Fir'avn, büyük nâmûsu yapma; sen çakalsın, asla tâvusluk etme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

785. Ey Firavun, büyük namusluluk taslama; sen çakalsın, asla tavusluk etme!

Ankaravî hazretleri "nâmûsî"deki "yâ" harfini masdarlık veya nispet "yâ"sı olarak alıp "namusluluk etme" veya "namusa mensup eyleme" anlamını vermiştir. Hint şârihleri "yâ" harfini "hitap" kabul etmişlerdir. Ben "yâ-yı ta'zîm" (yüceltme yâ'sı) kabul etmeyi daha uygun gördüm. Yani "Ey Firavun veya Firavun tabiatında olan kimse; sahip olduğun mal ve makamdan ve halkın kabul ve saygısından dolayı büyük namus ve haysiyet gösterme; nihayet çakal gibi hayvani nefsin esareti altındasın; ruhanîyet gülistanının tavusluğunu taslama!"

Ankaravî hazretleri "nâmûsî"deki "yâ"yı masdariyyet veyâ nisbet olarak alıp "nâmûsluk etme" veyâ "nâmûsa mensûb eyleme" ma'nâsını vermiştir. Hind şârihleri "yâ"yı " hitâb" addetmişlerdir. Fakîr "yâ-yı ta'zîm" addetmeyi daha münasib gördüm. Ya'nî "Ey Fir'avn veyâ Fir'avn meşrebinde olan kimse; nâil olduğun mal ve câhdan ve halkın kabûl ve ta'zîminden dolayı büyük nâmûs ve haysiyyet gösterme; nihâyet çakal gibi nefs-i hayvânînin taht-ı esâretindesin; rûhâniyet gülistânının tâvusluğunu taslama!"

786. Eğer tavuslar tarafında zâhir olursan, cilveden âcizsin ve rüsvây olursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

786. Eğer tavuslar tarafında zâhir olursan, cilveden âcizsin ve rüsvây olursun.

Ey büyüklenerek iddia eden kişi, eğer ruhanî olan veliler (Allah dostları) safında görünmeye kalkışırsan, onların halleriyle ortaya çıkmaktan aciz kalırsın; ve sonuçta rezil ve rüsvây olursun.

Ey müddeî-i müteazzım, eğer rûhânî olan veliler silkinde görünmeğe yel- tenir isen, onların ahvâliyle zâhir olmaktan âciz kalırsın; ve netîcede rezîl ve rüsvây olursun.

787. Mûsâ ve Hârûn vaktaki tâvuslar oldular, cilve kanadını senin başın ve yüzün üzerine vurdular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

787. Musa ve Harun, tavus kuşları olduklarında, cilve kanadını senin başın ve yüzün üzerine vurdular.

Ey Firavun, Musa ve Harun (a.s.) ilahi tavus kuşu olarak ortaya çıktıklarında, cilve kanadı olan harikalarını senin maddi kudretinin ve zahiri saltanatının başı ve yüzü üzerine çarptılar.

Ey Fir'avn, Mûsâ ve Hârûn (aleyhime's-selâm) vaktâki tâvûs-ı ilâhî olarak zâhir oldular, cilve kanadı olan hârikalarını senin kudret-i maddiyyenin ve saltanat-ı zâhiriyyenin başı ve yüzü üzerine çarptılar.

788. Senin çirkinliğin ve rüsvaylığın zâhir oldu; yükseklikten baş aşağı düştün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

788. Senin çirkinliğin ve rezilliğin ortaya çıktı; yükseklikten baş aşağı düştün.

Ey riyaset ve benlik zevkiyle peygambere karşı çıkan Firavun ve Firavun tabiatlı ahmak; bu karşı çıkma sonucunda yenildin ve çirkinliğin ve rezilliğin ortaya çıktı ve kendini beğenme ve gururunun sebebi olan o yüksek makamdan tepe taklak aşağıya düştün.

Ey riyâset ve enâniyet zevkı ile peygambere muhalefet eden Fir'avn ve Fir'avn meşrebinde olan ahmak; bu muhalefet neticesinde mağlûb oldun ve çirkinliğin ve rezâletin zâhir oldu ve sebeb-i ucb ve gurûrun olan o yüksek mansıbdan tepe taklak aşağıya düştün.

789. Mihekki gördüğün vakit, kalp gibi kara oldun; arslanlık nakşı gitti ve kelb peyda oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

789. Mihenk taşını gördüğün vakit, kalp gibi kara oldun; aslanlık nakşı gitti ve köpek ortaya çıktı.

Mihenk taşı hükmünde olan ilâhî tecellîleri (Allah'ın isim ve sıfatlarının görünür hale gelmesi) gördüğün vakit, kalp para gibi kapkara oldun, o görünen parlaklığın gitti ve görünen aslanlık nakşı yok olup, altında gizli olan köpek meydana çıkıverdi.

Mihek taşı mesâbesinde olan, ilâhî tâvusları gördüğün vakit, kalp para gibi kapkara oldun o zâhirî parlaklığın gitti ve zâhirindeki arslanlık nakşı mahv olup, altında gizli olan köpek meydana çıkıverdi.

790. Ey hırs ve cûşdan çirkin olan uyuz köpek; arslan postunu kendi üzerine örtme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

790. Ey hırs ve coşkunluktan çirkinleşen uyuz köpek; arslan postunu kendi üzerine örtme!

Ey makam hırsından ve bu hırs sebebiyle içinin fıkır fıkır kaynamasından çirkin bir hâle gelen uyuz köpek! Bir takım yapmacık kibarlıklar ile üzerine Allah'ın arslanları olan peygamberler ve evliyanın tavır ve yürüyüşünü takınma ve bu arslanların postuna bürünme.

Ey hırs-ı câhdan ve bu hırs sebebiyle fıkır fıkır içinin kaynamasından çirkin bir hâle gelen uyuz köpek! Birtakım ca'lî kibarlıklar ile üzerine Allah'ın arslanları olan enbiyâ ve evliyâ tavır ve mişvârını takma ve bu arslanların postuna bürünme.

791. Arslan sesi seni imtihan etmek ister; arslan nakşı ve sonra köpeklerin ahlakı?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

791. Aslan sesi seni imtihan etmek ister; aslan nakşı ve sonra köpeklerin ahlakı?

Ey aslan postuna bürünmüş olan mağrur kişi; aslandan aslan sesi çıkması gerekir. Bu sebeple aslan sesi, senin aslanlık iddianı imtihan etmek ister; halbuki senin dış görünüşün aslan gibi görünse de, iç yüzün köpek olduğundan, görünen hâlinde köpeklerin ahlakı ortaya çıkar. Bu köpek ahlakı ile, aslan nakşının ne faydası olur?

Ey arslan postuna bürünmüş olan mağrûr; arslandan arslan sesi çıkmak lâzım gelir. Binâenaleyh arslan sesi, senin arslanlık da'vânı imtihân etmek ister; halbuki senin sûretin arslan görünür ise de, bâtının köpek olduğundan, zâhirinde köpeklerin ahlâkı çıkar. Bu köpek ahlâkı ile, arslanlık nakşının ne fâidesi olur?

## "Sen elbette onları sözlerinin ma'nâsında tanırsın" âyet-i kerîmesinin tefsîri

792. Yezdân, nebîye sevk-ı kelâm mahallinde ehl-i nifakdan pek kolay bir nişân dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

792. Yüce Allah, peygambere söz söyleme yerinde münafıklardan çok kolay bir işaret söyledi.

Bu ayet-i kerime Muhammed Suresi'nde yer alır ve başlangıcı şöyledir: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَن لَّن يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ وَلَوْ نَشَاء لَأَرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُم بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلَ وَاللَّهُ يَعْلَم أَعْمَالُكُمْ (Muhammed, 47/29-30) Yani "Kalplerinde nifak hastalığı olanlar, Allah Teâlâ'nın onların kin ve düşmanlıklarını dışarı çıkarmayacağını mı sandılar? Ve eğer biz istesek, onları sana gösteririz. Şimdi sen onları yüzlerinden tanırsın; sen onları elbette sözlerinin anlamından da bilirsin. Ve Allah Teâlâ sizin amellerinizi bilir."

Yüce Allah, şanlı peygamberine Kur'an-ı Kerim'inde, içinden başka türlü düşünüp dışından başka türlü söyleyen münafıklardan çok kolay bir işaret ve alâmet verdi. "Sen onları söz söyleme yerinde sözlerinden tanırsın," buyurdu.

Bu âyet-i kerîme sûre-i Muhammed'de vâki' olup, ibtidâsı budur: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَن لَّن يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ وَلَوْ نَشَاء لَأَرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُم بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلَ وَاللَّهُ يَعْلَم أَعْمَالُكُمْ (Muhammed, 47/29-30) Ya'nî "Kalblerinde maraz-ı nifak olanlar; Allah Teâlâ onların buğz ve adâvetlerini dışarıya çıkarmaz mı zannettiler. Ve eğer biz istesek, onları sana gösteririz. İmdi sen onları sîmâlarıyla tanırsın; sen onları elbette sözlerinin ma'nâsından dahi bilirsin. Ve Al- lah Teâlâ sizin amellerinizi bilir."

Hak Teâlâ hazretleri Nebiyy-i zîşânına Kur'ân-ı Kerîm'inde, içinden başka türlü düşünüp, dışından başka türlü söyleyen münafıklardan pek kolay bir nişân ve alâmet verdi. Sen onları sevk-ı kelâm mahallinde sözlerinden tanırsın, buyurdu.

793. Eğer münafık, iri, bedî' ve bülend kamet olsa, onu lahnda ve kavilde açık tanırsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

793. Eğer münafık, iri, güzel ve uzun boylu olsa, onu konuşmasından ve sözünden açıkça tanırsın.

"Zeft" iri ve büyük olana, "nağz" ise güzel ve iyi olana denir. "Hevl" doğru, dürüst, uzun boylu ve korkunç anlamlarına gelir. Yani "Münafık her ne kadar kalıp ve kıyafet bakımından iri yapılı, görünüş olarak beğenilecek bir cüsseye ve güzel konuşma yeteneğine sahip, görünüşü korkunç olsa bile, sen onu söz söylerken aldığı tavırlardan ve sözünün anlamından açıkça tanırsın. Nasıl ki Yüce Allah Münafikûn suresinde buyurur: وَإِذَا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسَامُهُمْ وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ (Münafikûn, 63/4) Yani 'Ey Sevgilim, sen o münafıkları gördüğün zaman cisimlerini beğenir ve şaşırırsın; ve söz söylerlerse, onların sözünü dinlersin; onlar duvara dayanmış kütük gibidir.'"

"Zeft" iri ve cesîm ve "nağz" bedî' ve iyi olan bir şeye derler. "Hevl" rast ve dürüst ve bülend-kâmet ve korkunç ma'nâlarına gelir. Ya'nî "Münafık her ne kadar kalıp ve kıyafet i'tibâriyle cesâmet sâhibi ve hey'etçe beğenilecek bir cüsseye ve fesâhat-i kelâma mâlik ve görünüşü hevlnâk ve korkunç olsa bi- le, sen onu söz söylerken aldığı vazı'lardan ve kelâmının ma'nâsından açıkça tanırsın. Nitekim Hak Teâlâ hazretleri sûre-i Münafikūn'da buyurur: وَإِذَا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسَامُهُمْ وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ (Münafikūn, 63/4) Ya'nî “Yâ Habîbim, sen o münafıkları gördüğün vakit cisimlerini beğenir ve taaccüb edersin; ve söz söylerler ise, onların sözünü dinlersin; onlar duvara dayan- mış kütük gibidir."

794. Vaktaki toprak bardakları satın alırsın, ey müşteri, tecrübe edersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

794. Ey müşteri, toprak bardakları satın aldığında, onları tecrübe edersin.

795. O bardak üzerine el vurursun, niçin? Tâ ki tanînden çatlağı anlayasın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

795. O bardağa el vurursun, niçin? Ta ki sesinden çatlağı anlayasın.

Ey müşteri, topraktan yapılmış bir bardağı satın alacağın zaman, elini onun üzerine tın tın vurursun ve onun çatlak olup olmadığını, sesinden ve tınlamasından anlamak için tecrübe ve muayene edersin.

Ey müşteri, bir topraktan yapılmış bardağı satın alacağın vakit, elini onun üzerine tın tın vurursun ve onun çatlak olup olmadığını, sesinden ve tinne- tinden anlamak için tecrübe ve muâyene edersin.

796. Çatlağın sesi başka türlü olur; ses çavuştur, onun önünde gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

796. Çatlağın sesi başka türlü olur; ses çavuştur, onun önünde gider.

Münafıklar da çatlak bardaklar gibidir. Sözlerinin ahenginden ve üslûbundan, içlerinin çürük oluşu ortaya çıkar; çünkü ses, padişahların gelişini haber vermek için önde yürüyen çavuşlara benzer.

Münafıklar da çatlak bardaklar gibidir. Sözlerinin lahninden ve üslûbundan, bâtınlarının çürüklüğü zâhir olur; zîrâ ses, pâdişahların vürûdunu ihbâr için önde yürüyen çavuşlara benzer.

797. Ses gelir ki, onu ta'rîf etsin; masdar gibi, fiil onu tasrif eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

797. Ses gelir ki, onu tanımlasın; masdar gibi, fiil onu çekimler.

Arapça dilbilgisinde (ilm-i sarf) sabittir ki, eğer fiil illetli (muallel) olmuş olursa, masdarda da illetlenme (ta'lîl) meydana gelir. "Kāim" ve "kıyâmen" örneklerinde olduğu gibi. Ve eğer fiil illetli olmazsa, masdarda da illetlenme meydana gelmez. Bu sebeple illetli olan fiillerde masdarın çekimlenmesi (tasrifi) gerekir. Örneğin "kıyâm" kelimesi "kāme"nin masdarıdır. Bunun geçmiş zaman fiili (fiil-i mâzî) aslında "kaveme" idi; ondan sonra "vâv" harfini "elif"e dönüştürdüler, "kāme" oldu. Ve geçmiş zaman fiilinde bu şekilde çekimlenme meydana gelince, bu fiil kendisinin masdarı ve aslı olan "kıvâm" kelimesini çekimleyerek "kıyâm" şekline getirdi.

Ve aynı şekilde "va'ade"nin masdarı, aslında "va'den" olduğu halde, masdar illetlenme fiiline tâbi olduğu için bu "va'ade"nin başındaki "vâv" harfi düşürüldü ve fiiline benzemesi için, onun masdarında da çekimlenme meydana geldi. "Va'den"den de "vâv" düşürüldü ve "elif" yerine, sonuna "tâ" getirildi, "ıdeten" oldu. Bu sebeple illetten salim olan fiillerin masdarları da salim kalırlar; illetten salim olmayan fiiller, kendi masdarlarını çekimlerler. Şimdi bu dilbilgisi kuralı örneğine uygun olarak eğer münafığın fiili mesabesinde olan sözü ve sesi illetli ise, o söz ve sesin masdarı olan onun bâtınının da illetliliğine delil olur. Bu anlama dayanarak الظاهر عنوان الباطن yani "Görünen, bâtının başlığıdır" demişlerdir. Ve âlemlerin Efendisi (s.a.v.) Efendimiz namazda sakalıyla oynayan bir adamı gördükleri vakit لو خشع قلبه لخشعت جوارحه yani "Eğer kalbi huşu içinde olsa idi, uzuvları da huşu içinde olurdu" buyurmuşlardır.

İlm-i sarfda mukarrerdir ki, eğer fiil muallel olmuş olursa, masdarda dahi ta'lîl vâki' olur. Kāim ve kıyâmen gibi. Ve eğer fiil muallel olmazsa, mas- darda dahi ta'lîl vâki' olmaz. Binâenaleyh muallel olan fiillerde masdarın tasrifi lâzım gelir. Meselâ "kıyâm" kelimesi "kāme"nin masdarıdır. Bunun fiil-i mâzîsi aslında "kaveme" idi; ondan sonra "vâv"ı "elif"e tebdîl ettiler, "kāme" oldu. Ve fiil-i mâzî de bu sûretle tasrîf vâki' olunca, bu fiil kendisinin masdarı ve aslı olan "kıvâm" kelimesini tasrîf ederek "kıyâm" sûretine getirdi.

Ve kezâ "va'ade"nin masdarı, aslında "va'den" olduğu halde, masdar i'lâl fiiline tâbi' olduğu için bu "va'ade"nin evvelindeki "vâv" hazf olundu ve fi- iline benzemesi için, onun masdarında dahi tasrîf vâki' oldu. "Va'den"den dahi "vâv" hazf olundu ve "elif"e bedel, nihâyetine "tâ" getirildi, "ıdeten" oldu. Binâenaleyh illetten sâlim olan fiillerin masdarları da sâlim kalırlar; illetten sâlim olmayan fiiller, kendi masdarlarını tasrîf ederler. İmdi bu kāide-i sarf misâline mutâbık olarak eğer münafıkın fiili mesâbesinde olan sözü ve sesi ma'lûl ise, o söz ve sesin masdarı olan onun bâtınının dahi ma'lûliyyetine delil olur. Bu ma'nâya binâen الظاهر عنوان الباطن ya'nî "Zâhir, bâtının ünvanıdır" demişlerdir. Ve Server-i âlem (s.a.v.) Efendimiz namazda sakalıyla oynayan bir adamı gördükleri vakit لو خشع قلبه لخشعت جوارحه ya'nî "Eğer kalbi hâşi' olsa idi, a'zâsı dahi hâşi' olurdu" buyurmuşlardır.

798. Vaktaki imtihan sözü yüz gösterdi, hemen Hârût kıssası hatırıma geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

798. İmtihan sözü ortaya çıktığında, hemen Hârût kıssası aklıma geldi.

## Hârût'un ve Mârût'un kıssası ve Hak Teâlâ'nın imtihanları üzerine onların cür'eti

799. Bundan evvel ondan biraz söylemiş idik; halbuki ne söyleriz? Onun binlerinden birini.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

799. Bundan önce ondan biraz bahsetmiştik; oysa ne söyleriz? Onun binlerinden birini.

Bu Hârût ve Mârût kıssasını bundan önce birinci cildin başlarında ve ortalarında biraz anlatmıştık. Burada da başka bir yönünden bahsediyoruz; ve sırası geldikçe diğer ciltlerde de bu kıssanın hakikatlerinden söz edeceğiz. Fakat söylediğimiz nedir? Bu kıssanın hakikat sırlarının ancak binde biridir.

Bu Hârût ve Mârût kıssasını bundan evvel I. cildin ibtidâlarında ve ortalarında biraz söylemiş idik. Burada da diğer bir vechinden söylüyoruz; ve sırası düştükçe diğer cildlerde de bu kıssanın hakikatlerinden bahs edeceğiz. Fakat söylediğimiz nedir? Bu kıssanın rumûz-ı hakāyıkının ancak binlerde biridir.

800. Onun hakkında tahkikler söylemek istedim; şimdiye kadar ta'vîklerden geri kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

800. Onun hakkında tahkikler söylemek istedim; şimdiye kadar gecikmelerden dolayı geri kaldı.

Bu kıssa hakkındaki hakikat sırlarının perdelerini açmak istedim; fakat şimdiye kadar sözlerin sözleri çekmesi suretiyle meydana gelen gecikmelerden dolayı geri kaldı.

Bu kıssa hakkındaki rumûz-ı hakāyıkın perdelerini açmak istedim; fakat şimdiye kadar sözler sözleri celb etmek sûretiyle vâki' olan teahhürlerden dolayı geri kaldı.

801. Diğer bir cümle dahi onun çoğundan azı, filden bir uzvun şerhi söylenmiş gelsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

801. Diğer bir cümle dahi onun çoğundan azı, filden bir uzvun şerhi söylenmiş gelsin.

Bu sunacağımız diğer bir cümlede dahi o kıssanın işaret ettiği hakikat sırlarının çoğundan azı ve örneğin filin bir uzvunun açıklaması ve beyanı söylenmiş olsun.

Bu îrâd edeceğimiz diğer bir cümlede dahi o kıssanın delâlet ettiği rumûz-ı hakāyıkın çoğundan azı ve meselâ filin bir uzvunun şerh ve beyânı söylenmiş olsun.

802. Hârût'u ve Mârût'u dinle; ey bizler senin yüzünün gulâmı ve çakerleri olduğumuz!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

802. Hârût'u ve Mârût'u dinle; ey bizler senin yüzünün kulu ve hizmetkârları olduğumuz!

Ey senin arı duru olan bâtın yüzünün kulu ve hizmetkârları olduğumuz Hüsâmeddîn Çelebi, Hârût ve Mârût kıssasındaki incelikleri dinle; şöyle ki:

Ey senin musaffâ olan vech-i bâtınının kölesi ve çâkerleri olduğumuz Hüsâmeddîn Çelebi, Hârût ve Mârût kıssasındaki incelikleri dinle; şöyle ki:

803. Temâşâ-yı ilâhîden ve şahın istidracının acâiblerinden sarhoş idiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

803. İlahi temaşadan ve şahın istidracının (Allah'ın bir kulunu yavaş yavaş azaba yaklaştırması) acayipliklerinden sarhoş idiler.

Şeyh-i Ekber Muhyiddîn ibn Arabî hazretleri "Istılâhât-ı Süfiyye" adlı eserinde "istidrâc"ı şöyle tanımlar: الاستدراج ان يجعل الله تعالى العبد مقبول الحاجة وقتا فوقتا الى اقصى عمره للابتذال بالبلاء والعذاب وقيل الاهانة بالنظر الى المال Yani "Allah Teâlâ'nın bir kulunu ömrünün sonuna kadar bela ve azap ile alçaltmak için zaman zaman ihtiyaçları kabul edilmiş kılmasıdır; ve sonuca bakıldığında bu bir aşağılamadır denilir." Ve diğer bir tanımı da şöyledir: الاستدراج هو ان تكون بعيدا من رحمة الله تعالى و قريبا الى العقاب تدريجا Yani "istidrâc, Allah Teâlâ'nın rahmetinden yavaş yavaş uzaklaşmak ve azabına yaklaşmaktır." Yani Hârût ve Mârût adındaki melekler, ilahi tecellilerin temaşasından ve o gerçek şahın (Allah'ın) kulları hakkındaki istidracının şaşırtıcı olaylarından sarhoş olmuşlardı.

"İstidrâc"ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn ibn Arabî hazretleri Istılâhât-ı Süfiy- ye'sinde şöyle ta'rif buyururlar: الاستدراج ان يجعل الله تعالى العبد مقبول الحاجة وقتا فوقتا الى اقصى عمره للابتذال بالبلاء والعذاب وقيل الاهانة بالنظر الى المال Ya'nî "Allah Teâlâ'nın bir kulunu ömrünün nihâyetine kadar belâ' ve azâb ile ibtidâl için vakit vakit makbûlü'l-hâce kılmasıdır; ve meâle nazaran ihânettir denilir." Ve diğer ta'rîfi الاستدراج هو ان تكون بعيدا من رحمة الله تعالى و قريبا الى العقاب تدريجا " Ya'nî "istidrâc, Allah Teâlâ'nın rahmetinden tedrîcen uzak ve ikābına yakın olmaktır." Ya'nî Hârût ve Mârût nâmındaki melekler, tecelliyât-ı ilâhiyyenin temâşâsından ve o şâh-ı hakîkînin kulları hakkındaki istidrâcının hâdisât-ı acîbesinden sarhoş olmuş idiler.

804. Hakk'ın istidracından böyle sarhoşluklar vardır; acaba Hakk'ın mi'râcı ne sarhoşluklar yapar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

804. Hakk'ın istidracından böyle sarhoşluklar vardır; acaba Hakk'ın mi'râcı ne sarhoşluklar yapar?

Hakk'ın istidracından, yani aşağıya doğru tecellilerinden (ilahi varlığın görünür olması) böyle sarhoşluklar meydana gelince, acaba Hakk'ın mi'râcı, yani yukarıya doğru tecellileri ne gibi sarhoşluklara sebep olur, var kıyas et!

Hakk'ın istidrâcından ya'nî tecelliyât-ı nüzûliyyesinden böyle sarhoşluklar vâki' olunca, ya acaba Hakk'ın mi'râcı, ya'nî tecelliyât-ı urûciyyesi ne gibi sarhoşluklara sebeb olur, var kıyâs et!

805. Onun tuzağının dânesi böyle sarhoşluk gösterdi; onun in'âmının sofrası neler açmayı bilir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

805. Onun tuzağının dânesi böyle sarhoşluk gösterdi; onun ihsan sofrası neler açmayı bilir!

"Tuzağın dânesi"nden kasıt, istidraçtır (Allah'ın bir kişiye, günahlarına rağmen nimet vermesi ve onu bu nimetlerle oyalaması) ki, neticesi beladır ve azaptır. Ve bu istidraç, celâlî tecellîdir (Allah'ın azamet ve kahır tecellisi). "İhsan sofrası"ndan kasıt ise cemâlî tecellîlerdir (Allah'ın güzellik ve lütuf tecellileri). Yani "Hakk'ın celâlî tecellîleri böyle sarhoşluk verirse, artık onun cemâlî tecellîlerinin ne gibi lütuf kapıları açacağını tasavvur et!"

"Tuzağın dânesi"nden murâd, istidrâcdır ki, netîcesi ibtilâdır ve azâbdır. Ve bu istidrâc tecellî-i celâlîdir. "Hân-ı in'âm"dan murâd tecelliyât-ı cemâ- liyyedir. Ya'nî "Hakk'ın tecelliyât-ı celâliyyesi böyle sarhoşluk îkā' ederse, artık onun tecelliyât-ı cemâliyyesinin ne gibi lutuf kapıları açacağını tasavvur et!"

806. Sarhoş ve kemendden kurtulmuş idiler; âşıkça hay ve hûy vururlar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

806. Sarhoş ve kemendden kurtulmuş idiler; âşıkça hay ve hûy vururlar idi.

O Hârût ve Mârût, melekî mertebede ilâhî tecellilerin seyrinden sarhoş ve nefis bağından kurtulmuş idiler; ve tam bir temizlik üzere olup âşıkça coşkuyla seslenirler ve şaşkınlıklar gösterirler idi.

O Hârût ve Mârût mertebe-i melekiyyette tecelliyât-ı ilâhiyyenin temâşâ- sından sarhoş ve nefis kemendinden kurtulmuş idiler; ve tahâret-i kâmile üzerine olup âşıkça hây ve hûy ederler ve şûrîdelikler gösterirler idi.

807. Yolda bir pusu ve imtihan var idi; onun fırtınası, dağı çöp gibi kapar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

807. Yolda bir pusu ve imtihan vardı; onun fırtınası, dağı çöp gibi kapardı.

O meleklerin melekî hayatları yolunda ilâhî kazânın gizlendiği bir pusu ve bir ilâhî imtihan vardı ki, o kazânın ve imtihanın fırtınası, makamında sabit ve sağlam olan bir dağı, saman çöpü gibi kapıp savururdu.

O meleklerin hayât-ı melekiyyeleri yolunda kazâ-yı ilâhînin gizlendiği bir pusu ve bir imtihân-ı ilâhî var idi ki, o kazânın ve imtihanın fırtınası, makamında sâbit ve râsih olan bir dağı, saman çöpü gibi kapıp savurur idi.

808. İmtihan onları alt ve üst etti; bunlardan sarhoşun ne vakit haberi olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

808. İmtihan onları alt ve üst etti; bunlardan sarhoşun ne vakit haberi olur?

İlâhî imtihan o melekleri altüst etti; melekler mertebesinde bulunan Hakk sarhoşlarının bu gibi ilâhî kazâdan ve Hakk'ın imtihanlarından hiç haberleri olur mu?

İmtihân-ı ilâhî o melekleri altüst etti; mertebe-i melekiyyette Hak sarhoş- larının bu gibi kazâ-yı ilâhîden ve imtihânât-ı Hak'dan hiç haberleri olur mu?

809. Onun önünde hendek ve meydan birdir; kuyu ve hendek önünde hoş bir meslektir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

809. Onun önünde hendek ve meydan birdir; kuyu ve hendek önünde hoş bir meslektir.

Bu gibi bir sarhoşun önünde derin bir hendek ile düz bir meydan eşittir; aynı şekilde derin bir kuyu ile az derin olan bir hendek o sarhoş için gidilip yürünecek bir yerdir.

Bu gibi bir sarhoşun önünde çukur bir hendek ile düz bir meydan müsâvîdir; ve kezâ derin bir kuyu ile, az derin olan bir hendek o sarhoş için gidilip yürünecek bir mahaldir.

810. O dağ keçisi o yüksek dağın üzerinde zararsız bir yemek için koşar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

810. O dağ keçisi o yüksek dağın üzerinde zararsız bir yemek için koşar.

Böyle bir sarhoşun hâli, dağ keçisinin hâline benzer; nasıl ki o dağ keçisi, zararsızca, yani avcıların tuzağına tutulmaktan emin olarak bir gıda tedarik etmek için, o yüksek dağlar üzerinde koşup gezer.

Böyle bir sarhoşun hâli, dağ keçisinin hâline benzer; nitekim o dağ keçi- si, zararsızca, ya'nî avcıların tuzağına tutulmaktan emîn olarak bir gıdâ tedârik etmek için, o yüksek dağlar üzerinde koşup gezer.

811. Nihayet alef toplar; ansızın hükm-i asumândan başka bir oyun görür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

811. Nihayet keçi ot toplar; ansızın ilâhî hükümden başka bir oyun görür.

O keçi nihayet o dağın tepesinde otlar; fakat ansızın ilâhî hükümden ve ilâhî kazâdan başka türlü bir oyun görür, şöyle ki:

O keçi nihâyet o dağın tepesinde otlar; fakat ansızın hükm-i âsumândan ve kazâ-yı ilâhîden başka türlü bir oyun görür, şöyle ki:

812. Diğer bir dağa nazar atar; o diğer dağın üzerinde dişi keçiyi görür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

812. Başka bir dağa bakar; o diğer dağın üzerinde dişi keçiyi görür.

813. Derhal onun gözü kararır; sarhoş olarak bundan ona kadar sıçrar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

813. Derhal onun gözü kararır; sarhoş olarak bundan ona kadar sıçrar.

Karşı dağda dişiyi gören keçinin gözü kararır ve şehvet sarhoşu olarak bu dağdan o dağa kadar sıçrar; aradaki uçurumu göremez olur.

Karşıkî dağda dişiyi gören keçinin gözü kararır ve şehvet sarhoşu olarak bu dağdan o dağa kadar sıçrar; aradaki uçurumu göremez olur.

814. Ona öyle yakın görünür ki, evin bulaşık çukuru etrafında koşmak kadar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

814. Ona öyle yakın görünür ki, evin bulaşık çukuru etrafında koşmak kadar.

Keçiye, arasında koskoca bir uçurum olan o dağ, evin içindeki bulaşık çukuru etrafında dolaşmak kadar yakın görünür. "Bâlûa" ve "belûa" su dökecek çukur ve helâ anlamındadır; çoğulu "belâli" gelir.

Keçiye arada koskoca bir uçurum olan o dağ, evin içindeki bulaşık çukuru etrafında dolaşmak kadar yakın görünür. "Bâlûa" ve "belûa" su dökecek çukur ve helâ ma'nâsınadır; cem'i "belâli" gelir.

815. O binlerce arşın ona, iki arşın görünür; nihayet sarhoşluktan ona sıçramak meyli gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

815. O binlerce arşın ona, iki arşın görünür; sonunda sarhoşluktan ona sıçrama isteği gelir.

816. Vaktaki sıçrar, araya düşer; bî-amân olan her iki dağın arasına.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

816. O sıçradığında, iki amansız dağın arasına düşer.

817. O avcıdan o dağa kaçmış; halbuki onun penâhı, onun kanını dökmüştür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

817. O avcıdan o dağa kaçmış; halbuki onun sığınağı, onun kanını dökmüştür.

Yani "O dağ keçisi, avcıların saldırısından kaçmak için onların ellerinin ulaşamayacağı sarp dağların tepelerini kendisine sığınak ve barınak edinmiş ve oralara kaçmış olduğu halde, onun bu sığındığı yer, onun felaket sebebi olup kanını dökmüş ve uçuruma düşmüştür."

Ya'nî "O dağ keçisi avcıların taarruzundan kaçmak için onların elleri yeti- şemiyeceği sarp dağların tepelerini kendisine penâh ve melce' ittihâz etmiş ve oralara kaçmış olduğu halde, onun bu sığındığı mahal, onun sebeb-i felâketi olup kanını dökmüş ve uçuruma düşmüştür."

818. Avcılar bu heybetli kazaya intizaren, o iki dağ arasına oturmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

818. Avcılar bu heybetli kazaya bekleyerek, o iki dağ arasına oturmuştur.

O keçilerin avcıları, onların bu hallerini bildikleri için, kendi irâdeleriyle başlarına gelecek olan bu ilâhî kazayı bekleyerek o iki dağ arasındaki uçuruma oturmuşlardır.

O keçilerin avcıları, onların bu hallerini bildikleri için, kendi irâdeleriyle başlarına gelecek olan bu kazâ-yı ilâhîye intizâren o iki dağ arasındaki uçuruma oturmuşlardır.

819. Bu keçinin avı ağleb olarak böyle olur; ve yoksa çâlâk ve çeviktir ve düşmanı görücüdür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

819. Bu keçinin avı çoğunlukla böyle olur; yoksa o çevik ve atiktir ve düşmanı görendir.

Bu şerefli beyitte, ilâhî kazâya karşı çok fazla dikkat ve ihtiyatla hareket edip türlü türlü akli tedbirler almış olanların, nefsanî arzuları yüzünden kendi elleriyle o kazâyı celbedeceklerine işaret buyrulur.

Bu beyt-i şerîfde kazâ-yı ilâhîye karşı pek ziyâde hazm ve ihtiyât ile hareket edip türlü türlü tedâbîr-i akliyye ittihâz etmiş olanların, nefsânî arzûları yüzünden kendi elleriyle o kazâyı celb edeceklerine işaret buyrulur.

820. Gerçi Rüstem baş ve bıyık ile olur; onun ayağını tutucu muhakkak şehvet olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

820. Gerçi Rüstem baş ve bıyık ile olur; onun ayağını tutucu muhakkak şehvet olur.

Gerçi Rüstem adını taşıyan pehlivanın heybetli bir başı ve bir bıyığı vardır; ve düşmanları ondan çekindiği için, onun karşısına çıkıp dövüşmeye cesaret edemez; aksine onun ayağının tuzağı muhakkak şehvet ve nefsine ait iradesi olur.

Bu şerefli beyitte Rüstem pehlivan hakkındaki bir rivayete işaret buyrulur, şöyle ki: Rüstem Kâbil hükümdarının üzerine yürüdü; hükümdar ona karşı koyamayacağını bildiği için, Rüstem'in oğlunu bir tedbir ile yanına aldı ve kendine taraftar yaptı ve Rüstem'in ne şekilde ele geçirileceğini ondan sordu. O da, Rüstem'e asker ile karşı koymanın mümkün olamayacağını, bir hile yapılmasını teklif etti. Rüstem'in yolu üzerine çok geniş bir kuyu kazdılar ve üstünü belli olmayacak şekilde örttüler. Rüstem zafer ve devlet elde etme hayali ve arzusuyla Kâbil üzerine yürürken o kuyuya düştü; ve onun bu hali darb-ı mesel oldu.

Gerçi Rüstem nâmını taşıyan pehlivânın heybetli bir başı ve bir bıyığı vardır; ve ondan düşmanları yıldığı için, onun karşısına çıkıp mübârezeye cesâret edemez; lâkin onun ayağının tuzağı muhakkak şehvet ve irâde-i nefsânî- si olur.

Bu beyt-i şerîfde Rüstem pehlivan hakkındaki bir rivâyete işâret buyrulur, şöyle ki: Rüstem Kâbil hükümdarının üzerine yürüdü; hükümdâr ona mukābele edemiyeceğini bildiği cihetle, Rüstem'in oğlunu bir tedbîr ile yanına aldı ve kendine tarafdâr yaptı ve Rüstem'in ne sûretle ele geçirileceğini ondan sordu. O da, Rüstem'e asker ile mukābele mümkin olamayıp, bir hile yapılmasını teklif etti. Rüstem'in yolu üzerine gâyet geniş bir kuyu kazdılar ve üstünü belli olmayacak sûrette örttüler. Rüstem zafer ve devlet istihsâli hayâl ve arzûsuyla Kâbil üzerine yürürken o kuyuya düştü; ve onun bu hâli darb-1 mesel oldu.

821. Benim gibi şehvet sarhoşluğundan kesil; şehvet sarhoşluğunu devede gör!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

821. Benim gibi şehvet sarhoşluğundan vazgeç; şehvet sarhoşluğunu devede gör!

Ey Hakk Yolcusu, mademki insansın; ve Yüce Allah insanlara kıymet vermiştir; ve kutsî hadisinde "يا ابن آدم خلقت الاشياء لاجلك وخلقتك لاجلى" yani "Ey Âdemoğlu, eşyayı senin için yarattım ve seni de benim için yarattım" buyurmuştur. Aynı şekilde Kur'ân-ı Kerîm'de de "هو الذي خلق لكم ما في الأرض جميعاً" (Bakara, 2/29) yani "O Allah Teâlâ [ki,] yeryüzünde olan şeylerin hepsini sizin için yarattı" buyurmuştur. Bu sebeple hayvanlıktan vazgeç de, benim gibi nefse ait şehvet sarhoşluğundan kesil; çünkü şehvet sarhoşluğu hayvanlara yakışır. Nasıl ki hayvanlar içinde şehvet sarhoşluğunu pek belirgin bir şekilde devede gör; çünkü devede dişisine yaklaşma hissi oluştuğu zaman yemeden ve içmeden geri kalır ve ağır yüklere tahammül eder. Bilinmelidir ki, nefse ait şehvetlerin çeşitleri çoktur, bir kısmı mal, makam ve kadın gibi maddî; bir kısmı da kibir, kendini beğenme, öfke, kin ve haset gibi manevîdir. Bunların hepsi nefsin hazzına ait şeylerdir.

Ey Hak yolunun sâliki, mâdemki insansın; ve Hak Teâlâ insanlara kıymet vermiştir; ve hadis-i kudsisinde يا ابن آدم خلقت الاشياء لاجلك وخلقتك لاجلى ya'ni "Ey ibni Adem, eşyayı senin için yarattım ve seni de benim için yarattım" buyurmuştur. Ve kezâ Kur'ân-ı Kerîm'de de هو الذي خلق لكم ما في الأرض جميعاً (Bakara, 2/29) ya'nî "O Allah Teâlâ [ki,] yeryüzünde olan şeylerin hepsini sizin için yarattı" buyurmuştur. Binâenaleyh hayvanlıktan vazgeç de, benim gibi şehevât-ı nefsâniyye sarhoşluğundan kesil; zîrâ şehvet sarhoşluğu hayvanlara yakışır. Nitekim hayvânât içinde şehvet sarhoşluğunu pek bâriz bir sûretde devede gör; zîrâ devede dişisine takarrub hissi hâsıl olduğu vakit yemeden ve içmeden geri kalır ve ağır yüklere tahammül eder. Ma'lûmdur ki, şehevât-ı nefsâniyyenin envâ'ı çoktur, bir kısmı mâl ve câh ve kadın gibi maddî; ve bir kısmı da kibir ve ucüb ve gazab ve hıkd ve hased gibi ma'nevîdir. Bunların hepsi nefsin hazzına âid şeylerdir.

822. Cihânda bu şehvet sarhoşluğunu da melek sarhoşluğunun önünde hakîr bil!.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

822. Cihanda bu şehvet sarhoşluğunu da melek sarhoşluğunun önünde değersiz bil!

Yani "Maddî yoğunluk âlemi olan dünyanın şehvetlerinin sarhoşluğunu, lâtiflik âlemi olan ruhanî şehvetler sarhoşluğunun yanında değersiz ve aşağı bil!" Birisi karanlık şehvet, diğeri nuranî şehvettir.

Ya'nî "Âlem-i kesâfet olan dünyâ şehvetlerinin sarhoşluğu, âlem-i letâfet olan rûhâniyyet şehvetleri sarhoşluğunun indinde hakîr ve aşağı bil!" Birisi şehvet-i zulmânî, diğeri şehvet-i nûrânîdir.

823. Onun sarhoşluğu, bunun sarhoşluğunu kırar; o şehvete ne vakit iltifat eder?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

823. Onun sarhoşluğu, bunun sarhoşluğunu kırar; o şehvete ne zaman iltifat eder?

O ruhanî ve nuranî olan şehvetin sarhoşluğu, bu nefsanî ve zulmanî olan şehvetin sarhoşluğunu kırar. Ruhanî şehvetten sarhoş olan kimse, hiç nefsanî ve cismanî olan şehvete iltifat eder mi? Elbette yüce zevk içinde olan, aşağı zevke elbette meyletmez.

O rûhânî ve nûrânî olan şehvetin sarhoşluğu, bu nefsânî ve zulmânî olan şehevtin sarhoşluğunu kırar. Şehvet-i rûhâniyyeden sarhoş olan kimse, hiç nefsânî ve cismânî olan şehvete iltifat eder mi? Bittabi' zevk-ı âlî içinde olan, zevk-ı süflîye elbette meyl etmez.

824. Tatlı suyu içmedikçe, acı su göz içinde nûr gibi latif olur latîf!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

824. Tatlı suyu içmedikçe, acı su gözde nur gibi latif görünür, latif!

Ruhanî ve nuranî zevkin ne olduğunu duymamış olan kişinin yanında, bu dünyanın karanlık ve nefsanî hazları ve şehvetleri ona göz nuru gibi latif görünür, latif! Nasıl ki daima acı su içip, tatlı suyun varlığından haberi olmayan kimse, susadığı zaman o acı suyu içince, "Oh ne rahatlatıcıdır!" der. Eğer tatlı su eline geçse, artık o acı suyun yüzüne bile bakmaz olur.

Rûhânî ve nûrânî zevkın ne olduğunu duymamış olan kimsenin indinde bu dünyânın zulmânî ve nefsânî olan ezvâk ve şehevâtı göz nûru gibi ona latif görünür latîf! Nitekim dâimâ acı su içip, tatlı suyun vücûdundan haberi olmayan kimse, susadığı vakit o acı suyu içince, "Oh ne râhat-bahştır!" der. Eğer tatlı su eline geçse, artık o acı suyun yüzüne bile bakmaz olur.

825. Âsumânın bâdelerinden bir katre, canı meyden ve sâkîlerden kurtarır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

825. Göğün şaraplarından bir damla, canı şaraptan ve sâkîlerden kurtarır.

Göğün şaraplarından, yani ilâhî aşk şarabından bir damla içmiş olan can, artık maddî âlemin rakılarına ve şaraplarına ve gül yüzlü sâkîlerine asla ilgi gösteremez olur. Eğer ilâhî aşk iddiasında bulunan bazı kimseler, görünürdeki rakı ve şaraptan ve güzel sâkîlerden sarhoş olmaktan zevk almakta iseler, muhakkak bilsinler ki, o iddia ettikleri ilâhî aşk şarabının damlasını bile içememişlerdir. Bundan dolayı nefsânî sarhoşlukların zevkine dalmışlardır.

Âsumânın bâdelerinden, ya'nî aşk-ı ilâhî şarabından bir katra içmiş olan can, artık cismâniyet âleminin rakılarına ve şarablarına ve gül çehreli sâkîle- rine aslâ iltifat edemez olur. Eğer aşk-ı ilâhî da'vâsında bulunan ba'zı kimseler, sûrî rakı ve şarâbdan ve latîf sâkîlerden sarhoş olmaktan zevk almakta iseler, muhakkak bilsinler ki, o da'vâ ettikleri aşk-ı ilâhî şarabının katrasını bi- le içememişlerdir. Ondan dolayı nefsânî sarhoşlukların zevkıne dalmışlardır.

826. Acaba melekler için ve celâletden temiz olan rühlar için ne sarhoşluklar olur!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

826. Acaba melekler ve celâlden temiz olan ruhlar için ne sarhoşluklar olur!

Nefsânî ve cismânî şehvetlerden böyle sarhoşluklar olursa, acaba ilâhî tecellilerin (Allah'ın varlığının çeşitli şekillerde görünmesi) temaşasında (seyretmesinde) derinleşmiş olan melekler için ve ilâhî azametten, nefsânî sıfatlardan temizlenmiş olan kâmil ruhlar için ne sarhoşluklar meydana gelir; artık kıyas et!

Nefsânî ve cismânî olan şehvetlerden böyle sarhoşluklar olursa, acabâ tecelliyât-ı ilâhiyyenin temâşâsında müstağrak olan melekler için ve azamet-i ilâhiyyeden, nefsânî sıfatlardan temizlenmiş olan ervâh-ı kâmilîn için ne sar-hoşluklar vâki' olur; artık kıyâs et!

827. Ki, bir kokusuyla onun üzerine gönül bağlamışlar, bu cihân bâdesinin küpünü kırmışlardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

827. Ki, bir kokusuyla onun üzerine gönül bağlamışlar, bu cihan bâdesinin küpünü kırmışlardır.

O öyle bir ilâhî şaraptır ki, onun kokusunu duyanlar o şaraba gönül vermişler ve bu dünyanın şarap ve rakılarının küplerini kırmışlardır. Cenâb-ı Pîr efendimiz o şarabı bir gazellerinde şöyle tanımlarlar: Beyit: "O manevî şarap öyle bir şaraptır ki, eğer ondan bir damla düşse, çorak topraktan hemen bir gülistan ortaya çıkar. O öyle bir la'l (kırmızı renkli) şaraptır ki, eğer gece yarısında kaynayıp fışırdasa, gök ile yer arası, ondan nurlara boğulur."

O öyle bir şarâb-ı ilâhîdir ki, onun kokusunu duyanlar o şarâba gönül vermişler ve bu dünyânın şarâb ve rakılarının küplerini kırmışlardır. Cenâb-ı Pîr efendimiz o şarabı bir gazellerinde şöyle tavsîf buyururlar: Beyt: "O şarâb-ı ma'nevî öyle bir şarâbdır ki, eğer ondan bir katre damlasa, çorak topraktan derhål bir gülistan zuhûr eder. O öyle bir şarâb-ı la'ldir ki, eğer gece yarısında kaynayıp fışırdasa, gök ile yer arası, ondan nûrlara gark olur."

828. Ancak onların gayri ki, kabirlerde gizlenmiş bir küffâr gibi, ümidsiz ve uzaktırlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

828. Ancak onların dışındakiler ki, kabirlerde gizlenmiş bir kâfir gibi, ümitsiz ve uzaktırlar.

Ancak o şarabın kokusunu alanların dışında bir topluluk vardır ki, onlar toprak altında her iki âlemin zevklerinden mahrum kalmış olan kâfirler gibi, cesetlerinin kabri içinde, o ruhanî şarabın kokusunu almaktan ümitsiz ve uzak bir haldedirler. Yani kâfirlerin ruhları ölümden sonra yüce âleme yükselemeyip, nasıl toprakta hapsolmuş kalmışlar ve dünyanın yalancı zevklerine araç olan cesetlerini kaybedip bu zevkten ve yüce âleme de yükselemeyip, o âlemin de zevkinden mahrum kalmışlar ise, bu manevî şarabı inkâr edenler de cesetlerinin kabri içinde onlar gibidirler.

Ancak o şarabın kokusunu alanların gayri bir tâife vardır ki, onlar toprak altında her iki âlemin ezvâkından mahrûm kalmış olan kâfirler gibi, cesedle-rinin kabri içinde, o şarâb-ı rûhânînin kokusunu almaktan ümidsiz ve uzak bir haldedirler. Ya'nî küffârın ervâhı ba'de'l-mevt, âlem-i illiyyîne urûc edemeyip, nasıl toprakta mahbûs kalmışlar ve dünyanın kâzib zevklerine âlet olan cesedlerini kaybedip bu zevkden ve âlem-i illiyyîne de urûc edemeyip, o âlemin de zevkinden mahrûm kalmışlar ise, bu şarâb-ı ma'nevîyi münkir olanlar dahi cesedlerinin kabri içinde onlar gibidirler.

829. Her iki âlemden nâ-ümîd olmuşlardır; nihayetsiz dikenler ekmişlerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

829. Her iki âlemden ümitlerini kesmişlerdir; sonsuz dikenler ekmişlerdir.

Bu inkârcılar, nefse ait sıfatlarına gömülmekle, dünyada elde edilebilecek manevî zevklerden ve ahirette de ilâhî vaat olan saadetten ümitlerini kesmişlerdir. Ömürleri boyunca nefse ait sıfatlarının hükümlerini yerine getirmekle sonsuz dikenler ekmişlerdir.

Bu münkirler, sıfât-ı nefsâniyyelerinde müstağrak olmakla, dünyâda elde edilebilecek ezvâk-ı ma'neviyyeden ve âhiretde de mev'ûd-ı ilâhî olan saâdetden nâ-ümîd olmuşlardır. Müddet-i ömürlerinde sıfât-ı nefsâniyyeleri ahkâmını icrâ etmekle nihâyetsiz dikenler ekmişlerdir.

830. İmdi sarhoşluklarından dediler: "Ey yazık, yeryüzüne bulut gibi yağmur vere idik!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

830. Şimdi sarhoşluklarından dediler: "Ey yazık, yeryüzüne bulut gibi yağmur verseydik!"

Şimdi o Hârût ve Mârût, melekî mertebelerindeki sarhoşluklarının etkisiyle dediler ki: "Eyvah! Bu dünya ehline yazık, ne olurdu biz dünya ehli arasında bulunup, yeryüzüne bulut gibi manevî hayat ve rahmet yağmuru verseydik!"

Hint nüshalarında bu şerefli beytin başında şu başlık vardır: تمنا کردن هاروت و ماروت مقام بشریت را و غیرت حق تعالی Yani "Hârût ve Mârût'un insanlık makamını temenni etmesi ve Yüce Allah'ın gayreti."

İmdi o Hârût ve Mârût, mertebe-i melekiyyetlerindeki sarhoşluklarının te'sîriyle dediler ki: "Eyvah! Yazık bu ehl-i dünyâya, ne olur idi biz ehl-i dünyâ arasında bulunup, yeryüzüne bulut gibi hayât-ı ma'nevî ve rahmet yağmurunu verse idik!"

Hind nüshalarında bu beyt-i şerîfin ibtidâsında şu ünvan vardır: تمنا کردن هاروت و ماروت مقام بشریت را و غیرت حق تعالی Ya'nî "Hârût ve Mârût'un makām-ı beşeriyyet temennî etmesi ve Hak Teâlâ'nın gayreti."

831. "Bu zulüm mahalline adl ü insâf ve ibâdât ve vefâ döşese idik!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

831. "Bu zulüm yerine adalet ve insaf, ibadetler ve vefa döşeseydik!"

832. Bunu dediler; ve kazâ dedi: "Dur! Ayaklarınızın önünde, zâhir olmayan çok tuzak vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

832. Bunu dediler; ve kazâ dedi: "Dur! Ayaklarınızın önünde, görünen olmayan çok tuzak vardır."

Yani bu iki melek bu sözleri söylediler; fakat ilâhî kazâ da onlara dedi: "Durun, o kadar cüretkârlık göstermeyin; çünkü ayaklarınızın önünde, yani insanlığa inişinizden önce, sizin görmediğiniz ve bilmediğiniz birçok tuzaklar vardır."

Ya'nî bu iki melek bu sözleri söylediler; fakat kazâ-yı ilâhî dahi onlara: "Durun, o kadar cür'etkârlık göstermeyin; zîrâ ayaklarınızın önünde, ya'nî beşeriyete nüzülünüzün önünde, sizin görmediğiniz ve bilmediğiniz birçok tuzaklar vardır."

833. Sakın küstah olarak belâ sahrâsına gitme; sakın körcesine Kerbelâ'ya gitme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

833. Sakın küstah olarak belâ sahrâsına gitme; sakın körcesine Kerbelâ'ya gitme!

"Belâ sahrâsı" ve "Kerbelâ"dan kastedilen, yoğunluk âlemi olan dünya ve beşeriyet âlemidir. Yani "Kazâ dili o meleklere dedi: "Sakın cüretkâr bir şekilde, belâ sahrâsı olan yoğunluk âlemine ve kanlar dökülen Kerbelâ meydanına benzeyen beşeriyet sahnesine gitmeyin."

"Belâ sahrâsı" ve "Kerbelâ"dan murâd, âlem-i kesâfet olan dünyâ ve beşeriyyet âlemidir. Ya'nî "Lisân-ı kazâ o meleklere dedi: "Sakın cür'etkârâne bir sûretde belâ sahrâsı olan âlem-i kesâfete ve kanlar dökülen Kerbelâ mey- dânına müşâbih beşeriyyet sahnesine gitmeyin."

834. Zîrâ hâliklerin kılından ve kemiğinden, sâliklerin ayağı yol bulmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

834. Çünkü helak olanların kılından ve kemiğinden, Hakk Yolcularının ayağı yol bulmaz.

Çünkü o yoğunluk âleminde helak olan insan fertlerinin kıllarından ve kemiklerinden yeryüzü pek doludur ve yeryüzünde yürüyenlerin ayakları, bunların vücut parçalarından arınmış basacak bir yer bulamaz. Nasıl ki Ömer Hayyam bu anlamı şu rubaisinde böyle tasvir etmiştir. Rubai: خاری که بزیر پای هر حیوانیست زلف صنمی و عارض جانا نیست هر خشت که بر کنگره، ایوانیست انگشت وزیری و سر سلطانیست "Her bir hayvanın ayağının altındaki bir diken, bir sevgilinin saç teli ve bir cananın yanağıdır. Sarayların kubbesindeki her bir kerpiç, bir vezirin parmağı ve bir sultanın başıdır."

Zîrâ o âlem-i kesâfetde helâk olan efrâd-ı beşerin kıllarından ve kemikle- rinden sath-ı arz pek doludur ve zemîn üzerinde yürüyenlerin ayaklan, bunların eczâ-yı vücûdlarından ârî basacak bir yer bulamaz. Nitekim Ömer Hayyâm bu ma'nâyı şu rubâîsinde böyle tasvir etmiştir. Rubâî: خاری که بزیر پای هر حیوانیست زلف صنمی و عارض جانا نیست هر خشت که بر کنگره، ایوانیست انگشت وزیری و سر سلطانیست "Herbir hayvanın ayağının altındaki bir diken, bir ma'şûkun zülfünün teli ve bir cânânın yanağıdır. Sarayların kubbesindeki herbir kerpiç, bir vezîrin parmağı ve bir sultânın başıdır."

835. Hak buyurdu ki: "Avne eş olan kullar yeryüzü üzerinde hevnen yavaş sürerler."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

835. Hak buyurdu ki: "Yardımcı olan kullar yeryüzü üzerinde yavaş sürerler."

"Avn" yardım ve destek, "hevn" ise alçakgönüllülük ve yumuşaklık demektir. Bu şerefli beyitte, Furkan Suresi'nde geçen وَ عِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا (Furkan, 25/63) yani "Rahmân'ın kulları olan kimseler, yeryüzünde alçakgönüllülük ile yürürler" ayet-i kerimesine işaret buyurulur. Yani, "Rahmân'ın kulları olan kimseler, beşerî hayatları sahasındaki adımlarını tam bir alçakgönüllülük ile ve yavaş yavaş atarlar; ve yolları üzerine kurulmuş olan tuzaklara tutulmamak için, bu alçakgönüllülük ve yavaşlıkları içinde daima ihtiyatlı bulunurlar." Fakat şeytanın kulları olan kimseler, önlerini ve arkalarını hesap etmeksizin kibir ile ve acele ile koşup, nihayet bela tuzağına tutulurlar.

"Avn" meded ve yardım ve "hevn" tevâzu' ve yumuşaklık demektir. Bu beyt-i şerîfde sûre-i Furkan'da olan وَ عِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا (Furkan, 25/63) ya'nî "Rahmân'ın kulları olan kimseler, yeryüzünde tevâzu' ile yürürler" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Ya'nî, "Rahmân'ın kulları olan kimseler hayât-ı beşeriyyeleri sâhasındaki adımlarını kemâl-i tevâzu' ile ve yavaş yavaş atarlar; ve yolları üzerine kurulmuş olan tuzaklara tutulmamak için, bu tevâzu' ve yavaşlıkları içinde dâimâ ihtiyât üzere bulunurlar." Fakat şeytanın kulları olan kimseler, önlerini ve ardlarını hesab etmek- sizin tekebbür ile ve acele ile koşup, nihâyet dâm-ı belâya tutulurlar.

836. Yalın ayaklı ve kafanın ve fikretin ve perhizkârlığın gayri, dikenlikte na- sıl gider?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

836. Yalın ayaklı ve kafanın, fikrin ve perhizkârlığın dışında, dikenlikte nasıl gider?

Bu dünya ve insanlık âlemi dikenli bir alana benzer. Örneğin, yalın ayak olan bir kimse, böyle bir dikenliğin içine düştüğü zaman, ancak dura dura ve bastığı yerleri düşüne düşüne ve dikenlerden sakına sakına gider. İşte bu insanlık alanında, nefse ait sıfatların dikenleri ruhunun ayağına batmamak için, böyle yürümek gerekir.

Bu dünyâ ve beşeriyyet âlemi bir dikenli meydana benzer. Meselâ yalın ayak olan bir kimse, böyle bir dikenlik içine düştüğü vakit, ancak dura dura ve bastığı yerleri düşüne düşüne ve dikenlerden sakına sakına gider. İşte bu beşeriyyet sâhasında, sıfât-ı nefsâniyye dikenleri rûhunun ayağına batma- mak için, böyle yürümek îcâb eder.

837. Bu kazâ söylerdi; lâkin onların kulağı, kaynayışlarının hicabı içinde bağlanmış idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

837. Bu kazâ söylerdi; lâkin onların kulağı, kaynayışlarının hicabı içinde bağlanmış idi.

Yani "İlâhî kazâ, o meleklerin kulağına bu yukarıda söylenen sözleri söylerdi; fakat onlar kendilerinin melekî halleri içinde sarhoş ve ilâhî aşkın, maddî âleme çektiği perde ve engel içinde kaynamakta olduklarından, kulakları bu sözleri işitemez bir halde idi."

Ya'nî "Kazâ-yı ilâhî o meleklerin kulağına bu yukarıda söylenen sözleri söylerdi; fakat onlar kendilerinin hâl-i melekiyyetleri içinde sarhoş ve aşk-ı ilâhînin, âlem-i kesâfete çektiği perde ve hicâb içinde kaynamakda olduklarından, kulakları bu sözleri işitemez bir halde idi."

838. Gözleri ve kulakları bağlamışlardır; onların gayri ki, kendinden kurtulmuşlardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

838. Gözleri ve kulakları bağlamışlardır; kendinden kurtulmuş olanların dışındakilerin.

Kendi varlığından kurtulup, Hakk'ın mutlak varlığının birliğinde (vahdet-i vücûd) kaybolmuş olan fani zatlardan başkalarının manevî gözlerini ve kulaklarını, vehmedilmiş olan varlıklarının perdesi ve engeli ile bağlamışlar ve kapamışlardır.

Kendinin varlığından kurtulup, vahdet-i vücûd-ı Hak'da müstağrak olmuş olan zevât-ı fâniyyeden başkalarının ma'nevî gözlerini ve kulaklarını, mevhûm olan varlıklarının perdesi ve hicâbı ile bağlamışlar ve kapamışlardır.

839. Gözü inâyetten başka kim açar? Gazabı muhabbetten başka kim söndürür?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

839. Gözü inâyetten başka kim açar? Gazabı muhabbetten başka kim söndürür?

Kalp gözünü Allah'ın yardımı ve inâyetinden (lütuf ve yardım) başka kim açabilir? Çünkü nefsaniyet âlemi, ilâhî kahrın (ezici gücün) tecelli yeridir; ve onun zıddı, rahmet ve inâyettir. Bu sebeple zıt, zıddı ortadan kaldırır. Aynı şekilde muhabbet, gazabın zıddıdır; bu sebeple gazap ateşini de, ilâhî muhabbetten başkası söndürüp yatıştıramaz.

Kalb gözünü Hakk'ın meded ve inâyetinden başka kim açabilir? Zîrâ âlem-i nefsâniyyet, mazhar-ı-kahr-ı ilâhîdir; ve onun zıddı, rahmet ve inâyetdir. Binâenaleyh zıd, zıddı izâle eder. Ve kezâ muhabbet, gazabın zıddıdır; bi- nâenaleyh âteş-i gazabı dahi, muhabbet-i ilâhiyyeden başkası söndürüp teskîn edemez.

840. Cihanda kimseye tevfiksiz cehd olmasın; ve Allah Teâlâ doğruyu çok bilir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

840. Dünyada kimseye ilâhî yardım olmadan çaba olmasın; ve Yüce Allah doğruyu çok iyi bilir.

Hiçbir kimsenin, ilâhî yardıma uygun olmayan çabası ve gayreti olmasın; çünkü böyle bir çaba ve gayretin, sonunda semeresiz kalması çok beklenir. Ve "tevfik"ın anlamı, istenilene uygun olarak sebepleri hazırlamaktır; bu da Hakk'ın yardımı ve inâyetidir. Ve özü ve esası, ilâhî muhabbettir; ve ilâhî sevgi, kulun Hakk'a olan muhabbetinden meydana gelir. Bu sebeple bu mesele kader sırrına ilişkindir ve kader sırrı, kulun tekil sabit hakikatinin yatkınlığına bağlıdır; ve sabit hakikatler, ilâhî ilmin suretleridir. Bu sebeple Yüce Allah, her bir kulun tekil sabit hakikatinin, yatkınlık diliyle talep ettiği ve kendi hakkında uygun ve doğru olan şeyi bilir.

Hiçbir kimsenin, tevfik-ı ilâhîye mukärin olmayan cehd ve sa'yi olmasın; zîrâ böyle bir cehd ve sa'yin, âkıbetde semeresiz kalması pek melhûzdur. Ve "tevfik"ın ma'nâsı matlûba muvâfakaten esbâbın caʻlidir; bu da meded ve inâyet-i Hak'dır. Ve lübbü ve esâsı, muhabbet-i ilâhiyyedir; ve hubb-i ilâhî, abdin Hakk'a olan muhabbetinden olur. Binâenaleyh bu mes'ele sırr-ı kadere taalluk eder ve sırr-ı kader, abdin ayn-ı sâbitesinin isti'dâdına menûtdur; ve a'yân-ı sâbite suver-i ilm-i ilâhîdir. Binâenaleyh Allah Teâlâ hazretleri her bir abdin ayn-ı sâbitesinin, lisân-ı isti'dâd ile taleb ettiği ve kendi hakkında muvâfik ve doğru olan şeyi bilir.

## Mûsâ (a.s.)ın gelmesini Fir'avn'ın rü'yâda görmesi ve düşünce tedariki

841. Fir'avn'a mensûb olan cehd, vaktâki tevfiksiz idi, o her neyi dikmek istedi ise sökmek oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

841. Firavun'a ait olan çaba, tevfiksiz (ilahi yardım ve başarıdan yoksun) olduğu zaman, o neyi dikmek istediyse sökmek oldu.

Firavun'un ilahi kazâya karşı tedbirler alarak gösterdiği çaba tevfiksiz idi; yani o tedbirler, kendi sabit hakikatinin yatkınlık diliyle talep ettiği şeyler değildi; bu sebeple tedbirleri aksine ortaya çıktı ve dikmek istediği şey, sökmek oldu.

Fir'avn'ın kazâ-yı ilâhîye karşı tedbîrler ittihâzıyla sa'yi tevfiksiz idi; ya'nî o tedbirler kendi ayn-ı sâbitesinin lisân-ı isti'dâd ile taleb ettiği şeyler değil idi; binâenaleyh tedbîrleri aksine zuhûr etti ve dikmek istedi, sökmek oldu.

842. Onun hükmünde müneccimden bin kimse ve muabbir ve sâhirden dahi sayısız kimse var idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

842. Onun hükmünde müneccimden bin kimse ve rüya yorumcusu ve sihirbazdan dahi sayısız kimse vardı.

"Müneccim" yıldız ilmi (astroloji) vasıtasıyla gelecekteki olayları keşfeden kimselerdir ve "muabbir" rüya yorumlamada usta olanlardır. Yani "Firavun'un emrine tabi çok müneccim ve rüya yorumcusu ve sihirbaz kimseler vardı."

"Müneccim" ilm-i nücûm vâsıtasıyla hâdisât-ı âtiyeyi keşf eden kimselerdir ve "muabbir" rü'yâ ta'bîrinde mâhir olanlardır. Ya'nî "Fir'avn'ın emrine tâbi' çok müneccim ve muabbir ve sihirbaz kimseler var idi."

843. "Mûsâ'nın kudumu, Fir'avn'ı ve onun mülkünü harab edecektir" diye ona gösterdiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

843. "Mûsâ'nın gelişi, Fir'avn'ı ve onun mülkünü harap edecektir" diye ona gösterdiler.

Fir'avn'a rüyasında Mûsâ (a.s.)ın ortaya çıkıp, mülkünü harap edeceğini haber verdiler.

Fir'avn'a rü'yâsında Mûsâ (a.s.)ın zuhûr edip, mülkünü harâb edeceğini haber verdiler.

844. Muabbire ve nücûm ehline: "Hayâlin ve uğursuz rü'yânın def'i nasıl olur?" diye söyledi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

844. Yorumculara ve yıldız bilimcilere: "Hayâlin ve uğursuz rüyanın def edilmesi nasıl olur?" diye söyledi.

Firavun bu rüyadan ürktü, rüya yorumcularını ve müneccimlerini topladı: "Zihnimde yerleşen bu korkunç sanı ve hayâlin ve o uğursuz rüyanın def edilmesi için ne tedbir almak gerekir?" diye sordu.

Fir'avn bu rü'yâdan ürktü, muabbirlerini ve müneccimlerini topladı: "Zihnimde takarrur eden bu korkunç vehim ve hayâlin ve o uğursuz rü'yânın def'i için ne tedbir ittihâzı lâzım gelir?" diye sordu.

845. Hepsi ona: "Bir tedbîr yapalım; doğmak yolunu rehzen gibi vuralım!" dediler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

845. Hepsi ona: "Bir tedbir yapalım; doğmak yolunu eşkıya gibi keselim!" dediler.

Gerek rüya tabircileri gerekse müneccimler: "Bu gelişe ve ortaya çıkışa engel olmak için tedbirler alalım ve yol kesiciler yolcuların yolunu nasıl keserlerse, biz de bu gelecek çocuğun doğmak yolunu öylece keselim," dediler.

Gerek muabbirler ve gerek müneccimler: "Bu kudûm ve zuhûra mâni' olmak için tedbirler ittihâz edelim ve yol kesiciler yolcuların yolunu nasıl vururlar ise, biz de bu gelecek çocuğun doğmak yolunu öylece keselim" dediler.

846. Akıbet o gece erişdi ki, onun mevlidi idi; o Fir'avnîler bunu re'y gördüler&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

846. Sonunda o gece geldi ki, onun doğumu idi; o Firavunlar bunu uygun gördüler

847. Ki, o gün sabahleyin meclisi ve pâdişâhın tahtını meydan tarafına dışarıya çıkarsınlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

847. Ki, o gün sabahleyin meclisi ve padişahın tahtını meydan tarafına dışarıya çıkarsınlar.

Yani "O yorumcuların ve müneccimlerin yaptıkları tedbir, Musa (a.s.)'ın ana rahmine düşeceği geceden bir gün evvel sabahleyin erkenden meclisi ve padişahın oturduğu tahtı saray meydanına dışarıya çıkarmak; ve sonra gelecek tedbirleri de yapmak idi."

Ya'nî "O muabbirler ve müneccimlerin yaptıkları tedbîr, Mûsâ (a.s.)ın ana rahmine düşeceği geceden bir gün evvel sabahleyin erkenden meclisi ve pâdişâhın oturduğu tahtı saray meydanına dışarıya çıkarmak; ve sonra âtîdeki tedbirleri de yapmak idi."

848. İmdi emrettiler, şehir içinde alenen hükümdar tarafından dellallar çağırsınlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

848. Şimdi emrettiler, şehir içinde alenen hükümdar tarafından tellallar çağırsınlar.

849. "Es-salâ ey cümle İsraîlîler, şah sizi o mekândan çağırıyor!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

849. "Ey bütün İsrailoğulları, namaza! Şah sizi o mekândan çağırıyor!"

850. "Tâ ki size nikābsız yüz göstersin; size mükâfât için ihsân etsin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

850. "Tâ ki size örtüsüz yüz göstersin; size mükâfat için ihsan etsin!"

Yani dellallar: "Ey İsrail'e mensup olanlar, buyurun! Firavun hepinizi evlerinizden saray meydanına çağırıyor. Şimdiye kadar mahrum olduğunuz huzuruna davet ediyor. Size örtüsüz yüzünü gösterecek ve sizlere mükâfat amacıyla ihsanlarda bulunacaktır!" diye bağırdılar. "Es-salâ" genel için yemek hazırlandığı ve soğuklarda ateş yakıldığı zaman davet anlamını içeren bir nidadır. "İsrail" Yakup (a.s.)'ın lakabıdır; İbranice "Hak tarafından seçilmiş" demektir.

Ya'nî dellâllar: "Ey İsrâîl'e mensûb olanlar es-salâ! Fir'avn sizin hepinizi ev- lerinizden saray meydanına çağırıyor. Şimdiye kadar mahrûm olduğunuz huzûruna da'vet ediyor. Size nikābsız yüzünü gösterecek ve sizlere mükâfât kasdıyla ihsanlar edecektir!" diye bağırdılar. "Es-salâ" umûm için taâm ihzâr olunduğu ve soğuklarda ateş yakıldığı vakit da'vet ma'nâsını mutazammın olan bir nidâdır. "İsrâîl" Ya'küb (a.s.)ın lakabıdır; İbrânîce "müntehab-ı Hak" demektir.

851. Zîrâ o esîrlere uzaklığın gayri yok idi; Fir'avn'ı görmeğe izin yok idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

851. Çünkü o esirlere uzaklıktan başka bir şey yoktu; Firavun'u görmeye izin yoktu.

Bu davet, İsrailoğulları için özel bir lütuf sayılırdı; çünkü onlar Firavun'un tebaası olan Kıptîler arasında esir idiler; ve bu gibi esirler asla Firavun'u göremezler ve Firavun'un yüzüne bakamazlardı; çünkü yasaktı.

Bu da'vet, Benî İsrâîl için bir lutf-ı mahsûs telakkî olunurdu; çünkü onlar Fir'avn'ın tebeası olan Kıbtîler arasında esîr idiler; ve bu gibi esîrler aslâ Fir'avn'ı göremezler ve Fir'avn'ın yüzüne bakamazlar idi; zîrâ memnû' idi.

852. Eğer yolda onun önüne düşseler idi, o yasaktan dolayı yüz üstü yatarlar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

852. Eğer yolda onun önüne düşseler idi, o yasaktan dolayı yüz üstü yatarlar idi.

İsrailoğulları fertleri eğer yolda Firavun'a rastlasalar idi, yüzüne bakmak onlara yasak olduğu için, hemen yüz üstü yere kapanırlar idi. "Yâse" yasak demektir.

Efrâd-ı Benî İsrâîl eğer yolda Fir'avn'a tesadüf etseler idi, yüzüne bakmak onlara yasak olduğu için, hemen yüz üstü yere kapanırlar idi. "Yâse" yasak demektir.

853. Yasak bu idi ki, hiçbir esîr vakitli vakitsiz o emîrin yüzünü görmiye.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

853. Yasak şuydu ki, hiçbir esir zamanlı zamansız o emirin yüzünü görmesin.

854. Yolda çavuşların sesini işittikleri vakit görmemeleri için, yüzü duvara çe- vireler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

854. Yolda çavuşların sesini işittikleri zaman görmemeleri için, yüzü duvara çevirsinler.

Firavun'un emri gereğince, esirler yolda Firavun'un alayına rastlarlarsa ve açık bir meydan olursa, yere kapanacaklardı; eğer binalar arasında rastlarlarsa, hemen yüzlerini duvara çevireceklerdi.

Ber-mûcib-i emr-i Fir'avnî, esîrler yolda Fir'avn'un alayına tesadüf ederler ve açık bir meydan olursa, yere kapanacaklar; ve eğer mebânî arasında tesadüf ederlerse, derhal yüzlerini duvara çevirecekler idi.

855. Ve eğer onun yüzünü görürse, o mücrim olur; en fenâ olan şey, onun başına gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

855. Ve eğer onun yüzünü görürse, o suçlu olur; en kötü olan şey, onun başına gelir.

İsrailoğullarından biri bu yasağa önem vermeyip Firavun'un yüzüne bakarsa cinayet işlemiş olur. Ve en kötü ve ağır ceza ne ise, o biçare hakkında zabıta memurları onu uygularlardı.

Benî İsrâîl'den biri bu yasağa ehemmiyet vermeyip Fir'avn'ın yüzüne bakarsa cinâyet işlemiş olur. Ve en fenâ ve ağır cezâ ne ise, o bîçâre hakkında zâbıta me'mûrları onu tatbik ederler idi.

856. Onlara mümteni' olan likānın hırsı var idi; çünkü ademî, men' olunduğu şey hakkında harîsdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

856. Onlarda, imkânsız olan karşılaşmanın hırsı vardı; çünkü insan, yasaklandığı şey hakkında hırslıdır.

İsrailoğulları fertleri Firavun'un yüzüne bakmaktan men edildikleri için, onların içinde de Firavun'un uğursuz yüzünü görmeye bir hırs ve şiddetli bir arzu vardı. Çünkü yasaklandığı şey hakkında hırslı olmak, insanın doğasında yerleşmiş bir özelliktir.

Efrâd-ı Benî İsrâîl Fir'avn'ın yüzüne bakmaktan memnû' oldukları için, onların içinde de Fir'avn'ın menhûs yüzünü görmeğe bir hırs ve bir şiddetli arzû var idi. Çünkü men' olunduğu şey hakkında harîs olmak insanın tıynetinde merkûz olan bir hâssadır.

## Mûsâ (a.s.)ın men'-i velâdeti hîlesi için Benî İsrâîl'i meydana da'vetti

857. "Ey esîrler, meydan mahalli tarafına gidiniz; zîrâ şehenşâhdan cûd görmek ümîdi vardır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

857. "Ey esirler, meydan tarafına gidiniz; çünkü şehenşahdan cömertlik görme ümidi vardır!"

858. Vaktaki İsrâîlîler müjdeyi işittiler, teşneler ve ona çok müştâk idiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

858. İsrailoğulları müjdeyi işittikleri vakit, susamış ve ona çok istekli idiler.

859. Hîleyi yuttular ve o tarafa koştular; kendilerini göstermek için süslediler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

859. Hileyi yuttular ve o tarafa koştular; kendilerini göstermek için süslendiler.

860. Nitekim burada hile bilici olan Moğol, "Mısırlılar'dan bir kimse isterim!" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

860. Nasıl ki burada hile bilici olan Moğol, "Mısırlılar'dan bir kimse isterim!" dedi.

Cenâb-ı Pîr efendimiz zamanında Konya'da Selçuklu hükümeti vardı; ve doğudan gelen Moğollar Selçuklu ülkelerine hâkim olmuş ve Mısır hükümdarı "Zâhir Baybars el-Bundukdârî" yıkılma hâlinde bulunan Selçuklu hükümetinin ülkelerini ele geçirmek için harekete geçmişti. Selçuklu hükümetinin başında bulunan Muîneddîn Pervâne, Moğollar ile ittifak etti. Selçuklular ile Moğollar, askerlerini toplayarak Elbistan ovasında Melik Zâhir'in askerine karşı çıktılar. Selçuklular savaşa cesaret edemeyerek savaş meydanını terk edip kaçtılar; ve Moğollar direndi, fakat mağlup oldular. Melik Zâhir, Kayseri üzerine yürüdü. Oraya kaçan Muîneddîn Pervâne, Selçuklu hükümdarı olan sultan Gıyâseddîn Keyhüsrev'i alarak Tokat'a çekildi. Melik Zâhir Pervâne'ye adam gönderip, kendisini davet etti ve kaçışının sebebini sordu; ve Selçuklu devletini Moğollar'ın elinden kurtarmak maksadında olduğunu bildirdi. Cevap alamadı. Bunun üzerine Kayseri'de Selçuklu saltanat tahtına oturdu ve Selçuklu sultanlarının âdetlerini uygulamaya başladı ve adına hutbe okuttu. On gün durduktan sonra Şam'a geri döndü. Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in ilk bölümünde Muîneddîn Pervâne'nin bu hâlini eleştirir ve istiğfar etmesini tavsiye buyururlar. Bu şerefli beyitte bu olaylara işaret ederek, Moğollar'ın Mısırlılar'dan intikam almak için böyle Firavunvari bir hileye teşebbüslerini beyan buyururlar.

Cenâb-ı Pîr efendimiz zamânında Konya'da Selçûkî hükümeti var idi; ve şarktan gelen Moğollar memâlik-i Selçûkiyye'ye müstevlî olmuş ve Mısır hükümdân "Zâhir Baybars el-Bundukdârî" hâl-i inkırâzda bulunan hükümet-i Selçûkıyye'nin memâlikini zabt için hareket etmiş idi. Selçuk hükümetinin re's-i kârında bulunan Muîneddîn Pervâne, Moğollar ile ittifak etti. Selçûkîler ile Moğollar, askerlerini toplayarak Elbistan sahrâsında Melik Zâhir'in askerine karşı çıktılar. Selçûkîler muhârebeye cesaret edemiyerek meydân-ı harbi terk ile firâr ettiler; ve Moğollar sebât etti, fakat mağlûb oldular. Melik Zâhir, Kayseri üzerine yürüdü. Oraya kaçan Muîneddîn Pervâne, Selçuk hükümdârı olan sultân Gıyâseddîn Keyhüsrev'i alarak Tokat'a çekildi. Melik Zâhir Pervâne'ye adam gönderip, kendisini da'vet etti ve firârının sebebini sordu; ve devlet-i Selçûkıyye'yi Moğollar'ın elinden kurtarmak maksadında olduğunu bildirdi. Cevâb alamadı. Bunun üzerine Kayseri'de serîr-i saltanat-ı Selçûkıy- ye'ye cülûs ederek, selâtîn-i Selçûkıyye âdâtını icrâya başladı ve nâmına hutbe okuttu. On gün durduktan sonra Şam'a avdet etti. Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in ilk faslında Muîneddîn Pervâne'nin bu hâlini tenkîd ve istiğfâr etmesini tavsiye buyururlar. Bu beyt-i şerîfde bu vak'alara işâreten, Moğollar'ın Mısırlılar'dan intikām almak için böyle Fir'avnâne bir hîleye teşebbüslerini beyân buyururlar.

861. "Mısırlılar'ı bu tarafa cem' getiriniz, tâ ki lâzım olan kimse ele gelsin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

861. "Mısırlılar'ı bu tarafa toplayınız ki, lâzım olan kimse ele gelsin!"

Moğollar, "Mısırlılar'dan bir adam arıyoruz; hepsini toplayıp buraya getiriniz ki, istediğimizi onların arasından bulup seçelim" dediler.

Moğollar, "Mısırlılar'dan bir adam arıyoruz; hepsini toplayıp buraya getiriniz ki, istediğimizi onların arasından bulup seçelim" dediler.

862. Herkim geldi ise, “Bu değildir, âgâh ol, efendi gel, o köşede otur!" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

862. Her kim geldiyse, "Bu değildir, uyanık ol, efendi gel, o köşede otur!" dedi.

Mısırlılar birer ikişer geldikçe, "Hayır, aradığımız bu değildir; gel efendi, şurada otur!" diyerek hile ile hapsettiler.

Mısırlılar birer ikişer geldikçe, "Hayır, aradığımız bu değildir; gel efendi, şurada otur!" diyerek hîle ile habs ettiler.

863. Nihayet bu şîve ile hepsi cem' geldiler; bu hîle ile onların boyunlarını vurdular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

863. Sonunda bu yöntemle hepsi bir araya geldiler; bu hile ile onların boyunlarını vurdular.

Sonunda bu tarz ile Selçuklular arasında bulunan Mısırlıları bir araya topladılar; sonra mağlubiyetlerinin intikamını kahpece almak üzere bu silahsız biçarelerin boyunlarını vurdular.

Nihâyet bu tarz ile Selçûkîler arasında bulunan Mısırlılar'ı bir araya topla- dılar; sonra mağlûbiyetlerinin intikamını kahbece almak üzere bu silâhsız bî- çârelerin boyunlarını vurdular.

864. Onun uğursuzluğu gibi, Allâh'a da'vet edici olan ezan tarafına niyâz gö- türmezler idi. Bu beyt-i şerîfde cenâb-ı Pîr efendimiz Mısırlılar'ın başlarına gelen bu belânın sebeb-i bâtınîsini keşfen beyân buyururlar. Ya'nî "O boyunları vurulan Mısırlılar, Allah'a da'vet ma'nâsını mutazammın bulunan ezân-ı Muhammedî tarafına kulak asmadıkları ve namazı niyâzı terk ettikleri için, bu fiillerinin uğursuzluğu olarak onların başlarına bu belâ gelmiştir." Evâmir-i ilâhiyyeye itâat etmeyen bir kavmin mutlakā bir belâ-yı sûrîye dûçâr olacağına işâret buyurulur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

864. Onun uğursuzluğu gibi, Allah'a davet edici olan ezan tarafına niyaz götürmezlerdi. Bu şerefli beyitte, Pîr efendimiz (Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî) Mısırlıların başlarına gelen bu belanın bâtınî (içsel, gizli) sebebini keşfen (sezgi yoluyla) açıklarlar. Yani "O boyunları vurulan Mısırlılar, Allah'a davet anlamını içeren Muhammedî ezana kulak asmadıkları ve namazı, niyazı terk ettikleri için, bu fiillerinin uğursuzluğu olarak başlarına bu bela gelmiştir." İlahi emirlere itaat etmeyen bir kavmin mutlaka bir zahirî belaya uğrayacağına işaret buyrulur.

865. Mekkârın da'veti onları çekti; ey reşîd, şeytanın mekrinden kork ha!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

865. Mekr edenin daveti onları çekti; ey doğru yolda olan, şeytanın mekrinden kork!

"Reşîd" şeriat teriminde, malını koruma konusunda dikkatli davranarak, sefahat ve israftan sakınan kimsedir. Sefihin zıddıdır; akıllı ve kazanç ile fayda yolunu bilen kimsedir. Yani "Çok fazla mekr ve hile yapan Moğol'un daveti Mısırlıları yahut Firavun'un daveti İsraillileri kendi taraflarına çekti; bu sebeple bu gibi gözle görülen insan şeytanlarının ve gözle görülmeyen cin şeytanlarının mekr ve hilelerinden korkun!"

"Reşîd" ıstılâh-ı şer'îde, malını muhafaza husûsunda takayyud ederek, sefeh ve tebzîrden tevakkî eden kimsedir. Sefihin aksidir; âkil ve kâr ve fâide yolunu bilen kimsedir. Ya'nî "Pek ziyâde mekr ve híle yapıcı olan Moğol'un da'veti Mısırlılar'ı veyâhud Fir'avn'ın da'veti İsrailliler'i kendi taraflarına çekti; binâenaleyh bu gibi göz ile görülen insan şeytanlarının ve göz ile görülmeyen cin şeytanlarının mekir ve hilelerinden korkun!"

866. Fakîrlerin ve muhtaçların sesini işit, tâ ki senin kulağın hîlekârın sesini tutmasın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

866. Fakirlerin ve muhtaçların sesini işit ki senin kulağın hilekârın sesini tutmasın.

Yani "Senin kulağına bu gibi hilekârların sesi etki etmemesini istersen, ey hâli vakti yerinde olan zengin efendi, fakirlerin ve muhtaçların seslerini ve dertlerini dinle; ve mümkün olduğu kadar onlara çare bulmaya gayret et! Senin bu fiilinin bereketleriyle senin kulağını bu gibi hilekârların sesinden korusun."

Ya'nî "Senin kulağına bu gibi hílekârların sesi te'sîr etmemesini istersen, ey hâli vakti yerinde olan zengîn efendi, fakîrlerin ve muhtâçların seslerini ve derdlerini dinle; ve mümkin olduğu kadar onlara çâre-sâz olmağa gayret et! Senin bu fiilin berekâtıyla senin kulağını bu gibi hílekârların sesinden muhâfaza buyursun."

867. Vakıâ dilenciler tama'kâr ve çirkin huyludurlar; sen gönül sahibini şikemhârların içinde ara!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

867. Gerçekte dilenciler tamahkâr ve çirkin huyludurlar; sen gönül sahibini oburların içinde ara!

Gerçekte senin zannettiğin gibi, dilencilerin pek çoğu tamahkârdır; ve para toplamaya çalışan çirkin huylu kimselerdir. Fakat gönül sahibi olan Allah dostları genellikle bu gibi zelil zümre arasına karışıp, kendilerini halkın gözünden gizlerler; ve onlar bu dilencilerin ahlakından temiz ve arınmışlardır. Bu sebeple hallerini iyice bilmediğin bir dilenciye hakaretle bakma; ve bu gibi Allah dostlarını bu oburların ve dilencilerin arasında ara!

Vâkıā senin zannın gibi, dilencilerin pek çoğu tama'kârdır; ve cem'-i nukūda sâî çirkin huylu kimselerdir. Fakat gönül sâhibi olan evliyâ-yı Hak alelekser bu gibi zelîl zümre arasına karışıp, kendilerini nazar-ı halktan setr ederler; ve onlar bu dilencilerin ahlâkından pâk ve münezzehdirler. Binâenaleyh ahvâlini iyice bilmediğin bir sâile nazar-ı hakäretle bakma; ve bu gibi evliyâyı bu löpçülerin ve cerrârların arasında ara!

868. Denizin dibinde güher, taşlar ile beraberdir; ayıblar arasında fahrlar vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

868. Denizin dibinde inci, taşlarla beraberdir; ayıplar arasında övünülecek şeyler vardır.

Nasıl ki kıymetli inciler denizin dibinde, kıymetsiz taşlar arasında bulunur. Varlıklarıyla övünülen kimseler, varlıkları insan topluluğu arasında ayıp ve leke olan kimseler arasında yaşarlar.

Nitekim kıymetli inciler denizin dibinde, kıymetsiz taşlar arasında bulunur. Vücûdlarıyla iftihâr olunan kimseler, vücûdları cem'iyyet-i beşeriyye arasında ayıb ve leke olan kimseler arasında yaşarlar.

869. İmdi İsrâîlîler sabahtan meydan tarafına koşucu olarak kaynaştılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

869. Şimdi İsrailoğulları sabahtan meydan tarafına koşarak akın ettiler.

870. Vaktâki o, onları hîleler ile meydana götürdü, yüzünü onlara çok taze gösterdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

870. O, onları hilelerle meydana getirdiğinde, yüzünü onlara çok taze gösterdi.

Firavun, İsrailoğulları'nın bütün fertlerini böyle bir hile ile bir araya topladı ve şimdiye kadar onlara göstermediği taze ve güler yüzlü bir çehre gösterdi.

Fir'avn, bilcümle Benî İsrâîl efrâdını böyle bir hîle ile meydana topladı ve şimdiye kadar onlara göstermediği bir tâze ve beşûş yüz gösterdi.

871. Dildarlıklar etti ve bahşişler verdi; o kubâd onlara hem atâ, hem va'dler etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

871. Gönül alıcılıklar etti ve bahşişler verdi; o hükümdar onlara hem bağışlar, hem vaatler etti.

"Kubâd" padişah ve hükümdar anlamındadır. O Mısır padişahı olan Firavun, İsrailoğullarının gönüllerini alacak bir şekilde davrandı ve bahşişler verdi; onlara hem böyle ihsanlarda bulundu, hem de gelecekte daha büyük lütuflarda bulunacağını vaat etti.

"Kubâd" pâdişâh ve hükümdâr ma'nâsınadır. O Mısır pâdişâhı olan Fir'avn, İsrâîlîler'in gönüllerini alacak bir sûretde muâmele etti ve bahşişler verdi; onlara hem böyle ihsânlar etti, hem de âtîde daha büyük lutuflarda bulunacağını va'd etti.

872. Ondan sonra "Canlarınız için, bu gece hepiniz meydanda uyuyunuz!" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

872. Ondan sonra "Canlarınız için, bu gece hepiniz meydanda uyuyunuz!" dedi.

Firavun bu ihsanları yaptıktan sonra onlara, "Tarafımdan canlarınıza ulaşacak lütuf ve iyiliğin devamı için, bu gece hepiniz bu meydanda yatınız ve hiçbiriniz evlerinize gitmeyiniz!" dedi.

Fir'avn bu ihsânları yaptıktan sonra onlara, "Tarafımdan canlarınıza vâsıl olacak lutuf ve âtıfetin devâmı için, bu gece hepiniz bu meydanda yatınız ve hiçbiriniz evlerinize gitmeyiniz!" dedi.

873. Ona: "Hizmetler edelim, eğer sen istersen, bir ay burada sâkin oluruz," diye cevâb verdiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

873. Ona: "Hizmetler edelim, eğer sen istersen, bir ay burada kalırız," diye cevap verdiler.

Çünkü Mısır gibi sıcak bir memlekette gece dışarıda yatmak zor bir şey değildi.

Zîrâ Mısır gibi sıcak bir memlekette gece meydanda yatmak güç bir şey değil idi.

## Fir'avn'ın haml gecesinde, Benî İsrâîl'in kadınlarından tefrîkı sebebiyle meydandan şehre şâd olarak rücû'u

874. Şah "Bu gece haml gecesidir ve kadınlardan uzaktırlar" diye şadman olarak avdet etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

874. Şah "Bu gece hamile kalma gecesidir ve kadınlardan uzaktırlar" diye sevinerek geri döndü.

Firavun bu hilesini tamamladıktan sonra "Oh! Bu gece müneccimlerin haber verdiği kişinin ana rahmine düşeceği bir gecedir; ben ise İsrailoğulları'nı evlerinden meydana topladım ve kadınlarından uzaklaştırdım. Bu gelecek kişinin artık ana rahmine düşme ihtimali kalmadı" diye sevinerek şehirde sarayına geri döndü.

Fir'avn bu hilesini itmâm ettikten sonra "Oh! bu gece müneccimlerin haber verdiği kimsenin ana rahmine düşeceği bir gecedir; ben ise Benî İsrail'i evlerinden meydana topladım ve kadınlarından uzaklaştırdım. Bu gelecek şahsın artık ana rahmine düşmek ihtimali kalmadı" diye sevinerek şehirde sarayına avdet etti.

875. Onun hazini olan İmrân dahi onun hizmetinde, onun karîn-i sohbeti olarak beraber şehre geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

875. Onun hazinedarı olan İmran da onun hizmetinde, onun sohbet arkadaşı olarak beraber şehre geldi.

Firavun'un hazinedarı olan İmran da, İsrailoğullarından olduğu için o da Firavun'un hizmetinde ve onun sohbetine yakın olarak şehre beraber geldi ve o da evine ve eşinin yanına gitti.

Fir'avn'ın hazînedârı olan İmrân dahi, Benî İsrâîl'den olduğu cihetle o da Fir'avn'ın hizmetinde ve onun sohbetine mukärin olarak şehre beraber geldi ve o da evine ve zevcesinin nezdine gitti.

876. Dedi: "Ey İmrân! Sen bu kapı üzerinde yat; sakın kadın tarafına gitme ve sohbet isteme!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

876. Dedi: "Ey İmrân! Sen bu kapı üzerinde yat; sakın kadın tarafına gitme ve sohbet isteme!"

Firavun, hazinedarı olan İmrân'a dedi ki: "Ey İmrân! Sen de bu gece sarayda yat, sakın evine ve eşin tarafına gitme ve onunla evlilik ilişkisinde bulunma!"

Fir'avn, hazînedârı olan İmrân'a dedi ki: "Ey İmrân! Sen de bu gece sarayda yat, sakın evine ve zevcen tarafına gitme ve onunla muâmele-i zevciyyede bulunma!"

877. Dedi: "Senin bu dergâhın üzerinde uyurum; senin dil-hâhından başka şey düşünmem."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

877. Dedi: "Senin bu dergâhının üzerinde uyurum; senin gönlünün istediğinden başka bir şey düşünmem."

878. İmrân dahi İsraîlîler'den idi; fakat Fir'avn'ın kalbi ve canı idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

878. İmran da İsrailoğullarından idi; fakat Firavun'un kalbi ve canı idi.

Yani "İsrailoğulları fertlerinden hiçbirinin Firavun'un huzurunda bulunma yetkisi yok idiyse de, İmran, zekâsı, dirayeti ve sadakati sebebiyle bu yasaktan ayrı tutulmuştu ve Firavun'un pek çok makbulü ve gözdesi idi."

Ya'nî "Efrâd-1 Benî İsrail'den hiçbirinin Fir'avn'ın huzûrunda bulunmak selâhiyyeti yok idiyse de, İmrân, zekâsı ve dirâyeti ve sadâkati hasebiyle bu yasaktan müstesnâ idi ve Fir'avn'ın pek ziyâde makbûlü ve gözdesi idi."

879. Ne vakit zannederdi ki, o isyan etsin; o ki Fir'avn'ın canının korkusudur, onu yapsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

879. O, ne zaman zannederdi ki isyan etsin; o ki Firavun'un canının korkusudur, onu yapsın.

Firavun, bu kadar sadakati olan İmran'ın kendisine isyan ve muhalefet edeceğini ve canının korktuğu o gecedeki zevciyet muamelesinde bulunacağını asla aklına bile getirmezdi.

Fir'avn, bu kadar sadâkati olan İmrân'ın kendisine isyân ve muhalefet edeceğini ve canının korktuğu o gecedeki muâmele-i zevciyyede bulunacağını aslâ hatırına bile getirmezdi.

## İmrân'ın Mûsâ'nın anasıyla cem' olması ve Mûsâ (a.s.)a hâmile olması

880. Şah gitti ve o, o dergâh üzerinde uyudu; eşi, onu görmek için gece yarısı geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

880. Şah gitti ve o, o dergâh üzerinde uyudu; eşi, onu görmek için gece yarısı geldi.

Firavun, alınan ayırma tedbirinden memnun bir şekilde harem dairesine gitti ve İmran da sarayda kendisine gösterilen yerde yatıp uyudu. Herkes uyuyup, ortalık sakinleştikten sonra, İmran'ın eşi, eşini görmek için gece yarısı geldi. Bu ifadeden İmran'ın eşinin de sarayda oturduğu anlaşılmaktadır.

"Fir'avn, yapılan tefrîk tedbîrinden memnûnen harem dâiresine gitti ve o İmrân dahi sarayda kendisine gösterilen mahalde yatıp uyudu. Herkes uyuyup, el etek çekildikten sonra, İmrân'ın zevcesi, zevcini görmek için gece yarısı geldi." Bu beyândan İmrân'ın zevcesinin de sarâyda sâkin olduğu anlaşılmaktadır.

881. Kadın onun üzerine düştü ve onun dudağını öptü; o gece içinde onu uykudan sıçrattı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

881. Kadın onun üzerine düştü ve onun dudağını öptü; o gece içinde onu uykudan sıçrattı.

Allah tarafından kadına kocasının sevgisi üstün geldi ve gece yarısı İmran uyurken gelip onun dudaklarını öptü; bu temasıyla İmran'ı uykusundan sıçrattı.

Min-tarafillâh kadına zevcinin muhabbeti galebe etti ve gece yarısı İmrân uyurken gelip onun dudaklarını öptü; bu temâsıyla İmrân'ı uykusundan sıçrattı.

882. O uyandı ve kadını, dudağından, onun dudağı üzerine bûse yağdırıcı olduğu halde latîf gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

882. O uyandı ve kadını, dudağından, onun dudağı üzerine öpücük yağdırıcı olduğu halde hoş gördü.

İmran uyandı ve eşinin dudağının kesintisiz öpücükler yağdırıcı olmasından içi gıcıklanarak onu hoş gördü ve şehveti üstün geldi.

İmrân uyandı ve zevcesinin dudağı lâ-yenkatı' bûseler yağdırıcı olmasından içi gıcıklanarak latîf gördü ve şehveti galebe etti.

883. İmrân dedi: "Bu zaman niçin geldin?" "Şevkden ve Hakk'ın kazâsından!" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

883. İmran dedi: "Bu zaman niçin geldin?" "Şevkten ve Hakk'ın kazâsından!" dedi.

İmran eşine "Bu tehlikeli zamanda niçin benim yanıma geldin?" diye sordu. Eşi de, "İçimde seninle temas için bir şevk oluştu ve bu şevk, ilâhî kazâ ve Rabbânî hükmün gereğindendir" diye cevap verdi.

İmrân zevcesine "Bu tehlikeli zamanda niçin benim yanıma geldin?" diye sordu. Zevcesi de, "İçimde seninle temâs için bir şevk hâsıl oldu ve bu şevk, kazâ-yı ilâhî ve hükm-i Rabbânî iktizâsındandır" diye cevâb verdi.

884. Adam, onu muhabbetten kucağına çekti; o demde nefsiyle cenge gelmedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

884. Adam, onu sevgiden kucağına çekti; o anda nefsiyle savaşa girişmedi.

Yani "İmran'ın karısına olan sevgisinden ve şehvetinin üstün gelmesinden dolayı, dayanamayıp hemen kucağına çekti ve o anda bu tehlikeli zamanın başına getireceği belayı muhakeme edip nefsiyle mücadele etmeye güç yetiremedi." Nasıl ki şehvetin üstün gelmesiyle dağ keçisinin kendisini iki dağ arasındaki uçuruma attığı, kıssada geçmişti.

Ya'nî "İmrân zevcesine muhabbetinden ve şehvetinin galebesinden dolayı, dayanamayıp hemen kucağına çekti ve o anda bu tehlikeli zamânın başına getireceği belâyı muhâkeme edip nefsiyle mücâhedeye kādir olamadı." Nitekim şehvet galebesiyle dağ keçisinin kendisini iki dağ arasındaki uçuruma attığı, kıssada geçmiş idi.

885. Onunla çift oldu; emâneti tevdî etti, ba'dehû ona dedi: "Ey kadın, bu kâr-ı akıl değildir!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

885. Onunla çift oldu; emaneti teslim etti, sonra ona dedi: "Ey kadın, bu akıl işi değildir!"

Nihayet İmran eşiyle evlilik ilişkisinde bulundu ve onun vücuduna ilahi emanet olan Musa (a.s.)'ın nutfesini teslim etti; bu şekilde şehvet hissi kaybolup, aklı başına geldikten sonra eşine dedi ki: "Ey kadın, bu yaptığımız iş, bu zamanda aklın işi değildir."

Nihâyet İmrân zevcesiyle muâmele-i zevciyyede bulundu ve onun vücûduna emânet-i ilâhiyye olan Mûsâ (a.s.)ın nutfesini tevdî etti; bu sûretle hiss-i şehvet zâil olup, aklı başına geldikten sonra zevcesine dedi ki: "Ey kadın, bu yaptığımız iş, bu zamanda aklın işi değildir."

886. Bir demir, bir taş üzerine çarptı ve ateş doğdu; bir ateş ki şahdan ve onun mülkünden kin çekicidir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

886. Bir demir, bir taş üzerine çarptı ve ateş doğdu; bir ateş ki şahtan ve onun mülkünden kin çekicidir.

Bu yaptığımız iş ona benzer ki, bir demir ve çelik çakmak taşı üzerine çarptı; bu çarpışmadan bir ateş çıktı ve o ateş Firavun'dan ve onun mülkünden kin çekici ve onun kendini ve mülkünü harap edicidir.

"Bu yaptığımız iş ona benzer ki, bir demir ve çelik çakmak taşı üzerine çarpttı; bu müsâdemeden bir ateş çıktı ve o ateş Fir'avn'dan ve onun mülkünden kin çekici ve onun kendini ve mülkünü harâb edicidir."

887. "Ben bulut gibiyim, sen zemîn ve Mûsâ nebât. Hak satrancın şâhı ve biz matız mat!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

887. "Ben bulut gibiyim, sen zemin ve Musa bitki. Hak satrancın şahı ve biz matız mat!"

Bu şerefli beyit İmran'ın dilinden Hz. Pir efendimiz tarafından söylenmiştir: "Ey eşim, ben bulut gibiyim; sen de yeryüzü gibisin; ve Musa da yerden biten bitki gibidir. Bulut yağmur getirip, yeryüzünden bitkinin bitmesine sebep olduğu gibi, ben de senin cisim yeryüzünden bitki gibi olan Hz. Musa'nın bitmesine sebep olurum. Ve bu izafî varlık âlemi bir satranç tahtasına benzer; Hak'ın hakiki varlığı o tahta üzerinde, satranç tahtası üzerindeki şahtır ve üstün gelendir. Nasıl ki ayet-i kerimede وَاللّٰهُ غَالِبٌ عَلٰى اَمْرِهٖ (Yûsuf, 12/21) yani "Yüce Allah emri üzerinde üstün gelendir" buyurulur; ve bizim izafî varlıklarımız ise, o şahın karşısında mat ve yeniktir."

Bu beyt-i şerîf Imrân'ın lisânından Hz. Pîr efendimiz tarafındandır: "Ey zevcem, ben bulut gibiyim; sen de arz gibisin; ve Mûsâ dahi yerden biten nebât gibidir. Bulut yağmur getirip, arzdan nebâtın bitmesine sebeb olduğu gibi, ben de senin arz-ı cisminden nebât gibi olan Hz. Mûsâ'nın bitmesine sebeb olurum. Ve bu vücûd-ı izâfî âlemi bir satranç tahtasına benzer; vücûd-1 hakîkî-i Hak o tahta üzerinde, satranç tahtası üzerindeki şâhdır ve gâlibdir. Nitekim âyet-i kerimede و الله غالب على أمره (Yûsuf, 12/21) ya'nî "Allah Teâlâ emri üzerinde gâlibdir" buyurulur; ve bizim vücûdât-ı izâfiyyemiz ise, o şâhın muvâcehesinde mât ve mağlûbdur."

888. "Ey arûs, matı ve galibi şahdan bil; onu bizden bilme, bize teessüf etme!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

888. "Ey gelin, yenilgiyi ve galibiyeti şahtan bil; onu bizden bilme, bize üzülme!"

"Mat" ve "bürd" satranç oyunu terimlerindendir. "Mat" yenilmiş ve "bürd" galip demektir. "Ey Hakk'ın cemâlî tecellîsinin (güzelliğinin görünüşünün) mazharı (ortaya çıktığı yer) olup, gelin gibi olan eşim! Bu izafî varlık âlemindeki galibiyeti ve yenilgiyi, gerçek şah olan Hak'tan bil. O iki hâli, bizim vehmedilmiş olan izafî varlıklarımızdan bilip boş yere üzülme; gerçek fail ancak Hak'tır."

"Mat" ve "bürd" şatranc oyunu ıstılâhındandır. "Mat" mağlûb ve "bürd" gâlib demektir. "Ey Hakk'ın tecellî-i cemâlîsinin mazharı olup, gelin gibi olan zevcem! Bu vücûd-ı izâfî âlemindeki gâlibiyyet ve mağlûbiyyeti, şâh-ı hakiki olan Hak'dan bil. O iki hâli, bizim mevhûm olan vücûdât-ı izâfiyye[miz]den bilip beyhûde teessüf etme; fâil-i hakîkî ancak Hak'dır."

889. "Bu o şeydir ki, Fir'avn ondan korkardı, senin çiftin olduğum bu dem vâr oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

889. "Bu o şeydir ki, Firavun ondan korkardı, senin eşin olduğum bu an var oldu."

"Bu bizim fiilimiz öyle bir fiildir ki, Firavun o fiilin meydana gelmesinden ve sonucundan korkardı. Seninle evlilik ilişkisinde bulunduğum bu anda, onun korktuğu fiil ve sonuç meydana geldi; ve Firavun'un bu fiil ve sonucun gerçekleşmemesi için yaptığı fedakârlıkların hepsi boşa gitti."

"Bu bizim fiilimiz öyle bir fiildir ki, Fir'avn o fiilin vukû'undan ve netîcesinden korkar idi. Seninle muâmele-i zevciyyede bulunduğum bu anda, onun korktuğu fiil ve netîce hâsıl oldu; ve Fir'avn'ın bu fiil ve netîce vâki' olmamak için yaptığı fedakârlıkların hepsi boşa gitti."

## İmran'ın zevcesine mücâmaatdan sonra: "Sen beni görmemiş olasın!" diye vasiyet etmesi

890. "Zâhir kılma; hiç bunlardan dem vurma, tâ ki benim ve senin üzerine yüz hüzün gelmesin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

890. "Zahir kılma; hiç bunlardan dem vurma, tâ ki benim ve senin üzerine yüz hüzün gelmesin!"

"Ey eşim, sakın aramızda meydana gelen bu yakınlaşmayı ortaya çıkarma; ve hem senin hem de benim üzerimize birçok belâlar gelmemesi için, bu hallerden hiçbir kimseye bir şey söyleme!"

"Ey zevcem, sakın aramızda vâki' olan bu mukâreneti meydana çıkarma; ve hem senin ve hem de benim üzerimize birçok belâlar gelmemek için, bu hallerden hiçbir kimseye bir şey söyleme!"

891. "Bunun âsârı âkıbet zâhir olur; ey nâzenîn, mâdemki alâmetleri erişti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

891. "Bunun eserleri sonunda ortaya çıkar; ey nazenin, mademki alametleri erişti."

"Ey nazenin eşim, mademki müneccimler böyle bir çocuğun ortaya çıkış alametlerini keşfedip haber verdiler ve bu müneccimlere bu çocuğun ortaya çıkış alametleri erişti ve açığa çıktı, bunun nutfesinin ana rahmine düşmesinin eserleri de felekte sonunda ortaya çıkar."

"Ey nâzenîn olan zevcem, mâdemki müneccimler böyle bir çocuğun zuhûru alâmetlerini keşf edip, ihbâr ettiler ve bu müneccimlere bu çocuğun zuhûru alâmetleri erişti ve münkeşif oldu, bunun nutfesinin ana rahmine düşmesinin âsârı da felekde âkıbet zâhir olur."

892. Derhal meydan tarafından, halktan na'ralar erişti ve hava doldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

892. Hemen meydan tarafından, halktan çığlıklar geldi ve hava doldu.

İmran eşine bu sözleri söyler söylemez, halkın toplandığı meydan tarafından, halkın çığlıkları ve yaygaraları koptu ve esintili hava bu yaygaralar ile doldu.

Cenâb-ı Pîr efendimiz bu yüce beyitte, sesin yayılma aracı olarak esintili havaya işaret buyururlar. Ve bu çığlıklar üzerine İmran'ın eşinin de kaçmış olması doğaldır.

İmrân zevcesine bu sözleri söyler söylemez, halkın müctemi' olduğu meydan tarafından, halkın na'raları ve yaygaraları koptu ve hevâ-yı nesîmî bu yaygaralar ile doldu.

Cenâb-ı Pîr efendimiz bu beyt-i şerîfde, sadânın vâsıta-i intişârı, hevâ-yı nesîmî olduğuna işâret buyururlar. Ve bu na'ralar üzerine İmrân'ın zevcesinin de kaçmış olması tabîîdir.

893. Şâh o zaman o heybetten, "Agâh olun, bu gulguleler nedir?" diye, yalın ayak dışarıya fırladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

893. Şah o zaman o heybetten, "Uyanık olun, bu gürültüler nedir?" diye, yalın ayak dışarıya fırladı.

894. "Meydan tarafından ne ses ve feryaddır ki, onun heybetinden cinnî ve şeytan ürker?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

894. "Meydan tarafından gelen bu ses ve feryat nedir ki, onun heybetinden cin ve şeytan ürker?"

Firavun, bu yaygaraların ardından ürktü: "Yahu! Bu heybetli gürültü ve meydan tarafından gelen bu ses ve feryat nedir ki, onun heybetinden ve dehşetinden cinler ve şeytanlar bile ürker," diyerek yalın ayak, harem dairesinden dışarı fırladı.

Fir'avn, bu yaygaraları müteâkib ürkttü: "Yahu! bu heybetli gulgule ve meydan tarafından gelen bu ses ve feryâd nedir ki, onun heybetinden ve dehşetinden cinnîler ve şeytanlar bile ürker," diyerek yalın ayak, harem dâiresinden dışarıya fırladı.

895. İmran dedi: "Şahımıza ömr olsun; İsrâîlîler kavmi senden şaddırlar!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

895. İmran dedi: "Şahımıza ömürler olsun; İsrailoğulları kavmi senden şaddırlar!"

İmran, Firavun'un sorusuna cevap olarak dedi ki: "Şahımızın ömrü çok olsun, İsrailoğulları senden şad ve memnundurlar."

"İmrân Fir'avn'ın suâline cevâben: "Şâhımızın ömrü çok olsun, Benî İsrâîl senden şâd ve memnûndurlar."

896. "Şahın ihsanından şâdî ediyorlar; oynuyorlar ve ellerini çırpıyorlar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

896. "Şahın ihsanından dolayı seviniyorlar; oynuyorlar ve ellerini çırpıyorlar."

"İsrailoğulları şahımızın ihsanlarından dolayı sevinç gösteriyorlar ve ellerini çırparak dans ediyorlar."

"Benî İsrâîl şâhımızın ihsanlarından dolayı, ızhâr-ı meserret ediyorlar ve ellerini çırparak raks ediyorlar."

897. Dedi: "Ola ki bu olsun, ammâ velâkin vehim ve endîşe beni iyi doldurdu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

897. Dedi: "Ola ki bu olsun, ammâ velâkin vehim ve endîşe beni iyi doldurdu."

Firavun İmran'a cevap olarak dedi: "Evet, senin bu dediğin olabilir, ama bu gürültü benim vehmimi (sanı, zan) ve düşüncemi pek çok tahrik etti ve kalbimi, benim korktuğum şeyin vehmi ve düşüncesi gereği gibi doldurdu."

Fir'avn İmrân'a cevâben dedi: "Evet senin bu dediğin olabilir ammâ, ve fakat bu gürültü benim vehmimi ve düşüncemi pek ziyâde tahrík etti ve kalbimi, benim korktuğum şeyin vehmi ve düşüncesi gereği gibi doldurdu."

## Fir'avn'ın o sesten korkması

898. Bu ses benim canımı başkalaştırdı; acı olan gamdan ve kederden beni ihtiyarlattı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

898. Bu ses benim canımı başkalaştırdı; acı olan gamdan ve kederden beni ihtiyarlattı.

899. Şah doğurma vaktinde hâmile gibi, bütün gece ileri ve geri gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

899. Şah, doğum vaktinde hamile gibi, bütün gece ileri ve geri gitti.

Firavun, doğum sancısı tutmuş bir kadın gibi, bütün gece bir türlü uyuyamayıp ileri geri gezindi.

Fir'avn, ağrısı tutmuş bir kadın gibi, bütün gece bir türlü uyuyamayıp ileri geri gezindi.

900. Her zaman derdi ki: "Ey İmrân, bu na'ralar beni yerimden pek götürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

900. Her zaman derdi ki: "Ey İmrân, bu na'ralar beni yerimden pek götürdü.

Fir'avn, o gece gezindiği sırada İmrân'a zaman zaman derdi ki: "Ey İmran, bu heybetli na'ralar ve feryatlar, benim kalbimin sağlamlığını yerinden sarstı."

Fir'avn, o gece gezindiği esnâda İmrân'a vakit vakit derdi ki: "Ey İmran, bu heybetli na'ralar ve feryâdlar, benim kalbimin metânetini yerinden sarstı."

901. Miskin İmran'ın takatı yok ki, nihayet ihtilât-ı çifti açık söylesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

901. Miskin İmran'ın takati yok ki, nihayet çiftleşme karışımını açıkça söylesin.

Miskin ve âciz olan İmran'ın, güçlü olan Firavun'a karşı gücü ve takati yoktu ki, eşiyle gerçekleşen temas ve çiftleşmesini açıkça söyleyebilsin de, desin:

Miskin ve âciz olan İmrân'ın, kavî olan Fir'avn'a karşı tâkatı ve mecâli yok idi ki, zevcesiyle vâki' olan temâs ve ihtilâtını açıkça söyleyebilsin de, desin:

902. Ki: "İmran'ın kadını, İmran'a dâhil oldu, ta ki Mûsa'nın yıldızı zâhir oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

902. Şöyle ki: "İmran'ın kadını, İmran'a dâhil oldu, tâ ki Musa'nın yıldızı ortaya çıktı."

"Hazîden" bir köşeye girmek ve köşede saklanmak anlamındadır. Burada cinsel ilişkiden kinayedir. Yani İmran diyemezdi ki, "İmran'ın kadını, İmran'ın yanına gelip, eşlik ilişkisinde bulundu ve neticede Musa (a.s.)'ın yıldızı ortaya çıktı."

"Hazîden" bir köşeye girmek ve köşede saklanmak ma'nâsınadır. Burada cimâ'dan kinâyedir. Ya'nî İmrân diyemez idi ki, “İmrân'ın kadını, İmrân'ın yanına gelip, muâmele-i zevciyyede bulundu ve neticede Mûsâ (a.s.)ın yıldızı zâhir oldu."

903. Her peygamber ki rahme geldi, onun yıldızı çerh üzerinde müntecim olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

903. Rahme düşen her peygamberin yıldızı gökyüzünde parlar.

"Müntecim" parlayan ve parlak demektir. Bilinmeli ki, astronomi ilminin verebildiği bilgiler, uzayın sonsuz olması, görünen yıldızların her birinin büyük kürelerden ibaret bulunması, bu kürelerin oluşumları hakkındaki çıkarımsal varsayımlar ve onların dönüş ve hareketleri gibi genel bilgilerden ibarettir. Bu yıldızlardan her birinin ortaya çıkış sebepleri ve üzerlerindeki yaratılmışların şekil ve türleri hakkındaki bilgiler, dünya ehli için tamamen bilinmezdir. Bazı ilimler vardır ki, zahir ehli (dış görünüşe önem verenler), maddî bağlantılarına vakıf olmadıkları için onları inkâr ederler. Nitekim bu tür ilimler zümresine dahil olan ve bakırı, gümüşü ve cıvayı altın yapmaktan ibaret bulunan kimya ve iksir ilmini, yakın zamanlara kadar inkâr ve hurafelerden sayarlardı. Elektron teorisi keşfedilince, bu inkâr da ortadan kalktı. Bunun gibi zahir ehli katında hurafelerden sayılan bir de "ilm-i nücûm" (yıldızlar ilmi, astroloji) vardır ki, bu ilim, erbabı (uzmanları) katında bilinir; ve ondan gelecekteki olayları keşfederler.

Bu meselenin hakikati şudur ki, gerçek varlık birdir ve sonsuzdur ve sonsuz uzay, varlığın ta kendisidir. Bu varlıkta oluşan maddî suretler, o gerçek varlığın bağıntılarından olup, onun isim ve sıfatlarının tecellileridir; ve hepsinin hakikatleri bir olduğundan, hepsinin arasında bağlar ve münasebetler vardır. İşte bu ilm-i nücûm, bu bağların bazılarının keşfinden ibarettir. Ve kendi vehmî varlıklarından fani olup gerçek varlık ile baki olan kâmillerin (olgun insanların) keşfi, bu ilm-i nücûm erbabının keşfinden daha yüce ve daha gerçektir ve onlarda hata olmaz. İlm-i nücûm erbabının keşfinde ve tedbirlerinde hata olur. Bu sebeple her peygamberin yıldızının parlaması meselesi dahi, zahirî ilimler erbabı katında keşfedilmiş bir şey olmadığından, cehalete dayanarak inkâra yer yoktur.

"Müntecim" tâbân ve parlak demektir. Ma'lûm olsun ki, ilm-i hey'etin verebildiği ma'lûmât fezânın nâmütenâhî olması ve görünen yıldızlardan her birinin cesîm kürelerden ibâret bulunması ve bu kürelerin teşekkülleri hakkındaki faraziyyât-ı istidlâliyyeleri ve onların devir ve hareketleri gibi ma'lûmât-ı umûmiyyeden ibârettir. Bu yıldızlardan her birinin sebeb-i hudûslarına ve üzerlerindeki mahlûkātın eşkâl ve envâ'ına dâir olan bilgiler, ehl-i arz için kâmilen meçhüldür. Ba'zı ulûm vardır ki, ehl-i zâhir, irtibâtât-ı maddiyyelerine vakıf olmadıkları için, onları inkâr ederler. Nitekim bu nevi' ulûm zümresine dâhil ve bakırı ve gümüşü ve cıvayı altın yapmaktan ibâret bulunan kimyâ ve iksîr ilmini, yakın vakitlere kadar inkâr ve hurâfâttan addederler idi. Vaktâki elektron nazariyyesi keşf olundu, bu inkâr da bertaraf oldu. Bunun gibi ehl-i zâhir indinde hurâfâtdan addolunan bir de "ilm-i nücûm" vardır ki, bu ilim, erbâbı indinde ma'lûmdur; ve ondan hâdisât-ı müstakbeleyi keşfederler.

Bu mes'elenin hakikati budur ki, vücûd-ı hakîkî birdir ve nâmütenâhîdir ve fezâ-yı bî-nihâye, ayn-ı vücuddur. Bu vücûdda tekevvün eden suver-i maddiyye, o vücûd-ı hakîkînin izâfâtından olup, onun mezâhir-i esmâ ve sıfâtıdır; ve hepsinin hakikatleri bir olduğundan, kâffesinin arasında revâbıt ve münâsebât vardır. İşte bu ilm-i nücûm bu revâbıtın ba'zılarının keşfinden ibârettir. Ve kendi vücûd-ı vehmîlerinden fânî ve vücûd-ı hakîkî ile bâkî olan kâmillerin keşfi, bu ilm-i nücûm erbâbının keşfinden daha âlî ve daha hakîkî olup, onlarda hatâ olmaz. İlm-i nücûm erbâbının keşfinde ve tedbirlerinde hatâ olur. Binâenaleyh her peygamberin yıldızının parlaması mes'elesi dahi, ulûm-ı zâhiriyye erbâbı indinde mekşûf bir şey olmadığından, cehle müsteniden inkâra mahal yoktur.

## Gökyüzünde Mûsâ (a.s.)ın yıldızının peydâ olması ve meydanda müneccimlerin feryâdı

904. Fir'avn'ın ve onun mekrinin ve tedbirinin körlüğüne, onun o yıldızı felek üzerinde peydâ oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

904. Firavun'un ve onun hilesinin ve planının körlüğüne rağmen, onun o yıldızı felek üzerinde ortaya çıktı.

Firavun'un yaptığı hile ve planlara rağmen Musa'nın (a.s.) o yıldızı önce gökte belirdi.

Fir'avn'ın yaptığı mekr ü tedbirlere rağmen Mûsâ (a.s.)ın o yıldızı önce gökte zâhir oldu.

905. Gündüz oldu, ona dedi ki: "Ey İmrân git; o gulgulenin ve o sesin vâkıfı ol!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

905. Gündüz oldu, ona dedi ki: "Ey İmrân git; o gürültünün ve o sesin ne olduğunu öğren!"

Firavun geceyi vehim (kuruntu) içinde geçirdi; sabah olunca İmrân'a dedi ki: "Ey İmrân git, o geceki gürültü ve feryadın sebebini araştır!"

Fir'avn geceyi vehim içinde geçirdi; sabah olunca İmrân'a dedi ki: "Ey İmrân git, o geceki gürültü ve feryâdın sebebini tahkik et!"

906. İmran meydan tarafına sürdü ve dedi: "Bu ne gulgule idi, şâhenşâh uyuyamadı?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

906. İmran meydan tarafına sürdü ve dedi: "Bu ne gürültüydü, şahlar şahı uyuyamadı?"

907. Her müneccim başı açık ve elbisesi yırtık, mâtem ashabı gibi toprağa bulanmış.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

907. Her müneccim başı açık ve elbisesi yırtık, matem ehli gibi toprağa bulanmış.

"Azzâ" sıkıntılı yıla ve musibete sabretmek ve şiddet anlamındadır. Aslı şeddeli olup, şerefli beyitte şeddesiz geçmektedir; ve böyle de telaffuz edilir.

"Azzâ" sıkıntılı sene ve musîbete sabr etmek ve şiddet ma'nâsınadır. Aslı teşdîd ile olup, beyt-i şerîfde şeddesiz vâki'dir; ve böyle de telaffuz olunur.

908. Ashab-ı matem gibi sesleri ve düzenleri efgāndan tutulmuş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

908. Matem ehli gibi sesleri ve düzenleri feryattan tutulmuş.

Cenaze arkasından bağıran ve feryat eden matem ehli gibi, o müneccimlerin sesleri ve seslerinin düzeni ve ahenkleri kısılmış.

Cenâze arkasından bağıran ve feryâd eden ashâb-ı mâtem gibi o müneccimlerin sesleri ve seslerinin intizâm ve âhenkleri kısılmış.

909. Sakalları ve saçları yolunmuş ve yüzleri yırtılmış, başa toprak saçılmış, gözler kan dolu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

909. Sakalları ve saçları yolunmuş ve yüzleri yırtılmış, başa toprak saçılmış, gözler kan dolu.

Müneccimler sakallarını ve saçlarını yolmuşlar ve tırnaklarıyla yüzlerini yırtmışlar; başlarına toprak saçmışlar, gözlerinden kanlı yaşlar gelecek derecede ağlamışlar.

Müneccimler sakallarını ve saçlarını yolmuşlar ve tırnaklarıyla yüzlerini yırtmışlar; başlarına toprak saçmışlar, gözlerinden kanlı yaşlar gelecek derecede ağlamışlar.

910. Dedi: "Hayırdır; bu ne karışıklık ve hâldir, uğursuz olan sene kötü bir nişan mı veriyor?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

910. Dedi: "Hayırdır; bu ne karışıklık ve hâldir, uğursuz olan sene kötü bir nişan mı veriyor?"

İmrân müneccimlere dedi: "Hayrola, bu ne karışıklıktır ve sizin bu hâliniz nedir? Uğursuz olan bu senede kötü bir alâmet mi görüyorsunuz?"

İmrân müneccimlere dedi: "Hayrola, bu ne karışıklıktır ve sizin bu hâliniz nedir? Uğursuz olan bu senede fenâ bir alâmet mi görüyorsunuz?"

911. Özür getirdiler ve dediler: "Ey bey! Bizi onun takdîri esîr etti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

911. Özür getirdiler ve dediler: "Ey bey! Bizi onun takdîri esîr etti."

Müneccimler İmran'a karşı özür dileyip dediler ki: "Bu görünen uğursuzlukta bizim asla bir yapıp etmemiz ve kusurumuz yoktur; bizi Yüce Allah hazretlerinin takdîri esir ve âciz etti; ve tedbirlerimizi geçersiz kıldı."

Müneccimler İmrân'a karşı özür dileyip dediler ki: "Bu zâhir olan nühûsetde bizim aslâ sun' u kusûrumuz yoktur; bizi Hak Teâlâ hazretlerinin takdîri esîr ve âciz etti; ve tedbirlerimizi ibtâl eyledi."

912. "Gece, o çocuğun yıldızı, bizim körlüğümüze göğün alnı üzerinde âşikâr oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

912. "Gece, o çocuğun yıldızı, bizim körlüğümüze göğün alnı üzerinde âşikâr oldu."

"Bizim, onun ortaya çıkışını engellemek için aldığımız tedbirlere rağmen, bu gece şahın başına belâ olacak olan o çocuğun yıldızı gökyüzünde göründü."

"Bizim men'-i zuhûru hakkında ittihâz ettiğimiz tedbîrlere rağmen, bu gece şâhın başına belâ olacak olan o çocuğun yıldızı gökyüzünde zâhir oldu."

913. "O peygamberin yıldızı gökyüzüne vurdu; biz ağlamaktan, yıldız yağdırıcı olduk."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

913. "O peygamberin yıldızı gökyüzüne vurdu; biz ağlamaktan, yıldız yağdırıcı olduk."

Biz o zuhûr edecek peygamberin yıldızını görünce üzüntümüzden dolayı gözlerimizden yıldız gibi gözyaşlarını ağlamaktan yağdırıcı olduk.

"Biz o zuhûr edecek peygamberin yıldızını görünce teessürümüzden dolayı gözlerimizden yıldız gibi göz yaşlarını ağlamaktan yağdırıcı olduk."

914. İmrân hoş gönül ile şâd idi ve nifak cihetinden "Ah el-firâk!" diye, elini başına vurur idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

914. İmran hoş gönül ile şâd idi ve ayrılık cihetinden "Ah ayrılık!" diye, elini başına vurur idi.

İmran müneccimlerden bu sözü işitince, kendi soyundan şanlı bir peygamber geleceğine gönlü hoşlandı ve sevindi; ve fakat ikiyüzlülük ve gösteriş cihetinden Firavun tarafını tutarak "Ah ayrılık!" feryadıyla, ellerini başına vurur idi.

İmrân müneccimlerden bu sözü işitince, kendi sulbünden bir peygamber-i zîşân geleceğine gönlü hoşlandı ve sevindi; ve fakat nifāk ve gösteriş cihetinden Fir'avn tarafını iltizâm ederek "Ah el-firâk!" na'rasıyla, ellerini başına vurur idi.

915. İmran kendini pür gazab ve ekşi yüzlü etti; deliler gibi akılsız ve hûşsuz gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

915. İmran kendini öfkeli ve asık suratlı gösterdi; deliler gibi akılsız ve şuursuz gitti.

İmran, müneccimlere karşı görünüşte kendini çok öfkeli ve asık suratlı gösterdi ve deliler gibi akılsızca harekete başladı.

İmrân müneccimlere karşı zâhirde kendini pek öfkeli ve ekşi yüzlü gösterdi ve deliler gibi akılsızca harekete başladı.

916. Kendisini acemî etti ve sürdü; pek sert sözleri cem' üzerine okudu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

916. Kendisini acemi etti ve sürdü; pek sert sözleri topluluğa okudu.

Kendisini hiçbir şey bilmez bir acemi gibi gösterdi ve müneccimlerin topluluğu arasına sürüp gitti; ve onların topluluklarına hitaben pek sert sözler söyledi. "Acemi" söze muktedir olamayan ve açık ve fasih kelam söyleyemeyen kimse demektir. Burada cahil anlamı kastedilir.

Kendisini hiçbir şey bilmez bir acemî gibi gösterdi ve müneccimlerin cem'iyyeti arasına sürüp gitti; ve onların cem'iyyetlerine hitâben pek sert sözler söyledi. "A'cemî" söze muktedir olamayan ve açık ve fasih kelâm söyliyemeyen kimse demektir. Burada câhil ma'nâsı murâd buyurulur.

917. O kendisini türş ve gamlı yaptı; o tavla oyunlarını ters oynadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

917. O kendisini ekşi ve gamlı yaptı; o tavla oyunlarını ters oynadı.

İmran'ın kendisini ekşi yüzlü ve gamlı göstermesi bir sanattı; çünkü onun içi sevinçli ve dışı kederli bir halde olup, tavla oyunlarını ters oynadı.

İmrân'ın kendisini ekşi yüzlü ve gamlı göstermesi bir sanîa idi; zîrâ onun içi mesrûr ve dışı mağmûm bir halde olup, tavla oyunlarını ters oynadı.

918. Onlara dedi: "Benim şahımı aldattınız; hıyânetden ve tama'dan sabr etmediniz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

918. Onlara dedi: "Benim şahımı aldattınız; hıyanetten ve tamahkarlıktan sabredemediniz."

İmran şaha kendisinin özel yakınlığını açıklayarak, müneccimlere dedi: "Benim şahımı aldattınız; ona karşı hıyanet edip ilminizde keşfinizi tam olarak haber vermediniz ve sizi birisi bu sırrın ortaya çıkarılmamasını sağlamak için vaatlerle tamahlandırdı; siz de bu hıyanetten ve tamahkarlıktan sabredip nefsinizi engelleyemediniz." "Şigîften" karar kılmak, rahat etmek ve sabretmek demektir.

İmrân şâha kendisinin kurb-i husûsîsini beyân ederek, müneccimlere dedi: "Benim şâhımı aldattınız; ona karşı hıyânet edip ilminizde keşfinizi tamâm haber vermediniz ve sizi birisi bu sırrın meydana çıkarılmamasını te'mîn için mevâid ile ıtmâ' etti; siz de bu hıyânetden ve tama'dan sabr edip nefsinizi men' edemediniz." "Şigîften" karâr ve ârâm ve sabr etmek demektir.

919. "Şahı meydan tarafına kopardınız; şahımızın yüzünün suyunu döktünüz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

919. "Şahı meydan tarafına kopardınız; şahımızın yüzünün suyunu döktünüz."

"Şahımızı, kanunlara, örf ve âdetlere aykırı olarak, esirler topluluğuna göstermek için sarayından meydan tarafına çıkardınız ve esirler önünde onu zelil ettiniz ve İsrailoğulları'na karşı, onun itibarını zedelediniz."

"Şâhımızı kanun ve örf ve âdet hilâfında, üserâ tâifesine göstermek için sarayından meydan tarafına çıkardınız ve üserâ önünde zelîl ettiniz ve Benî İsrâîl'e karşı, yüzünün suyunu dökdünüz."

920. "Biz şahımızı gamlardan fariğ getiririz, diye tekeffül husûsunda elinizi göğsünüz üzerine vurdunuz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

920. "Biz şahımızı gamlardan uzak tutarız, diye garanti verme konusunda elinizi göğsünüze vurdunuz."

921. Şah dahi işitti ve dedi: "Ey hâinler! Ben sizi amansız asayım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

921. Şah da işitti ve dedi: "Ey hainler! Ben sizi amansız asayım."

Firavun da bu feryadın sebebini duydu ve müneccimlere (yıldız falcıları) hitaben dedi: "Ey hainler, ben sizi amansız astırıp idam edeyim de görün!"

Fir'avn dahi bu feryâdın sebebini duydu ve müneccimlere hitâben dedi: "Ey hâinler, ben sizi amansız astırıp i'dâm edeyim de görün!"

922. "Kendimi gülünecek mevki'e attım; malları düşmanlara fedâ ettim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

922. "Kendimi gülünç duruma düşürdüm; mallarımı düşmanlara feda ettim!"

923. "Nihayet ki bu gece İsrâîlîler'in hepsi, kadınların mülakatından uzak kaldılar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

923. "Sonunda bu gece İsrailoğulları'nın hepsi, kadınlarla birleşmekten uzak durdular."

924. "Mal ve yüz suyu gitti, iş de ham! Dostluk ve kerîmlerin ef'âli bu mu olur?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

924. "Mal ve itibar gitti, iş de yarım kaldı! Dostluk ve cömertlerin davranışları bu mudur?"

925. "Senelerce maaşlar ve hil'atler götürdünüz; memleketleri müsellem yer idiniz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

925. "Senelerce maaşlar ve hil'atler götürdünüz; memleketleri müsellem yer idiniz."

"İdrâr", sürekli ihsan demektir ki, birbirini takip eden maaşlar kastedilir.

"İdrâr" in'âm-ı dâim demektir ki, maâşât-ı mütevâliye murâd olunur.

926. "Reyleriniz ve hüneriniz ve nücûmunuz bu mu idi? Löpçülersiniz ve mekkârsınız ve uğursuzsunuz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

926. "Görüşleriniz, hüneriniz ve yıldızlarınız bu muydu? Löpçüsünüz, hilekârsınız ve uğursuzsunuz!"

"Tabla-hâr" bedava yiyen ve löpçü demektir.

"Tabla-hâr" bâd-ı hevâ [=bedâva] yiyici ve löpçü demektir.

927. "Ben sizi yırtayım ve ateş vurayım; yüzünüzü ve kulağınızı ve dudaklarınızı koparayım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

927. "Ben sizi yırtayım ve ateş vurayım; yüzünüzü ve kulağınızı ve dudaklarınızı koparayım!"

928. "Ben sizi ateşin odunu yapayım; geçmiş ayşınızı size nâhoş yapayım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

928. "Ben sizi ateşin odunu yapayım; geçmiş yaşayışınızı size nahoş yapayım!"

"Sizi türlü azaplarla kahredeyim ve ateşin odunu gibi yakayım ve sizin geçmiş tatlı ve zevkli yaşayışlarınızı size acı ve tatsız yapayım."

"Sizi envâ'-ı azâb ile kahredeyim ve ateşin odunu gibi yakayım ve sizin geçmiş tatlı ve zevkli yaşayışlarınızı size acı ve tatsız yapayım."

929. Secde ettiler ve dediler ki: "Ey hidiv! Eğer şeytan bizden bir nevbet galib oldu ise."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

929. Secde ettiler ve dediler ki: "Ey hidiv! Eğer şeytan bizden bir nevbet galip oldu ise."

"Hidiv" güçlü padişah ve yüce melik anlamındadır. Müfessirler (yorumcular) Firavun'un bu sorgulamalarına karşı, huzurunda secde ettiler ve dediler ki: "Ey yüce padişah, eğer bu tedbirimizde şeytan bu sefer bize galip geldi ise,"

"Hidîv" pâdişâh-ı kavî ve melik-i azîm ma'nâsınadır. Müneccimler Fir'avn'ın bu muâhazâtına karşı, huzûrunda secde ettiler ve dediler ki: "Ey pâdişâh-ı azîm, eğer bu tedbîrimizde şeytan bu kere bize gâlib geldi ise,"

930. "Senelerce belâları def' etmişiz; bizlerin yapmış olduğumuz şeyden vehim hayrandır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

930. "Senelerce belâları def ettik; bizim yaptıklarımızdan vehim hayrandır."

"Biz bu tedbirimizde mağlup olduysak da, mensup olduğumuz yıldız ilimleri sayesinde senin başına gelecek belâları senelerce def ettik; biz öyle şeyler yaptık ki, insanların vehimleri (sanıları) o şeyleri görüp hayrette kaldı." "Mâhâ" bizler demektir. Her ne kadar dil kuralına göre canlıların çoğulu "ân" ile gelirse de, bazı kere canlılar için de, cansızlara özgü olan "hâ" çoğul edatı kullanılır. Nitekim 920 numaralı beyitte "gamhâ" yerine "gamân" kullanılmıştır. Bazı nüshalarda "mâhâ" yerine "mâyân" da geçmektedir.

"Biz bu tedbîrimizde mağlûb olduk ise de, müntesib olduğumuz ulûm-ı nücûm sâyesinde senin başına gelecek belâları senelerce def' etmişiz; biz öyle şeyler yaptık ki, evhâm-ı beşer o şeyleri görüp hayretde kaldı." "Mâhâ" bizler demektir. Her ne kadar kāide-i lisâniyyeye göre zî-rûh olanların cem'i "ân" ile gelir ise de, ba'zı kere zî-rûh olanlar için de, gayr-i zî-rûh olanlara mahsûs olan "hâ" edât-ı cem'i müsta'meldir. Nitekim 920 numaralı beyitte "gamhâ" yerine "gamân" isti'mâl buyurulmuştur. Ba'zı nüshalarda "mâhâ" yerine "mâyân" da vâki'dir.

931. "Bizden fevt oldu ve onun hükmü zâhir oldu; onun nutfesi sıçradı ve rahimde gizlendi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

931. "Bizden fevt oldu ve onun hükmü zâhir oldu; onun nutfesi sıçradı ve rahimde gizlendi."

Bizim tarafımızdan yapılan görüş ve tedbir boşa çıktı ve sonuçsuz kaldı ve Yüce Allah'ın ezelî hükmü ve kazâsı ortaya çıktı. O çocuğun babasının sulbündeki nutfesi, onun vücudundan fırladı ve annesinin rahmine gizlendi.

"Bizim tarafımızdan yapılan re'y ve tedbîr fevt oldu ve netîcesiz kaldı ve Hak Teâlâ hazretlerinin hükm-i ezelîsi ve kazâsı zâhir oldu. O çocuğun sulb-i pederdeki nutfesi, onun vücudundan fırladı ve anasının rahmine gizlendi."

932. "Fakat ey büyük şah, bunun istiğfârı olarak, biz doğum gününü gözetliyelim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

932. "Fakat ey büyük şah, bunun bağışlanması olarak, biz doğum gününü gözetleyelim."

"Kubâd" Nûşirevân'ın babasının adıdır; büyük şah anlamında kullanılır. "Şâh-ı kubâd" şehenşah demektir. "İstiğfâr" bir kusurun örtülmesini istemek demektir. Yani "Müneccimler Firavun'a dediler ki: "Ey şehenşah, biz bu seferki kusurumuzun örtülmesini isteyerek, o çocuğun doğacağı günü gözetleyelim!"

"Kubâd" Nûşirevân'ın babasının adıdır; şâh-ı azîm ma'nâsında müsta'meldir. "Şâh-ı kubâd" şehenşâh demek olur. "İstiğfâr" bir kusûrun setrini istemek demektir. Ya'nî "Müneccimler Fir'avn'a dediler ki: "Ey şehenşâh, biz bu def'aki kusûrumuzun setrini taleben, o çocuğun doğacağı günü gözetliyelim!"

933. "Onun doğuş gününe biz rasad bağlıyalım, tâ ki fevt olmasın ve bu kazâ sıçramasın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

933. "Onun doğuş gününe biz gözlem yapalım ki kaçmasın ve bu kazâ sıçramasın!"

"Mîlâd" doğma vakti, "rasad" ise bekleme anlamındadır. Astronomi bilginleri ve müneccimler (yıldız bilimciler) teriminde, yıldızların doğuş ve batışlarını ve gök sırlarını incelemek için seçilen yüksek yer demektir. Zamanımızda bu yerlere "rasathane" derler. Yani "O çocuğun doğum vaktini belirlemek için biz rasathane kuralım veya onun doğum vaktini bekleyelim ve bu ezelî kazâ, şekil âleminde geçerli olamaması için, kaçırılmayacak tedbirler alalım!"

"Mîlâd" doğmak vakti, "rasad" intizâr ma'nâsınadır. İlm-i hey'et erbâbı ve müneccimler ıstılâhında yıldızların tulû' ve gurûbu ve esrâr-ı felek muayene olunmak için, intihâb olunan mekân-ı mürtefi' demektir. Zamânımızda bu mahallere "rasadhâne" derler. Ya'nî "O çocuğun doğum vaktini ta'yîn için biz rasadhâne ittihâz edelim veyâhud onun doğum vaktini bekliyelim ve bu kazâ-yı ezelî, sûret âleminde nâfiz olamamak için, fevt olmayacak tedbirler ittihâz edelim!"

934. "Ey fikirler ve akıl, senin re'yinin kölesi olan, eğer nigah tutmaz isek, bizi öldür!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

934. "Ey fikirler ve akıl, senin görüşünün kölesi olan, eğer engel olmazsak, bizi öldür!"

"Ey bütün fikirler ve akıllar senin görüşüne ve hükmüne bağlı bulunan yüce şah, eğer bu defa da onun doğum zamanını gözetleyip, engel olamazsak, bizi öldür!" dediler. Ve Firavun da onların bu sözlerini kabul edip, mühlet verdi.

"Ey bütün fikirler ve akıllar senin re'yine ve hükmüne tâbi' bulunan şâh-ı azîm, eğer bu def'a da onun doğum zamânını gözetleyip, mâni' olamaz isek, bizi öldür!" dediler. Ve Fir'avn da onların bu sözlerini kabûl edip, mühlet verdi.

935. Dokuz aya kadar, gün gün saydı; tâ ki hasım dikici olan hüküm oku sıçramasın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

935. Dokuz aya kadar, gün gün saydı; tâ ki düşman dikici olan hüküm oku sıçramasın.

"Dûhten" kelimesi, iğne ile elbise dikmek ve düşmanın arkasındaki zırhı ok atarak, bu ok ile onun vücuduna dikmek ve saplamak anlamına gelir. Firavun'un vücudu düşmana, tedbirler düşmanın giydiği zırha ve ilâhî kazâ da oka benzetilmiştir. Yani "Müneccimler ve geceden itibaren dokuz aya kadar gün gün saydı; bu dikkat ve özeni, tedbir zırhını, düşman konumunda olan Firavun'un vücuduna, ilâhî kazâ oku dikmek için yaptılar."

"Dûhten" iğne ile elbise dikmek ve düşmanın arkasındaki zırhı ok atarak, bu ok ile onun vücûduna dikmek ve saplamak ma'nâsına gelir. Fir'avn'ın vücûdu, düşmana ve tedbirler düşmanın giydiği zırha ve kazâ-yı ilâhî, oka teşbih buyurulmuştur. Ya'nî "Müneccimler ve geceden i'tibâren dokuz aya kadar gün gün saydı; bu dikkat ve i'tinâyı, tedbîr-i zırhı, düşman mesâbesinde olan Fir'avn'ın vücûduna, kazâ-yı ilâhî oku dikmek için yaptılar."

936. Mekân, lâ-mekân üzerine hamle getirdiği vakit, baş aşağı gelir; kendi kanından içer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

936. Mekân, lâ-mekân üzerine hamle getirdiği vakit, baş aşağı gelir; kendi kanından içer.

"Mekân"dan kasıt, yönlerle nitelenen belirlenimler ve izafî varlıklardır; "lâ-mekân"dan kasıt ise Hak'ın mutlak varlığıdır. Yani "İzafî varlık sahibi olan insan, Hak'ın mutlak varlığının hükmüne ve kazâsına karşı kendi görüşü ve tedbiriyle hücum ederse, baş aşağı gelerek mutlak surette yenilir; ve ancak kendi kanını içer ve helâk olur." Bu beyit Hind nüshalarında چون مکان بر لا مکان حمله برد خون خود ریزد بلاها را خرد yani "Mekân, lâ-mekâna hamle getirdiği vakit, kendi kanını döker, belâları satın alır" şeklinde geçmektedir.

"Mekân"dan murâd, cihât ile muttasıf olan taayyünât ve vücûdât-ı izâfiyyedir; ve "lâ-mekân"dan murâd, vücûd-ı mutlak-ı Hak'dır. Ya'nî "Vücûd-ı izâfî sâhibi olan beşer, vücûd-ı mutlak-ı Hakk'ın hükmüne ve kazâ- sına karşı re'y ve tedbîr ile hücûm ederse, baş aşağı gelerek mutlak mağlûb olur; ve ancak kendi kanını içer ve helâk olur." Bu beyit Hind nüshalarında چون مکان بر لا مکان حمله برد خون خود ریزد بلاها را خرد ya'nî "Mekân, lâ-mekâ- na hamle getirdiği vakit, kendi kanını döker, belâları satın alır" sûretinde vâki'dir.

937. Yeryüzü gök ile düşmanlık ettiği vakit, çorak olur, ölümlükten baş çıkarır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

937. Yeryüzü gök ile düşmanlık ettiği zaman, çorak olur, ölümlükten baş gösterir.

Bu şerefli beyit, yukarıdaki anlamın pekiştirilmesidir. Hint nüshalarında bu iki beytin arasında سرنگون آید از خون خود خورد بر قضا هر کو شبینجون آورد yani "Her kim kazâ üzerine gece baskını yapsa, baş aşağı gelir; kendi kanından içer" şeklinde bir beyit daha bulunmaktadır. Ve Ankaravî nüshasına göre iki beytin birer mısraları üzerine ek olarak iki mısra ilave edilmiş olur. "Göğün yere düşmanlığı," yağmur vermemesinden kinayedir. Yağmur yağmazsa, yeryüzü çorak olur ve bitki bitmez ve hayat eseri ortaya çıkmaz, cansız hâlde kalır.

Bu beyt-i şerîf, yukarıki ma'nânın te'kîdidir. Hind nüshalarında bu iki beytin arasında سرنگون آید از خون خود خورد بر قضا هر کو شبینجون آورد ya'nî "Her kim kazâ üzerine gece baskını getirse, baş aşağı gelir; kendi kanından içer" sûretinde bir beyit daha vâki'dir. Ve Ankaravî nüshasına göre iki beytin birer mısrâ'ları üzerine ziyâde olarak iki mısra' ilâve edilmiş olur. "Göğün yere husûmeti," yağmur vermemesinden kinâyedir. Yağmur yağmazsa, yeryüzü çorak olur ve nebât bitmez ve eser-i hayât zâhir olmaz, cemâd hâlinde kalır.

938. Nakış, nakkāş ile pençe vurursa, kendi bıyıklarını ve sakalını koparır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

938. Nakış, nakkaş ile pençeleşirse, kendi bıyıklarını ve sakalını koparır.

"Nakış"tan kasıt, insanın izafî varlığıdır ve "Nakkaş"tan kasıt, Hak'ın hakiki varlığıdır.

"Nakış"dan murâd, vücûd-ı izâfî-i beşerdir ve "Nakkaş"dan murâd, vücûd-ı hakîkî-i Hak'dır.

## Yeni doğurmuş kadınları da Fir'avn'ın mekr için meydan tarafına çağırması

939. Dokuz aydan sonra, şah tahtını meydan tarafına dışarıya getirdi ve şedîd i'lân etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

939. Dokuz ay sonra, şah tahtını meydan tarafına dışarıya çıkardı ve şiddetli bir duyuru yaptı.

Firavun, müneccimlerin tavsiyesi üzerine, önceki sene yaptığı gibi yine tahtını meydan tarafına dışarıya çıkardı ve tellallar gönderip şöyle sıkı sıkı duyuru yaptırdı:

Müneccimlerin tedbîri üzerine Fir'avn, evvelki sene yaptığı gibi yine tahtını meydan tarafına dışarıya çıkardı ve dellâllar çıkarıp sıkı sıkı i'lân etti, şöyle:

940. Ki: "Ey kadınlar, küçük çocuklarınız ile meydana geliniz; bütün İsraîlîler dışarı olunuz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

940. Ki: "Ey kadınlar, küçük çocuklarınız ile meydana geliniz; bütün İsraîlîler dışarı olunuz!"

Ki: "Ey İsrailoğulları kadınları, küçük çocuklarınızı alıp meydana geliniz ve hepiniz evinizden dışarıya çıkınız!"

Ki: "Ey Benî İsrâîl kadınları, küçük çocuklarınızı alıp, meydana geliniz ve hepiniz evinizden dışarıya çıkınız!"

941. "Nasıl ki geçen sene erkeklere hil'at erişti; ve onlardan her bir kimse altın çekti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

941. "Nasıl ki geçen sene erkeklere hil'at (özel elbise) ulaştı; ve onlardan her bir kimse altın aldı."

Yani "Geçen sene şah, ihsan etmek ve onlara bol bol altın dağıtmak için nasıl ki Benî İsrail'in erkeklerini meydan tarafına davet etti ve onlara şimdiye kadar yasaklamış olduğu güzelliğini gösterdi ise;"

Ya'nî "Geçen sene şâh, ihsân etmek ve onlara bol bol altın dağıtmak için nasıl ki Benî İsrail'in erkeklerini meydan tarafına da'vet etti ve onlara şimdiye kadar men' etmiş olduğu cemâlini gösterdi ise;"

942. "Kadınlar, âgâh olun bu sene de sizin ikbaliniz vardır, ta ki her biriniz istediği bir şeyi bulsun."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

942. "Kadınlar, uyanık olun, bu sene de sizin yükselişiniz vardır, öyle ki her biriniz istediği bir şeyi bulsun."

Ey İsrailoğulları kadınları, bilin ki bu sene de o yükseliş ve devlet size yönelmiştir. Bu yükseliş sayesinde sonunda her biriniz istediği her lütfa ve ihsana ulaşır.

"Ey Benî İsrâîl kadınları, haberiniz olsun ki, bu sene de o ikbâl ve devlet size teveccüh etmiştir. Bu ikbâl sâyesinde âkıbet her biriniz istediği her bir lütuf ve âtıfete nâil olur."

943. Muhakkak kadınlara vaslet ve hil'at verecek; çocuklara da sırmalı takkeler koyacak.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

943. Muhakkak kadınlara vaslet ve hil'at verecek; çocuklara da sırmalı takkeler koyacak.

"Vaslet" sözlükte bir şey parçası demektir; burada ihsan (bağış) türünden bir şey demektir. "Hil'at" ise değerli elbise ve ihsan (bağış) anlamındadır.

"Vaslet" lügatte bir şey parçası demektir; burada ihsân nev'inden bir şey demektir. "Hil'at" elbise-i fâhire ve ihsân ma'nâsınadır.

944. "Her kim ki o, bu ay doğurmuştur; âgâh olun, şâh-ı mekînden hazîneler alsınlar!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

944. "Her kim ki o, bu ay doğurmuştur; âgâh olun, şâh-ı mekînden hazîneler alsınlar!"

"Bu ay içinde doğuran kadınlar bilsinler ki, mekân sahibi olan şahtan hazinelere sahip olacaklardır."

"Bu ay zarfında doğuran kadınların haberleri olsun ki, mekânet sahibi olan şâhdan hazînelere mâlik olacaktır."

945. O kadınlar çocuklarıyla dışarı oldular; sevinerek şâhın çadırına kadar geldiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

945. O kadınlar çocuklarıyla dışarı çıktılar; sevinerek şahın çadırına kadar geldiler.

"Tıflek" tıflın küçültme ismidir; "ân" çoğul edatıdır. "Tıflekân" çocukcuklar demektir. Yani "O sene doğurmuş olan kadınlar bu ilanı işitince hepsi bu küçük çocuklarını alıp dışarıya fırladılar ve sevinerek şahın meydan tarafına kurulmuş olan çadırına kadar geldiler."

"Tıflek" tıflın ism-i tasgîridir; "ân" edât-ı cemi'dir. "Tıflekân" çocukcuklar demektir. Ya'nî "O sene doğurmuş olan kadınlar bu i'lânı işitince hepsi bu küçük çocuklarını alıp dışarıya fırladılar ve sevinerek şâhın meydan tarafına kurulmuş olan çadırına kadar geldiler."

946. Her yeni doğurmuş kadın, hîle ve kahırdan gafil olarak, şehirden meydan tarafına dışarı oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

946. Her yeni doğum yapmış kadın, hile ve kahırdan habersiz olarak, şehirden meydan tarafına dışarı çıktı.

"Destan" hile ve mekr (gizli yönlendirme) anlamındadır.

"Destân" hile ve mekir ma'nâsınadır.

947. Vaktaki bütün kadınlar ona cem' geldiler, her ne ki o erkek idi, anasından aldılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

947. Bütün kadınlar ona toplandıklarında, o erkek olan her ne varsa, annesinden aldılar.

Bütün İsrailoğulları kadınları bu vaade aldanarak Firavun'un çadırı etrafına toplandılar; kucaklarında bulunan yeni doğmuş çocuklardan hangisi erkek ise görevliler, hemen onları annelerinin kucaklarından aldılar.

Bütün Benî İsrâîl kadınları bu va'de aldanarak Fir'avn'ın çadırı etrafına toplandılar; kucaklarında bulunan yeni doğmuş çocuklardan hangisi erkek ise me'mûrlar, derhal onları analarının kucaklarından aldılar.

948. Düşman bitmemek ve hubât artmamak için, ihtiyat budur diye onun başını kestiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

948. Düşman bitmemek ve hububat artmamak için, ihtiyat budur diye onun başını kestiler.

"Hububat" akla arız olan burukluk ve delilik ve kendini yapmacık olarak deli göstermek anlamlarına gelir. Burada akıl perişanlığı demek olur. Yani "Firavun'un ve saltanatının düşmanı olan çocuk gelişip büyümemek ve Firavun'un aklının perişanlığı artmamak için, alınması gereken ihtiyat tedbiri ancak budur diyerek, aldıkları çocukların başlarını kestiler."

"Hubât" akla ârız olan burukluk ve delilik ve kendini ca'lî olarak deli göstermek ma'nâlarına gelir. Burada akıl perişanlığı demek olur. Ya'nî "Fir'avn'ın ve saltanatının düşmanı olan çocuk neşv ü nemâ bulmamak ve Fir'avn'ın aklının perîşanlığı tezâyüd etmemek için, ittihâzı lâzım gelen tedbîr-i ihtiyâtî ancak budur diyerek, aldıkları çocukların başlarını kestiler."

## Mûsâ (a.s.)ın vücûda gelmesi ve me'murların İmrân'ın evine gelmesi ve Mûsâ'nın validesine "Ateşe at!" diye vahiy gelmesi

949. İmran'ın kadını ki, Mûsa'yı götürmüş idi, o fitneden ve dumandan etek topladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

949. İmran'ın kadını ki, Musa'yı götürmüş idi, o fitneden ve dumandan etek topladı.

Musa'ya (a.s.) hamile olan İmran'ın eşi, diğer İsrailoğulları kadınları gibi, yapılan çağrı üzerine meydana gitmediği için, Firavun'un o sene doğan erkek çocuklarını öldürme fitnesinden ve bu dumandan (beladan) kendini korumuş ve kurtulmuştu. Hint nüshalarında "burde bûd" (götürmüş idi) yerine "zâde bûd" (doğurmuş idi) ve "dûd" (duman) yerine "zûd" (acele) geçmektedir. Bu durumda anlam, "Musa'yı (a.s.) doğurmuş olan İmran'ın eşi, o fitneden aceleyle kendini korudu, yani meydana gitmedi" demek olur.

Mûsâ (a.s.)ı hâmile olan İmrân'ın zevcesi, sâir Benî İsrâîl kadınları gibi da'vet-i vâkıa üzerine meydana gitmediği için, Fir'avn'ın o sene doğan erkek çocukları katl etmek fitnesinden ve bu dumandan ve belâdan eteğini toplamış ve vâreste kalmış idi. Hind nüshalarında "burde bûd" yerine "zâde bûd" ve "dûd" yerine "zûd" vâki'dir. Bu sûretde ma'nâ, “Mûsâ (a.s.)ı doğurmuş olan İmrân'ın zevcesi, o fitneden acele eteğini topladı, ya'nî meydana gitmedi" demek olur.

950. O hilekar casusluk için, evlere o ebe kadınları gönderdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

950. O hilekar casusluk için, evlere o ebe kadınları gönderdi.

O hilekar Firavun bir yandan çocukları, kadınları böyle toplayıp, çocuklarını öldürürdü; bir yandan da ebe kadınları evlere casus ve hafiye olarak gönderdi.

O hîlekâr Fir'avn bir taraftan çocukları, kadınları böyle toplayıp, çocuklarını öldürürdü; bir taraftan da ebe kadınları evlere câsûs ve hafiye olarak gönderdi.

951. Ona gamz ettiler ki: "Burada bir çocuk vardır, o meydana gelmedi, zîrâ onda vehim ve şek vardır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

951. Ona ispiyonladılar ki: "Burada bir çocuk vardır, o ortaya çıkmadı, çünkü onda vehim ve şüphe vardır!"

Hafiye olan ebe kadınlar, Firavun'a "İmran'ın evinde bir çocuk vardır, o ortaya da çıkmamıştır; bu sebeple o çocuk şüphelidir ve onun aranan çocuk olduğu vehmedilir" diye ispiyonculuk edip haber verdiler ve ek olarak dediler ki:

Hafiye olan ebe kadınlar, Fir'avn'a "İmrân'ın evinde bir çocuk vardır, o meydana da çıkmamıştır; bunun için o çocuk şübhelidir ve onun aranılan çocuk olduğu tevehhüm olunur" diye gammâzlık edip haber verdiler ve ilâveten dediler ki:

952. "Bu mahallede bir yakışıklı kadın vardır; bir çocuk tutar, velâkin pür-fendir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

952. "Bu mahallede bir yakışıklı kadın vardır; bir çocuk tutar, velâkin pür-fendir."

Bu mahallede bir güzel kadın ve bir de çocuğu vardır; ve fakat bu kadın pür-fendir (hilekâr, becerikli), yani akıllı ve dirayet sahibidir; veya "pür-fen" tabiri çocuğa ait olup, o kadının çocuğunda olağanüstü haller vardır demek olur.

"Bu mahallede bir güzel kadın ve bir de çocuğu vardır; ve fakat bu kadın pür-fendir, ya'nî âkil ve dirâyet sahibidir; veyâhud "pür-fen" ta'bîri çocuğa râci' olup, o kadının çocuğunda ahvâl-i fevkalâde vardır" demek olur.

953. İmdi avânlar o çocuk için geldiler; Huda'nın emrinden fırına attı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

953. Şimdi görevliler o çocuk için geldiler; Allah'ın emriyle fırına attı.

"Avânân" burada Firavun'un memurları demektir. "Hafiyelerin ihbarı üzerine Firavun'un memurları çocuğu aramak üzere İmran'ın eşinin evine geldiler. Yüce Allah hazretleri, vahy ile meydana gelen emri üzerine Musa'yı (a.s.), annesi ev içinde yanmakta olan fırının içine attı."

"Avânân" burada Fir'avn'ın me'mûrları demektir. "Hafiyelerin ihbârı üzerine Fir'avn'ın me'mûrları çocuğu aramak üzere İmrân'ın zevcesinin evine geldiler. Hak Teâlâ hazretleri vahy ile vâki' olan emri üzerine Mûsâ (a.s.)ı, vâlidesi ev içinde yanmakta olan fırının içine attı."

954. O haberliden kadın tarafına vahy geldi ki, bu çocuk o Halil'in aslındandır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

954. O haber verenden kadın tarafına vahiy geldi ki, bu çocuk o Halil'in soyundandır.

İlâhî öğretme ve Rabbânî bildirme üç kısım üzerine gerçekleşir: Birincisi "vahiy," ikincisi "ilhâm" ve üçüncüsü "firâset"tir. Vahiy peygamberlere özgüdür; ve ilhâm evliyaya mahsustur; ve firâset iki çeşittir, birisi hikmetli ve diğeri şer'îdir. Hikmetli firâset, şekil ve dış görünüşlerden iç hallere geçiştir; bu filozoflara mahsustur. Diğeri, suretin eserlerinin anlaşılması sebebiyle gayblardan açığa çıkar. Bu ilim evliya ile müminlerin seçkinleri arasında ortaktır.

Musa'nın (a.s.) annesi peygamber olmadığından, ona gerçekleşen ilâhî emre bu şerefli beyitte "vahiy" denilmesi, "ilhâm" anlamındadır; ve ilhâm, Hak Sübhânehû ve Teâlâ'nın gayb âleminden, evliyanın seçkinlerinin kalplerine bıraktığı sahih ve sabit bir ilimdir. Mutasavvıflar buna "hakkânî hatır" da derler. Yani "Musa'nın (a.s.) annesinin kalbine her şeyden haberdar olan Hak tarafından bırakılan anlam şuydu ki, bu çocuk İbrahim Halil'in (a.s.) soyundandır ve onun gibi şanlı bir peygamberdir."

Ta'lîm-i ilâhî ve tefhîm-i rabbânî üç kısım üzerine vâki' olur: Birincisi "vahiy," ikincisi "ilhâm" ve üçüncüsü "firâset"dir. Vahiy hâssa-i enbiyâdır; ve ilhâm evliyâya mahsûstur; ve firâset iki nevi' olup, birisi hikemî ve diğeri şer'îdir. Firâset-i hikemiyye, şekil ve şemâilden bâtının ahvâline intikāldir; bu hükemâya mahsûstur. Diğeri âsâr-ı sûretin teferrüsü sebebiyle guyûbdan mekşûf olur. Bu ilim evliyâ ile, havâss-ı mü'minîn arasında müşterektir.

Vâlide-i Mûsâ (a.s.) peygamber olmadığından, ona vâki' olan emr-i ilâhîye bu beyt-i şerîfde "vahiy" ta'bîr buyurulması, "ilhâm" ma'nâsınadır; ve ilhâm sahih ve sabit olan bir ilimdir ki, Hak Sübhânehû ve Teâlâ onu âlem-i gaybdan, havâss-ı evliyânın kalblerine kazf buyurur. Mutasavvıfe buna "hâtır-ı hakkānî" de derler. Ya'nî "Mûsâ (a.s.)ın validesinin kalbine Habîr olan Hak tarafından ilkā buyurulan ma'nâ bu idi ki, bu çocuk İbrâhîm Halîl (a.s.)ın aslındandır ve onun gibi bir peygamber-i zîşândır.

955. "Ey ateş soğuk ol, ismeti vardır; ateş dağıtıcı sıcak olmaz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

955. "Ey ateş soğuk ol, onun korunmuşluğu vardır; ateş dağıtıcı sıcak olmaz."

Nemrud, İbrahim Halilullah'ı ateşe attığı zaman "Ey ateş, İbrahim'e soğuk ve selamet ol!" (Enbiya, 21/69) yani "Ey ateş, İbrahim'e soğuk ve selamet ol!" ilahi hitabı gelip, ateş onun üzerine nasıl soğuk olup yakmamış ve Hakk'ın korunması ve muhafazası meydana gelmiş ise, Halilullah'ın soyundan olan bir çocuğa da, aynı şekilde fırının ateşi, onun vücudunun parçalarını yakıp dağıtıcı bir sıcak olmaz.

Nemrûd, İbrâhîm Halîlullâh'ı ateşe attığı vakit يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَ سَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ (Enbiyâ, 21/69) ya'nî "Ey ateş, İbrâhîm'e soğuk ve selâmet ol!" hitâb-ı ilâhîsi gelip, ateş onun üzerine nasıl soğuk olup yakmamış ve Hakk'ın ismeti ve muhafazası vâki' olmuş ise, Halîlullâh aslından olan bir çocuğa da, öylece fırının ateşi, onun eczâsı vücûdunu yakıp dağıtıcı bir sıcak olmaz.

956. Kadın vahy ile onu kıvılcımlar içine attı; Mûsâ'nın teni üzerine ateş eser etmedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

956. Kadın, vahiy ile onu kıvılcımlar içine attı; Mûsâ'nın teni üzerine ateş etki etmedi.

957. Binâenaleyh avânlar muradsız olarak o tarafa gittiler; yine gammazlar ki, ondan vâkıf idiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

957. Bu sebeple avamdan olanlar, istediklerine ulaşamadan o tarafa gittiler; yine gammazlar ki, ondan haberdardılar.

"Avânân" yardımcılar demektir ve burada Firavun'un memurları kastedilir. Yani "Firavun'un memurları isteklerine ulaşamadan, Firavun'un tarafına gittiler; fakat gammazlar ve hafiyeler ki, orada çocuk bulunduğundan haberdardılar."

"Avânân" yardımcılar demek olup, burada Fir'avn'ın me'mûrları murâd olunur. Ya'nî "Fir'avn'ın me'mûrları murâdlarına nâil olamamaksızın, Fir'avn'ın tarafına gittiler; fakat gammâzlar ve hafiyeler ki, orada çocuk bulunduğuna vâkıf idiler."

958. Birkaç para için avânlar ile Fir'avn'ın huzûruna mâcerâ kaldırdılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

958. Birkaç para için avam tabakadan kişilerle Firavun'un huzuruna macera çıkardılar.

O hafiyeler, birkaç paraya tamah ederek, memurlar vasıtasıyla Firavun'un huzuruna bu çocuk saklama cezasını tekrar ihbar ettiler de dediler:

O hafiyeler birkaç paraya tama'an me'mûrlar vâsıtasıyla Fir'avn'ın huzûruna bu çocuk saklamak cezâsını tekrâr ihbâr ettiler de dediler:

959. Ki: "Ey me'mûrlar, o tarafa geri dönün, gurfelere iyiden iyiye bakınız!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

959. Ki: "Ey görevliler, o tarafa geri dönün, odacıklara iyice bakın!"

"Gurfe" yüksek çardak, köşk ve kameriye gibi anlamlara gelir; burada evin dolap ve musandıra gibi yerleri kastedilir.

"Gurfe" yüksek çardak ve köşk ve kameriyye gibi ma'nâlara gelir; burada evin dolap ve musandıra gibi mahalleri murâd buyurulur.

## Mûsâ (a.s.)ın validesine, "Mûsâ'yı suya at!" diye vahiy gelmesi

960. Yine vahiy geldi ki: "Onu suya bırak; yüzü ümîde tut ve saç yolma!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

960. Yine vahiy geldi ki: "Onu suya bırak; yüzü ümîde tut ve saç yolma!"

Mûsâ (a.s.)'ın annesine: "Çocuğu suya bırak ve boğulacağından korkma; kalbinin yüzünü, onu bulmak ümidi tarafına çevir ve onu geçici olarak kaybettiğin için üzülüp saçlarını yolma!"

Mûsâ (a.s.)ın validesine: "Çocuğu suya bırak ve boğulacağından korkma; kalbinin yüzünü, onu bulmak ümîdi tarafına çevir ve onu muvakkaten gâib ettiğin için müteessif olup saçlarını yolma!"

961. "Onu Nil'e bırak ve i'timâd et; ben seni ona yüz akı ile eriştiririm."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

961. "Onu Nil'e bırak ve güven; ben seni ona yüz akı ile eriştiririm."

"O çocuğu Nil nehrine bırak ve benim kudretime dayan; bu geçici kayboluştan sonra ben seni ona yüz akı ile, yani o çocuğun bir kılına bile bir zarar gelmemiş olduğu halde, kavuştururum." Bilinmeli ki, bu kıssa Kur'ân-ı Kerîm'de geçmektedir ve Kasas sûresinde şöyle buyurulur: وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (Kasas, 28/6-7) Yani "Biz Mûsâ'nın anasına vahyettik ki, onu emzir; onun üzerine korktuğun zaman, onu denize bırak ve korkma ve üzülme. Biz onu sana geri veririz ve biz onu peygamberlerden kılarız." Kıssanın ayrıntıları tefsirlerde olduğu gibi, Mûsâ'nın hayatında geçen bu gibi olayların sırları da, Şeyh-i Ekber hazretleri tarafından Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Mûsevî'de beyan buyurulmuştur. Onların burada zikri uzun olur.

"O çocuğu Nil nehrine bırak ve benim kudretime dayan, bu muvakkat gaybûbetden sonra ben seni ona yüz akı ile, ya'nî o çocuğun bir kılına bile bir hatâ gelmemiş olduğu halde, kavuştururum." Ma'lûm olsun ki, bu kıssa Kur'ân-ı Kerîm'de mezkûrdur ve sûre-i Kasas'da şöyle buyurulur: وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (Kasas, 28/6-7) Ya'nî "Biz Mûsâ'nın anasına váhy ettik ki, onu émzir; onun üzerine korktuğun vakit, onu denize bırak ve korkma ve mahzûn olma. Biz onu sana reddederiz ve biz onu mürsellerden kılarız." Kıssanın tafsilâtı tefsîrlerde olduğu gibi, hayât-ı mûseviyyede geçen bu gibi vukūâtın esrârı dahi, Şeyh-i Ekber hazretleri tarafından Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Mûsevîde beyân buyurulmuştur. Onların burada zikri uzun olur.

962. Bu sözün nihayeti yoktur; onun mekirleri de, hep onun bacağına ve ayağına dolaştı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

962. Bu sözün sonu yoktur; onun tuzakları da, hep kendi bacağına ve ayağına dolaştı.

Musa (a.s.)'ın kıssasının ve sırlarının sonu yoktur. Kısaca deriz ki: Firavun'un yapmış olduğu bütün hileler ve tuzaklar, hep kendi bacaklarına ve ayaklarına dolaştı ve kazdığı kuyuya kendi düştü.

Mûsâ (a.s.)ın kıssasının ve esrârının nihâyeti yoktur. Hulâsaten deriz ki: Fir'avn'ın bütün yapmış olduğu híleler ve mekirler, hep onun kendi bacaklarına ve ayaklarına dolaştı ve kazdığı kuyuya kendi düştü.

963. O dışarıda yüz binlerce çocuk öldürdü; Mûsâ ise içeride evin sadrındadır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

963. O dışarıda yüz binlerce çocuk öldürdü; Mûsâ ise içeride evin sadrındadır.

Mûsâ (a.s.)ın annesi, ilâhî emir üzerine ziftli bir sandık yaptırıp, Mûsâ'yı içine koydu ve Nil nehrine salıverdi. Suların akışı, sandığı Fir'avn'ın bahçesi bulunan bir sahile yanaştırdı. Sandık oraya geldiği zaman, Fir'avn zevcesi Âsiye hazretleriyle bir havuz kenarında oturmaktaydılar. Sandığı gördüler. Fir'avn zevcesine sandığa bakmasını emretti. İçinde bir çocuk olduğunu gördüler. Fir'avn, aradığı çocuğun bu çocuk olacağı sanısıyla öldürmek istedi; fakat Hz. Âsiye engel oldu. Nitekim ayet-i kerimede şöyle buyurulur: وَ قَالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّةُ عَيْنٍ لِي وَ لَكَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (Kasas, 28/9) Yani "Fir'avn'ın zevcesi dedi ki, bu benim ve senin göz aydınlığımız olsun; belki bize faydası olur; yahut onu oğul ediniriz. Halbuki onların Mûsâ olduğuna dair bilgileri ve şuurları yoktur." Fir'avn'ın muvafakatı üzerine sarayda terbiye ettiler. Bu sebeple Fir'avn dışarıda birçok çocukları öldürdüğü halde, Mûsâ (a.s.)ı kendi sarayının sadrında terbiye etti. Ve sandık sahilde bir ağaç altına yanaşmış olduğu için adını "Mûsâ" koydular; çünkü Kıpt lisanında "mû" su ve "sâ" ağaç anlamına imiş. "Mû" sudan ve "sâ" dahi "sâk"tan değişmiştir.

Mûsâ (a.s.)ın validesi, emr-i ilâhî üzerine ziftli bir sandık yaptırıp, cenâb-ı Mûsâ'yı içine koydu ve Nil nehrine salıverdi. Suların akışı, sandığı Fir'avn'ın bahçesi bulunan bir sâhile yanaştırdı. Sandık oraya geldiği vakit, zevcesi Âsiye hazretleriyle bir havuz kenârında oturmakta idiler. Sandığı gördüler. Fir'avn zevcesine sandığa bakmasını emr etti. İçinde bir çocuk olduğunu gördüler. Fir'avn, aradığı çocuğun bu çocuk olacağı tevehhümüyle öldürmek istedi; fakat Hz. Âsiye mâni' oldu. Nitekim âyet-i kerîmede şöyle buyurulur: وَ قَالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّةُ عَيْنٍ لِي وَ لَكَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (Kasas, 28/9) Ya'nî "Fir'avn'ın zevcesi dedi ki, bu benim ve senin kurret-i aynımız olsun; câiz ki, bize fâidesi olsun; yâhud onu oğul ittihâz edelim. Halbuki onların Mûsâ olduğuna vuküf ve şuûrları yoktur." Fir'avn'ın muvâfakatı üzerine sarayda terbiye ettiler. Binâenaleyh Fir'avn dışarıda birçok çocukları öldürdüğü halde, Mûsâ (a.s.)ı kendi sarayının sadrında terbiye etti. Ve sandık sahilde bir ağaç altına yanaşmış olduğu için adını "Mûsâ" koydular; zîrâ Kıbt lisânında "mû" su ve “sâ" ağaç ma'nâsına imiş. "mû" mâ'dan ve "sâ" dahi "sâk"dan muharrefdir.

964. O uzak görücü gözü kör olan, hilelerden dolayı, her nerede cenîn var ise delilikten öldürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

964. O uzak görüşlü gözü kör olan, hilelerden dolayı, her nerede cenin var ise delilikten öldürdü.

O iç gözü kör olan Firavun, hilelerden dolayı, her nerede yeni doğmuş bir çocuk var ise, aklına üstün gelen sanıdan ve delilikten dolayı öldürdü. "Cenin" ana karnındaki çocuk anlamındadır. Burada doğmuş çocuğa cenin denilmesi, "kevn-i sâbık" (önceki oluş) ilişkisiyle mecazdır. Nasıl ki büyük adamlara "çocuklar!" diye hitap edilir ki, bu da evvelce çocuk idiler anlamında bir mecazdır.

O bâtın gözü kör olan Fir'avn hilelerden dolayı, her nerede yeni doğmuş bir çocuk var ise, aklına gâlib olan vehimden ve delilikten nâşî öldürdü. “Cenîn" ana karnındaki çocuk ma'nâsınadır. Burada doğmuş çocuğa cenîn buyurulması "kevn-i sâbık" alâkasıyla mecâzdır. Nitekim büyük adamlara "çocuklar!" diye hitâb olunur ki, evvelce çocuk idiler, ma'nâsında mecâzdır.

965. Anûd olan Fir'avn'ın mekri ejderhâ idi; cihân şahlarının mekrini yut- muş idi. İrâdât-ı nefsâniyyesini icrâda muannid olan Fir'avn'ın mekri ve hilesi, ejderhâ gibi azîm ve mühim idi. Bilcümle nefsânî olan cihân hükümdarlarının mekir ve hilelerini yutmuş; zîrâ onların mekirleri, bunun mekirlerinin yanında pek küçük kalmış idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

965. İnatçı Firavun'un tuzağı ejderha idi; dünya şahlarının tuzaklarını yutmuştu. Nefsânî iradelerini uygulamakta inatçı olan Firavun'un tuzağı ve hilesi, ejderha gibi büyük ve önemliydi. Bütün nefsânî dünya hükümdarlarının tuzak ve hilelerini yutmuştu; çünkü onların tuzakları, bunun tuzaklarının yanında pek küçük kalmıştı.

966. Fakat o pek Fir'avn zâhir oldu; hem onu, hem onun mekrini çekti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

966. Fakat o pek Firavun olarak ortaya çıktı; hem onu, hem de onun tuzağını çekti.

"Firavun" Mısır hükümdarlarına verilen bir ünvandır. Nasıl ki İran şahlarına "Kisra", Roma imparatorlarına "Kayser" ve Habeş hükümdarlarına "Necaşi" derler. Birinci mısradaki "o" zamiri Musa (a.s.)'a ve ikinci mısradaki zamirler Firavun'a aittir. Yani, "Fakat o Musa (a.s.), Firavun'dan daha Firavun, yani Mısır hükümdarlarından daha kuvvetli bir hükümdar olarak ortaya çıktı. Ve onun kuvveti öyle bir derecede idi ki, hem Firavun'u hem de Firavun'un tuzağını çekip götürdü."

"Fir'avn" Mısır hükümdarlarına verilen bir ünvandır. Nitekim Acem şahlarına "Kisrâ" ve Rûm pâdişâhlarına "Kayser" ve Habeş hükümdarlarına "Necâşî" derler. Birinci mısra'daki "o" zamîri Mûsâ (a.s.)a ve ikinci mısra'daki zamîrler Fir'avn'a râci'dir. Ya'nî, "Fakat o Mûsâ (a.s.), Fir'avndan daha Fir'avn, ya'nî Mısır hükümdarlarından daha kuvvetli bir hükümdâr olarak zâhir oldu. Ve onun kuvveti öyle bir derecede idi ki, hem Fir'avn'ı ve hem de Fir'avn'ın mekrini çekti götürdü."

967. Ejderha idi ve asâ da ejderha oldu; tevfik-ı Hudâ ile bu, onu yuttu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

967. Ejderha idi ve asa da ejderha oldu; Allah'ın yardımıyla bu, onu yuttu.

Firavun'un mekri ejderha idi ve Musa (a.s.)'ın asası da ona karşılık olarak ejderha oldu. Allah'ın yardımıyla bu Musa (a.s.)'ın asası o mekrleri yuttu. Bilinmeli ki, Musa (a.s.)'ın asasının, sihirbazların iplerini ve değneklerini yutması hakkında iki görüş vardır: Birinci görüş sahipleri, asa sihirbazların iplerini ve değneklerini tamamen yutup, eser bırakmadı derler. İkinci görüş sahipleri de, yalnız sihri iptal etti ve ipler ve değnekler olduğu gibi kaldı, derler. Hint şarihlerinden Bahru'l-Ulûm hazretleri, ikinci görüşe göre bu beytin şerhinde şöyle buyurur: "Bu şerefli beyitte şuna işaret vardır ki, Musa (a.s.)'ın asası ejderha olup, Firavun'un mekrini yuttu; ve o, sihir iplerinin ve değneklerinin yılan şekliyle görünmesi idi. Bu sebeple iplerde ve değneklerde görünmüş olan yılan suretini yutmuştur. Ve bu yılanların sureti Firavun'un mekri idi ki, onun emriyle sihirbazlar göstermişlerdi; yoksa iplerin ve değneklerin kendilerini yutmamıştır; çünkü ipler ve değnekler ne Firavun'un mekri ne de sihirbazların sihri idi." Bu konudaki açıklamalar yukarılarda da geçti.

Fir'avn'ın mekri ejderhâ idi ve Mûsâ (a.s.)ın asâsı da ona mukābeleten ejderhâ oldu. Tevfik-ı Hudâ ile bu asâ-yı Mûsâ (a.s.) o mekirleri yuttu. Ma'lum olsun ki, asâ-yı Mûsâ (a.s.)ın, sihirbazların iplerini ve değneklerini yutması hakkında iki kavil vardır: Birinci kavil ashâbı, asâ sihirbazların iplerini ve değneklerini kâmilen yutup, eser bırakmadı derler. İkinci kavil ashâbı da, yalnız sihri ibtâl etti ve ipler ve değnekler hâliyle bâkî kaldı, derler. Hind şârihlerinden Bahru'l-Ulûm hazretleri, ikinci kavle göre bu beytin şerhinde şöyle buyurur: "Bu beyt-i şerîfde şuna işâret vardır ki, Mûsâ (a.s.)ın asâsı ejderha olup, Fir'avn'ın mekrini yuttu; ve o, sihir iplerinin ve değneklerinin yılan şekliyle görünmesi idi. Binâenaleyh iplerde ve değneklerde görünmüş olan yılan sûretini yutmuştur. Ve bu yılanların sûreti Fir'avn'ın mekri idi ki, onun emriyle sâhirler göstermiş idiler; ve yoksa iplerin ve değneklerin kendilerini yutmamıştır; zîrâ ipler ve değnekler ne Fir'avn'ın mekri ve ne de sâhirlerin sihri idi." Bu bâbdaki beyânât yukarılarda da geçti.

968. El, elin fevkinde oldu; bu nereye kadar? Yezdân'a kadar ki, müntehâ O'nadır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

968. El, elin üstünde oldu; bu nereye kadar? Yezdân'a kadar ki, son varış O'nadır.

"El" kudretten kinayedir. Her bir kudretin üstünde derece derece kuvvetler vardır. Bu kudret dereceleri nereye kadar gider bilir misin? Ta Hak'ın zâtî kudretine kadar gider. Ve kudret, Hak'ın zâtî sıfatlarındandır ve izafî varlık âleminde görülen kudretlerin hepsi, o zâtî sıfatlardan olan kudrette yok olur ve erir. Çünkü o izafî varlıkların ve sıfatlarının dönüş yeri ve son varışı, mutlak rubûbiyyet (Rablık) sahibi olan Hak'tır. Nasıl ki ayet-i kerimede وَ اِنْ اِلٰى رَبِّكَ الْمُنْتَهٰى (Necm, 53/42) ["Ve şüphesiz en son varış Rabb'inedir"] buyurulur. Ve diğer bir ayet-i kerimede de يَدُ اللّٰهِ فَوْقَ اَيْدِيهِمْ (Fetih, 48/10) ["Allah'ın eli, onların elleri üzerindedir"] buyurulur.

"El" kudretden kinâyedir. Her bir kudretin fevkında derece derece kuvvetler vardır. Bu derecât-ı kudret nereye kadar gider bilir misin? Tâ Hakk'ın kudret-i zâtiyyesine kadar gider. Ve kudret, Hakk'ın sıfât-ı zâtiyyesindendir ve vücûd-ı izâfî âleminde görülen kudretlerin hepsi, o sıfât-ı zâtiyyeden olan kudretde mahv ve müstehlek olur. Zîrâ o vücûdât-ı izâfiyyenin ve sıfatlarının merci'î ve müntehâsı rubûbiyyet-i mutlaka sâhibi olan Hak'dır. Nitekim ayet-i kerimede وَ اِنْ اِلٰى رَبِّكَ الْمُنْتَهٰى (Necm, 53/42) ["Ve şübhesiz en son varış Rabb'inedir"] buyurulur. Ve díğer bir ayet-i kerîmede de يَدُ اللّٰهِ فَوْقَ اَيْدِيهِمْ (Fetih, 48/10) ["Allah'ın eli, onların elleri üzerindedir"] buyurulur.

969. Zîra o dipsiz ve kenarsız bir denizdir; onun önünde bütün denizler bir sel gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

969. Çünkü o dipsiz ve kenarsız bir denizdir; onun önünde bütün denizler bir sel gibidir.

Çünkü o, Hak'ın gerçek varlığı ve O'nun sıfatı dipsiz ve kenarsız bir denizdir; o denizin önünde izafî varlıklar denizleri bir sel gibidir.

Zîrâ o vücûd-ı hakîkî-i Hak ve O'nun sıfatı dipsiz ve kenarsız bir denizdir; o denizin önünde vücûdât-ı izâfiyye denizleri bir sel gibidir.

970. Hileler ve tedbirler gerçi ejderha ise de, "İllallah"ın önünde hepsi "lâ"dır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

970. Hileler ve tedbirler gerçi ejderha ise de, "İllallah"ın önünde hepsi "lâ"dır.

İnsan akıllarının hileleri ve tedbirleri her ne kadar ejderha gibi korkunç bir halde olsa da, "İllallah"ın yani Hak'ın gerçek varlığının ve O'nun zâtî kudretinin önünde hepsi "lâ"dır ve yok hükmündedir.

Ukül-i beşerin hîleleri ve tedbirleri her ne kadar ejderha gibi müdhiş bir halde olsa da, "İllallâh"ın ya'nî vücûd-ı hakîkî-i Hakk'ın ve O'nun kudret-i zâtiyyesinin önünde hepsi "lâ"dır ve ma'dûmdur.

971. Vaktaki beyanım buraya baş koydu, mahv oldu ve Allah doğru yolu çok bilicidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

971. Beyanım buraya ulaştığında, yok oldu ve Allah doğru yolu çok iyi bilendir.

Övgü ve yüceltme Hak Zât'ına kadar geldiğinde, artık burada beyanım suskunluğa büründü ve bendeki konuşma sıfatı yok oldu; ve Yüce Allah doğru yolu bilendir; yani kâmil övgü ancak Hakk'ın kendi nefsine olan övgüsüdür. Nasıl ki, لَا اُحْصِى ثَنَاءً عَلَيْكَ كَمَا اَثْنَيْتَ عَلٰى نَفْسِكَ yani "Ben senin üzerine, senin nefsine övgüde bulunduğun gibi övgü sayamam" buyurulmuştur.

Vaktâki medih ve senâ zât-ı Hakk'a kadar geldi, artık burada beyânım sükûte baş koydu ve bendeki sıfat-ı kelâm mahv oldu; ve Allah Teâlâ doğru yolu bilicidir; ya'nî senâ-yı kâmil ancak Hakk'ın kendi nefsine olan senâsıdır. Nitekim لَا اُحْصِى ثَنَاءً عَلَيْكَ كَمَا اَثْنَيْتَ عَلٰى نَفْسِكَ ya'ni "Ben senin üzerine, senin nefsine senâ ettiğin gibi senâ ihsâ edemem" buyurulmuştur.

972. O şey ki Fir'avn'da var idi, sende de vardır; lâkin senin ejderhân kuyunun mahbusudur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

972. Firavun'da olan şey, sende de vardır; ancak senin ejderhan kuyunun tutsağıdır.

Ey Hakk Yolcusu, Firavun'da olan bin başlı bir nefis ejderhası sende de vardır; fakat sende Firavun'un kudret ve saltanatı olmadığından, acizlik kuyusu içinde tutsak olup kalmıştır. Bu acizlik ve zorunluluk kuyusu ve bağı içinde kaldığı için, nefsinin ejderhası, her biri o ejderhanın ağzı olan sıfatlarıyla çevresindekileri sokup helak edemeyecek bir haldedir. Firavun'un nefis ejderhası ise acizlik ve zorunluluk kuyusu ve bağlarından kurtulup, kudret ve saltanat sahasında başıboş bırakılmış bir halde idi.

Fir'avn'da olan bin başlı bir ejderhâ-yı nefis, ey sâlik sende de vardır; fakat sende Fir'avn'ın kudret ve saltanatı olmadığından, acz kuyusu içinde mahbûs olup kalmıştır. Bu acz ve zarûret kuyusu ve bağı içinde kaldığı için, nefsinin ejderhâsı, her biri o ejderhânın ağzı olan sıfatlarıyla muhîtini sokup helâk edemiyecek bir haldedir. Fir'avn'ın ejderhâ-yı nefsi ise acz ve zarûret kuyusu ve bağlarından kurtulup, kudret ve saltanat sâhasında başıboş bırakılmış bir halde idi.

973. Ey yazık, bu senin hallerinin cümlesidir; sen onu, o Fir'avn üzerine bağlamak istersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

973. Ey yazık, bu senin hallerinin bütünüdür; sen onu, o Firavun üzerine bağlamak istersin.

Ey nefis ehli olan kimse, yazık ki bu Firavun kıssası senin nefsinin hallerinin toplamıdır; halbuki sen onu geçmiş zamandaki Firavun'a özgü kılmak istersin ve asla kendi üzerine almazsın.

Ey ehl-i nefs olan kimse, yazık ki bu Fir'avn kıssası senin nefsinin hallerinin hey'et-i mecmûasıdır; halbuki sen onu geçmiş zamandaki Fir'avn'a tahsîs etmek istersin ve aslâ kendi üzerine almazsın.

974. Eğer senden söylerler ise, sana vahşet doğar; ve eğer başkalarından söylerlerse, sana efsane görünür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

974. Eğer senden bahsederlerse, sana ürküntü gelir; ve eğer başkalarından bahsederlerse, sana efsane gibi görünür.

Kâmil insanlar, olgunlaşmamış kişileri eğitirken, onların kusurlarını yüzlerine vurup, "Senin nefsinde şu ve bu kusurlar var" demezler. Eğer sana böyle deseler, onlardan ürküp kaçarsın; ve eğer ibret almaları için başkalarının durumlarını anlatsalar, sana efsane ve masal gibi görünür. Onların hallerini kendi nefsinin durumlarına kıyas etmek aklına bile gelmez.

Kâmiller, nâkıslan terbiye ederken, onların fenâlıklarını yüzlerine vurup, senin nefsinde şu ve bu fenâlıklar var demezler. Eğer sana böyle deseler, onlardan ürküp kaçarsın; ve eğer ibret almaları için başkalarının ahvâlini söyleseler, sana efsâne ve masal görünür. Onların hallerini kendi nefsinin ahvâline kıyâs etmek hâtırına bile gelmez.

975. Nefs-i laîn seni ne harab ediyor; bu karîn seni pek uzağa atıyor!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

975. Lanetlenmiş nefis seni ne kadar harap ediyor; bu yakın arkadaşın seni çok uzağa atıyor!

Bu sebeple, Hak'tan kovulmuş ve uzak olan nefis, seni ne kadar harap ediyor ve düzelmeyi kabul etmeyecek bir hâle getiriyor; senin her an yakın arkadaşın olan bu düşmanın, seni Hak'ın huzurundan çok uzağa atıyor.

Binâenaleyh Hak'dan matrûd ve uzak olan nefis, seni ne kadar harab ediyor ve ıslah kabûl etmiyecek bir hâle getiriyor; senin her an karînin olan bu düşmanın, seni huzûr-ı Hak'dan pek uzağa atıyor.

976. Senin ateşin için Fir'avn'ın odunu yoktur; ve yoksa o Fir'avn gibi şu'le vurucudur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

976. Senin ateşin için Firavun'un odunu yoktur; yoksa o Firavun gibi alev saçıcıdır.

Sende de ateş vardır; yani nefsin ateş gibi olan sıfatları vardır; ancak Firavun'da bulunan o ateşin kudret ve saltanat odunları sende yoktur; ve eğer Firavun'daki kudret ve saltanat sende de olsaydı, senden de onun fiilleri gibi fiiller ortaya çıkardı.

Sende de ateş vardır; ya'nî nefsin ateş gibi olan sıfatları vardır; lâkin Fir'avn'da olan o ateşin kudret ve saltanat odunları sende yoktur; ve eğer Fir'avn'daki kudret ve saltanat sende de olsa, senden de onun fiilleri gibi ef'âl sâdır olurdu.

## O yılan tutucunun hikâyesidir ki, donmuş ejderhâyı ölmüş zannetti, onu iplere sardı ve hengâme için onu Bağdad'a getirdi

977. Tarih söyleyiciden bir hikâye dinle, tā ki bu başı örtülmüş olan sırdan koku götüresin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

977. Tarih söyleyicisinden bir hikâye dinle ki, bu örtülü sırdan koku alasın.

978. Bir yılan tutucu, efsûnlarıyla yılan tutmak için, dağlık tarafına gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

978. Bir yılan tutucu, efsunlarıyla yılan tutmak için dağlık tarafa gitti.

979. Gerek batî ve gerek acûl olsun, bir kimse ki arayıcıdır, bulucu olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

979. İster yavaş ister aceleci olsun, arayan bir kimse bulur.

Bu şerefli beyitte "Kim ki istedi ve çabaladı, buldu" hadis-i şerifine işaret buyurulur.

Bu beyt-i şerîfde من طلب وجد وجد ya'ni "Kim ki istedi ve cidd ü sa'y etti, buldu" hadis-i şerîfine işaret buyurulur.

980. Sen her iki elini daimâ talebe vur; zîra taleb, yolda iyi rehberdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

980. Sen her iki elini daima isteğe vur; çünkü istek, yolda iyi bir rehberdir.

Sen Hak yolunda iki elinle isteğe yapış ve Hakk'a ulaşmayı dile; çünkü aramak ve istemek aşk ve muhabbet sevkiyle olur; ve böyle tam bir muhabbetle meydana gelen istek Hak yolunda iyi bir rehber ve kılavuzdur.

Sen Hak yolunda iki elinle talebe yapış ve Hakk'a vusûlü murâd et; zîrâ aramak ve istemek aşk ve muhabbet sevkiyle olur; ve böyle kemâl-i muhabbetle vâki' olan taleb Hak yolunda iyi bir rehber ve kılavuzdur.

981. Topal ve zelîl ve uyumuş şekilli ve edebsiz olarak onun tarafına sürtün ve onu iste!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

981. Topal, zelil, uyumuş gibi ve edepsiz olarak onun tarafına sürtün ve onu iste!

"Leng" topal, "lûk" ise hakir ve zelil anlamındadır. "Hufte-şekl" uykulu bir durumda olmak demektir; burada ise beli bükük ve aciz anlamındadır. "Bî-edeb"den kasıt, Hakk yolunun yolcularına gerekli olan edepten nasipsiz olmak demektir. "Gajîden" ve "gayjîden" çocukların kalçaları üzerinde sürünerek yürümeleri anlamındadır. Yani "Ey Hakk Yolcusu, kalbinde Hakk sevgisi ve ona ulaşma isteği olsun da, her ne durumda olursan ol, o tarafa sürüne sürüne ve düşe kalka yürü ve mutlaka onu iste!"

"Leng" topal ve "lûk" hakîr ve zebûn ma'nâsınadır. "Hufte-şekl" uykulu bir vaz'iyyette demek olup, burada beli bükük ve âciz ma'nâsınadır. Ve "Bî-edeb"den murâd, tarîk-ı Hak sâliklerine lâzım olan edebden bî-behre olmak demektir. "Gajîden" ve "gayjîden" çocukların kıçları üzerine sürtünerek yürümeleri ma'nâsınadır. Ya'nî "Ey sâlik kalbinde Hak muhabbeti ve ona vusûl talebi olsun da her ne halde olursan ol, o tarafa sürtüne sürtüne ve düşe kalka yürü ve behemehâl onu taleb et!"

982. Gâh söz ile ve gâh sükût ile ve gâh her tarafda şahın kokusunu koklamak tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

982. Kâh söz ile kâh sükût ile kâh her tarafta şahın kokusunu koklamayı tut!

Yukarıdaki beytin sonundaki "o râ mî taleb" ifadesi, bu beytin birinci mısraına bağlıdır. Yani "Gâh söz ile ve gâh sükût ile kalbinden onu iste!" demek olur. Ve bu durumda ikinci mısra ayrı bir cümle olur. Yani "Ve gâh her tarafta o hakiki şah olan Hakk'ın kokusunu koklamaya çalış!" demektir.

Yukarıki beytin nihâyetindeki "o râ mî taleb" ibâresi, bu beytin birinci mısrâ'ına merbûtdur. Ya'ni او را می طلب گه بگفت و گاه بخاموشی "Gâh söz ile ve gâh sükût ile kalbinden onu iste!" demek olur. Ve bu sûrette ikinci mısra' ayrı bir cümle olur. Ya'ni و گه بوی کردن گیر هر سو بوی شه "Ve gâh her tarafda o şâh-ı hakîkî olan Hakk'ın kokusunu koklamağa çalış!" demektir.

983. O Ya'küb kendi evladına, hadden ziyade "Yûsuf'u arayınız!" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

983. O Yakup, kendi evlatlarına haddinden fazla "Yusuf'u arayınız!" dedi.

Nasıl ki Yakup (a.s.) evlatlarına "يا بَنِي اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ" (Yusuf, 12/87) yani "Ey oğullarım, gidin ve Yusuf'u ve kardeşini araştırın ve Allah'ın rahmet ve rahatından ümit kesmeyin; çünkü Allah'ın rahmetinden ümit kesenler ancak kâfirlerdir" ayet-i kerimesinde açıklandığı üzere, evlatlarına Yusuf'u ve kardeşini istemek ve aramakla emretti. Ayet-i kerimenin işarî anlamı (işaret ettiği gizli anlam), hakiki Yusuf'u ve Hakk'ın mutlak güzelliğini istemektir.

Nitekim Ya'küb (a.s.) evlâdlarına "يا بَنِي اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ" (Yûsuf, 12/87) ya'nî "Ey oğullarım, gidin ve Yûsuf'dan ve kardeşinden tecessüs edin ve Allah'ın rahmet ve râhatinden me'yûs olmayın; zîrâ Allah'ın revhinden me'yûs olan ancak kâfirlerdir" âyet-i kerîmesinde beyân buyrulduğu üzere, evlâdlarına Yûsuf'u ve kardeşini taleb etmek ve aramakla emr etti. Ayet-i kerîmenin ma'nâ-yı işârîsi Yûsuf-ı hakîkîyi ve cemâl-i mutlak-ı Hakk'ı taleb etmektir.

984. Kendinizin her hissini, bu cidd ile aramak husūsunda, müstaid şekilde, her tarafa sürünüz!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

984. Kendinizin her hissini, bu ciddiyetle aramak hususunda, yatkın bir şekilde, her tarafa sürünüz!

Görünen ve görünmeyen duyularınızı, ilâhî ruhu ve rahmeti tam bir ciddiyetle aramak hususunda, yatkın bir şekilde her tarafa bir projektör gibi sürünüz. Örneğin gözünüz Hakk'ın tecellilerini görsün, kulağınız peygamberler ve evliyâ kelâmını dinlesin; tatma, koklama ve dokunma duyunuzu Hakk'ın yasakladığı şeylerden saklayınız; düşünme ve hayâl kuvvetlerinizi Hak ile meşgul ediniz.

Havâss-i zâhire ve bâtınenizi, revh ve rahmet-i ilâhiyyeyi kemâl-i ciddiyyetle aramak husûsunda, müstaid bir şekilde her tarafa bir projektör gibi sürünüz. Meselâ gözünüz tecelliyât-ı Hakk'ı görsün, kulağınız enbiyâ ve evliyâ kelâmını dinlesin; hiss-i zâika ve şâmme ve lâmisenizi Hakk'ın nehy ettiği şeylerden saklayınız; kuvve-i müfekkire ve hayâliyyenizi Hak'la meşgûl ediniz.

985. Hudâ'nın revhinden me'yûs olmayın dedi; oğlunu gâib etmiş gibi taraf taraf yürü!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

985. Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin dedi; oğlunu kaybetmiş gibi her yere yürü!

Yani "Yakup (a.s.) evlatlarına لَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ (Yusuf, 12/87) yani "Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin!" dedi. Ve Yüce Allah hazretleri bunu kutsal kelamında bize haber verdi. Bu sebeple ey Hakk Yolcusu, sen de bu nasihatten ibret alarak, Allah'ın rahmetini aramak için, oğlunu kaybetmiş olan kimse gibi her yere gez ve yürü!"

Ya'nî "Ya'kūb (a.s.) evlâtlarına لَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ (Yûsuf, 12/87) ya'nî "Allâh'ın revhinden me'yûs olmayın!" dedi. Ve Hak Teâlâ hazretleri bunu kelâm-ı şerîfinde bize ihbâr buyurdu. Binâenaleyh ey sâlik, sen dahi bu nasîhatden ibret alarak, Allah'ın rahmetini aramak için, oğlunu gâib etmiş olan kimse gibi taraf taraf gez ve yürü!"

986. Ağız hissi yolundan sorucu olunuz; kulağı onun dört yolu üzerine koyun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

986. Ağız hissi yolundan sorucu olunuz; kulağı onun dört yolu üzerine koyun!

"Ağız hissinin yolu"ndan kastedilen sözdür. "Dört yol"dan kastedilen ise doğu, batı, güney ve kuzeydir. Yani "Hakk'ın rahmetini ve insân-ı kâmilin varlığını sözlü olarak ehlinden sorunuz ve bu haberi duymak için de kulağınızı doğu, batı, güney ve kuzey yolu üzerine çeviriniz; aksine bu yollardan size bir haber gelir!" Çünkü insân-ı kâmilin varlığı ilâhî rahmettir. Nasıl ki bu Mesnevî'de Pîr efendimiz şöyle buyururlar: زَانْ بِيَاوَرْدْ اَوْلِيَا رَا بَرْ زَمِينْ تَا كُنَدْ شَانْ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ "Yüce Allah evliyayı ondan dolayı yeryüzüne getirdi, tâ ki onlar âlemlere rahmet olsunlar."

"Ağız hissinin yolu"ndan murâd kelâmdır. "Dört yol"dan murâd, şark, garb ve cenûb ve şimâldir. Ya'nî "Hakk'ın rahmetini ve insân-ı kâmilin vücûdunu lisânen ehlinden sorucu olunuz ve bu haberi duymak için de kulağınızı şark ve garb ve cenûb ve şimâl yolu üzerine çeviriniz; belki bu yollardan size bir haber gelir!" Zîrâ insân-ı kâmilin vücûdu rahmet-i ilâhiyyedir. Nitekim bu Mesnevî'de cenâb-ı Pîr efendimiz şöyle buyururlar: زَانْ بِيَاوَرْدْ اَوْلِيَا رَا بَرْ زَمِينْ تَا كُنَدْ شَانْ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ "Hak Teâlâ evliyâyı ondan dolayı yeryüzüne getirdi, tâ ki onlar âlemlere rahmet olsunlar."

987. Her nerede latîf koku gelirse koku götürün, o sır tarafına ki, o tarafın âşinâsısınız.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

987. Her nerede latîf koku gelirse koku götürün, o sır tarafına ki, o tarafın âşinâsısınız.

"Latîf koku"dan kastedilen, kemâl sıfatlarıdır. Yani "Her kimi kemâl sıfatlarıyla nitelenmiş görürseniz biliniz ki, o kemâl sıfatlarıyla nitelenmiş olan Hak Zâtı bu mazhardadır ve o da insân-ı kâmildir; bu sebeple ondan koku aldığınız zaman, o zuhûr sırrı tarafına yönelin; çünkü sizin hakikatiniz o sır tarafının âşinâsıdır."

"Latîf koku"dan murâd, sıfât-ı kemâliyyedir. Ya'nî "Her kimi sıfât-ı kemâliyye ile mevsûf görürseniz biliniz ki, o sıfât-ı kemâliyye ile mevsûf olan Zât-ı Hak bu mazhardadır ve o da insân-ı kâmildir; binâenaleyh ondan koku aldığınız vakit, o sırr-ı zuhûr tarafına kasd edin; zîrâ sizin hakîkatiniz o sır tarafının âşinâsıdır."

988. Her nerede bir kimseden bir lutuf görürsen, ola ki lutfun aslı tarafına yol bulasın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

988. Her nerede bir kimseden bir lütuf görürsen, ola ki lütfun aslı tarafına yol bulasın.

"Her nerede bir kimseden, bu kemâl sıfatlarından bir incelik görürsen; ola ki o inceliğin ve kemâl sıfatlarının aslı olan Hak Zâtı tarafına yol bulasın." "Asâ" ef'âl-i mukārebeden (yaklaşma fiillerinden) olup, "ola ki" ve "câiz ki" anlamlarına gelir. "Sîn" harfinin kesre ile okunması Farsça kaidesi üzerine ve kafiyenin uyumu maksadıyla gerçekleşmiştir. Hint nüshalarında سوی اصل لطف ره یابی بسی şeklindedir. Yani "Lütfun aslı tarafına çok yol bulursun" demek olur.

"Her nerede bir kimseden, bu sıfât-ı kemâliyyeden bir letâfet görürsen; ola ki o letâfetin ve sıfât-ı kemâliyyenin aslı olan Zât-ı Hak tarafına yol bulasın." "Asâ" ef'âl-i mukārebeden olup, "ola ki" ve "câiz ki" ma'nâlarına gelir. Sînin kesriyle okunması kāide-i Fürs üzerine ve käfiyenin tevâfuku maksadıyla vâki' olmuştur. Hind nüshalarında سوی اصل لطف ره یابی بسی suretindedir. Ya'nî "Lutfun aslı tarafına çok yol bulursun" demek olur.

989. Bütün bu hoşlar derin bir deryadandır; cüz'ü bırak, külle göz tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

989. Bütün bu hoşluklar derin bir deryadandır; cüz'ü bırak, bütüne göz tut!

Bu izafî varlık âleminde gördüğün bütün hoşluklar, güzellikler ve incelikler, ucu bucağı bulunmayan Hak'ın mutlak güzellik deryasındandır; bu sebeple onun cüz'ü olan bu hoşlukları, incelikleri ve güzellikleri bırak, o mutlak güzelliğe ve bu cüz'lerin bütününe göz dik! "Tarf" göz anlamındadır.

Bu vücûd-ı izâfî âleminde gördüğün bütün hoşlar ve güzeller ve letâfetler, ucu bucağı bulunmayan cemâl-i mutlak-ı Hak deryâsındandır; binâenaleyh onun cüz'ü olan bu hoşlukları ve letâfetleri ve güzellikleri bırak, o cemâl-i mutlaka ve bu cüz'lerin küllüne göz dik! "Tarf" göz ma'nâsınadır.

990. Halkın kavgaları güzellik içindir, bergsizliğin bergi tüba nişanıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

990. Halkın kavgaları güzellik içindir, bergsizliğin bergi tüba nişanıdır.

Halkın bütün kavgaları ve mücadeleleri bu mecazî güzelliği elde etmek içindir; ve nerede süslü ve gösterişli birini görürlerse, onun başına üşüşürler. Halbuki bu dış süsün yokluğu ve fakirlik sermayesi saadet nişanıdır ve insân-ı kâmilin alâmetidir. Birinci "berg," dış süs ve ikinci "berg" azık ve zahire ve "tûbâ" saadet anlamındadır, insân-ı kâmilden kinayedir (dolaylı anlatım).

Halkın bütün kavgalan ve mücadeleleri bu mecâzî güzelliği elde etmek içindir; ve nerede müzeyyen ve muhteşem birini görürler ise, onun başına üşerler. Halbuki bu zînet-i zâhiresizlik zâdı ve sermâye-i fakrı saâdet nişânıdır ve insân-ı kâmilin alâmetidir. Birinci "berg," zînet-i zâhire ve ikinci "berg" zâd ve zahîre ve "tûbâ" saâdet ma'nâsınadır, insân-ı kâmilden kinâyedir.

991. Halkın hışımları sulh içindir; rahatın tuzağı daima rahatsızlıktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

991. Halkın öfkeleri barış içindir; rahatın tuzağı daima rahatsızlıktır.

Halkın öfkeleri ve savaşları, barışı ve rahatı elde etmek içindir. Hâlbuki rahatın tuzağı daima rahatsızlıktır; yani rahatsız olmadan, rahat elde edilemez ve hiç şüphe yok ki, halkın öfkeleri ve savaşları, kendilerinin rahatsızlığıdır; fakat bunu, rahatlama sebeplerinden olan barış için seçerler. Bu sebeple iki zıddın birisi, diğeri için seçilir.

Halkın hışımları ve cenkleri, sulh ve râhatı elde etmek içindir. Halbuki râhatın tuzağı dâimâ rahatsızlıktır; ya'nî rahatsız olmadan, rahat elde edilemez ve hiç şübhe yok ki, halkın hışımları ve cenkleri, kendilerinin rahatsızlığıdır; fakat bunu, esbâb-ı istirahatdan olan sulh için ihtiyâr ederler. Binâenaleyh iki zıddın birisi, dîğeri için ihtiyâr olunur.

992. Her vurmak, okşamak için olur; her şikâyet şükürden âgâh eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

992. Her vurmak, okşamak içindir; her şikâyet şükürden haberdar eder.

Şeriatın emrettiği vurma, ahlakı güzelleştirmek içindir; babanın evladını dövmesi terbiye içindir ve ustanın öğrencisini dövmesi de sanat öğretmek içindir. Ahlakı güzelleştirmek, terbiye etmek ve sanat öğretmek, anlamda okşamaktır. İlahi kahr da bunun gibidir. Aynı şekilde her şikâyet, kendisinin zıddı olan şükrün varlığından haber verir.

Darb-i şer'î, tehzíb-i ahlâk içindir; babanın evladını döğmesi, terbiye içindir ve üstâdın şâkirdini döğmesi de, ta'lîm-i san'at içindir. Tehzīb-i ahlâk ve terbiye ve ta'lîm-i san'at ma'nâda okşamaktır. Kahr-ı ilâhî de bunun gibidir. Ve kezâ her şikâyet kendisinin zıddı olan şükrün vücûdundan haber verir.

993. Ey kerîm, cüz'den külle kadar koku götür; ey hakîm, zıddan zıdda kadar koku götür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

993. Ey kerem sahibi, cüz'den küll'e kadar koku götür; ey hikmet sahibi, zıttan zıtta kadar koku götür.

Ey kerem sahibi, küll olan hakiki varlığın bağıntılarından olan bu cüz'î âlemdeki savaş ve barışı, rahatlığı ve rahatsızlığı, dövmeyi ve okşamayı, şikâyeti ve şükrü ve benzeri zıt halleri gör; ve bunların kokusunu "İşler Allah'a döner" (Bakara, 2/210) ayet-i kerimesinin hükmüne uyarak, küll olan hakiki varlığa kadar götür; ve anla ki, bunlar o varlığın zıt sıfat ve isimlerinin eserlerindendir. Ve ey hikmet sahibi kimse, zıttan zıtta kadar koku götür de, eşyanın zıddıyla ortaya çıktığını gör!

Ey kerîm, küll olan vücûd-ı hakîkînin izâfâtından bulunan bu âlem-i cüz'îdeki cenk ve sulhü ve râhatı ve rahatsızlığı ve dövmeyi ve okşamayı ve şikâyeti ve şükrü ve emsâli ahvâl-i mütekâbileyi gör; ve bunların kokusunu وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (Bakara, 2/210) ya'nî “Umûr Allah'a rücû' eder” âyet-i kerîmesinin hükmüne tebean, küll olan vücûd-ı hakîkîye kadar götür; ve anla ki, bunlar o vücûdun sıfât ve esmâ-i mütekâbilesi âsârındandır. Ve ey hakîm olan kimse, zıddan zıdda kadar koku götür de, eşyânın zıddıyla inkişâf ettiğini gör!

994. Kavgalar sâlim sulh getirir; yılan tutucu yârlık için yılan aradı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

994. Kavgalar sağlam barış getirir; yılan tutucu, fayda için yılan aradı.

Yani "Savaşların ve kavgaların sonucunda iki taraf güçten düştüğü için, sağlam ve güvenli bir barış ortaya çıkar. Aynı şekilde yılan tutucu da, o korkunç bir iş olan yılan arama ve tutma işini, ancak tuttuğu yılanın kendisine yararlı olması ve o sayede para kazanıp menfaat elde etmesi için seçer."

Ya'nî “Cenklerin ve kavgaların neticesinde iki taraf kuvvetten düştüğü cihetle, sağ ve sâlim sulh peydâ olur. Ve kezâ yılan tutucu, o korkunç bir hizmet olan yılan aramayı ve tutmayı, ancak tuttuğu yılan kendisine yâr olmak ve o sâyede para kazanıp, menfaat bulmak için ihtiyâr eder.”

995. Âdemî yârlık için yılan arar; gamsız bir dost için gam yer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

995. İnsan, yardım için yılan arar; gamsız bir dost için gam çeker.

İnsanoğlu, geçimini sağlama konusunda yardım ve destek için yılan tutmanın peşinden koşar. Gamsız olan yılanın dostluğu için gam çeker. "Gamsız harîf"ten kasıt yılandır; çünkü hayvan yer ve içer ve insanoğlu gibi uzun düşünceleri olmadığı için, gıdasının faydasını görüp semirir; insan ise yer ve içer ve uzun düşüncelerden ve gamlarından erir. Ankaravî hazretleri "mâr"ı mal anlamına alıp "harîf-i bî-gam"dan kasıt da mal olduğunu açıklar. Bu şerefli beyit Hind nüshalarında بهر بازی مار جوید آدمی غم خورد بهر امید بیغمی şeklinde yer alır. Anlamı "İnsan bir oyun için yılan arar; gamsızlık ümidi için gam çeker" demektir. Yani "İnsanoğlu yılan tutup oynatacak ve para kazanıp, geçimini sağladıktan sonra gamsız ve rahat olacaktır. İşte bu gamsızlık ümidiyle öncelikle onun zıddı olan gam yiyicilik yapar." Bu anlamın yukarıdaki beyitlerle olan bağlantısı açıktır. "Mâr"dan ve "harif-i bî-gam"dan kasıt, insan nefsi de olabilir; ve bu anlamın da sonraki beyitlerle çok ilişkisi vardır.

Âdem oğlu, maîşetinin te'mîni husûsuna yârlık ve muâvenet için yılan tutmak arkasında koşar. Gamsız olan yılanın dostluğu için gam yer. “Gamsız harîf”den murâd yılandır; zîrâ hayvan yer ve içer ve âdem oğlu gibi uzun düşünceleri olmadığı için, gıdâsının fâidesini görüp semirir; ve âdem ise yer ve içer ve uzun düşüncelerden ve gamlarından erir. Ankaravî hazretleri “mâr”ı mal ma'nâsına alıp “harîf-i bî-gam”dan murâd dahi mal olduğunu beyân buyurur. Bu beyt-i şerîf Hind nüshalarında بهر بازی مار جوید آدمی غم خورد بهر امید بیغمی sûretinde vâki'dir. Ma'nâsı “Âdemî bir oyun için yılan arar; gamsızlık ümîdi için gam yer” demek olur. Ya'nî “Âdem oğlu yılan tutup oynatacak ve para kazanıp, maîşetini te'mîn ettikten sonra gamsız ve müsterîh olacaktır. İşte bu gamsızlık ümidiyle evvelâ onun zıddı olan gam yiyicilik yapar." Bu ma'nânın yukarıki beyitler ile olan râbıtası zâhirdir. "Mâr"dan ve "harif-i bî-gam"dan murâd, nefs-i insânî dahi olmak câizdir; ve bu ma'nânın da âtîdeki beyitler ile münasebeti çoktur.

996. Ademî bir dağdır; nasıl meftün olur? Dağ yılana nasıl hayran olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

996. İnsan bir dağdır; nasıl hayran olur? Dağ yılana nasıl hayran olur?

İnsanın belirginleşmesi, birçok görünen ve görünmeyen kuvvetin toplamıdır; ve ilâhî isimlerin bütünlüğüne mazhar olma yatkınlığındadır. Bu belirginleşme, üzerinde türlü türlü cansız varlıklar, bitkiler ve hayvanlar bulunan bir dağa benzer. Bu kuvvetler arasındaki nefsanî kuvveti yılan gibidir. Gariptir ki, kendisinde bulunan birçok latif kuvveti bırakıp, bu yılan hükmündeki nefsinin hayranı ve tutkunu olur. Böyle koca bir dağ nasıl olup da, yılana hayran olur?

İnsanın taayyünü birçok zâhirî ve bâtınî kuvânın hey'et-i mecmûasıdır; ve esmâ-i ilâhiyye cem'iyyetine mazhariyyet isti'dâdındadır. Bu taayyün üzerinde türlü türlü cemâdât ve nebâtât ve hayvânât olan bir dağa benzer. Bu kuvâ arasındaki kuvve-i nefsâniyyesi yılan mesâbesindedir. Garibdir ki, kendisinde bulunan birçok kuvâ-yı latîfeyi bırakıp, bu yılan mesâbesindeki nefsinin meftûnu ve meclûbu olur. Böyle bir koca dağ nasıl olup da, yılana hayrân olur?

997. Miskin adam kendisini tanıyamadı; ziyadelikten gelir; halbuki noksanlığa gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

997. Miskin adam kendisini tanıyamadı; fazlalıktan gelir; oysa eksikliğe gitti.

İnsan, kendisinin birçok görünen ve görünmeyen kuvvetin toplamı olduğunu ve ilâhî isimlerin bütünlüğüne mazhar olma yatkınlığında bulunduğunu bilemedi; ve kendi hakikatini tanıyamadı. O çaresiz insan, böyle bir fazlalık yönünden geldiği halde, nefsanî kuvvetine tutkun olmakla, eksikliğe gitti, kendisine ve kendisinden daha aşağı olan hayvanlığa yöneldi.

İnsan, kendisinin birçok zâhirî ve bâtınî kuvânın hey'et-i mecmûası olup, esmâ-i ilâhiyye cem'iyyetine mazhariyyet isti'dâdında olduğunu bilemedi; ve kendi hakikatini tanıyamadı. O bîçâre insan böyle ziyâdelik cihetinden geldiği halde, kuvve-i nefsâniyyesine meftûn olmakla, noksanlığa gitti, kendi ve kendisinin mâdûnu olan hayvanlığa meyl etti.

998. Ademî kendisini ucuz sattı; atlas idi, kendisini bir palasa dikti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

998. İnsan kendini ucuza sattı; atlas iken, kendini bir palasa dikti.

İnsan bu kadar görünen ve görünmeyen kuvvetleri kendinde toplamışken, kendini bu kuvvetler arasında en aşağılık olan ve yılan seviyesinde bulunan nefsanî kuvvetine sattı. Örneğin, bir atlas kumaş iken, kendini eski püskü bir palasa dikip yama yaptı. Sa'deddîn Hamevî'nin (k.s.) rubaisi: ای نسخه نامه الهی که تویی وی آینه جمال شاهی که تویی در خود بطلب هر آنچه خواهی که تویی بیرون ز تو نیست هر چه در عالم هست "Ey insan, sen ilâhî mektubun kopyasısın; güzellik padişahının aynası sensin. Âlemde her ne varsa, senden dışarıda değildir. Dilediğin her şeyi kendinde ara; çünkü hepsi sensin."

Adem bu kadar kuvâ-yı zâhire ve bâtıneyi câmi' iken, kendisini bu kuvâ arasında en süflî olan ve yılan mesâbesinde bulunan kuvve-i nefsâniyyesine sattı. Meselâ bir atlas idi, kendisini pejmürde bir palasa dikip yama yaptı. Rubâî-i Sa'deddîn Hamevî (k.s.): ای نسخه نامه الهی که تویی وی آینه جمال شاهی که تویی در خود بطلب هر آنچه خواهی که تویی بیرون ز تو نیست هر چه در عالم هست "Ey insan, sen nâme-i ilâhînin nüshasısın; cemâl şâhının âyînesi sensin. Âlemde her ne varsa, senden hâriç değildir. Dilediğin her şeyi kendinde ara; zî- râ hepsi sensin."

999. Yüz binlerce dağın yılanı onun hayranıdır; o niçin hayran olmuştur ve yılanın muhibbidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

999. Yüz binlerce dağın yılanı onun hayranıdır; o niçin hayran olmuştur ve yılanın muhibbidir.

Her biri hayvanî nefse sahip olan yüz binlerce dağın yılanları, ilahi isimlerin tümüne mazhar olma yatkınlığını taşıyan insanın hayranıdır ve hepsi kendilerini insanın aşağısında görüp kaçarlar. Hâl böyleyken o insan niçin kendi hayvanî nefsine hayran ve esir olmuş ve kendisine o yılanı dost edinmiştir?

Her biri nefs-i hayvânî sâhibi olan yüz binlerce dağın yılanları, cem'iyyet-i esmâiyyeye mazhariyyet isti'dâdını hâiz olan insanın hayrânıdır ve hepsi kendilerini insanın mâdûnunda görüp kaçarlar. Hal böyle iken o insan niçin kendi nefs-i hayvânîsine hayrân ve esîr olmuş ve kendisine o yılanı dost ittihâz etmiştir?

1000. Yılan tutucu, o ejderhâyı tuttu; acib olmak için Bağdad tarafına geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1000. Yılan tutucu, o ejderhayı tuttu; şaşırtıcı olmak için Bağdat tarafına geldi.

Bu şerefli beyitte kıssanın görünen anlamı açıklanır; işarî (sembolik) anlamı yukarıdaki açıklamalardan anlaşılır.

Bu beyt-i şerîfde kıssanın zâhiri beyân buyurulur; ma'nâ-yı işârîsi yukarıdaki îzâhâtdan anlaşılır.

1001. Ev direği gibi bir ejderhâyı, bir hengâme için çekti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1001. Ev direği gibi bir ejderhayı, bir hengâme için çekti.

"Hengâme" halkın toplandığı yer, kalabalık, oyuncuların sahnesi ve kıssa anlatanlar ile havas okuyucuları (gizli ilimlerle uğraşanlar) anlamındadır.

"Hengâme" mecma' ve cem'iyyet-i halk ve oyuncuların sahnesi ve kıssa nakl ediciler ve havâs okuyucular ma'nâsınadır.

1002. "Ölmüş ejderhâyı getirmişim, onun şikârında ben ciğerler yemişim" diye.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1002. "Ölmüş ejderhayı getirmişim, onun avında ben ciğerler yemişim" diye.

"Ciğer" gam, keder ve zorluk anlamındadır. Yani "O yılan tutucu adam, halkı başına toplayıp, işte ben böyle dehşetli ve büyük bir ejderhayı birçok zahmet ve zorlukla avladım ve öldürüp getirdim diye, hüner göstermek ve halkı şaşkınlığa ve hayrete düşürmek için yılanı Bağdat'a getirdi."

"Ciğer" gam ve gussa ve meşakkat ma'nâsınadır. Ya'nî "O yılan tutucu adam, halkı başına toplayıp, işte ben böyle dehşetli ve azîm bir ejderhâyı bir- çok zahmet ve meşakkatle avladım ve öldürüp getirdim diye, hüner göstermek ve halkı taaccübe ve hayrete düşürmek için yılanı Bağdâd'a getirdi."

1003. O onu ölmüş zannederdi ve fakat diri idi; ve o onu iyiden iyiye görmedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1003. O, onu ölmüş zannederdi, fakat diri idi; ve o, onu iyice görmedi.

1004. O soğuklardan ve kardan donmuş idi; diri idi ve ölmüş şekilde görünür idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1004. O, soğuklardan ve kardan donmuştu; diriydi ama ölmüş gibi görünüyordu.

1005. Alem donmuştur; ve onun adı cemâddır; ey üstâd, câmid donmuş olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1005. Âlem donmuştur; ve onun adı cemâddır; ey üstat, câmid donmuş olur.

1006. Dur! Tâ ki haşır günü aşikâr gelsin, tâ ki cism-i cihanın hareketini göresin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1006. Dur! Tâ ki haşir günü açıkça gelsin, tâ ki cihan cisminin hareketini göresin.

Bilinmeli ki, sırası geldikçe çeşitli yerlerde de açıklandığı üzere varlık birdir, o da Hak'ın hakiki varlığıdır. Bizim âlemimiz ve sonsuz uzaydaki yoğun âlemler, o hakiki varlığın bağıntılarından ve onun yoğunlukla mertebelere inişinden ibarettir; ve hakiki varlığın sübutî sıfatları vardır ki, onlar da Hayat, İlim ve İşitme, Görme, İrade, Kudret ve Kelam ve Tekvin'dir. Şimdi hakiki varlığın şehadet mertebesine inişinde cansız, bitki, hayvan ve insan olarak dört sınıf oluşmuştur. Hayat sıfatı cansız sınıfında gizli ve örtülü, bitkilerde büyüme şeklinde hissedilir, hayvanlarda görünür ve insanda daha da belirgindir. Diğer sıfatların bağıntıları da böyledir. Bu âlem yoğun ve donuk olduğundan, onlarda bu sıfatların eserleri yoktur sanılır; fakat görünürlük gizliliğe ve mülk melekûta dönüştüğü zaman, donuk ve katı olan cihan cisminin hayatı ve hareketi görünür ve açıkça belirir; ve dünyada varlığı inkâr olunan haller, melekût âleminde müşahade olunur. Nasıl ki âsilerin uzuvları ve organları, isyanlarına şahitlik edip söyleyeceklerdir. Ve bu anlam Fussilet suresinde beyan buyurulur: حَتَّى إِذَا جَاؤُهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصَارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ (Fussilet, 41/20,21) Yani "Hesap gününe geldikleri zaman kulakları ve gözleri ve uzuvları yaptıkları amellerine, aleyhlerine olarak şahitlik ederler; ve onlar uzuvlarına derler ki: "Niçin bizim aleyhimize şahitlik ettiniz?" Onlar derler ki: "Her şeyi konuşturan Yüce Allah, bizi de konuşturdu."

Ma'lûm olsun ki, sırası düşdükçe muhtelif mahallerde de îzah olunduğu üzere vücûd ve varlık birdir, o da vücûd-ı hakîkî-i Hak'dır. Bizim âlemimiz ve fezâ-yı bî-nihâyedeki avâlim-i kesîfe o vücûd-ı hakîkînin izâfâtından ve onun bi'l-kesâfe merâtibe tenezzülünden ibârettir; ve vücûd-ı hakîkînin sıfât-ı sübûtiyyesi vardır ki, onlar da Hayât, İlim ve Sem', Basar, İrâde, Kudret ve Kelâm ve Tekvîn'dir. İmdi vücûd-ı hakîkînin mertebe-i şehadete tenezzülünde cemâd, nebât, hayvan ve insan olarak dört sınıf hâsıl olmuştur. Sıfat-ı Hayât cemâd sınıfında bâtın ve mestûr ve nebâtâtda nümüv sûretiyle mahsüs, hayvânatda zâhir ve insanda azhardır. Sıfât-ı sâirenin nisbetleri de böyledir. Bu âlem kesîf ve müncemid olduğundan, onlarda bu sıfatların âsârı yoktur zannolunur; fakat zuhûr butûna ve mülk melekûta münkalib olduğu vakit, müncemid ve donuk olan cism-i cihânın hayatı ve hareketi zâhir ve âşikâr olur; ve dünyâda vücûdu inkâr olunan ahvâl, âlem-i melekûtda müşâhede olunur. Nitekim âsîlerin a'zâ ve cevârihi, isyânlarına şehadet edip söyliyeceklerdir. Ve bu ma'nâ sûre-i Fussilet'de beyân buyurulur : حَتَّى إِذَا جَاؤُهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصَارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ (Fussilet, 41/20,21) Ya'nî "Yevm-i hesaba geldikleri vakit kulakları ve gözleri ve a'zâlan yaptıkları amellerine, aleyhlerine olarak şehâdet ederler; ve onlar a'zâlarına derler ki: "Niçin bizim aleyhimize şehadet ettiniz?" Onlar derler ki: "Her şeyi söyleten Allah Teâlâ, bizi de söyletti."

1007. Vaktaki Mûsa'nın asası burada yılan oldu, akla sakinlerden ihbar oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1007. Musa'nın asası burada yılan olunca, akla sakinlerden haber verildi.

Musa (a.s.)'ın cansız varlık sınıfından olan asası, bu yoğunluk âlemi olan dünyada yılan oldu ve içindeki hayat ortaya çıktı; bu durum, sakinlerin yani cansızların iç hallerinden insan aklına haber vermek oldu.

Vaktâki cemâd sınıfından olan Mûsâ (a.s.)ın asâsı, bu âlem-i kesâfet olan dünyâda yılan oldu ve bâtınındaki hayât zuhûra geldi; bu hâl, sâkinlerin ya'nî câmidlerin ahvâl-i bâtınelerinden akl-ı beşere haber vermek oldu.

1008. Bir toprak parçasısın, seni nasıl âdem yaptı? Bütün topraklara ma'rifet lâzımdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1008. Bir toprak parçasısın, seni nasıl insan yaptı? Bütün topraklara marifet lazımdır.

Ey insan, senin bu bedenin bir toprak parçası değil midir? Ve sen yerin cevherinden meydana gelmiş değil misin? Sen cansız bir toprak parçası iken, Yüce Allah seni nasıl idrak ve marifet sahibi bir insan yaptı? Bundan anla ki, bütün topraklara da, senin gibi marifet ve idrak gerekir. Bilinmeli ki, cansız varlıklar, bitkiler ve hayvanlar, kendilerini yaratan Rablerini, doğuştan gelen doğal marifetle bilirler; ve bunun böyle olduğu fikirle ve hayalle değil, keşif yoluyla, yani zevkle ve gözlemle ve açık delille sabittir. Şimdi bütün varlıkların canlı olduğu hakkındaki naklî delil, Yüce Allah'ın "Göklerde ve yerde bulunanlar Allah'a secde eder." (Ra'd, 13/15) ve "Göklerde ve yerde olanların hepsi Allah'ı tesbih ederler." (Cum'a, 62/1) ve "O'nu tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur." (İsrâ, 17/44) ayet-i kerimeleridir; çünkü göklerde ve yerdeki varlıkların hepsi secde ve tesbih edebilmek için canlı olmaları lazımdır; ve keşif ehli (tasavvuf ehli) katında da varlıkların hepsi canlıdır. Onlar bunu gözlemlerler. Akli delil de şudur ki, varlık birdir; o da Hakk'ın varlığıdır; eşyanın varlığı ise, Hakk'ın varlığına bağıntılı olan itibari bir varlıktır. Varlık, tek olan Hakk'ın varlığı olunca, Hakk'ın Hayatı ve İlmi, evrendeki bütün zerrelere yayılmış olur. Şu kadar ki, mahallin ve mazharların (tecelli yerlerinin) belirlenimi uygun olmadıkça, hayat ve idrak o mazharın içinde kalır.

Ey insan, senin bu cismin bir toprak parçası değil midir? Ve sen cevher-i arzdan mütevellid değil misin? Sen bir câmid toprak parçası iken, Hak Teâlâ hazretleri seni nasıl idrâk ve ma'rifet sahibi bir adam yaptı? Bundan anla ki, bütün topraklara da, senin gibi ma'rifet ve idrâk îcâb eder. Ma'lûm olsun ki, cemâdât ve nebâtât ve hayvânât, kendilerini halk eden Rab'lerini, ma'rifet-i tabîiyye-i fitriyye ile ârifdir; ve bunun böyle olduğu fikren ve tahyîlen değil, keşfen, ya'nî zevkan ve şühûden ve açık delîl ile sâbittir. İmdi kâffe-i mevcûdâtın zî-hayât olduğu hakkındaki delîl-i naklî, Hak Teâlâ hazretleri'nin وَاللَّهُ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ (Ra'd, 13/15) ["Göklerde ve yerde bulunanlar Allah'a secde eder."] ve يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ (Cum'a, 62/1) ["Göklerde ve yerde olanların hepsi Allah'ı tesbih ederler."] ve وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ (İsrâ, 17/44) ["O'nu tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur".] âyet-i kerîmeleridir; zîrâ semâvât ve arzdaki mevcûdâtın cümlesi secde ve tesbih edebilmek için zî-hayât olmaları lâzımdır; ve ehl-i keşf indinde de mevcûdâtın kâffesi zî-hayâttır. Onlar bunu müşâhede ederler. Ve delîl-i aklî dahi budur ki, vücûd birdir; o da Hakk'ın vücûdudur; eşyânın vücûdu ise, vücûd-ı Hakk'a muzâf olan bir vücûd-ı i'tibârîdir. Vücûd, Hakk-ı vâhidin vücûdu olunca, Hakk'ın Hayât'ı ve İlm'i, cemî-i zerrât-ı kevniyyeye sârî olmuş olur. Şu kadar ki, mahallin ve mazharların taayyünü müsâid olmadıkça, hayât ve idrâk o mazharın bâtınında kalır.

1009. Bu taraftan ölmüşdürler ve o taraftan diridirler; bu tarafta sâkit ve o tarafda söyleyicidirler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1009. Bu taraftan ölmüşlerdir ve o taraftan diridirler; bu tarafta suskun ve o tarafta konuşucudurlar.

Cansız varlıklar bu mülk ve şehadet âlemi (görünen âlem) tarafından bakılırsa ölü halindedirler ve melekût âlemi (gayb âlemi) tarafından bakılırsa diridirler; ve aynı şekilde şehadet âleminde suskun ve söz söylemez bir haldedirler ve fakat melekût âlemi tarafında hepsi söz söyleyici bir haldedirler.

Câmidler bu âlem-i mülk ve şehâdet tarafından bakılırsa ölü hâlindedirler ve âlem-i melekût tarafından bakılırsa diridirler; ve kezâ âlem-i şehâdetde sâkit ve söz söylemez bir haldedirler ve fakat âlem-i melekût tarafında hepsi söz söyleyici bir haldedirler.

1010. Onları o taraftan, bizim tarafımıza gönderdiği vakit, o asâ bizim tarafımızda ejderhâ olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1010. Onları o taraftan, bizim tarafımıza gönderdiği zaman, o asa bizim tarafımızda ejderha olur.

Yüce Allah, cansız olan şeyleri melekût (varlıkların iç yüzü, görünmeyen tarafı) yönünden bizim tarafımıza, yani görünen âleme gönderdiği zaman, o cansız olan Musa'nın (a.s.) asası bizim tarafımızda ve görünen âlemde ejderha olarak ortaya çıkar; ve onun bâtınında (iç yüzünde) hayat meydana gelir.

Hak Teâlâ hazretleri câmid olan şeyleri melekûtiyetleri cihetinden bizim tarafımıza, ya'nî âlem-i şehâdete gönderdiği vakit, o câmid olan asâ-yı Mûsâ (a.s.) bizim tarafımızda ve âlem-i şehâdetde ejderhâ olarak zâhir olur; ve onun bâtınında hayât meydana çıkar.

1011. Dağlar dahi lahn-i Dâvûdî eder; demir cevheri elde mumluk eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1011. Dağlar dahi Dâvûd'un nağmesini söyler; demir cevheri elde mum gibi yumuşar.

Bu şerefli beyitte Sebe suresinde bulunan şu ayet-i kerimeye işaret buyurulur: ﴿وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُودَ مِنَّا فَضْلًا يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ﴾ (Sebe', 34/10) Yani "Biz tarafımızdan Dâvûd'a bir lütuf verdik ve dedik ki: Ey dağlar ve kuşlar, onun tesbih ve nağmesine sesinizle karşılık verin; ve biz demiri ona yumuşak yaptık." Yani dağlar cansız ve kuşlar konuşamayan varlıklar oldukları halde Dâvûd (a.s.)ın terennümlerle yaptığı tesbihleri ve münacatları tekrar ederlerdi; ve demirin demirliği gidip, onun elinde mum gibi yumuşacık olurdu.

Bu beyt-i şerîfde sûre-i Sebe'de olan şu âyet-i kerîmeye işâret buyurulur: ﴿وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُودَ مِنَّا فَضْلًا يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ﴾ (Sebe', 34/10) Ya'nî "Biz tarafımızdan Dâvûd'a bir fazl verdik ve dedik ki: Ey dağlar ve kuşlar onun tesbîh ve nâğmesine sadânız ile rücû' edin; ve biz demiri ona yumuşak yaptık." Ya'nî dağlar câmid ve kuşlar gayr-i nâtık oldukları halde Dâvûd (a.s.)ın terennümât ile vâki' olan tesbihât ve münâcâtını tekrar ederlerdi; ve demirin demirliği gidip, onun elinde mum gibi yumuşacık olurdu.

1012. Rüzgâr Süleyman'a mensûb hamal olur, deniz Mûsâ ile bir söz bilici olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1012. Rüzgâr Süleyman'a ait bir hamal olur, deniz Musa ile bir söz bilici olur.

Bu şerefli beytin birinci mısraında, Sebe suresinde geçen ﴿وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ﴾ (Sebe', 34/12) yani "Biz Süleyman'a rüzgârı boyun eğdirdik ki, sabahtan öğleye kadar bir aylık ve akşama kadar da bir aylık yol giderdi" ayet-i kerimesine; ve ikinci mısraında da ﴿وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ﴾ (Şuarâ, 26/63) yani "Biz Musa'ya dedik ki, denize asan ile vur; vurdu, deniz ayrıldı; her bir ayrılması azîm dağ gibi oldu" ayet-i kerimesine işaret buyurulur. Yani "Rüzgâr ve deniz cansız varlıklardan oldukları halde, her biri kendilerine tebliğ olunan emirleri idrak edip itaat ettiler."

Bu beyt-i şerîfin birinci mısrâ'ında sûre-i Sebe'de vâki' ﴿وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ﴾ (Sebe', 34/12) ya'nî "Biz Süleymân'a rüzgârı teshîr ettik ki, sabahtan öğleye kadar bir aylık ve akşama kadar da bir aylık yol giderdi" âyet-i kerîmesine; ve ikinci mısra'da da ﴿وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ﴾ (Şuarâ, 26/63) ya'nî "Biz Mûsa'ya dedik ki, denize asân ile vur; vurdu, deniz ayrıldı; her bir ayrılması azîm dağ gibi oldu" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Ya'nî "Rüzgâr ve deniz cemâddan oldukları halde, her birisi kendilerine tebliğ olunan emirleri idrâk edip itâat eylediler."

1013. Ay Ahmed ile işaret görücü olur; ateş İbrâhîm için nesrîn olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1013. Ay Ahmed ile işaret görücü olur; ateş İbrâhîm için nesrîn olur.

Ay, Ahmed (a.s.v.) Efendimiz'in mübarek parmaklarıyla meydana gelen işaretini görüp yarılır. Nasıl ki ayet-i kerimede ﴿اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ﴾ (Kamer, 54/1) yani "Kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı" buyurulur. Ve Nemrud'un ateşi İbrahim-i Halil (a.s.) için nesrin, yani güzel kokulu beyaz gül olur.

Ay, Ahmed (a.s.v.) Efendimiz'in mübarek parmaklarıyla vâki' olan işâretini görüp yarılır. Nitekim âyet-i kerîmede ﴿اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ﴾ (Kamer, 54/1) ya'nî "Kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı" buyurulur. Ve Nemrûd'un ateşi İbrâhîm-i Halîl (a.s.) için nesrîn, ya'nî güzel kokulu beyaz gül olur.

1014. Toprak Kārûn'u yılan gibi içeriye çeker; hannâne direği rüşde gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1014. Toprak Kârun'u yılan gibi içine çeker; hannâne direği olgunlaşır.

Kârun, Musa (a.s.) zamanında zengin bir kişiydi; Musa (a.s.)'a karşı çıkması yüzünden yere battı. Nasıl ki ayet-i kerimede ﴿فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ﴾ (Kasas, 28/81) yani "Biz onu ve evini yere batırdık" buyrulur. Kıssasının ayrıntısı tefsirlerde anlatılmıştır. "Hannâne" feryat eden anlamına gelip, saadet devrinde şanlı peygamber Efendimiz'in mescid-i şeriflerinde dayanıp hutbe okuduğu bir direğin adıdır.

Kārûn, Mûsâ (a.s.) zamânında mâldâr bir kimse idi; Mûsâ (a.s.)a muhâlefeti yüzünden yere battı. Nitekim âyet-i kerîmede ﴿فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ﴾ (Kasas, 28/81) ya'nî "Biz onu ve evini yere batırdık" buyurulur. Kıssasının tafsili tefsîrlerde mezkûrdur. "Hannâne"" nevha edici ma'nâsına olup, zamân-ı saâdetde Nebiyy-i zîşân Efendimiz'in mescid-i şerîflerinde dayanıp hutbe okuduğu bir direğin adıdır.

1015. Taş Ahmed'e bir selâm eder; dağ Yahya'ya bir haber eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1015. Taş Ahmed'e bir selâm eder; dağ Yahya'ya bir haber eder.

Yani hadis-i şerifte bildirildiği üzere, taşlar Ahmed (a.s.v.) Efendimiz'e selâm verir; ve dağ, Yahudilerin elinden kaçışı üzerine Yahya (a.s.)a "Bana kaç!" diye haber verir. Bu beyitlerde cansız varlıkların konuşmalarına işaret edilir.

Ya'nî hadîs-i şerîfde ihbâr buyurulduğu üzere, taşlar Ahmed (a.s.v.) Efendimiz'e selâm verir; ve dağ, yahûdîlerin elinden firân üzerine Yahyâ (a.s.)a "Bana kaç!" diye haber verir. Bu beyitlerde cemâdâtın kelâmlarına işâret buyurulur.

1016. Biz işiticiyiz ve görücüyüz ve latîfiz; biz size nâ-mahremleriz ve sakitiz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1016. Biz işiticiyiz ve görücüyüz ve latîfiz; biz size yabancıyız ve sessiziz.

Yukarıdan beri meydana gelen açıklamalardan anlaşılacağı üzere, cansız varlıklar "Biz işitir ve görürüz ve latîfiz; fakat ey şekil ehli, biz sizlere karşı yabancı ve sessiz bir haldeyiz" derler.

Yukarıdan beri vâki' olan îzâhâttan anlaşılacağı üzere cemâdât, biz işitir ve görürüz ve latîfiz; fakat ey ehl-i sûret, biz sizlere karşı nâ-mahrem ve sâkit bir haldeyiz derler.

1017. "Mâdemki siz cemâdlık tarafına gidiyorsunuz, nasıl cemâdların canının mahremi olursunuz?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1017. "Mademki siz cansızlık tarafına gidiyorsunuz, nasıl cansızların canının sırdaşı olursunuz?"

Cenâb-ı Pîr buyururlar ki: "Ey şekil ehli, mademki siz cansızlık ve cismaniyet tarafına yöneliyorsunuz; ve maddî âlemin doğal kanunlarıyla sınırlanmış bulunuyorsunuz ve melekût âleminin (görünmeyen, ruhani âlem) halleri size karşı gizli kalıyor; o halde nasıl cansızların canının ve iç yüzünün sırdaşı olursunuz?"

Cenâb-ı Pîr buyururlar ki: "Ey ehl-i sûret, mâdemki siz cemâdlık ve cismâniyet tarafına meyl ediyorsunuz; ve âlem-i mülkün kavânîn-i tabîiyyesi ile mukayyed bulunuyorsunuz ve âlem-i melekûtun ahvâli size karşı mestûr kalıyor; o halde nasıl cemâdların canının ve bâtınının mahremi olursunuz?"

1018. Cemâdlıktan canlar âlemine gidiniz; âlemin eczâsının gulgulesini işitiniz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1018. Cansız varlık âleminden canlar âlemine gidin; âlemin parçalarının gürültüsünü işitin.

1019. Cemâdâtın tesbihi sana açık gelir; seni te'vîllerin vesvesesi kapmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1019. Cansız varlıkların tesbihi sana açık gelir; seni yorumların vesvesesi kapmaz.

Yani, "Ey Hakk Yolcusu, sen cansız varlıklar âleminden, ruhlar ve melekût âlemine hâl ve zevk olarak yönelirsen, cansız varlıkların tesbihi sana açıkça görünür." Yani görünen ve görünmeyen kulakların birleşip, onların tesbihlerini, görünen dille gerçekleşen tesbihler gibi işitirsin; ve artık görünen ilim sahipleri gibi وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ (İsrâ, 17/44) yani "Hakk'ı hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; velâkin siz onların tesbihlerini anlayamazsınız" ayet-i kerimesiyle, benzeri Kur'an ayetlerini yorumlama vesvesesi sana musallat olamaz. Çünkü görünen ilim sahipleri bu ve benzeri Kur'an ayetlerinin tefsirinde derler ki: "Cansız varlıklar Yaratıcı'ya, O'nun kudretine ve hikmetine delalet etme yönünden, hâl diliyle tesbih ederler ve sanki bununla konuşurlar; ve sanki Yüce Allah'ı ortaklardan ve benzerlerinden tenzih ederler."

Ya'nî, "Ey sâlik sen âlem-i cemâddan, âlem-i ervâha ve melekûta hâlen ve zevkan müteveccih olursan, cemâdâtın tesbihi sana açık olarak zâhir olur." Ya'nî zâhir ve bâtın kulakların birleşip, onların tesbihlerini lisân-ı zâhir ile vâki' olan tesbîhât gibi işitirsin; ve artık ulemâ-yı zâhir gibi وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ (İsrâ, 17/44) ya'nî "Hakk'ı hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; velâkin siz onların tesbihlerini tefakkuh edemezsiniz" âyet-i kerîmesiyle, emsâli âyât-ı kur'âniyyeyi te'vîl vesvesesi sana musallat olamaz. Zîrâ ulemâ-yı zâhir bu ve emsâli âyât-ı kur'âniyyenin tefsîrinde derler ki: "Cemâdât Sâni'a ve kudretine ve hikmetine delâlet cihetinden, lisân-ı hâl ile tesbih ederler ve gûyâ bununla nutk ederler; ve ke- ennehû Allah Teâlâ'yı şürekâdan ve sâireden tenzih ederler."

1020. Mâdemki senin canının kandilleri yoktur, görünüş için te'vîller etmişsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1020. Mademki senin canının kandilleri yoktur, görünüş için yorumlar yapmışsın.

"Kandiller"den maksat, keşif ve vicdan nurudur. "Ey eşyanın görünenini görüp de iç yüzlerine kör olan kimse, mademki senin ruhunda keşif nuru yoktur, zikredilen Kur'an ayetlerini, bunların tesbihlerinin görünüşü için yorumlar yapmışsın, yani bunların tesbihleri görünürde görülmez diye yorumlara kalkışmışsın; yahut onların görünüşü, görenin tesbihine sebep olur diye yorumlayıp dersin:

"Kandiller"den murâd, nûr-ı keşf ve vicdândır. "Ey eşyânın zâhirini görüp, bâtınlarından kör olan kimse, mâdemki senin rûhunda nûr-ı keşf yoktur, zikr olunan âyât-i kur'âniyyeyi, bunların tesbihlerinin görünüşü için, te'viller etmişsin, ya'nî bunların tesbihâtı zâhiren görülmez diye te'vílâta kıyâm etmişsin; veyâhut onların görünüşü, görenin tesbihine sebeb olur diye te'vîl edip dersin:

1021. Ki: "Garaz ne vakit tesbih-i zahir olur; görme da'vâsı, dalalet-i hayalidir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1021. Ki: "Amaç ne zaman açıkça tesbih olur; görme iddiası, hayalî bir sapkınlıktır."

Ki "Cansız varlıkların tesbihinden amaç, hiç açıkça tesbih olur mu? Bunların tesbihlerini işitme ve görme iddiası, sapkınlıktan kaynaklanan bir hayal ve vehimlerdir."

Ki "Cemâdâtın tesbihinden garaz, hiç tesbih-i zâhir olur mu? Bunların tesbihlerini işitmek ve görmek da'vâsı, dalâletden mütevellid bir hayâldir ve ev- hâmdır."

1022. Belki her görücüyü onun dîdârı, ibret vaktinde tesbih okuyucu eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1022. Aksine, her görücüyü onun yüzü, ibret vaktinde tesbih okuyucu eder.

Aksine, her gören kimseyi, o cansız varlıkların görünüşü, ibret almaya sevk edip, tesbih okuyucu eder.

Belki her gören kimseyi, o cemâdâtın görünüşü, ibret almaya sevk edip, tesbih okuyucu eder.

1023. İmdi mâdemki sana tesbihden yad veriyor; o delâlet söylemek gibi olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1023. Şimdi mademki sana tesbihten bir anı veriyor; o, söylemek gibi olur.

Mademki cansız varlıkların görünüşü senin aklına Hakk'ı tesbih etmeyi getiriyor ve sana Hakk'ın tesbihine işaret ediyor; işte o işaret, "Hayra işaret eden, o hayrı yapan gibidir" anlamınca, o cansız varlıkların tesbih söylemesi gibi olur.

Mâdemki cemâdâtın görünüşü senin hatırına Hakk'ı tesbih etmeyi getiriyor ve sana Hakk'ın tesbihine delalet ediyor; işte o delalet الدال على الخير كفاعله ya'nî "Hayra delâlet eden, o hayrın fâili gibidir" fehvâsınca, o cemâdâtın tes- bíh söylemesi gibi olur.

1024. Ehl-i İ'tizalin tevîli bu olur; vay o kimseye ki, o nûr-ı hâl tutmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1024. Mutezile'nin yorumu bu olur; vay o kimseye ki, o hâl nurunu tutmaz.

İşte Mutezile'nin ve zahir ulemasının Kur'an metinleri hakkındaki yorumu, bu zikrettiğimiz şekilde olur; çünkü onların yorumlarının esası şudur ki: "Cansızların hayatı yoktur ve tesbih etme, hayatsız olmaz. Bu sebeple kastedilen, tesbihin hakikati değildir; aksine, Allah'ın birliğine delalet etmeleridir." Halbuki ayet-i kerîmede فَقَالَ لَهَا وَ للأرض التيَا طَوْعًا أو كرها قالتا آتينا طائعين (Fussilet, 41/11) yani "Yüce Allah göklere ve yere isteyerek veya istemeyerek var olun buyurdu; onlar da biz itaat edici olduğumuz halde geliriz dediler" buyurulduğuna göre, cansız türünden olan göklerin ve yerin İlahi Hitabı işittiklerini ve cevap verdiklerini yorumlamaya gerek yoktur. "Şimdi kendisinde hâl nuru ve bâtınî müşahede olmayan kimsenin vay haline!"

İşte ehl-i İ'tizâl'in ve ulemâ-yı zâhirin nusûs-ı kur'âniyye hakkındaki te'víli, bu zikr eylediğimiz vech ile olur; zîrâ onların te'villerinin esâsı budur ki: "Cemâdâtın hayatı yoktur ve nutk-ı tesbih hayatsız olmaz. Binâenaleyh murâd, hakikat-ı tesbih değildir; belki vahdâniyyete delâlet etmeleridir." Halbuki ayet-i kerîmede فَقَالَ لَهَا وَ للأرض التيَا طَوْعًا أو كرها قالتا آتينا طائعين (Fussilet, 41/11) ya'nî "Hak Teâlâ semâvât ve arza tav'an yâhud kérhen vücûd-pezîr olunuz buyurdu; onlar da biz itâat edici olduğumuz halde geliriz dediler" buyurulduğuna nazaran cemâd nev'inden olan semâvât ve arzın hitâb-ı İzzet'i işitdiklerini ve cevâb verdiklerini te'víle mahal yoktur. "İmdi kendisinde nûr-ı hâl ve müşâhede-i bâtın olmayan kimsenin vay hâline!"

1025. Mâdemki âdemî hisden dışarıya gelmedi, tasvîr-i gaybîden a'cemî olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1025. Mademki insan histen dışarıya çıkmadı, gaybın tasvirinden acemi olur.

İnsan, eşyanın görünenlerinden bilgi alan beş zahirî duyusunun hüküm ve etkisinden kurtulmadıkça, gayb âleminin hallerini tasvir etmekten acemi, yani gafil ve cahil olur.

İnsan, zevâhir-i eşyâdan ma'lûmât alan havâss-i hamse-i zâhiresinin hüküm ve te'sîrinden kurtulmadıkça, âlem-i gaybın ahvâlini tasvîrden a'cemî, ya'nî gâfil ve câhil olur.

1026. Bu sözün nihayeti yoktur. Yılan tutucu o yılanı yüz meşakkatle çekti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1026. Bu sözün sonu yoktur. Yılan tutucu o yılanı yüz zahmetle çekti.

"Zahîr" karın ağrısı ve sıkıntı ile nefes almak demek olup, burada zahmet ve meşakkat kastedilir.

"Zahîr" karın ağrısı ve sıkıntı ile nefes almak demek olup, burada zahmet ve meşakkat murad buyurulur.

1027. O hengâme arayıcı, dört tarafa bir hengâme koymak için, Bağdad'a kadar geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1027. O kargaşa arayan, dört tarafa bir kargaşa çıkarmak için, Bağdat'a kadar geldi.

"Çâr-sû" çarşı anlamına geldiği gibi, dört taraf anlamına da gelir. Yani "O halk topluluğunu arayan kimse çarşıya veya dört tarafa halkı toplamak için Bağdat şehrine kadar geldi."

"Çâr-sû" çarşı ma'nâsına geldiği gibi, dört taraf ma'nâsına da gelir. Ya'nî "O mecma'-i halkı arayan kimse çarşıya veya dört tarafa halkı toplamak için Bağdâd şehrine kadar geldi."

1028. Hengâme adamı, Şat sahiline koydu; Bağdad şehri içine gulgule düştü. Ortalığı velveleye veren o yılan tutan adam, o tuttuğu ejderhâyı Dicle nehri kenârına koydu. Halk böyle bir yılanın vücûdundan haberdâr olunca Bağ- dâd içine bir gulgule düştü; dediler ki:&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1028. Hengâme adamı, Şat sahiline koydu; Bağdat şehri içine gürültü düştü. Ortalığı velveleye veren o yılan tutan adam, o tuttuğu ejderhayı Dicle nehri kenarına koydu. Halk böyle bir yılanın varlığından haberdar olunca Bağdat içine bir gürültü düştü; dediler ki:

1029. "Bir yılan tutucu ejderha getirmiştir; çok acib nâdir bir şikâr etmiştir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1029. "Bir yılan tutucu ejderha getirmiştir; çok acayip, nadir bir av yakalamıştır."

"Birisi Dicle kenarına bir ejderha getirmiş, acayip bir şeymiş, gidip görelim bu büyük yılanı nasıl tutabilmiştir?"

"Birisi Dicle kenârına bir ejderha getirmiş, acîb bir şey imiş, gidip görelim bu azîm yılanı nasıl tutabilmiştir?"

1030. Yüz binlerce ahmak toplandı; onun ahmaklığından, onun gibi, onun şi- kârı olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1030. Yüz binlerce ahmak toplandı; onun ahmaklığından, onun gibi, onun avı olmuştur.

"Sad hezârân" ifadesinden kasıt, sayıyı belirlemek değildir, çokluktan kinayedir. "Hâm-rîş" ahmak anlamındadır. Yani "O yılanı görmek üzere pek çok ahmak toplandı; o yılan tutucunun ahmaklığından dolayı, onun kendisi gibi, birçok kimseler o yılanın avı olmuştur."

"Sad hezârân" ta'bîrinden murâd, ta'yîn-i aded değildir, kesretden kinâyedir. "Hâm-rîş" ahmak ma'nâsınadır. Ya'nî "O yılanı görmek üzere pek çok ahmak toplandı; o yılan tutucunun ahmaklığından dolayı, onun kendisi gibi, birçok kimseler o yılanın şikârı olmuştur."

1031. Onlar muntazır ve o da dağınık olan halk toplansınlar diye muntazır idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1031. Onlar bekliyordu ve o da dağınık olan halk toplansın diye bekliyordu.

Oraya toplanan halk, üzerinde örtü bulunan şu ejderha nasıl bir şeydir görelim diye örtünün açılmasını bekliyordu; ve yılan tutucu adam da, halkın daha fazla toplanmasını bekliyordu.

Oraya toplanan halk, üzerinde örtü bulunan şu ejderha nasıl şeydir görelim diye örtünün açılmasına muntazır; ve yılan tutucu adam dahi, halkın daha ziyâde toplanmasına muntazır idi.

1032. Cem'iyyet adamları daha ziyade olsun, dilencilik ve tevzî' daha iyi olsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1032. Topluluk adamları daha çok olsun, dilencilik ve dağıtım daha iyi olsun.

Yılan oynatıcısının beklemesinin sebebi, halkın daha çok toplanması ve bu yüzden kendisinin dilenciliği ve para toplaması daha iyi bir şekilde gerçekleşmesi içindi. "Gidye" dilenci anlamındadır. Dilencilik anlamında da kullanılır; burada ikinci anlam uygundur.

Yılan tutucunun intizârına sebeb, halkın daha ziyâde toplanması ve bu yüzden kendisinin dilenciliği ve parsa toplaması daha iyi bir sûretde vâki' olması için idi. "Gidye" dilenci ma'nâsınadır. Dilencilik ma'nâsına da müsta'meldir; burada ikinci ma'nâ münasibdir.

1033. Yüz binlerce geveze, ayak arkası, ayak arkası üzerine halka yapıp toplandı. Birçok geveze ortada bulunan ejderhânın etrâfında halka teşkil etmek sûretiyle toplanmış ve bu halka, zamânımızda emsâli görüldüğü üzere, bir halkanın arkasında diğer halkalar daha teşkil etmek sûretiyle vâki' olmuş idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1033. Yüz binlerce geveze, ayak arkası, ayak arkası üzerine halka yapıp toplandı. Birçok geveze ortada bulunan ejderhanın etrafında halka oluşturmak suretiyle toplanmış ve bu halka, zamanımızda benzeri görüldüğü üzere, bir halkanın arkasında diğer halkalar daha oluşmak suretiyle meydana gelmiş idi.

1034. Kalabalıktan dolayı, erkeğin kadından haberi yok idi; hâs ve âmm kıyamet gibi gitmiş idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1034. Kalabalıktan dolayı, erkeğin kadından haberi yoktu; özel ve genel kıyamet gibi gitmişti.

Kalabalık öyle bir derecedeydi ki, erkeklerin kadınlara olan eğilimleri sebebiyle onlara bakmaları gerekirken, bu kalabalık yüzünden, erkek kadının varlığından haberdar bile değildi. Sözün özü, halkın izdihamı kıyametten bir örnekti.

Kalabalık bir derecede idi ki, erkeklerin kadınlara olan temâyülü hasebiyle onlara bakmaları lâzım gelirken, bu kalabalık yüzünden, erkek kadının vücûdundan haberi bile yoktu. Velhâsıl halkın izdihâmı kıyâmetden bir nümûne idi.

1035. O harrâkayı kımıldattığı vakit, cem'iyyet halkı boyun çektiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1035. O harrâkayı kımıldattığı zaman, topluluk halkı boyunlarını uzattılar.

Ankaravî hazretleri "harrâka" kelimesini, yılanın üstündeki palas (yılanın derisi) anlamına gelecek şekilde tercüme etmişlerdir. Hint nüshalarında bu kelime "Hi" harfiyle "harrâka" şeklinde yazılı olup, şârihler (açıklayıcılar) oyun aleti olarak tercüme etmişlerdir. "Hâ" harfiyle olan "harrâka" ise Ahteri-i Kebîr'de "kâv" (büyük gemi) ve düşmana ateş saçan gemi anlamında gösterilmiştir; ve bu anlam makama (bağlama) uygundur. Çünkü yılan ateş saçan bir gemiye benzetilmiş olur. Yani "Yılanı tutan adam, ateş saçan bir gemi gibi olan o ejderhayı kımıldattığı zaman, halkın bireyleri, 'aman ben de göreyim' diye, halkanın arkasında kalanlar aralık yerlerden boyunlarını uzattılar."

Ankaravî hazretleri "harrâka" kelimesini, yılanın üstündeki palas ma'nâsına olarak tercüme buyurmuşlardır. Hind nüshalarında bu kelime "Hi" ile "harrâka" sûretinde muharrer olup, şârihler, oyun âleti olarak tercüme etmişlerdir. Ve "hâ" ile olan "harrâka" Ahteri-i Kebîr'de "kâv" ve düşmana ateş saçan gemi ma'nâsında gösterilmişdir; ve bu ma'nâ makāma münasibdir. Zîrâ yılan ateş saçan bir gemiye teşbîh buyrulmuş olur. Ya'nî "Yılanı tutan adam, ateş saçan bir gemi mesâbesinde olan o ejderhâyı kımıldattığı vakit, efrâd-ı halk, aman ben de göreyim diye, halkanın arkasında kalanlar aralık yerlerden boyunlarını uzattılar."

1036. Ve zemherîden donmuş olan ejderha, yüz türlü palas ve perde altında idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1036. Ve zemheriden donmuş olan ejderha, yüz türlü palas ve perde altında idi.

Zemheri soğuğundan donmuş olan o büyük yılanın vücudu, birçok eski püskü örtüler ile örtülmüş idi.

Zemherî soğuğundan donmuş olan o büyük yılanın vücûdu, birçok eski püskü örtüler ile örtülmüş idi.

1037. Onu kalın ipler ile bağlamış idi; o hifz edici, ona bir ihtiyat etmiş idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1037. Onu kalın iplerle bağlamıştı; o koruyucu, ona karşı bir önlem almıştı.

1038. İntizar ve ittifak tevakkufu içinde, o yılan üzerine Irak'ın güneşi doğdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1038. Bekleyiş ve ittifakın duraklaması içinde, o yılan üzerine Irak'ın güneşi doğdu.

Seyir perdesinin açılmasına halkın hep birlikte bekleyiş için meydana gelen duraklaması sırasında, Irak bölgesinin kızdırıcı güneşi, o soğuktan donmuş olan yılan üzerine doğdu.

Temâşâ perdesinin açılmasına halkın müttefikan intizâr için vâki' olan tevakkufu esnâsında, Irak iklîminin kızdırıcı güneşi, o soğuktan donmuş olan yılan üzerine doğdu.

1039. Kızgın güneş, onu sıcağa doyurdu; onun a'zâsından soğuk hılılar gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1039. Kızgın güneş, onu sıcağa doyurdu; onun uzuvlarından soğuk hıltlar gitti.

"Ahlât" (vücut sıvıları) hayvanların vücudunda bulunan, "kan," "balgam," "kara safra" ve "sarı safra" olarak adlandırılan dört sıvıdır. Yani "Güneşin sıcaklığıyla, yılanın vücudu doydu; uzuvlarında donmuş olan bu bahsedilen hıltlar tekrar akmaya ve dolaşmaya başladı."

"Ahlât" hayvânâtın vücûdunda vâki', "dem," "balgam," "sevda" ve "saf-râ" tesmiye olunan seyyâlât-ı erbaadır. Ya'nî "Güneşin harâretiyle, yılanın vücûdu meşbû' oldu; a'zâsında donmuş olan bu mezkûr hıltlar tekrâr cereyân ve deverâna başladı."

1040. O ölü idi ve ârâm cihetinden diri oldu. Ejderhâyı kendi üzerine kımıldama tuttu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1040. O ölü idi ve dinlenme yönünden diri oldu. Ejderhayı kendi üzerine kımıldamama tuttu.

"Şigîft" ve "şigift" şaşkınlık, hayret, sabır, karar ve dinlenme anlamlarındadır. Yani "Yılan donukluktan ölü şeklinde idi; fakat bekleme sebebiyle meydana gelen güneş altındaki dinlenmesi ve duruşu yönünden diri oldu. O ejderhanın kendi vücudunda hareket ortaya çıkmaya başladı."

"Şigîft" ve "şigift" aceb ve taaccüb ve sabır ve karâr ve ârâm ma'nâlarınadır. Ya'nî "Yılan donukluktan ölü sûretinde idi; fakat intizâr sebebiyle vâki' olan güneş altındaki ârâm ve karârı cihetinden diri oldu. O ejderhânın kendi vücûdunda hareket zâhir olmaya başladı."

1041. O ölmüş yılanın hareketinden, halkın o bir tahayyürü, yüz bin oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1041. O ölmüş yılanın hareketinden, halkın o bir tahayyülü, yüz bin oldu.

Halk zaten o ölmüş yılanın büyüklüğünden hayretteydi; onun bu şekilde hareket ettiğini görünce, hayretleri arttı.

Halk zâten o ölmüş yılanın cesâmetinden hayrette idi; onun bu sûretle hareketini görünce, hayretleri arttı.

1042. Tahayyür ile beraber na'ralar kopardılar; hepsi onun hareketinden kaçtılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1042. Şaşkınlıkla beraber çığlıklar attılar; hepsi onun hareketinden kaçtılar.

1043. O yüksek sesten dolayı, o bağı kırdı; bağın çatırdısı her tarafa giderdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1043. O yüksek sesten dolayı, o bağı kırdı; bağın çatırtısı her tarafa gitti.

Halkın o yüksek çığlıklarından ve feryatlarından ejderha ürküp, bağlarını kopardı ve kalın bağların çatırtısı her tarafa gitti ve her taraftan işitildi.

Halkın o yüksek na'ralarından ve feryâdlarından ejderha ürküp, bağlarını kopardı ve kalın bağların çatırdısı her tarafa giderdi ve her taraftan işitilir idi.

1044. Bağları kırdı ve altından arslan gibi kükremiş çirkin bir ejderha dışarıya çıktı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1044. Bağları kırdı ve altından arslan gibi kükremiş çirkin bir ejderha dışarı çıktı.

1045. Hezîmet esnasında çok halâyık ölmüş oldu; düşmüşlerden ve ölmüşlerden yüz yığın oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1045. Bozgun sırasında çok sayıda insan ölmüş oldu; düşenlerden ve ölenlerden yüzlerce yığın oluştu.

"Hezîmet" askerin düzensiz bir şekilde kaçması anlamına gelir. "Püşte" tepe ve yığın anlamına gelir. Yani "Yılanı seyretmek üzere toplanmış olan halk, ejderhanın bu durumundan ürkerek bağıra çağıra düzensiz kaçmaya başladılar; kaçarken insanlar birbirine çarpıp, yerlere serildiler; ve arkadan gelenler düşenleri çiğnemek suretiyle ölümlerine sebep oldular. Bu şekilde düşen ve ölenlerden birçok yığınlar meydana geldi."

"Hezîmet" askerin gayr-i muntazam olarak firârı ma'nâsınadır. "Püşte" tepe ve yığın ma'nâsınadır. Ya'nî "Yılanı temâşâ etmek üzere toplanmış olan halk, ejderhânın bu vaz'iyyetinden ürkerek bağıra çağıra gayr-i muntazam kaçmağa başladılar; kaçarken halk birbirine çarpıp, yerlere serildiler; ve arkadan gelenler düşenleri çiğnemek sûretiyle ölümlerine sebeb oldular. Bu sûretle düşen ve ölenlerden birçok yığınlar peydâ oldu."

1046. Yılan tutucu korkudan yerinde kuru oldu, dedi ki: "Ben dağlıktan ve çölden ne getirdim?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1046. Yılan tutucu korkudan yerinde kuru oldu, dedi ki: "Ben dağlıktan ve çölden ne getirdim?"

"Huşk geşten" hareketsiz kalmaktan kinayedir. Yılan tutucu bu dehşetli durumu görünce: "Eyvah! Ben dağlıktan ve çölden bu halkın başına ne dehşetli bir felaket getirmiş oldum," diye korkusundan olduğu yerde hareketsiz bir halde kaldı.

"Huşk geşten" hareketsiz kalmaktan kinâyedir. Yılan tutucu bu vaz'iyyet-i müdhişeyi görünce: "Eyvah! Ben dağlıktan ve sahrâdan bu halkın başına ne dehşetli bir felâket getirmiş oldum, diye korkusundan olduğu yerde hareketsiz bir halde kaldı."

1047. O kör koyun, kurdu uyandırdı; câhil, kendi Azrâîl'i tarafına gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1047. O kör koyun, kurdu uyandırdı; câhil, kendi Azrâîl'i tarafına gitti.

O kör koyun hükmünde olan yılan tutucu, uyuyan kurt hükmünde olan ejderhayı bu şekilde uyandırdı; tam cehaletinden dolayı, kendi Azrâîl'i tarafına kendi ayağıyla gitti.

O kör koyun mesâbesinde olan yılan tutucu, uyuyan kurt mesâbesinde olan ejderhâyı bu sûretle uyandırdı; kemâl-i cehâletinden dolayı, kendi Azrâîl'i tarafına ayağı ile gitti.

1048. Ejderhâ o ahmağı bir lokma etti; Haccâc'a kan içicilik kolay olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1048. Ejderha o ahmağı bir lokma etti; Haccâc'a kan içicilik kolay olur.

"Haccîc" birinci mısradaki "gîc" kelimesine kafiye olması için, Farsça kuralına göre, Zalim Haccâc isminin imale edilmiş (uzatılarak okunmuş) şeklidir. Ankaravî nüshasında Haccâc kelimesi imalesiz olarak yer almaktadır. Haccâc, Yusuf es-Sekafî, Mervan ve Abdülmelik'in saltanatları zamanında zulmüyle meşhur bir emirin adıdır. Adı geçenin haksız yere yedi bin kişiyi öldürdüğü tarihlerde zikredilmiştir. Yani "Ejderha canlanıp etrafa saldırdığı sırada, yılan tutucuyu da bir lokma edip yuttu. Çünkü kan içici Haccâc gibi ve onun meşrep ve tabiatında olan ejderhaya adam öldürmek kolay olur." Bu şerefli beyitte Haccâc'ın bâtınının (iç yüzünün) ejderha suretine dönüştüğüne işaret buyrulur.

"Haccîc" birinci mısra'daki "gîc" kelimesine kâfiye olmak için, kâide-i Fürs üzere, Haccâc-ı Zâlim isminin imâle olunmuş sûretidir. Ankaravî nüshasında Haccâc kelimesi imâlesiz olarak mündericdir. Ve Haccâc, Yûsuf es-Sekafî, Mervân ve Abdü'l-Melik zamân-ı saltanatlarında zulmüyle meşhûr bir emîrin ismidir. Merkūmun haksız yere yedi bin kişiyi öldürdüğü târihlerde mezkûrdur. Ya'nî "Ejderhâ canlanıp, etrâfa saldırdığı esnâda, yılan tutucuyu da bir lokma edip yuttu. Zîrâ kan içici Haccâc mesâbesinde ve onun meşreb ve tabîatında olan ejderhâya adam öldürmek kolay olur." Bu beyt-i şerîfde bâtın-ı Haccâc'ın ejderha sûretine memsûh olduğuna işâret buyrulur.

1049. Kendisini bir direğe sardı ve bağladı; yenmiş kemikleri birbirine geçirip kırdı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1049. Kendisini bir direğe sardı ve bağladı; yenmiş kemikleri birbirine geçirip kırdı.

Ejderha, insanları yuttuktan sonra, onların kemiklerini kırıp midesinde eritmek için, kendisini bir direğe sardı ve halkalanmak suretiyle bağladı.

Ejderha adamları yuttuktan sonra, onların kemiklerini kırıp mi'desinde eritmek için, kendisini bir direğe sardı ve halkalanmak sûretiyle bağladı.

1050. "Nefis ejderhadır, o ne vakit ölmüştür; âletsizlik gamından donmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1050. "Nefis ejderhadır, o ne zaman ölmüştür; âletsizlik gamından donmuştur.

İnsan nefsi, özü itibarıyla ejderha tabiatında ve huyundadır; o asla ölmez; eğer uysal ve sakin görünürse, bu âletsizlik ve fırsatsızlık gamından dolayı donmuş ve güçsüz kalmıştır.

Nefs-i beşer, hadd-i zâtında ejderhâ tab'ında ve meşrebindedir; o asla ölmez; eğer halîm ve selîm görünürse âletsizlik ve fırsatsızlık gamından dolayı donmuş ve mecâlsiz kalmıştır.

1051. Eğer o Fir'avn'ın aletini bulursa ki, nehrin suyu onun emri ile giderdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1051. Eğer o, Firavun'un, nehrin suyunun kendi emriyle aktığı aletini bulursa.

"Firavun'un aleti"nden kasıt, saltanat ve hükûmet kudretidir. "Nehir"den kasıt ise, Firavun'un saltanat dairesinde akan Nil nehridir. Nasıl ki Kur'an-ı Kerim'de Firavun'un övünmesinden haber verilerek şöyle buyrulur: وَنَادَى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قَالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِن تَحْتِي أَفَلَا تُبْصِرُونَ (Zuhruf, 43/51) Yani "Firavun kavmine seslenip dedi ki: Ey kavmim, Mısır mülkü bana ait değil mi? Ve bu nehirler benim hükmüm altında akıyor, görmüyor musunuz?"

"Fir'avn"ın âletinden murâd, saltanat ve kudret-i hükûmetdir. "Nehir"den murâd, Nil nehridir ki, Fir'avn'ın dâire-i saltanatında cereyân ederdi. Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de Fir'avn'ın tefähüründen ihbâren beyân buyrulur. وَنَادَى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قَالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِن تَحْتِي أَفَلَا تُبْصِرُونَ (Zuhruf, 43/51) Ya'nî "Fir'avn kavmine nídâ edip dedi ki: Ey kavmím, mülk-i Mısır bana mahsûs değil mi? Ve bu nehirler benim hükmüm altında cereyân ediyor, görmüyor musunuz?"

1052. Ondan sonra o Fir'avnlık bünyadını eder; yüz Mûsâ'nın ve yüz Hârûn'un yolunu vurur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1052. Ondan sonra o, Firavunluk binasını kurar; yüz Musa'nın ve yüz Harun'un yolunu keser.

Nefis, Firavun'un kudret ve saltanatını elde ettikten sonra, artık Firavunluk temelini kurar ve kendisine nasihat eden Musa ve Harun (a.s.) meşrebinde olan Allah âlimlerini (ulemâ-i billâh: Allah'ı bilen âlimler) muhalif ve düşman sayıp, onlara karşı suikast düzenlemeye kalkışır.

Nefis, Fir'avn'ın kudret ve saltanatını elde ettikten sonra, artık Fir'avnlık temelini kurar ve kendisine nasihat eden Mûsâ ve Hârun (aleyhime's-selâm) meşreblerinde olan ulemâ-i billâhı muhâlif ve düşman addedip, onlara karşı sû-i kasda kıyâm eder.

1053. O ejderha fakr elinden kurtcağızdır; bir sivrisinek mâl ve câhdan sakr olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1053. O ejderha, fakirlik elinden küçük bir kurttur; bir sivrisinek mal ve makamdan çakır kuşu olur.

"Sakr", doğan türlerinden "çakır" dedikleri kuştur; çoğulu "sukūr", "sıkār", "sıkāre" ve "suküre" ve "uskur" gelir. Farsçada "çerğ" derler. "O nefis ejderhası, fakirlik ve zaruret elinden ve fırsat bulamamak yüzünden, küçük bir kurttur. Acizlik ve fakirlik içinde bir sivrisinek gibi kudretsiz iken eline mal geçtiği ve büyük bir makama ulaştığı zaman, yırtıcı bir çakır kuşu olur."

"Sakr" doğan envâ'ından "çakır" dedikleri kuştur, cem'i "sukūr" ve "sıkār" ve "sıkāre" ve "suküre" ve "uskur" gelir. Fârisîde "çerğ" derler. "O nefis ejderhâsı fakr u zarûret elinden ve fırsat bulamamak yüzünden, küçük bir kurttur. Acz ve fakr içinde bir sivrisinek gibi kudretsiz iken eline mal girdiği ve büyük mansıba nâil olduğu vakit, yırtıcı bir çakır kuşu olur."

1054. Ejderhâyı firâk karı içinde tut; sakın onu Irak güneşine çekme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1054. Ayrılık ejderhasını kar içinde tut; sakın onu Irak güneşine çekme!

Nefis ejderhasını dünyevî hazlardan ayrılık karı içinde tut ki, donmuş bir halde kalsın; sakın o nefis ejderhasını aşağıların aşağısı olan dünyanın parlak ve sıcak görünen gösterişine çekme! "Irak" Bağdat ve Basra taraflarına denir. Bu bölgeye Irak denilmesi, Arabistan'ın en alçak yeri olmasındandır. Bu sebeple aşağıların aşağısı olan dünyaya "Irak" ve onun mal ve makamına da "güneş" ifadesiyle işaret edilmiştir.

Nefis ejderhâsını huzûzât-ı dünyeviyyeden ayrılık karı içinde tut ki, donmuş bir halde kalsın; sakın o nefis ejderhâsını esfel-i sâfilîn olan dünyânın parlak ve harâretli görünen âlâyişine çekme! "Irâk" Bağdad ve Basra cihetlerine denir. Bu kıt'aya Irak denilmesi, Arab'ın esfel-i arzı olmasından dolayıdır. Bu münasebetle esfel-i sâfilîn olan dünyâya "Irâk" ve onun mâl ve câhına da "güneş" ta'bîriyle işaret buyrulmuştur.

1055. Tâ ki o senin ejderhân donmuş olsun; o necat bulduğu vakit, sen onun lokmasısın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1055. Ta ki o senin ejderhan donmuş olsun; o kurtulduğu zaman, sen onun lokmasısın.

Yani "Sen, ejderha olan nefsini, aşağıların aşağısı olan dünyanın, mal ve mevki güneşleri altına çekme ki, o senin ejderhan donmuş bir halde kalsın. Çünkü o nefis, mal ve mevki güneşinin sıcaklığıyla harekete gelip donukluktan kurtulduğu zaman, seni yutup helak eder."

Ya'nî "Sen, ejderhâ olan nefsini, esfel-i sâfilîn olan dünyânın, mal ve câh güneşleri altına çekme ki, o senin ejderhân donmuş bir halde kalsın. Zîrâ o nefis, mal ve câh güneşinin harâretiyle harekete gelip donukluktan necât bulduğu vakit, seni yutup helâk eder."

1056. Onu mat et ve matdan emîn ol; ona az merhamet et, atâ ehlinden değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1056. Onu yen ve yenilmekten emin ol; ona az merhamet et, o bağış ehli değildir.

"Mat" yenilmiş demektir. "Sılât" sılanın çoğuludur ve "sıla" bağış ve bahşiş anlamındadır. "O nefsi yen ve mağlup et ve mağlup olmaktan emin ol! Ona az merhamet et; çünkü o bağışa ve bahşişe layık bir şey değildir." "Rahm kem kün" ifadesiyle nefse şeriat dairesinde ölçülü bir şekilde davranmaya işaret buyrulur.

"Mat" mağlûb demektir. "Sılât" sılanın cem'idir ve "sıla" atâ ve bahşiş ma'nâsınadır. "O nefsi mat ve mağlûb et ve mağlûb olmaktan emîn ol! Ona az merhamet et; zîrâ o atâya ve bahşîşe lâyık bir şey değildir." "Rahm kem kün" ta'bîriyle nefse şer' dâiresinde i'tidâl üzere muâmele etmeğe işaret buyrulur.

1057. Zîrâ o şehvet güneşinin harâreti vurursa, o senin başından arta kalacak yarasa kuşu kanat vurur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1057. Çünkü o şehvet güneşinin harareti vurursa, senin başından arta kalacak yarasa kuşu kanat çırpar.

Çünkü dünya şehvetlerinin güneşi, nefis üzerine hararetini hâkim kılarsa, nihayet ölüm sebebiyle senin başından arta kalacak olan o yarasa kuşu mesabesindeki nefis, bu doğal karanlık içinde kanat açıp uçmaya başlar. Bu hitaplar Hakk Yolcusu'nun ruhunadır.

"Zîrâ dünyâ şehvetlerinin güneşi, nefis üzerine harâretini müstevlî kılar- sa, nihâyet ölüm sebebiyle senin başından arta kalacak olan o yarasa kuşu mesâbesindeki nefis, bu zulmet-i tabîiyye içinde kanat açıp uçmağa başlar." Bu hitâblar sâlikin rûhunadır.

1058. Onu erkek gibi cihada ve kıtâle çek! Allah sana visal ile cezâ versin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1058. Onu erkek gibi cihada ve savaşa çek! Allah sana kavuşma ile karşılık versin.

Ey Hakk Yolcusu, sen nefsini gerçek erkekler gibi, yani Allah erleri gibi, mücâhedât ve riyâzât yoluyla, dünyevî şehvetlere meyletmekten öldürülmek usulüne çek! Nefsin bu savaşta ölünce, Yüce Allah senin ruhunu kendisine ulaştırmak suretiyle mükâfat versin.

Ey sâlik, sen nefsini hakîkî erkekler gibi, ya'nî ricâlullâh gibi mücâhede ve riyâzet sûretiyle, şehevât-ı dünyeviyyeye meyilden öldürülmek usûlüne çek! Nefsin bu harbde ölünce, Allah Teâlâ hazretleri senin rûhunu kendine vâsıl kılmak sûretiyle mükâfât versin.

1059. Vaktaki o adam, ejderhâyı getirdi, sıcak hava içinde o merîd hoş oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1059. O adam ejderhayı getirdiğinde, sıcak hava içinde o inatçı ve şerir hoş oldu.

"Merîd" inatçı ve şerir demektir; yani "O yılan tutucu adam, donmuş ejderhayı Bağdat'a getirdi; o şerir olan yılan sıcak hava içinde canlanıp hoş oldu."

"Merîd" inadçı ve şerîr demektir; ya'nî "O yılan tutucu adam, donmuş ejderhâyı Bağdad'a getirdi; o şerîr olan yılan sıcak hava içinde canlanıp hoş oldu."

1060. Ey azîz, şübhesiz o fitneleri yaptı; hem bizim söylediğimizin dahi yirmi kadarını.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1060. Ey aziz, şüphesiz o fitneleri yaptı; hem bizim söylediğimizin dahi yirmi kadarını.

O ejderha, o zikredilen fitneleri, hem bizim söylediğimizin dahi yirmi mislini yaptı. Biz onun yaptığı fitnelerden yirmi mislini söylemedik.

O ejderhâ, o zikr olunan fitneleri, hem bizim söylediğimizin dahi yirmi mislini yaptı. Biz onun yaptığı fitnelerden yirmi mislini söylemedik.

1061. Sen tama' tutar mısın ki, onu cefâsız vakar içinde ve vefâ içinde bağlanmış tutasın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1061. Sen onu cefasız, vakar içinde ve vefa içinde bağlanmış tutmayı umar mısın?

Ey Hakk Yolcusu, sen o azgın ve şerir nefsi, mücâhede ve riyâzâtın cefası ve ezası olmaksızın, insanlık vakarı içinde ve ilâhî emir ve yasaklara vefa içinde bağlanmış bir halde tutmayı umar mısın? Ve o müthiş hayvanı, yularsız bırakarak, ondan akıl ve mantık dairesinde hareket bekleyesin; bu mümkün olur mu?

Ey sâlik-i tarîk-ı Hak, sen umar mısın ki, o azgın ve şerîr olan nefsi, mücâhede ve riyâzet cefâsı ve ezâsı olmaksızın, insanlık vakārı içinde ve emir ve nehy-i ilâhînin vefâsı içinde bağlanmış bir halde tutasın; ve o müdhiş hayvanı, yularsız bırakarak, ondan akıl ve mantık dairesinde hareket bekleyesin; bu mümkin olur mu?

1062. Her bir denîye, bu temennî ne vakit erişir? Bir Mûsâ lâzımdır ki, ejderhâyı çeksin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1062. Her bir alçağa, bu istek ne zaman ulaşır? Bir Musa gereklidir ki, ejderhayı çeksin.

Nefsânî sıfatlarına yenik düşen her bir alçağa, mücâhedesiz ve riyâzâtsız nefis ejderhasını zararsız bir şekilde kullanma isteği mümkün olur mu? Musa (a.s.) meşrebinde (manevî yolunda) bir veliyy-i kâmil (olgun veli) gereklidir ki, o ejderhayı, ilâhî emir altında kullanabilsin. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn bin Arabî (k.s.), Şeyh Sadreddîn Konevî hazretlerini terbiye buyurdukları sırada kuru ekmek yedirmek suretiyle riyâzât yaptırırlarmış. Bir gün yemek sırasında kendileri tavuk yemişler. Hz. Sadreddîn'in annesi, cenâb-ı Şeyh'in bu hâlini görüp: "Ey Şeyh, sen tavuk eti yersin; benim oğluma kuru ekmek yedirirsin, bu nasıl olur?" demiş. Hz. Şeyh yediği tavuğun kemikleri üzerine mübarek ellerini koyup "Yüce Allah hazretlerinin izniyle, kalkın!" deyince, kemikler derhal tavuk hâline gelip uçmuşlar. Ve buyurmuşlar ki: "Senin oğlun dahi bu hâle geldikten sonra, istediğini yesin, zarar vermez; şimdi yerse zarar verir, bu sebeple şimdi ona gerekli olan kuru ekmek yemektir." Ve bu anlam Cenâb-ı Pîr efendimiz tarafından, I. ciltte [s. 484] Ferîdüddîn Attâr hazretlerinin تو صاحب نفسی ای غافل میان خاک خون می خور که صاحب دل اگر زهری خورد آن انگبین باشد [sen nefis sahibisin, ey gafil, toprak arasında kan ye! Çünkü eğer gönül sahibi bir zehir yese, bal olur] beyt-i şerîfinin açıklamasında izah buyrulmuştur.

Sıfât-ı nefsâniyyesine mağlûb olan her bir denîye, mücâhedesiz ve riyâzetsiz nefis ejderhâsını zararsız bir sûrette kullanmak temennîsi mümkin olur mu? Mûsâ (a.s.) meşrebinde bir veliyy-i kâmil lâzımdır ki, o ejderhâyı, emr-i ilâhî tahtında istihdâm edebilsin. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn bin Arabî (k.s.), Şeyh Sadreddîn Konevî hazretlerini terbiye buyurdukları esnâda kuru ekmek yedirmek sûretiyle riyâzet yaptırırlar imiş. Bir gün taâm esnâsında kendileri tavuk yemişler. Hz. Sadreddîn'in vâlidesi, cenâb-ı Şeyh'in bu hâlini görüp: "Ey Şeyh, sen tavuk eti yersin; benim oğluma kuru ekmek yedirirsin, bu nasıl olur?" demiş. Hz. Şeyh yediği tavuğun kemikleri üzerine mübarek ellerini koyup "Allah Teâlâ hazretlerinin izniyle, kalkın!" deyince, kemikler derhal tavuk hâline gelip uçmuşlar. Ve buyurmuşlar ki: "Senin oğlun dahi bu hâle geldikten sonra, istediğini yesin, zarar vermez; şimdi yerse zarar verir, binâenaleyh şimdi ona lâzım olan kuru ekmek yemektir." Ve bu ma'nâ Cenâb-ı Pîr efendimiz tarafından, I. cildde [s. 484] Ferîdüddîn Attâr hazretlerinin تو صاحب نفسی ای غافل میان خاک خون می خور که صاحب دل اگر زهری خورد آن انگبین باشد sen sahib-i nefissin, toprak arasında kan ye! Zîrâ eğer sâhib-i dil bir zehir yese, bal olur"] beyt-i şerîfinin tefsîrinde îzâh buyrulmuştur.

1063. Yüz binlerce halk onun ejderhâsından, onun re'yinden hezîmet içinde olmuş oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1063. Yüz binlerce halk onun ejderhasından, onun görüşünden yenilgiye uğramış oldu.

Ankaravî hazretleri bu şerefli beyti, yukarıdaki beytin ikinci mısraındaki anlam bağıntısıyla Musa (a.s.)'a döndürmüştür. Bu durumda yani "Musa (a.s.)'ın ejderhasından ve onun yüce görüşünden yüz binlerce halk yenilgiye uğramış oldu" demek olur. Hint şârihleri, yılan tutucunun kıssasının tamamlanarak beyan edildiğini sanmışlardır; bu durumda anlam "O yılan tutucunun donmuş ejderhasından ve onun zayıf görüşünden ve kastından, yüz binlerce halk yenilgiye uğramış oldu" demek olur. Bunların ikisi de birer yöndür. Bu kıssada "Yılan tutucu"dan maksat, yalancı iddiacı olan şeyhtir. Nefsi ölmemişken, halkı başına toplayıp irşada (doğru yola yönlendirmeye) kalkışır ve neticede halkın kabulü ve saygısı yüzünden nefsinin ejderhası dirilip halkı ifsat (bozma) ve manen helake (yıkıma) sevk eder. Fakat kâmil şeyh, nefsine hâkim olduğu için, onun nefis ejderhası aksine halkın ıslahına (düzeltilmesine) ve ihyasına (canlandırılmasına) hizmet eder. Gelecek kıssa ile bu anlam teyit edilir.

Ankaravî hazretleri bu beyt-i şerîfi, yukarıki beytin ikinci mısrâ'ındaki ma'nâ karînesiyle Mûsâ (a.s.)a ircâ' buyurmuştur. Bu sûretde ya'nî "Mûsâ (a.s.)ın ejderhâsından ve onun re'y-i âlîsinden yüz binlerce halk hezîmet içinde olmuş oldu" demek olur. Hind şârihleri, yılan tutucunun kıssasını tetmîmen beyân buyrulmuş olduğuna zâhib olmuşlardır; bu sûretde ma'nâ "O yılan tutucunun donmuş ejderhâsından ve onun re'y-i zaîfinden ve kasdından, yüz binlerce halk hezîmet içinde olmuş oldu" demek olur. Bunların ikisi de birer vecihdir. Bu kıssada "Yılan tutucu"dan murâd, müddeî-i kâzib olan şeyhdir. Nefsi ölmemiş iken, halkı başına toplayıp irşâda kıyâm eder ve netîcede halkın kabûlü ve ihtirâmı yüzünden nefsinin ejderhâsı dirilip halkı if- sâd ve ma'nen helâke sevk eder. Fakat şeyh-i kâmil, nefsine hâkim olduğu için, onun ejderhâ-yı nefsi bil'akis ıslâh ve ihyâ-yı halka hâdim olur. Atîdeki kıssa ile bu ma'nâ te'yîd buyrulur.

## Fir'avn'ın Mûsâ (a.s.)ı tehdîd etmesi

1064. Fir'avn ona dedi: "Ey Kelîm, sen niçin halkı öldürdün ve sen korku bıraktın?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1064. Firavun ona dedi: "Ey Kelîm, sen niçin halkı öldürdün ve sen korku bıraktın?"

Firavun, Musa (a.s.)a hitaben dedi ki: "Ey Kelîm, sen asanı boğa yılanı yaparak, halk arasına salıverdin; halk korkusundan kaçmak için birbirini çiğnedi ve bu esnada birçok kimseyi öldürdün ve halkın kalbine korku bıraktın." "Kelîm" kelimesinde iki anlam vardır. Birisi yaralı ve diğeri söz söyleyen demektir. Musa (a.s.) Hak'la konuşma şerefine nail olan peygamberlerden olmakla "Kelîmullah" lakabıyla meşhurdur. Fakat Firavun bunu tasdik etmediğinden, onun "Kelîm" diye gerçekleşen hitabı, "yaralı" anlamına alınmak uygun olur.

Fir'avn, Mûsâ (a.s.)a hitâben dedi ki: "Ey Kelîm, sen asânı boğa yılanı yaparak, halk arasına salıverdin; halk korkusundan kaçmak için birbirini çiğnedi ve bu esnâda birçok kimseleri öldürdün ve halkın kalbine korku bıraktın." "Kelîm" kelimesinde iki ma'nâ vardır. Birisi mecrûh ve diğeri kelâm söyleyici demektir. Mûsâ (a.s.) Hak'la mükâleme şerefine nâil olan enbiyâdan olmakla "Kelîmullâh" lakabıyla meşhûrdur. Fakat Fir'avn bunu tasdîk etmediğinden, onun "Kelîm" diye vâki' olan hitâbı, "mecrûh" ma'nâsına alınmak münasib olur.

1065. "Halk hezîmet içinde senden düştüler; adamlar, hezîmet içinde ayağı kaymaktan ölmüş oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1065. "Halk hezimet içinde senden düştüler; adamlar, hezimet içinde ayağı kaymaktan ölmüş oldu."

"Halk, ejderhanın hücumundan dolayı yenilgiye uğramış olarak, senin yüzünden birbiri üstüne düştüler ve o hezimet esnasında birçok adam ayakları kayıp çiğnenerek ölmüş oldu." "Zelk" ayak kaymak anlamındadır.

"Halk, ejderhânın hücûmundan dolayı münhezim olarak, senin yüzünden birbiri üstüne düştüler ve o hezîmet esnasında birçok adam ayakları kayıp çiğnenerek ölmüş oldu." "Zelk" ayak kaymak ma'nâsınadır.

1066. "Şübhesiz adamlar seni düşman tuttu. Erkek ve kadın senin kînini sînesinde tuttu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1066. "Şüphesiz adamlar seni düşman bildi. Erkek ve kadın senin kinini göğsünde tuttu."

1067. "Halkı da'vet ediyordun, aks üzere oldu; adamlar için senin hilafından firâk yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1067. "Halkı davet ediyordun, aksine oldu; insanlar için senin muhalefetinden ayrılık yoktur."

"Büdd" ayrılık ve firak anlamındadır. Yani "Sen halkı kendi tarafına davet ediyordun; yaptığın bu ejderha ile korkutma tedbiri senin aleyhine döndü; bu sebeple insanlar artık sana muhalefet etmekten ayrılmazlar, yani daima sana muhalefet üzere bulunurlar."

"Büdd" firâk ve ayrılık ma'nâsınadır. Ya'nî "Sen halkı kendi tarafına da'vet ediyordun; yaptığın bu ejderhâ ile korkutmak tedbîri senin aleyhine döndü; binâenaleyh adamlar artık sana muhalefet etmekten ayrılmazlar, ya'nî dâimâ sana muhalefet üzere bulunurlar."

1068. Eğerçi ben dahi senin şerrinden kıçın kıçın sürtünerek geri giderim; senin mükâfâtın hakkında bir çömlek kaynatırım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1068. Eğer ben de senin şerrinden sürünerek geri giderim; senin mükâfatın hakkında bir çömlek kaynatırım.

"Hazîden" çocuklar gibi sürünerek geri gitmek; "Dîg puhten" düşünmekten kinayedir. Yani "Halk korktu, gerçekten ben de senin şerrinden ürküp, geri geri gittim; fakat senin bu fiiline karşılık vermek için tedbirler düşünüyorum."

"Hazîden" çocuklar gibi kıçın kıçın sürtünerek geri gitmek; "Dîg puhten" teemmül etmekten kinâyedir. Ya'nî "Halk korktu, vâkıâ ben de senin şerrinden ürküp, geri geri gittim; fakat senin bu fiiline mukābele için tedbirler teemmül ediyorum."

1069. Gönlü bundan kopar ki, beni aldatasın; yâhud gölgeden gayrisi sana pesrevlik etsin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1069. Gönlü bundan kopar ki, beni aldatasın; yahut gölgeden başkası sana peşrevlik etsin.

"Beni aldatacağını, yahut gölgenden başkasının senin arkandan geleceğini asla gönlüne getirme!" Bazı nüshalarda ikinci mısra' تا بخرقی پس روی گردد ترا şeklindedir. Bu şekilde mana şöyle olur: "Gönlünü bundan kopar ki, beni aldatasın. Nihayet bir âdet dışı olay (hark-ı âdet) ile senin için bir arkadan gelen olsun."

"Beni aldatacağını, yâhud gölgenden başkası senin arkandan geleceğini aslâ gönlüne getirme!" Ba'zı nüshalarda ikinci mısra' تا بخرقی پس روی گردد ترا sûretindedir. Bu sûretde ma'nâ böyle olur: "Gönlünü bundan kopar ki, beni aldatasın. Nihâyet bir hark-ı âdet ile senin için bir arkadan gelici olsun."

1070. Sen onunla mağrûr olma ki, onu yaptın; halaikın kalbine korku attın."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1070. Sen onunla gururlanma ki, onu yaptın; yaratılmışların kalbine korku saldın.

"Sen, bin mucize gösterdim diye gururlanma; bu yaptığın şey ancak yaratılmışların kalbine korku bırakmaktan ibaret kaldı."

"Sen, bin hârika gösterdim, diye mağrûr olma; bu yaptığın şey ancak halâikın kalbine korku bırakmaktan ibâret kaldı."

1071. Yüz böylesini getirsen de yine rüsvây olursun; zelil olursun, duhke-i gavga olursun."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1071. Yüz böylesini getirsen de yine rezil olursun; zelil olursun, kalabalığın alay konusu olursun."

"Duhke" kendisine gülünen adam, gülünç demektir. "Gavga" her cinsten birtakım adamların oluşturdukları topluluk anlamına geldiği Akrebü'l-Mevârid'de belirtilmiştir. Yani "Sen yüz böyle harika göstersen bile, yine bizim yanımızda rezil ve zelil olursun. Her cinsten toplanan halk arasında gülünç olursun."

"Duhke" kendisine gülünen adam, gülünç demek. "Gavga" her cinsten birtakım adamların teşkîl ettikleri cem'iyyet ma'nâsına olduğu Akrebü'l-Mevârid'de mezkûrdur. Ya'nî "Sen yüz böyle hârika göstersen bile, yine bizim indimizde rüsvây ve zelîl olursun. Her cinsten toplanan halk arasında gülünç olursun."

1072. Senin gibi mürâînin çokları oldular; âkıbet bizim mısrımızda rüsvây oldular."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1072. Senin gibi riyakârların çokları oldular; sonunda bizim şehrimizde rezil oldular."

"Sâlûs" aldatıcı, hilekâr ve riyakâr anlamındadır. Yani "Senin gibi çok riyakârlar ve hilekârlar ortaya çıktılar ve sonunda bizim şehrimizde rezil ve mağlup oldular."

"Sâlûs" aldatıcı, mekkâr ve mürâî ma'nâsınadır. Ya'nî "Senin gibi çok mü- râîler ve mekkârlar zuhûr ettiler ve sonunda bizim mısrımızda rüsvây ve mağlûb oldular."

## Mûsâ (a.s.)ın Fir'avn'a cevabı

1073. Dedi: "Emr-i Hak ile bana işrak yoktur. Eğer onun emri, benim kanımı dökerse, korku yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1073. Dedi: "Allah'ın emriyle bana bir ortaklık yoktur. Eğer O'nun emri benim kanımı dökerse, korku yoktur."

"Allah'ın emrine benim ortaklığım yoktur; O ne emrederse, onu yerine getiririm; O'nun iradesine karşı benim iradem ve tasarrufum yoktur. Eğer O'nun emri benim kanımı döker ve beni mağlup ederse, asla benim için korku yoktur."

"Hakk'ın emrine benim ortaklığım yoktur; O ne emr ederse, onu icrâ ederim; O'nun irâdesine karşı benim irâdem ve tasarrufum yoktur. Eğer O'nun emri benim kanımı döker ve mağlûb ederse, aslâ benim için korku yoktur."

1074. "Ey akılsız, bu tarafda rüsvây ve huzûr-ı Hak'da şerîf olmağa ben râzıyım ve şâkirim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1074. "Ey akılsız, bu tarafta rezil ve Hak huzurunda şerefli olmaya ben razıyım ve şükrediyorum."

1075. "Halaikın önünde zelîl ve zaîf ve gülünç, huzûr-ı Hak'da mahbub ve matlûb ve makbûl olayım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1075. "Yaratılmışların önünde zelil, zayıf ve gülünç olayım; Hak'ın huzurunda ise sevgili, istenen ve kabul edilmiş olayım."

1076. "Bunu söz cihetinden söylüyorum; ve yoksa Huda yarın seni kara yüzlülerden eder."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1076. "Bunu söz açısından söylüyorum; yoksa Allah yarın seni kara yüzlülerden eder."

Benim halkın önünde rezil, Hakk'ın huzurunda ise değerli olduğumu söylemem, halkın benim sözümü dinlemedikleri içindir; yoksa Hakk'ın değerli kıldığı kişi, her iki dünyada da değerlidir. Gerçi senin şu an görünen bir değerin varsa da, Yüce Allah yarın kıyamet gününde seni kara yüzlü olan âsiler zümresine katar.

"Benim halkın önünde rüsvây ve huzûr-ı Hak'da azîz olduğumu söylemem, halkın benim sözümü dinlemedikleri içindir; ve yoksa Hakk'ın azîzi, her iki cihânda azîzdir. Gerçi senin hâl-i hâzırda izzet-i zâhiriyyen var ise de, Hak Teâlâ hazretleri, yarın yevm-i kıyâmette seni kara yüzlü olan âsîler zümresine ilhâk eder."

1077. "İzzet onun layıkıdır ve onun kullarının layıkıdır; onun nişanını Adem'den ve İblîs'den oku!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1077. "İzzet onun layıkıdır ve onun kullarının layıkıdır; onun nişanını Adem'den ve İblîs'den oku!"

Bu şerefli beyitte وَاللهِ الْعِزَّةُ وَلرَسُولِه وَالْمُؤْمِنِينَ (Münâfikūn, 63/8) yani "İzzet Allah'a ve Resûlüne ve mü'minlere özgüdür" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani "Gerçek izzet, Allah'a ve Allah'ın emrine itaat eden kullara özgüdür. Allah'a karşı başkaldırıp nefislerinin kulu olan kimseler, görünüşte kuvvet ve egemenlik sahibi olsalar da, hakikatte değildirler. Bunun böyle olduğunu Adem ile İblîs kıssasında oku da gör!" Çünkü Adem, رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا (A'râf, 7/23) yani "Ey bizim Rabb'imiz, biz nefsimize zulmettik" dedi ve boynunu büküp yüce şanlı Yaratıcısına yalvardı. İblîs ise edepsizliği kendinden bilmeyip فِيمَا أَغْوَيْتَنِي (A'râf, 7/16) yani "Beni azdıran sensin!" diye başkaldırdı; neticede Adem makbul ve rahmete nail oldu, İblîs ise kovulmuş ve taşlanmış oldu.

Bu beyt-i şerîfde وَاللهِ الْعِزَّةُ وَلرَسُولِه وَالْمُؤْمِنِينَ (Münâfikūn, 63/8) ya'nî "İzzet Allah'a ve Resûlüne ve mü'minlere mahsûsdur" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Ya'nî "İzzet-i hakîkî, Allah'a ve Allâh'ın emrine itâat eden kullara mahsûsdur. Allah'a karşı serkeşlik edip, nefislerinin kulu olan kimseler her ne kadar sûret-i zâhirede kuvvet ve tasallut sâhibi iseler de, hakikatte değildirler. Bunun böyle olduğunu Adem ile İblîs kıssasında oku da gör!" Zîrâ Adem, رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا (A'râf, 7/23) ya'nî "Ey bizim Rabb'imiz, biz nefsimize zulmettik" dedi ve boynunu büküp Hâlik-ı azîmü'ş-şânına yalvardı. İblîs ise edebsizliği nefsinden bilmeyip فِيمَا أَغْوَيْتَنِي (A'râf, 7/16) ya'nî "Beni azdıran sensin!" diye serkeşlik etti; neticede Adem makbûl ve merhûm ve İblîs matrûd ve mercûm oldu.

1078. "Hak gibi, Hakk'ın şerhinin nihayeti yoktur. Agah ol, ağzını bağla ve yaprağı çevir!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1078. "Hak gibi, Hakk'ın açıklamasının sonu yoktur. Uyanık ol, ağzını kapat ve yaprağı çevir!"

Ey Firavun, Hakk'ın sonsuz Zât'ı gibi, Hakk'ın isim ve sıfatlarının ve tecellilerinin (ilahi varlığın farklı şekillerde görünmesi) açıklamasının sonu yoktur. Sen O'nun Zâhir (görünen) isminin tecellisi olarak bir saltanata erişmişsin; ve bu ismin hükümlerine dalmışsın. Bâtın (gizli) isminin hükümlerinden habersizsin. Bu sebeple, dalmış olduğun bu Zâhir isminin hükümlerinden bahsetme; ağzını kapat da, bu görünen kitabın yaprağını çevir ve onun arkasında Bâtın ismine bak!

"Ey Fir'avn, Hakk'ın zât-ı nâmütenâhîsi gibi, Hakk'ın esmâ ve sıfatının ve tecelliyâtının şerhinin nihâyeti yoktur. Sen O'nun ism-i Zâhir'inin tecellîsi olmak üzere bir saltanata nâil olmuşsun; ve bu ismin ahkâmında müstağraksın. İsm-i Bâtın'ın ahkâmından gâfilsin. Binâenaleyh bu müstağrak olduğun ism-i Zâhir'in ahkâmından bahs etme; ağzını kapa da, bu kitâb-ı Zâhir'in yaprağını çevir ve onun arkasında ism-i Bâtın'a nazar et!"

## Fir'avn'ın Mûsâ (a.s.)a cevâb vermesi

1079. Fir'avn dedi: "Varak bizim hükmümüzdedir; hüküm dîvânının defteri bu demde bana mahsûstur." Fir'avn dedi: "Varak-ı zâhirî bizim hükmümüzün altındadır; hüküm ve emir dîvânının defteri bu demde bana mahsûstur ve halka riyâset etmek senin değil, benim lâyıkımdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1079. Firavun dedi: "Yaprak bizim hükmümüzdedir; hüküm divanının defteri şu an bana özgüdür." Firavun dedi: "Görünen yaprak bizim hükmümüzün altındadır; hüküm ve emir divanının defteri şu an bana özgüdür ve halka başkanlık etmek senin değil, benim hakkımdır."

1080. Muhakkak ehl-i cihan beni satın almışlardır; ey filân sen hepsinden daha mı akılsin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1080. Muhakkak dünya ehli beni satın almışlardır; ey filân sen hepsinden daha mı akıllısın?

"Muhakkak dünya ehli, benim yöneticiliğe lâyık olduğumu bildikleri için, hürriyetleri karşılığında beni ve benim istibdadımı satın almışlardır. Ey filân ve ey halk arasında adı sanı olmayan kimse! Sen bana tâbi olan bu halkın hepsinden daha mı akıllısın?"

"Muhakkak ehl-i cihân benim riyâsete ehil olduğumu bildikleri için hürriyetleri mukābilinde beni ve benim istibdâdımı satın almışlardır. Ey filân ve ey halk arasında nâm sâhibi olmayan kimse! Sen bana tâbi' olan bu halkın hepsinden daha mı akıllısın?"

1081. Ey Mûsâ, kendini satın aldın; âgâh ol, git kendini az gör; kendine mağrûr olma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1081. Ey Musa, kendini satın aldın; uyanık ol, git kendini az gör; kendine mağrur olma!

"Harîden hod" kendi nefsini bir şeye karşılık ve bedel tutmak anlamındadır. Yani "Ey Musa, benim riyaset (başkanlık) makamıma karşılık kendi nefsini ortaya koydun; uyanık ol, git, bu riyaset davasından vazgeç; benim karşımda kendini aşağı ve eksik gör. Kendi mertebene aldanma."

"Harîden hod" kendi nefsini bir şeye ivaz ve bedel tutmak ma'nâsınadır. Ya'nî "Ey Mûsâ, benim makām-ı riyâsetime ivaz olarak kendi nefsini meydana koydun; âgâh ol, git, bu da'vâ-yı riyâsetden vazgeç; benim karşımda kendini aşağı ve nâkıs gör. Kendi mertebene aldanma."

1082. Dehrin sihirbazlarını toplayayım, tâ ki senin cehlini şehre göstereyim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1082. Dehrin sihirbazlarını toplayayım, tâ ki senin cehlini şehre göstereyim.

Yani "Sen asânı ejderha şeklinde gösterdiğine aldanma; ben senin bu sihrini geçersiz kılmak için zamanın sihirbazlarını toplayayım da, şehrin halkına, o usta sihirbazlar aracılığıyla, senin bilgisizliğini göstereyim ve korkuttuğun halkı bu şekilde güvenceye alayım."

Ya'nî "Sen asânı ejderha sûretinde gösterdiğine mağrûr olma; ben senin bu sihrini ibtâl için zamânın sihirbazlarını toplayayım da, şehrin halkına, o mâhir sâhirler vâsıtasıyla, senin cehlini göstereyim ve korkúttuğun halkı bu sûretle emîn edeyim."

1083. Bu bir günde ve iki günde olamıyacaktır; bana temmuzun kırk gününe kadar mühlet ver!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1083. Bu bir günde ve iki günde olamayacaktır; bana temmuzun kırk gününe kadar mühlet ver!

"Temmuz", sıcak ve güneşin "Yengeç" burcunda kaldığı süre anlamındadır. Bazı memleketlerde yazın bir ayına "temmuz" ismini vermişlerdir. Yani "Ey Musa, benim sihirbazları toplamam, öyle bir iki günde olabilecek bir iş değildir; bana yazın en sıcak günlerinden kırk gün mühlet ver!"

"Temûz" sıcak ve güneşin "Seretân" burcunda kaldığı müddet ma'nâsınadır. Ba'zı memleketlerde yazın bir ayına "temmuz" ismini vermişlerdir. Ya'nî "Ey Mûsâ. benim sihirbazları toplamam, öyle bir iki günde olabilecek bir iş değildir; bana yazın en sıcak günlerinden kırk gün mühlet ver!"

## Mûsâ (a.s.)ın Fir'avn'a cevabı

1084. Mûsâ dedi: "Bu, bana mahsûs reviş değildir; ben kulum, senin imhâlin emr olunmuş değildir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1084. Musa dedi: "Bu, bana özgü bir davranış değildir; ben kulum, senin yok edilmen emredilmiş değildir."

"Destur"un çeşitli anlamları vardır. Tarz, davranış ve ruhsat anlamlarına da gelir. Burada "davranış" anlamı uygundur. Yani "Musa (a.s.) Firavun'a cevap olarak buyurdu ki: "Bu mühlet verme meselesi bana özgü bir tarz ve davranış değildir; çünkü ben kulum; efendim tarafından senin yok edilmen bana emredilmiş değildir ki, onun emrini tebliğ edeyim."

"Destûr"un müteaddid ma'nâsı vardır. Tarz ve reviş ve ruhsat ma'nâlarına dahi gelir. Burada "reviş" ma'nâsı münasibdir. Ya'nî "Mûsâ (a.s.) Fir'avn'a cevâben buyurdu ki: "Bu mühlet vermek mes'elesi bana mahsûs olan bir tarz ve reviş değildir; çünkü ben kulum; efendim tarafından senin imhâlin bana emr olunmuş değildir ki, onun emrini tebliğ edeyim."

1085. "Eğer sen gâlib isen ve bana da yâr yok ise; ben emir kuluyum, bana onunla iş yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1085. "Eğer sen üstün isen ve bana da yardımcı yok ise; ben emir kuluyum, bana onunla iş yoktur."

"Eğer sen tedbirlerinde üstün olsan ve ben de senin tedbirlerine karşı koyma hususunda buna yardım edecek bir yardımcı bulamasam bile, ben emir kulu olduğum için, benim üstün gelme ve yenilgi ile ve yardımsız kalmakla bir işim yoktur; bunları hiç düşünmem; ben Hakk'ın emrine tâbiyim."

"Eğer sen tedbirlerinde gâlib olsan ve ben de senin tedbirlerine karşı mukābele husûsunda buna yardım edecek bir yâr bulamasam bile, ben emir kulu olduğum için, benim gâlibiyyet ve mağlûbiyyet ile ve yardımsız kalmakla bir işim yoktur; bunları hiç düşünmem; ben emr-i Hakk'a tâbiim."

1086. "Ben diri oldukça cidd ile vururum; benim nusretle ne işim vardır? Ben kulum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1086. "Ben diri oldukça ciddiyetle vururum; benim yardımla ne işim vardır? Ben kulum."

Bu sebeple ben hayatta oldukça tam bir ciddiyetle senin azgınlığına engel olmak için vururum; benim yardım ile ve üstün gelmekle ne işim vardır? Ben kulum, efendimin emrini yerine getirmeye çalışırım.

"Binâenaleyh ben hayatta oldukça kemâl-i ciddiyyetle senin azgınlığına mâni' olmak için vururum; benim yardım ile ve galebe ile ne işim vardır? Ben kulum, efendimin emrini yerine getirmeğe çalışırım."

1087. “Huda'nın hükmü erişinceye kadar, ben sana vururum. Her bir hasmı hasından O ayırır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1087. “Allah'ın hükmü erişinceye kadar, ben sana vururum. Her bir düşmanı düşmanından O ayırır."

Efendim "Vur!" diye emretti; "Vurma!" deyinceye kadar ben sana vururum. Seni bana ve beni de sana düşman yaptı; bu sebeple bizi birbirimizden ayıran yine O'dur; çünkü O, her bir düşmanı düşmanından ayırır ve aralarını, haklarını vermekle ayırır.

"Efendim "Vur!" diye emretti; "Vurma!" deyinceye kadar ben sana vururum. Seni bana ve beni de sana hasım ve düşman yaptı; binâenaleyh bizi [bir] birimizden ayıran yine O'dur; zîrâ O, her bir hasmı ve düşmanı hasımdan ve düşmandan ayırır ve aralarını, haklarını vermekle fasl eder."

## Fir'avn'ın Mûsâ'ya cevâb söylemesi ve Mûsâ (a.s.)a vahy gelmesi

1088. Dedi: "Hayır, hayır bana mühlet koymak lâzımdır; işveleri az ver, sen rüzgârı az ölç!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1088. Dedi: "Hayır, hayır, bana mühlet vermek gerekir; cilveleri az ver, sen rüzgârı az ölç!"

"Uşve" kelimesi ötre ile, gece uzaktan görülen ateş anlamına gelir; esre ile [işve] ise naz ve cilve anlamına da gelir; ve bu anlam mecazîdir. Farsça konuşanlar bu kelimeyi "rîhten" (dökmek), "gümâşten" (göndermek), "dâden" (vermek), "harîden" (satın almak) ve "fürûhten" (satmak) mastarlarıyla birlikte aldatma, hile ve oyun anlamında kullanırlar. Bu şerefli beyitte "dâden" mastarıyla birlikte zikredilmiştir. "İşvehâ kem dih" hileleri az yap, demek olur. "Bâd-peymây" ise boş ve anlamsız konuşan ve boş ve anlamsız işler yapan kişiden kinaye olur.

"Uşve" zamm ile, gece uzaktan görülen ateş ma'nâsınadır; ve kesr ile [işve] nâz ve girişme ma'nâsına da gelir; ve bu ma'nâ mecâzdır. Ehl-i Fürs bu kelimeyi "rîhten" ve "gümâşten" ve "dâden" ve "harîden" ve "fürûhten" masdarlarıyla firîb ve hîle ve oyun ma'nâsında kullanırlar. Bu beyt-i şerîfde "dâden" masdarıyla îrâd buyurulmuştur. "İşvehâ kem dih" hîleleri az yap, demek olur. "Bâd-peymây" herze ve beyhûde söyleyici ve herze ve beyhûde yapıcı demekten kinâye olur.

1089. Hak Teâlâ derhal ona vahy etti: "Ona geniş mühlet ver, ondan korkma!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1089. Yüce Allah derhal ona vahyetti: "Ona geniş mühlet ver, ondan korkma!"

1090. "O türlü türlü mekirler düşünmek için, ona bu kırk günü tav' ile mühlet ver!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1090. "O türlü türlü tuzaklar düşünmek için, ona bu kırk günü isteyerek mühlet ver!"

1091. "Tâ o çalışsın ki, ben uyumuş değilim "Hızlı yürü!" de! Yolun önünü tutmuşum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1091. "Tâ ki o çalışsın, ben uyumuş değilim. "Hızlı yürü!" de! Yolun önünü tutmuşum."

1092. "Onların hilelerini hep birbirine vurayım ve ziyade ettikleri şeyi, ben noksana vurayım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1092. "Onların hilelerini hep birbirine vurayım ve artırdıkları şeyi, ben eksilteyim."

1093. "Suyu getirirlerse ateş edeyim; latîf şerbet tutarlar ve ben nâhoş edeyim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1093. "Suyu getirirlerse ateş edeyim; latîf şerbet tutarlar ve ben nâhoş edeyim."

1094. "Muhabbet bağlarlar ve ben harab edeyim; o şey ki vehme gelmez; onu yapayım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1094. "Muhabbet bağlarlar ve ben harap edeyim; o şey ki vehme gelmez; onu yapayım."

Yani "Sana karşı muhalefet için birbirleri arasında sevgi bağı kurarlar; ben o sevgilerini bozayım, sanılarına gelmeyen şeyi yapayım."

Ya'nî "Sana karşı muhalefet için birbirleri arasında muhabbet te'sîs ederler; ben o muhabbetlerini bozayım, vehimlerine gelmeyen şeyi yapayım."

1095. "Sen korkma ve ona uzun zaman mühlet ver! "Asker topla ve yüz hîle düz!" de!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1095. "Sen korkma ve ona uzun zaman mühlet ver! "Asker topla ve yüz hile düz!" de!"

## Medâin şehrinden sâhirleri cem' etmesi için Mûsâ (a.s.)ın Fir'avn'a mühlet vermesi

1096. Dedi: "Git sana emir ve mühlet geldi; ben kendi yerime gittim, bizden kurtuldun."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1096. Dedi: "Git sana emir ve mühlet geldi; ben kendi yerime gittim, bizden kurtuldun."

Mûsâ (a.s.) Fir'avn'a dedi ki: "Haydi git; Yüce Allah tarafından sana mühlet verme emri geldi. Artık ben yerime gidiyorum; sen bizden, yani benden ve Hârûn'dan kurtuldun." Bu şerefli beyitte Tâhâ suresinde bulunan şu ayet-i kerimeye işaret buyurulur: فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَ أَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (Tâhâ, 20/58,59) Yani "Elbet biz de senin sihrin gibi sihir getiririz; bizim ile senin arana bir randevu ver ki, muhalefetimiz olmayıp beraber bir mekânda bulunalım. Mûsâ (a.s.) dedi ki: "Randevunuz süslendiğiniz bayram günüdür; ve insanlar kuşluk vaktinde toplansınlar."

Mûsâ (a.s.) Fir'avn'a dedi ki: "Haydi git; Hak Teâlâ hazretleri tarafından sana mühlet vermek emri geldi. Artık ben yerime gidiyorum; sen bizden, ya'nî benden ve Hârûn'dan kurtuldun." Bu beyt-i şerîfde sûre-i Tâhâ'da olan şu âyet-i kerîmeye işaret buyurulur: فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَ أَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (Tâhâ, 20/58,59) Ya'nî "Elbet biz de senin sihrin gibi sihir getiririz; bizim ile senin beynine bir va'de ver ki, muhâlefetimiz olmayıp beraber bir mekânda bulunalım. Mûsâ (a.s.) dedi ki: "Mev'idiniz süslendiğiniz bayram günüdür; ve nâs kuşluk vaktinde toplansınlar."

1097. O giderdi ve ejderhâ dahi ardında avcının muallim ve muhib köpeği gibi giderdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1097. O giderdi ve ejderha dahi ardından avcının eğitimli ve seven köpeği gibi giderdi.

Musa (a.s.) Firavun'a süre verip ikametgâhına döndükten sonra, ejderha dahi bir avcının eğitimli ve seven köpeği gibi onu takip ederdi.

Mûsâ (a.s.) Fir'avn'a mühlet verip ikâmetgâhına döndükten sonra, ejderhâ dahi bir avcının muallim ve muhib köpeği gibi onu ta'kîb ederdi.

1098. Avcının köpeği gibi kuyruk sallayıp, tırnağı altında olan taşı, kum yapardı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1098. Avcının köpeği gibi kuyruk sallayıp, tırnağı altında olan taşı, kum yapardı.

"Süm" tırnak ve ayak anlamına gelir. Yani "Ejderha Musa (a.s.)'ı takip edip giderken, avcının köpeği gibi kuyruğunu sallar ve geçtiği yollardaki taşları ezip, kum haline getirirdi." Tırnak veya ayak tabiri bulunmasına göre, Musa'nın mucizesi olan bu ejderhanın ayak ve tırnakları da olduğu anlaşılır.

"Süm" tırnak ve ayak ma'nâsına gelir. Ya'nî "Ejderhâ Mûsâ (a.s.)'ı ta'kîb edip giderken, avcının köpeği gibi kuyruğunu sallar ve geçtiği yollardaki taşları ezip, kum hâline getirir idi." Tırnak veyâ ayak ta'bîri bulunmasına göre, mu'cize-i Mûsevî olan bu ejderhânın ayak ve tırnakları da olduğu anlaşılır.

1099. Taşı ve demiri kuyruğu ile çekerdi; demiri zâhiren ufalayıp çiğnerdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1099. Taşı ve demiri kuyruğu ile çekerdi; demiri görünen şekilde ufalayıp çiğnerdi.

Yolda rastladığı taşları ve demirleri kuyruğuyla sürüyüp çekerdi ve demiri ağzında ufalayıp çiğnerdi.

Yolda rast geldiği taşları ve demirleri kuyruğuyla sürüyüp çekerdi ve demiri ağzında hurd ü hâş edip çiğnerdi.

1100. Kendisini havada burcun yukarısına kaldırırdı; öyle ki, ondan Rûm ve Gürcü hezîmette olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1100. Kendisini havada burcun yukarısına kaldırırdı; öyle ki, ondan Rum ve Gürcü hezimete uğrardı.

Ejderhanın boyu o kadar uzundu ki, çöreklenip yerden havaya baş kaldırdığı zaman, başı kalenin veya sarayların burcuna ulaşırdı. Onun bu halini gören her türden halk, kaçışmaktan birbirini çiğnerdi. "Rum ve Gürcü" her türden halk anlamında kullanılmıştır. Rum'a ve Gürcü'ye sınırlı değildir.

Ejderhânın boyu o kadar uzun idi ki, çöreklenip yerden havaya baş kaldırdığı vakit, başı kalenin veyâ sarayların burcuna erişirdi. Onun bu hâlini gören her cins halk kaçışmaktan birbirini çiğnerdi. "Rûm ve Gürc" her cins halk ma'nâsına isti'mâl buyurulmuştur. Rûm'a ve Gürcü'ye münhasır değildir.

1101. Deve gibi ağzından köpük atardı; her kimin üzerine bir katre vurursa cüzâm olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1101. Deve gibi ağzından köpük atardı; her kimin üzerine bir damla düşerse cüzam olurdu.

"Cüzam", dört hılttan (vücut sıvısı) olan kara safranın yayılmasından dolayı bedene arız olan bir hastalıktır. Organların mizacını bozar ve çoğunlukla organların dökülmesine sebep olur. Yani "Ejderha yolda ağzından develer gibi köpükler saçardı; o köpüklerin damlası her kime isabet ederse, onda bu korkunç cüzam hastalığı ortaya çıkardı." Buna Türkçede "miskin hastalığı" derler.

"Cüzâm" ahlât-ı erbaadan hılt-ı sevdânın intişârından dolayı bedene ârız olan bir illettir. A'zânın mizâcını ifsâd edip, ekseriyâ a'zânın dökülmesine sebeb olur. Ya'nî "Ejderhâ yolda ağzından develer gibi köpükler saçardı; o köpüklerin katresi her kime isâbet ederse, onda bu cüzâm illet-i müdhişesi zuhûr ederdi." Buna Türkçe'de "miskîn illeti" derler.

1102. Onun dişinin gıcırtısı gönül kırardı; kara arslanların canı elden giderdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1102. Onun dişinin gıcırtısı gönül kırardı; kara arslanların canı elden giderdi.

"Dil şikesten" korkmaktan kinayedir. "Ez dest şoden" kendinden geçmekten kinayedir. (Bahâr-ı Acem) Yani "Ejderhanın dişlerini birbirine vurmasından oluşan ses ve gıcırtı, insanın ödünü patlatırdı ve kara arslanların canı da kendinden geçerdi."

"Dil şikesten" korkmaktan kinâyedir. "Ez dest şoden" Kendinden geçmekten kinâyedir. (Bahâr-ı Acem) Ya'nî "Ejderhânın dişlerini birbirine vurmasından hâsıl olan sadâ ve gıcırtı, insanın ödünü patlatır idi ve kara arslanların canı da kendinden geçerdi."

1103. Vaktâki o müctebâ kendi kavmine erişti, onun ağzının köşesini tuttu ve o yine asâ oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1103. O seçilmiş kişi kendi kavmine ulaştığında, onun ağzının köşesini tuttu ve o yine asa oldu.

"Müctebâ" seçilmiş ve tercih edilmiş demektir; "şıdk" ağız kenarı demektir. Yani "Yüce Allah tarafından şanlı bir peygamber olmak üzere kulları arasından seçilmiş ve tercih edilmiş olan Musa (a.s.), kendi kavmi olan İsrailoğulları'nın toplandığı yere ulaştı; o ejderhanın ağzının köşesini tuttu; o koca yılan yine önceki gibi asa oldu." Nasıl ki ayet-i kerimede خُذْهَا وَلَا تَخَفْ سنعيدها سيرتها الأولى (Tâhâ, 20/21) yani "O yılan olan asayı tut ve korkma, biz onu önceki haline döndüreceğiz" buyurulmuştur.

"Müctebâ" intihâb ve ihtiyâr olunmuş; "şıdk" ağız kenârı demektir. Ya'nî "Hak Teâlâ hazretleri tarafından bir nebiyy-i zîşân olmak üzere kulları arasından intihâb ve ihtiyâr olunmuş olan Mûsâ (a.s.), kendi kavmi olan Benî İsrâîl'in müctemi' olduğu mahalle erişti; o ejderhânın ağzının köşesini tuttu; o koca yılan yine evvelki gibi asâ oldu." Nitekim âyet-i kerîmede خُذْهَا وَلَا تَخَفْ سنعيدها سيرتها الأولى (Tâhâ, 20/21) ya'nî "O yılan olan asâ- yı tut ve korkma, biz onu evvelki sîretine iade edeceğiz" buyurulmuştur.

1104. Onun üzerine dayandı ve der idi: "Ey aceb, bizim önümüzde güneş ve düşmanın önünde gece."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1104. Onun üzerine dayandı ve der idi: "Ey şaşılacak şey, bizim önümüzde güneş ve düşmanın önünde gece."

"Bu asa mucizesi, Hakk'ın azamet ve kudreti ve benim peygamberliğim hakkında, bizim önümüzde bir güneştir; ve düşmanın önünde hakikati karanlık kılan bir sihirdir."

"Bu asâ mu'cizesi Hakk'ın azamet ve kudreti ve benim nübüvvetim hakkında, bizim önümüzde bir güneştir; ve düşmanın önünde hakîkati muzlim bir sihirdir."

1105. "Ey aceb, bu sipâh, kuşluk vaktinin güneşinden dolu bir âlemi nasıl görmüyorlar?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1105. "Ey şaşılacak şey, bu askerler, kuşluk vaktinin güneşinden dolu bir âlemi nasıl görmüyorlar?"

Şaşılacak şeydir ki Firavun ve adamları, kuşluk vaktinin güneşi gibi parlak olan peygamberlik nuru ve açık mucize ile dolu bir âlemi nasıl göremiyorlar da, inkârlarında ısrarcı oluyorlar?

"Acîb şeydir ki Fir'avn ve avanesi, kuşluk vaktinin güneşi gibi parlak olan nûr-ı nübüvvet ve mu'cize-i bâhire ile dolu bir âlemi nasıl göremiyorlar da, inkârlarında musırr oluyorlar?"

1106. "Göz açık ve kulak açık, bu da güneş, Huda'nın göz bağlayıcılığında hayranım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1106. "Göz açık ve kulak açık, bu da güneş, Allah'ın göz bağlayıcılığında hayranım!"

"Zükâ", "zâl" harfinin zammı ile güneş anlamına gelir; ve "zâl" harfinin fethi ile çabuk anlayışlılık, kuvvetli zihin sahibi olmak ve idrakte hızlı olmak anlamına gelir. "Çeşm-bend" ise efsun ve sihir vasıtasıyla göz bağlayıcı demektir. Yani "Firavun ve avanesi olan kimselerin gözleri açıktır ve gördükleri şeyin anlamına nüfuz ederler; ve kulakları da açıktır, işittikleri sözlerin inceliklerini fark ederler; ve fakat elimde güneş gibi görünen peygamberlik mucizesini sihir olarak kabul edip karşı koymaya kalkışırlar. Yüce Allah hazretlerinin kaza efsunuyla göz bağlayıcılığında hayranım." "Zekâ"ya ikinci anlam verilmiş olsa da, uygun olur; çünkü Firavun, vezirleriyle beraber bulunduğu bir yerde Musa (a.s.)'ın ilahi birliğe davetine karşı وَمَا رَبِّ الْعَالَمِينَ (Şuarâ, 26/23) ["Âlemlerin Rabb'i dediğin de nedir?"] diye ilahi mahiyetten soru sordu; ve bu soru onun zekasının eseridir; çünkü onun sorusu cehalet yönünden değil idi; aksine peygamberlik iddiasıyla ortaya çıkan Musa'nın vereceği cevabı görüp, incelemek için idi. Ve bir kimse herhangi bir meselede birinin ilmi kudretini anlamak için, imtihan yoluyla bir soru sorarsa, o meseleye vakıf olması tabiidir. Bu konudaki açıklamalar Fusûsu'l-Hikem'de Musa Fassı'nda zikredilmiştir; ve ben fakir, yazdığım şerhte zikredilen fass'ta açık ifadelerle din kardeşlerime açıklamaya gayret ettim. Burada ayrıntısı uzun olur.

"Zükâ" "zâl"in zammı ile güneş ma'nâsınadır; ve "zâl"in fethi ile çabuk anlayıcılık, kuvvetli zihin sahibi olmak ve fehim ve idrâkde serî' olmak ma'nâsına gelir. "Çeşm-bend" efsûn ve sihir vâsıtasıyla göz bağlayıcı demektir. Ya'nî "Fir'avn ve avanesi olan kimselerin gözleri açıktır ve gördükleri şeyin ma'nâsına nüfüz ederler; ve kulakları da açıktır, işittikleri sözlerin inceliklerini fark ederler; ve fakat elimde güneş gibi zâhir olan mu'cize-i nübüvveti sihire haml edip mukābeleye kıyâm ederler. Hak Teâlâ hazretlerinin efsûn-ı kazâsıyla göz bağlayıcılığında hayrânım." "Zekâ"ya ikinci ma'nâ verilmiş olsa da, muvâfik olur; zîrâ Fir'avn vükelâsıyla beraber bulunduğu bir mahalde Mûsâ (a.s.)ın tevhîd-i ilâhîye da'vetine karşı وَمَا رَبِّ الْعَالَمِينَ (Şuarâ, 26/23) ["Âlemlerin Rabb'i dediğin de nedir?"] diye mâhiyyet-i ilâhiyyeden suâl etti; ve bu suâl onun eser-i zekâsıdır; zîrâ onun suâli cehâlet cihetinden değil idi; belki risâlet da'vâsıyla zâhir olan cenâb-ı Mûsâ'nın vereceği cevabı görüp, tedkik etmek için idi. Ve bir kimse herhangi bir mes'elede birinin kudret-i ilmiyyesini anlamak için, imtîhân tarîkıyla bir suâl ederse, o mes'eleye vukūfu olmak tabîîdir. Bu bâbdaki îzâhât Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Mûsevî'de mezkûrdur; ve fakîr yazdığım şerhde fass-ı mezkûrda açık ibârât ile ihvân-ı dînime îzâha gayret ettim. Burada tafsili uzun olur.

1107. "Ben onlardan, onlar da benden hayrân; bir bahardan onlar diken, ben çemen."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1107. "Ben onlardan, onlar da benden hayran; bir bahardan onlar diken, ben çimen."

Onlar, yani sapkınlık ehli benim halime bakıp şaşarlar; ben de Hâdî isminin mazharı (tecelli yeri) olduğum için, onların hallerine bakıp şaşarım. Yüce Allah hazretlerinin rahmet sıfatıyla tecellisi genel olduğu halde, bu rahmet baharından sapkınlık ehli dikenliği kabul ederler; ben ise yemyeşil ve latif çimenliği kabul ederim.

"Onlar, ya'nî ehl-i dalâlet benim hâlime bakıp şaşarlar; ben de mazhar-ı ism-i Hâdî olduğum için, onların ahvâline bakıp şaşarım. Hak Teâlâ hazretlerinin rahmet-i sıfatıyyesiyle tecellîsi umûmî olduğu halde, bu rahmet bahârından ehl-i dalâlet dikenliği kabûl ederler; ben ise yemyeşil ve latîf çemenliği kabûl ederim." Beyt:

1108. Onların önüne çok rahîk kadehi götürdüm; onun suyu bu taifenin önünde taş oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1108. Onların önüne çok rahîk kadehi götürdüm; onun suyu bu topluluğun önünde taş oldu.

"Rahîk" güzel kokulu şarap anlamındadır. Mutaffifin Suresi'nde iyilere ihsan edilen şarap olduğu يَسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ خِتَامُهُ مِسْكٌ (Mutaffifin, 83/25-26) ["Kendilerine mühürlü hâlis bir içki sunulur; onun içiminin sonunda misk kokusu vardır"] ayet-i kerimesinde anılmıştır. Bu, manevî bir şaraptır ki, yüce peygamberler ve onların vârisleri olan kerem sahibi evliyalar tarafından genel olarak sunulur; fakat kabiliyeti ve yatkınlığı olanlar onu içip sarhoş olurlar; kabiliyeti ve yatkınlığı olmayan sapkınlık ehli ise, ondan nefret ederler.

"Rahîk" güzel kokulu şarâb ma'nâsınadır. Sûre-i Mutaffifin'de ebrâra ihsân buyrulan şarâb olduğu يَسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ خِتَامُهُ مِسْكٌ (Mutaffifin, 83/25-26) ["Kendilerine mühürlü hâlis bir içki sunulur; onun içiminin sonunda misk kokusu vardır"] âyet-i kerîmesinde mezkûrdur. Bu bir şarâb-ı ma'nevîdir ki, enbiyâ-yı izâm ve onların vârisleri olan evliyâ-yı kirâm hazerâtı tarafından sûret-i umûmiyyede tevdî olunur; fakat kābiliyyet ve isti'dâdı olanlar onu içip sarhoş olurlar; kābiliyyeti ve isti'dâdı olmayan ehl-i dalâlet ise, ondan nefret ederler.

1109. Bir gül destesi bağladım ve öne götürdüm; her bir gül, diken ve şerbet, zehir oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1109. Bir gül destesi bağladım ve öne götürdüm; her bir gül, diken ve şerbet, zehir oldu.

"İlâhî birliği ve aşkınlığı (tenzih) güllerinden bir deste yaptım; "Buyurun, koklayın!" diye o topluluğun önüne götürdüm; onların önünde bu destenin her bir gülü, diken oldu ve ilâhî bilgi şerbeti de zehir, küfür ve inkâr oldu." Bilinmeli ki, peygamberler tabip gibidir. Bir hastanın yatkınlığında ölüm ve helâk üstün gelmişse, onun tedavisi bu yatkınlığın hızla ortaya çıkmasına hizmet eder. Bunun gibi peygamberler, sapkınlık ehli olanları davet ettikçe, onların bedbahtlıkları artar. Bu konudaki hakikatler ve açıklamalar Fusûsu'l-Hikem'de, Yakup Fassı'ndadır.

"Tevhîd ve tenzîh-i ilâhî güllerinden bir deste yaptım; "Buyurun, koklayın!" diye o tâifenin önlerine götürdüm; onların önünde bu destenin her bir gülü, diken oldu ve ma'rifet-i ilâhî şerbeti de zehir, küfür ve inkâr oldu." Ma'lûm olsun ki, enbiyâ hazretleri tabîb gibidir. Bir hastanın isti'dâdında mevt ve helâk gâlib ise, onun tedâvîsi bu isti'dâdın tesrî'-i inkişafına hâdim olur. Bunun gibi enbiyâ, ehl-i dalâleti da'vet ettikçe, onların şekāvetleri artar. Bu bâbdaki hakāyık ve îzâhât Fusûsu'l-Hikem'de, Fass-ı Ya'kūbîdedir.

1110. O bî-hîşlerin canının nasibi olur; vaktaki kendileriyledir, ne vakit zâhir olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1110. O benliksizlerin canının nasibi olur; kendileriyle oldukları vakit ne zaman ortaya çıkar?

O rahîk şarabı ve ilâhî bilgilerden oluşan gül demeti, benliksiz ve enâniyetsiz kimselerin canının nasibi olur. Onların ruhları o şarapları içer, gülleri koklar ve mest olurlar. Kendi enâniyetleri ve benlikleriyle beraber oldukları vakit, bu rahîk ve gül demeti ruhlarına ortaya çıkamaz.

"O rahîk şarabı ve maârif-i ilâhiyye güldestesi enâniyetsiz ve benliksiz olan kimselerin canının nasibi olur. Onların rûhları o şarâbları içer ve gülleri koklar ve mest olurlar. Kendi enâniyetleriyle ve benlikleriyle beraber oldukları vakit, bu rahîk ve güldeste, rûhlarına zâhir olamaz."

1111. Bizim önümüzde uyumuş uyanık lazımdır; ta ki uyanıklık ile rüyalar görsün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1111. Bizim önümüzde uyumuş uyanık lazımdır; ta ki uyanıklık ile rüyalar görsün.

Bu şerefli beyit peygamberlerin ve onların vârisleri olan evliyanın dilindendir. Yani "Bizim huzurumuzda benliğini terk etmiş ve nefsinin hükümlerinden uyumuş, ruhu ile uyanık olmak gerekir; ta ki, ruhunun bu uyanıklığı sebebiyle, bu görünen âleme göre rüya hükmünde olan melekût âleminin (gayb âlemi, ruhlar âlemi) hallerini müşahede etsin; ve وَ كَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ (En'âm, 6/75) ["Böylece biz İbrâhîm'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk"] ayet-i kerimesinin sırrından nasip alsın."

Bu beyt-i şerîf enbiyâ ve onların vârisleri olan evliyâ lisânındandır. Ya'nî "Bizim huzûrumuzda benliğini terk etmiş ve nefsinin ahkâmından uyumuş ve rûhu ile uyanık olmak lâzımdır; tâ ki, bu ruhunun uyanıklığı sebebiyle, bu âlem-i sûrete nisbeten rü'yâ mesâbesinde olan âlem-i melekûtun ahvâlini müşahede etsin; ve وَ كَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ (En'âm, 6/75) ["Böylece biz İbrâhîm'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk"] âyet-i kerîmesinin sırrından nasib alsın."

1112. Halkın fikri bu latîf rü'yânın düşmanı oldu; onun fikri uyumadıkça boğazı bağlanmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1112. Halkın fikri bu latif rüyanın düşmanı oldu; onun fikri uyumadıkça boğazı bağlanmıştır.

Halkın dışsal çokluklara ilişkin fikri bu latif rüyanın düşmanı ve melekût âleminin (görünmeyen, ruhani âlem) perdesi oldu; onun fikri ilahi hakikatlere ve bilgilere dalıp, hayret makamında durarak uyuyamadıkça, onun ruhunun boğazı bu özel şarabı içemez. Çünkü Allah'tan başka şeylere ait düşünceler o boğazın bağıdır.

Halkın sûrî keserâta taalluk eden fikri bu latîf rü'yânın düşmanı ve âlem-i melekûtun hicabı oldu; onun fikri hakāyık ve maârif-i ilâhiyyeye dalıp, makām-ı hayretde tevakkuf ederek uyuyamadıkça, onun rûhunun boğazı bu şarâb-ı rahîki içemez. Zîrâ efkâr-ı mâsivâ o boğazın bağıdır.

1113. Bir hayret lâzımdır ki, fikri süpüre; hayret fikri ve zikri yemiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1113. Öyle bir hayret gereklidir ki, fikri süpürüp atsın; hayret, fikri ve zikri yemiştir.

"Hayret" iki çeşittir; birincisi "kötülenmiş hayret"tir ki, cehaletten kaynaklanır. Diğeri "övülmüş hayret"tir ki, bu da ilahî isimler ve sıfatlar ilmine dayanır. رَبِّ زِدْنِي فِيكَ تَحَيُّرًا yani "Ey Rabbim, Senin hakkındaki hayretimi artır!" hadis-i şerifinde işaret edilen hayret, bu övülmüş hayrettir. Ne zaman ki Hakk yolcusu, ilahî isimler ve sıfatlar hakkındaki hakikatleri ve bilgileri incelemekle onlara dalıp gider ve bu ilmin sonucunda kendisini hayret kaplar; ve bu hayret sırasında kendisinde ne fikir ne de zikir kalır. İşte fikri uyutacak ve yutacak böyle bir hayret gereklidir. Onun ruhunun boğazı cennet şarabına açılsın.

"Hayret" iki nevi'dir; birisi "hayret-i mezmûme"dir ki, cehilden münbaisdir. Diğeri "hayret-i mahmûde"dir ki, bu da ilm-i esmâî ve sıfatîye müsteniddir. رَبِّ زِدْنِي فِيكَ تَحَيُّرًا Ya'ni "Ya Rab, benim Senin hakkındaki hayretimi tezyîd eyle!" hadîs-i şerîfinde işaret buyrulan hayret, bu hayret-i mahmûdedir. Vaktâki bir sâlik-i tarîk-ı Hak esmâ ve sıfât-ı ilâhiyye hakkındaki hakāyık ve maârifi mütâlaa ile onda müstağrak olur ve bu ilmin neticesinde kendisini hayret istîlâ eder; ve bu hayret esnâsında kendisinde ne fikir ve ne zikir kalır. İşte fikri uyutacak ve yutacak böyle bir hayret lâzımdır. Şarâb-ı rahîka onun rûhunun boğazı açılsın.

1114. Her kim ki o, hünerde ziyâde kâmil ola, o ma'nâda geri, sûretde ziyâde ileridir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1114. Her kim ki o, hünerde çok olgun olursa, o anlamda geri, şekilde çok ileridir.

Çünkü hünerde olgun olmak, düşünce çokluğuyla doygun olmaya bağlıdır. Böyle düşünce çokluğuyla doygun olan kimsenin, şekil âlemindeki mertebesi ileri ise de, anlamdaki mertebesi geridir. Sözün özü, şekil âleminde görünen ilimlerin türlerinde usta olan kimseler, mertebece anlam ehline göre yüksek görünürler; fakat anlamda geridirler; ve anlam ehli ise görünüşte değersiz ve hakir görünürler.

Zîrâ hünerde kâmil olmak, kesret-i fikr ile meşbû' olmağa mütevakkıftır. Böyle kesret-i fikr ile meşbû' olan kimsenin, âlem-i sûretdeki mertebesi ileri ise de, ma'nâdaki mertebesi geridir. Velhâsıl âlem-i sûretde ulûm-ı zâhiriyyenin envâ'ında mâhir olan kimseler, mertebeten ehl-i ma'nâya göre yüksek görünürler; fakat ma'nâda geridirler; ve ehl-i ma'nâ ise zâhiren lâ-şey ve hakîr görünürler.

1115. "Raciûn" buyurdu. Ve rücû' bu minvâlden olur ki, sürü geri döne ve eve gide.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1115. "Dönücüleriz" buyurdu. Ve dönüş bu şekilde olur ki, sürü geri döner ve eve gider.

Yüce Allah, Kur'ân-ı Kerîm'de bizlere "Biz Allah'a aitiz ve muhakkak O'na dönücüleriz" (Bakara, 2/156) sözünü öğretti. Ve dönüşü tasvir etmek gerekirse deriz ki: Örneğin bir sürü sabahleyin kendi ikamet yerinden çıkar ve akşam yine kendi ikamet yerine geri döner. İşte dönüş bu yolla olur. Bizler ve bu âlemdeki çokluklar da kendi ikamet yerleri olan "gizli hazine"de ve Ahadiyyet Zâtı'nda gizli idik. "Ol!" emriyle "vâhidiyyet" (birlik mertebesi), "ervâh" (ruhlar âlemi), "misâl" (misal âlemi) ve "şehadet" (görünen âlem) engellerini aşarak, suret mertebesine geldik. Şimdi bu sürünün ardı ve arkası kesilmez ve bir taraftan da peyderpey yine bu engelleri aşarak asıl ikamet yerine geri döner.

Hak Teâlâ hazretleri Kur'ân-ı Kerîm'de bizlere إِنَّا لله وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (Bakara, 2/156) ya'nî "Biz Allâh'a mahsûsuz ve muhakkak O'na dönücüleriz" kelâmını ta'lîm buyurdu. Ve "rücû"u tasvîr etmek îcâb ederse deriz ki: Meselâ bir sürü sabahleyin kendi ikāmetgâhından çıkar ve akşam yine kendi ikametgâhına geri döner. İşte rücû' bu tarîk ile olur. Bizler ve bu keserât-ı âlem dahi kendi ikāmetgâhları olan "kenz-i mahfî"de ve Zât-ı ahadiyyetde müstecin idik. "Kün!" emriyle "vâhidiyyet", "ervâh", "misâl" ve "şehadet" akabelerini kat' ederek, mertebe-i sûrete geldik. İmdi bu sürünün ardı ve arkası kesilmez ve bir taraftan da peyderpey yine bu akabâtı kat' ederek ikāmetgâh-ı aslîsine rücû' eder.

1116. Vaktâki sürü vürüddan geri döndü, pîş-i âhenk olan keçi geriye düşer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1116. Sürü otlaktan geri döndüğünde, önde giden keçi geriye düşer.

"Âheng" burada alay, tabur ve sürü anlamına gelir. "Pîş-i âhenk" sürünün önünde gidene denir ki bu, "kösemen" dedikleri hayvandır. Yani "Sürü otlaktan, kendi ahırına geri döndüğü zaman, otlağa giderken 'kösemen' olan, bir sürünün önünde giden keçi, ahıra dönerken sürünün arkasında kalır.

"Âheng" burada alay ve tabur ve sürü ma'nâsına gelir. "Pîş-i âhenk" sürünün önünde gidene derler ki "kösemen" dedikleri hayvandır. Ya'nî "Sürü mer'âya vürüddan, kendi ahırına geri döndüğü vakit, mer'âya giderken "kösemen" olan, bir sürünün önünde giden keçi, ahıra dönerken sürünün arkasında kalır.

1117. Arkadaki topal keçi öne düşer; rücû', ekşi yüzlülere gülme getirdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1117. Arkadaki topal keçi öne düşer; geri dönüş, ekşi yüzlülere gülme getirdi.

Fakat bu kösemenin dışındaki topal bir keçi, bu geri dönüş sırasında öne düşer; işte bu topal keçi önde olduğu halde, sürünün bu eve dönmesi durumu, asık suratlı ve somurtkan adamlara bile gülme getirir. Önceki şerefli beyitteki "kösemen"den kasıt insân-ı kâmildir; çünkü insân-ı kâmilin ruhu bütündür ve kendisine bağlı olan cüz'î ruhların imamıdır. Bu sebeple "gizli hazine"den âlem otlağına çıkarken hepsinin önündedir; ve geri dönüşte tam bir tevazu ile arkadadır. Ve bu beyitteki "topal keçi"den kasıt, kemâl iddiasında bulunan noksan insan ve zâhirî âlimdir. Hakk'a ve gizli hazineye geri dönüş emrinde imamlık iddiası eder ve öne düşer. İşte onun bu noksanlığıyla beraber önderlik ve rehberlik iddiası, en somurtkan adamları bile güldürecek bir haldir.

"Fakat bu kösemenin gayri olan bir topal keçi, bu rücû' esnasında öne düşer; işte bu topal keçi önde olduğu halde, sürünün bu eve dönmesi vaz'iyyeti abûsu'l-vech ve somurtkan adamlara bile gülme getirir." Evvelki beyt-i şerîfdeki "kösemen"den murâd insân-ı kâmildir; zîrâ insân-ı kâmilin rûhu küldür ve kendisine tâbi' olan ervâh-ı cüz'iyyenin imâmıdır. Binâenaleyh "kenz-i mahfi"den mer'â-yı âleme çıkarken cümlesinin önündedir; ve rücû'da kemâl-i tevâzu' ile arkadadır. Ve bu beyitteki "topal keçi"den murâd, da'vâ-yı kemâlde bulunan insân-ı nâkıs ve âlim-i zâhirîdir. Hakk'a ve kenz-i mahfiye rücû' emrinde imâmlık da'vâ eder ve öne düşer. İşte onun bu noksânıyla beraber pîşvâlık ve rehberlik da'vâsı, en somurtkan adamları bile güldürecek bir haldir.

1118. Bu taife güzâfeden ne vakit topal oldular? Fahrı verdiler ve ârı satın aldılar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1118. Bu topluluk ne zaman boş sözden dolayı topal oldular? Övüncü verdiler ve utancı satın aldılar?

Bu şerefli beyit, yukarıdaki 1116 numaralı beyte bağlıdır: "Sürü eve, yani Hakk'a dönüş vaktinde bu evliya topluluğu tam bir tevazu ile sürünün arkasında kalırlar. Onlar böyle yapmacık olarak yaptıkları muameleden ne zaman mesafe kat edemeyen zahir uleması (dış görünüşe önem veren bilginler) gibi topal olurlar? Onlar bu zahir ulemasının tutkun ve hayran oldukları iftiharı ve ilimleriyle gururlanma duygusunu bıraktılar da, utancı ve halk nazarında zelil ve hakir görünmeyi satın aldılar."

Bu beyt-i şerîf, yukarıdaki 1116 numaralı beyte merbûttur: "Sürü hâneye, ya'nî Hakk'a rücû' vaktinde bu tâife-i evliyâ kemâl-i tevâzu' ile sürünün arkasında kalırlar. Onlar böyle ca'lî olarak yaptıkları muâmeleden ne vakit kat'-ı merâhil edemeyen ulemâ-yı zâhire gibi topal olurlar? Onlar bu ulemâ-yı zâhirenin meclûb ve meftûn oldukları iftihârı ve ilimleriyle mağrûr olmak duygusunu bırakdılar da, ârı ve halk nazarında zelîl ve hakîr görünmeyi satın aldılar."

1119. Bu taife hacca ayağı kırık giderler; haracdan ferece kadar gizli bir yol vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1119. Bu topluluk hacca ayağı kırık giderler; zahmetten rahata kadar gizli bir yol vardır.

"Hacc" sözlükte bir şeye yönelme ve kastetme anlamındadır. Burada Hakk'ın Zât Ka'besi kastedilir; çünkü Ka'be, Zât isminin zuhur yeridir ve Zât ismi de bütün isimleri ve sıfatları toplayandır. "Harac" zahmet ve meşakkat, "ferec" ise rahatlık anlamındadır. "Pâ şikeste" tevazu ve miskinlikten kinayedir. Yani "Bu evliya topluluğu, Hakk'ın Zât'ına tam bir tevazu ve miskinlikle giderler ve sürünün arkasında kalırlar. Gerçi bu tevazu ve miskinlikte ve cahillerin eziyet ve cefalarına katlanmakta zahmet ve meşakkat vardır. Fakat bu zahmet ve meşakkatten rahata kadar, görünürde hissedilmeyen gizli bir yol vardır."

"Hacc" lügatte bir şeye kasd ve teveccüh ma'nâsınadır. Burada Hakk'ın Ka'be-i Zât'ı murâd olunur; zîrâ Kâ'be, mazhar-ı ism-i Zât'dır ve ism-i Zât dahi câmi'-i cemî-i esmâ ve sıfatdır. "Harac" zahmet ve meşakkat ve "fe-rec" râhat ma'nâsınadır. "Pâ şikeste" tevâzu' ve meskenetten kinâyedir. Ya'nî "Bu evliyâ tâifesi, Zât-ı Hakk'a kemâl-i tevâzu' ve meskenetle giderler ve sürünün arkalarında kalırlar. Gerçi bu tevâzu' ve meskenette ve câhillerin ezâ ve cefâlarına tahammül etmekte, zahmet ve meşakkat vardır. Fakat bu zahmet ve meşakkatten râhata kadar, zâhiren mahsüs olmayan gizli bir yol vardır."

1120. Bu ferîk kalbini ilimlerden yıkamıştır; zîrâ ki bu ilim o yolu bilmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1120. Bu grup kalbini ilimlerden yıkamıştır; çünkü bu ilim o yolu bilmez.

Bu evliya topluluğu kalplerini görünen ilimlerin paslarından yıkayıp temizlemişlerdir; çünkü bu ilimler Hakk yolunda işe yaramaz ve yol gösteremez; aksine nefse gurur verip, Hakk yolunun perdesi ve engeli olur.

Bu evliyâ tâifesi kalblerini ulûm-ı zâhiriyye paslarından yıkayıp temizle- mişlerdir; çünkü bu ilimler tarîk-ı Hak'da işe yaramaz ve yol gösteremez; belki nefse gurûr verip, Hak yolunun hicâbı ve mâni'i olur.

1121. Bir ilim lâzımdır ki, onun aslı o baştan ola; zîrâ ki her bir fer' kendi aslına rehberdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1121. Öyle bir ilim gereklidir ki, onun aslı o baştan olsun; çünkü her bir dal kendi aslına rehberdir.

Hakk yolunu kat edebilmek için evliyanın kalplerine, Hakk katından inen tecellî ilmi ve ledün ilmi (Allah'tan doğrudan gelen ilim) gereklidir. Çünkü bu ledün ilmi, Yüce Allah hazretlerinin "Alîm" isminin deryasından akıp gelen bir kanaldır ve ırmaktır ve daldır; bu sebeple kendi aslına rehber olacağı açıktır.

Hak yolunu kat' edebilmek için kulûb-ı evliyâya, Hak indinden nâzil olan ilm-i tecellî ve ilm-i ledünnî lâzımdır. Zîrâ bu ilm-i ledünnî Hak Teâlâ hazret-lerinin "Alîm" ism-i şerîfi deryâsından akıp gelen bir cedveldir ve ırmaktır ve fer'dir; binâenaleyh kendi aslına rehber olacağı meydandadır.

1122. Her bir kanad, deryânın arzı üzerinde ne vakit uçar? Tâ ki ilm-i ledünnî, ledünne kadar götürsün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1122. Her bir kanat, denizin arzı üzerinde ne zaman uçar? Tâ ki ledünnî ilim, ledünne kadar götürsün.

Her bir kişinin yatkınlık ve kabiliyet kanadı, pek geniş olan Alîm ism-i şerifinin (Allah'ın her şeyi bilen ismi) kuşatıcı denizinin eni üzerinde uçabilir mi? Tâ ki bu ledünnî ilim (Allah katından gelen gizli ilim), aslı olan Alîm ism-i şerifinin işaret ettiği Zât'ın huzuruna kadar götürsün.

Her bir kimsenin isti'dâd ve kâbiliyyet kanadı, pek geniş olan Alîm ism-i şerifinin bahr-i muhîtının eni üzerinde uçabilir mi? Tâ ki bu ilm-i ledünnî, as-lı olan Alîm ism-i şerîfinin müsemmâsı olan huzûr-ı Zât'a kadar götürsün.

1123. İmdi niçin kişiye bir ilim öğretirsin ki, ona sîneyi ondan pâk etmek lâ-zım olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1123. Şimdi niçin kişiye bir ilim öğretirsin ki, ona sîneyi ondan temizlemek lâzım olur.

Ey dış ilimlerle meşgul olan muallim efendi, niçin insanlara öyle bir ilim öğretirsin ki, Allah'a ulaşmak için kalbini o ilmin paslarından temizlemek gerekir. Bu meşguliyet boşuna olmaz mı?

Ey ulûm-ı zâhiriyye ile mütevaggıl olan muallim efendi, niçin insanlara, öyle bir ilim öğretirsin ki, Hakk'a vusûl için, kalbini o ilim paslarından temizlemek lâzım gelir. Bu meşgale beyhûde olmaz mı?

1124. Binâenaleyh rehberlik isteme; bu taraftan topal ol! Rücû' etmek vaktinde sen pîş âhenk ol!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1124. Bu sebeple rehberlik isteme; bu taraftan topal ol! Geri dönme vaktinde sen öncü ol!

Bu sebeple ey zahirî âlim, gönül pası olan ilminle kendisine uyulan olmak isteme; bu rehberlik yönünden topal ol ve aczini göster! Fakat Hakk'a geri dönme vaktinde de, acele edip topluluğun ve sürünün önüne geç!

Binâenaleyh ey âlim-i zahirî, gönül pası olan ilmin ile muktedâ-bih olmak isteme; bu rehberlik cihetinden topal ol ve ızhâr-ı acz et! Fakat Hakk'a rücû' etmek vaktinde de, acele edip alayın ve sürünün önüne geç!

1125. Ey zarif, sabıkların ahiri ol; tâze meyve, ağaç üzerine sâbık olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1125. Ey zarif, geçmişlerin sonuncusu ol; taze meyve, ağaç üzerine önce gelir.

Bu şerefli beyitte "Biz geçmişlerin sonuncusuyuz" hadis-i şerifine işaret buyrulur. Anlamının açıklaması şudur: "Ben ve benim ümmetim, dünyada zaman açısından sonuncularız; ancak makam, keramet ve cennete giriş bakımından ahirette bütün din ehli üzerine öncüleriz." Ey zarif ve latif yatkınlık sahibi Hakk Yolcusu, ağaç zaman bakımından taze meyveden önce olduğu halde, ağaçtan maksat onun ortaya çıkacak olan taze meyvesi olduğundan, geçmişin sonuncusu olduğu gibi, sen de senden önceki ümmetler üzerine, sırf "fenâ-fillâh" (Allah'ta yok olma) ve "bekā-billâh" (Allah ile var olma) mertebesini kazanmakla üstünlük sağla ve geçmişlerin sonuncularından ol!

Bu beyt-i şerîfde نحن الاخرون السابقون ya'ni "Biz sâbıkların âhirleriyiz" hadîs-i şerîfine işâret buyrulur. Îzâh-ı ma'nâ budur ki: "Ben ve benim ümmetim, dünyâda zamân cihetinden müteahhirleriz; menzilet ve kerâmet ve duhûl-i cennet hasebiyle âhirette kâffe-i ehl-i edyân üzerine mukaddemleriz." Ey zarîf ve isti'dâd-ı latîf sahibi olan sâlik, ağaç zamânen tâze meyveden evvel olduğu halde, ağaçtan maksad onun zuhûr edecek olan tâze meyvesi olduğundan sâbıkın âhiri olduğu gibi, sende senden evvel ümem üzerine, mahzâ "fenâ-fillâh" ve "bekā-billâh" mertebesini iktisâb ile tafazzul et ve sâbıkların âhirlerinden ol!

1126. Her ne kadar vücudda meyve son gelir ise de, evveldir; ve zîra ki o maksûd idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1126. Her ne kadar varlıkta meyve en son gelirse de, ilk odur; çünkü maksat oydu.

Varlıkta ve görünüşte meyve, zaman bakımından ağaçtan sonra gelse de, anlam bakımından ağaçtan öncedir; çünkü bahçıvanın ağacı dikip yetiştirmekteki maksadı, ancak ondan meyvenin ortaya çıkmasıdır.

Vücûdda ve zuhûrda meyve zamânen ağaçtan sonra gelir ise de, ma'nâda ağaçtan evveldir; ve zîrâ ki, bahçıvanın ağacı dikip terbiye etmekteki maksadı, ancak ondan meyvenin zuhûrudur.

1127. Melâike gibi "lâ ilme lenâ" de! Ve "mâ allemtenâ" el tutsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1127. Melekler gibi "Bizim bilgimiz yoktur" de! Ve "bize öğrettiğin" sana yardımcı olsun.

Bakara Suresi'nde yer alan قَالُوا سُبْحَانَكَ لا علم لنا الا ما علمتنا انك أنت العليم الحكيم (Bakara, 2/32) yani "Melekler dediler ki: Ey Rabbimiz, biz seni eksikliklerden uzak tutarız; bizim için bilgi yoktur; biz ancak senin bize öğrettiğini biliriz; şüphesiz sen her şeyi bilen, her şeyi hikmetle yapansın" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. "Ey dış ilimlerle dolu olan kişi! Öncekilerin sonuncusu olmak istersen, o bildiklerini bırak da melekler gibi 'Biz hiçbir şey bilmeyiz; ey Rabbimiz, ancak senin bize öğrettiğini biliriz' de ki, ledün ilimleri (Allah katından gelen gizli bilgiler) imdadına yetişsin!"

Sûre-i Bakara'da olan قَالُوا سُبْحَانَكَ لا علم لنا الا ما علمتنا انك أنت العليم الحكيم (Bakara, 2/32) ya'nî "Melâike dediler ki: Yâ Rab, biz seni nakâisden tenzîh ederiz; bizim için ilim yoktur; biz ancak senin bildirdiğini biliriz; sen Alîm ve Hakîmsin" âyet-i kerîmesine işaret buyrulur. "Ey ulûm-ı zâhiriyye ile meşbû' olan kimse! Sâbıkların âhiri olmak istersen, o bildiklerini terk et de melâike gibi "Biz bir şey bilmeyiz; yâ Rabbenâ, ancak senin bize bildirdiğini biliriz de ki, ulûm-ı ledünniyye imdadına yetişsin!"

1128. Eğer sen bu mektebde hecâyı bilmezsen, Ahmed gibi akıl nûrundan dolusun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1128. Eğer sen bu mektepte heceyi bilmezsen, Ahmed gibi akıl nuruyla dolusun.

"Hecâ" harflerin tek tek okunmasıdır; "hicâ" "hâ" harfinin kesresiyle akıl ve zekâ, fethasıyla ["hacâ"] bir şeyin kenarı ve su üzerinde yağmurdan oluşan kabarcıklar anlamına gelir. (Müntehabü'l-Lügat)

"Eğer sen bu aşk mektebi içinde hece harflerini bilmeyen ümmî (okuma yazma bilmeyen) biri isen, o mektebin sultanı olan Ümmî Peygamber Ahmed (a.s.v.) Efendimiz gibi akıl nuruyla dolu olursun." İkinci mısradaki "pürrî" kelimesi, "perrî" olarak da okunabildiğine göre, şu anlam da verilebilir: "Ahmed (a.s.v.) gibi aklın nurundan bir kanatsın." Fakat önceki anlam daha tercih edilendir.

"Hecâ" hurûf-ı mukatta'a; "hicâ" "hâ"nın kesriyle akıl ve zeyreklik ve fethi ile ["hacâ"] bir şeyin kenarı ve su üzerinde yağmurdan hâsıl olan kabarcıklar. (Müntehabü'l-Lügat)

"Eğer sen bu aşk mektebi içinde hurûf-ı hecâyı bilmez bir ümmî isen, o mektebin sultânı olan Nebiyy-i Ümmî Ahmed (a.s.v.) Efendimiz gibi akıl nûrundan dolu olursun." İkinci mısra'daki "pürrî", "perrî" olduğuna göre de, şu ma'nâ verilebilir: "Ahmed (a.s.v.) gibi aklın nûrundan bir kanadsın." Fakat evvelki ma'nâ daha müreccahdır.

1129. Eğer şehirlerde meşhûr olmazsan, nâkıs değilsin. Allah Teâlâ doğru yolu ziyâde bilir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1129. Eğer şehirlerde meşhur olmazsan, noksan değilsin. Yüce Allah doğru yolu daha iyi bilir.

Eğer kalbin Hak aşkıyla dolu ve resmî ilimlerden boş olduğu için, şehirlerde zahir ehli (dış görünüşe önem verenler) katında tanınmış ve meşhur olmazsan, Allah katında ve Allah dostları katında noksan değilsin; çünkü Yüce Allah doğru yolun hangisi olduğunu daha iyi bilendir.

Eğer kalbin aşk-ı Hak'dan dolu ve ulûm-ı resmiyyeden boş olduğu için, şehirlerde ehl-i zâhir indinde nâmdar ve meşhûr olmazsan, ind-i Hak'da ve ehlullâh indinde nâkıs değilsin; zîrâ Allah Teâlâ doğru yol hangisi olduğunu ziyâde bilicidir.

1130. O harab içinde ki, o ma'rûf değildir; hıfz için bir zer hazînesi vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1130. O harabe içinde ki, o bilinen değildir; koruma için bir altın hazinesi vardır.

Halk katında bilinen ve meşhur olmamanın bir eksiklik olmadığının örneği şudur ki: İnsanlar katında bilinen ve meşhur olmayan virane ve harabeler içinde, saklanmış altın defineleri vardır.

Halk indinde ma'rûf ve meşhûr olmamak bir nakîsa olmadığının misâli budur ki: Nâs indinde ma'rûf ve meşhûr olmayan vîrâne ve harâbeler içinde, saklanmış altın defineleri vardır.

1131. Ma'rûf olan mevzi'e ne vakit hazîne koyarlar? Rencin altında ferec bu kabîlden geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1131. Bilinen yere ne zaman hazine koyarlar? Sıkıntının altında rahatlık bu türden geldi.

Hazineyi halkın gözlerinden saklamak için, onların bilmediği ve ummadığı yere koyarlar. Meşakkat ve zahmet altındaki rahatlık da bu türdendir; yani halkın ummadığı yere konulmuş olan define türündendir.

Hazîneyi enzâr-ı halktan saklamak için, onların bilmediği ve ummadığı mahalle koyarlar. Meşakkat ve zahmet altındaki râhat dahi bu kabildendir; ya'nî halkın ummadığı mahalle vaz' edilmiş olan define kabîlindendir.

1132. Hâtır burada çok müşkil getirir; velâkin iyi binek hayvanı bukağıyı kırar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1132. Hatır burada çok zorluk getirir; fakat iyi binek hayvanı bukağıyı kırar.

Birinci mısradaki "şikâl", zorluk ve güçlük anlamına gelen "işkâl"dir; vezin gereği "elif" düşürülmüştür. İkinci mısradaki "işkâl", at, katır ve deve gibi hayvanların ayaklarına bağlanan köstek ve bukağı anlamına gelir ve aslı "şikâl"dir; vezin gereği "elif" eklenmiştir. Yani, bu yukarıdaki açıklamalarımızda hatır, kalbe bir zorluk getirir, o da şudur: "İlahi aşk mektebinin ümmîleri, altın hazine defnedilen viraneler gibidir ve şehirlerde meşhur ve namlı değillerdir. Halbuki yüce peygamberlerden ve kerem sahibi evliyalardan birçok ümmînin ünü ve şöhreti ufuklara yayılmıştır, bunlara ne diyelim?" denirse; cevaben deriz ki: "İyi binek hayvanı mesabesinde olan istidat ve zeka kabiliyeti, kendisine bağlanan bu kösteği koparır. Yani zeka sahipleri bu zorluğu çözer ve cevabını verirler." Şu halde cenâb-ı Pîr efendimiz bu sorunun cevabını açıklamayarak, dinleyicilerin zekalarına ve kavrayışlarına bırakmıştır.

Hint şarihlerinden Bahru'l-Ulûm ve İmdâdullâh hazretleri bu şerefli beytin şerhinde şöyle buyururlar: "Zorluk şudur ki, evliyanın çoğu kemal ile meşhur ve dünyada aziz ve hüner sahibi idiler ve velayet ile resmi ilimler arasını birleştirirlerdi; bu sebeple şöhretten kaçınmak ve az tanınmayı tercih etmek ve zahiri ilimler tahsilinden vazgeçmek nasıl doğru olur?" Bunun cevabı açık olduğundan cenâb-ı Pîr terk buyurdular. Ve onun cevabı şudur ki: "Evliya hüner, şöhret ve makam istemezler; ve kendilerini zelil ve kırık görürler. Şöhret ve makam onlara Hak tarafından ihsan edilir ve onlar bu gibi ilimleri çaresiz Hak rızası için tercih edip, zahiri ve batıni ilimleri birleştirirler." Bu mütalaa çok güzeldir; çünkü evliyada Allah kullarını irşad etme gayreti vardır; ve irşad, zahir ehlinin ilimlerini iyi bilmek ve onların hatalarını ve eksiklerini kendilerine göstermekle olur. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimizin şerefli hali ve bu Mesnevî-i Şerîf bu mütalaayı destekleyen açık bir delildir.

Birinci mısra'daki "şikâl" zorluk ve müşkil ma'nâsına olan "işkâl"dir; zarûret-i vezin için "elif" ıskât olunmuştur. İkinci mısra'daki "işkâl" at ve katır ve deve gibi hayvanların ayaklarına bağlanan köstek ve bukağı ma'nâsına olup, aslı "şikâl"dir; ve zarûret-i vezin için "elif" ilâve olunmuştur. Ya'nî bu yukarıdaki beyânâtımızda hâtır, kalbe bir müşkil ma'nâ getirir, oda budur ki: "Aşk-ı ilâhî mektebinin ümmîleri, altın hazîne defn olunan vîrâneler gibidir ve şehirlerde meşhûr ve nâmdâr değillerdir. Halbuki enbiyâ-yı izâm ve evliyâ-yı kiramdan birçok ümmîlerin sıyt ve şöhretleri âfâka münteşir olmuştur, bunlara ne diyelim?" denirse; cevâben deriz ki: "İyi binek hayvanı mesâbesinde olan isti'dâd ve kabiliyyet-i zekâ, kendisine bağlanan bu kösteği koparır. Ya'nî ehl-i zekâ bu müşkili halledip, cevabını verirler." Şu halde cenâb-ı Pîr efendimiz bu suâlin cevabını îzâh buyurmayıp, sâmi'lerin fetânet ve dirâyetlerine bırakmıştır.

Hind şârihlerinden Bahru'l-Ulûm ve İmdâdullâh hazretleri bu beyt-i şerîfin şerhinde şöyle buyururlar: "İşkâl budur ki, evliyânın çoğu kemâl ile müştehir ve dünyâda muazzez ve sahib-i hüner idiler ve velâyet ile, ulûm-ı resmiyye arasını câmi' idiler; binâenaleyh şöhretten ictinâb ve kem-nâmlık ihtiyârı ve ulûm-ı zahiriyye tahsilinden sarf-ı nazar olunması nasıl doğru olur? Bunun cevabı açık olduğundan cenâb-ı Pîr terk buyurdular. Ve onun cevabı budur ki: Evliyâ hüner ve şöhret ve câh istemezler; ve kendilerini zelîl ve münkesir görürler. Şöhret ve câh onlara taraf-ı Hak'dan inâyet olur ve onlar bu gibi ulûmu nâçâr rızâ-yı Hak için ihtiyâr edip, ulûm-ı zâhire ve bâtıneyi câmi' olurlar." Bu mütâlaa çok güzeldir; zîrâ evliyâda ibâdullâhı irşâd gayreti vardır; ve İrşad ehl-i sûretin ilimlerini iyi bilmek ve onların hatâlarını ve noksanlarını kendilerine göstermekle olur. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimizin hâl-i şerîfi ve bu Mesnevî-i Şerîf bu mütâlaayı müeyyed bir burhân-ı zâhirdir.

1133. Onun aşkı işkâl yakıcı bir ateştir; her bir hayali, gündüzün nüru süpürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1133. Onun aşkı, yakıcı bir ateştir; her bir hayali, gündüzün nuru süpürür.

İlahi aşk, bu gibi hatırın kalbe getirdiği şüpheleri ve zorlukları yakıcı bir ateştir; bu gibi şüpheler ve zorluklar, gece karanlığında gözlere görünen hayaller gibidir. Gündüzün nuru geldiği zaman, karanlıkta görünen hayalleri nasıl silip süpürürse, ilahi aşk nuru da, bu gibi şüpheleri ve zorlukları öylece silip süpürür.

Aşk-ı ilâhî bu gibi hâtırın kalbe getirdiği işkâli ve şübheleri yakıcı bir ateştir; bu gibi işkâl ve şübühât, gece karanlığında gözlere görünen hayâlât kabilindendir. Gündüzün nûru geldiği vakit, karanlıkta görünen hayalleri nasıl silip süpürür ise, aşk-ı ilâhî nûru da, bu gibi işkâl ve şübheleri öylece silip süpürür.

1134. Ey makbûl, cevabı da o taraftan iste; zîra bu sual sana muhakkak o taraftan geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1134. Ey makbul kul, cevabı da o taraftan iste; çünkü bu soru sana kesinlikle o taraftan geldi.

Ey makbul Hakk Yolcusu, senin kalbine gelen bu soru "Her şeyin yaratıcısı Yüce Allah'tır" ayet-i kerimesi gereğince Allah tarafından geldi ve onu O yarattı. Bu sebeple bunun cevabını da yine Yüce Allah'tan iste!

Ey sâlik-i makbûl, senin kalbine gelen bu sual اللهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْئ (Ra'd, 13/16) ya'nî "Herşeyin hâlıkı Allah Teâlâ'dır" âyet-i kerîmesi mûcibince Al- lah tarafından geldi ve onu O halk etti. Binâenaleyh bunun cevabını da yine Allah Teâlâ'dan iste!

1135. Kalbin köşesiz köşesi bir caddedir; onun şarkı ve garbı olmayan tabı bir aydandır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1135. Kalbin köşesiz köşesi bir caddedir; onun doğusu ve batısı olmayan tabiatı bir aydandır.

"Gönül"den kastedilen, insanın göğsündeki et parçası değildir. Aksine, o et parçasına niteliksiz bir şekilde bağlı olan nûrânî bir latîfedir (ince ve nurlu bir cevher). "Doğusu ve batısı olmayan tabiat"tan kastedilen, Hak'ın hakiki varlık güneşinin ışığıdır. "Ay"dan kastedilen ise insan ruhudur. Yani "Köşesiz ve mekânsız olan gönül halvetgâhı (yalnız kalınan yer), hakiki maksada ulaştıran bir caddedir. Doğusu ve batısı olmayan, yani yönsüz olan hakiki varlık güneşinin ışığı, gönül sahasını insan ruhundan dolayı aydınlatır. Yani Hak nuru ruha ulaşır; ve ruhtan da kalp sahası aydınlanır."

"Gönül"den murâd insanın göğsündeki et parçası değildir. Belki o et parçasına bî-keyfiyet taalluk eden bir latîfe-i nûrânîdir. "Tâb-ı lâ-şarkî ve lâ-garb"dan murâd vücûd-ı hakîkî-i Hak güneşinin ziyasıdır. "Ay"dan murâd, rûh-ı insânîdir. Ya'nî "Köşesiz ve lâ-mekân olan gönül halvetgâhı, maksûd-ı hakîkîye mûsil olan bir caddedir. Şarkı ve garbı olmayan, ya'nî bî-cihet olan vücûd-ı hakîkî güneşinin tâbı, gönül sahasını rûh-ı insânîden dolayı münevver kılar. Ya'nî nûr-ı Hak rûha vâsıl olur; ve rûhdan dahi kalb sahası münevver olur."

1136. Ey ma'nâ dağı, sen dilenci gibi, bu taraftan, o taraftan yine sadâ istersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1136. Ey mana dağı, sen dilenci gibi, bu taraftan, o taraftan yine ses istersin.

Ey mana dağı olan insan! Sen kalbine gelen soruların cevabını almak için, dilenciler gibi niçin kapı kapı dolaşarak, harfe, sese ve dil sözlerine muhtaç oluyorsun?

Ey ma'nâ dağı olan insan! Sen kalbine vârid olan suâllerin cevabını almak için, dilenciler gibi niçin kapı kapı dolaşarak, harf ve savta ve elfâz-ı lisâniyyeye muhtâc oluyorsun?

1137. Yine o taraftan iste ki, derdinin vaktinde, yâ Rabbî, zikrinde iki kat olursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1137. Yine o taraftan iste ki, derdinin vaktinde, ey Rabbim, zikrinde iki kat olursun.

Bu gibi zorluklar meydana geldiği zaman, halk tarafını bırak da Hakk'a dön ve onun halini o taraftan iste. Nasıl ki başına bir dert geldiği zaman "Aman ey Rabbim lütfet; yardım et!" diye dua edip Hakk'ın huzurunda iki kat olursun.

Bu gibi müşkilât vâki' olduğu vakitte, halk tarafını bırak da Hakk'a dön ve onun hallini o taraftan iste. Nitekim başına bir dert geldiği vakit "Aman yâ Rabbî lutf et; inâyet et!" diye münâcât edip huzûr-ı Hak'da iki kat olursun.

1138. Derd ve ölüm vaktinde o tarafı anarsın; derdin gittiği vakit, niçin a'cemisin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1138. Dert ve ölüm vaktinde o tarafı anarsın; derdin gittiği vakit, niçin yabancısısın?

Başına bir felaket geldiği ve öleceğini anladığın vakit, hemen Hak tarafını anıp o tarafa dönersin; ve felaket gittiği vakit, Hak tarafına yabancı kalırsın ve bıraktığın gaflet noktasına geri dönersin. "Nemî" "nâmîden" mastarından olup, adını anmak demektir. Hint nüshalarda "Mî hamî" şeklinde olup "hamîden" mastarındandır.

Başına bir felâket geldiği ve öleceğini idrâk ettiğin vakit, derhal Hak tarafını zikr edip o tarafa dönersin; ve felâket gittiği vakit, Hak tarafına yabancı kalırsın ve bıraktığın nokta-i gaflete rücû' edersin. "Nemî" "nâmîden" masdarından olup, adını anmak demektir. Hind nüshalarda "Mî hamî" vâki' olup "hamîden" masdarındandır.

1139. Mihnet vaktinde Allah deyici olmuşsun; mihnet gittiği vakit, hani yol? dersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1139. Sıkıntı anında Allah dersin; sıkıntı geçtiğinde, hani yol? dersin.

Bu beyitlerde وَ إِذَا مَسَّ الإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ (Zümer, 39/8) yani "İnsana bir zarar dokunduğunda, Rabb'ine yönelerek O'na dua eder. Sonra Rabb'i ona kendi tarafından bir nimet verdiğinde, daha önce kendisine dua ettiği şeyi unutur" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani "Dert ve sıkıntı anında "Aman Allah!" diye yalvarırsın; sıkıntı geçip rahatlık geldiğinde ise "Haydi bakalım, bıraktığımız yerden keyfimize başlayalım" dersin."

Bu beyitlerde وَ إِذَا مَسَّ الإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ (Zümer, 39/8) ya'nî "Ve insanı zarar messettiği vakit, Rabb'ine rücû' edici olduğu halde duâ eder. Ba'dehû Rabb'i kendi tarafından ni'met verdiği vakit, evvelden O'na duâ eder olduğu şeyi unutur" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Ya'nî "Derd ve mihnet vaktinde "Aman Allah!" diye yalvarıcı olursun; mihnet gidip, râhat geldiği vakit dahi "Haydi bakalım, bıraktığımız yerden keyfimize başlıyalım" dersin."

1140. Şübhesiz bu ondan dolayı geldi ki, her kim Hakk'ı tanırsa, dâim onun üzerine olsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1140. Şüphesiz bu ondan dolayı geldi ki, her kim Hakk'ı tanırsa, daima onun üzerine olsun.

Bu sıkıntı ve bela, şüphesiz her kim Hakk'ı tanırsa, daima o bela ve sıkıntı vaktindeki uyanıklık üzerine olsun diye geldi. Bilinmeli ki genel olarak insanlar iki kısımdır: Bir kısmı başlarına bir bela geldiği zaman sebeplere bağlayıp, o sebeplerin giderilmesi çaresiyle meşgul olurlar; ve bu meşguliyet içinde kalpleri Hak'tan gafil bulunur. Bu sebeple Hakk'a yönelip yalvarmak akıllarına bile gelmez. Bir kısmı o sıkıntı ve bela içinde Hakk'a yönelip yalvarırlar ve bir taraftan da belanın giderilmesi sebeplerine teşebbüs ederler. Bu ikinci sınıf, bela ve sıkıntı vaktinde Hak'tan uyanık ve sıkıntı giderildikten sonra gafil bulunurlar. Bu şerefli beytin yüce anlamı bu ikinci kısım müminlerin halini içerir. Yani "Hakk'ı tanıyan bu kısım müminlerin başlarına gelen sıkıntı ve bela, sıkıntı vaktindeki uyanıklık üzerine olsunlar diye geldi," demek olur. Şu halde sıkıntı ve bela, Hak'tan uyanıklık getirdiği için, müminler hakkında içten bir nimet olur. Bu şerefli beyit, anlaşılması zor beyitlerdendir; değerli şarihler (açıklayıcılar) farklı görüşlerde bulunmuşlardır. Fakir (ben) bu anlamı zorlamasız ve önceki ve sonraki beyitlere bağlı buldum.

Bu mihnet ve belâ, şübhesiz her kim Hakk'ı tanırsa, dâim o belâ ve mihnet vaktindeki âgâhlık üzerine olsun diye geldi. Ma'lûm olsun ki alelumûm insanlar iki kısımdır: Bir kısmı başlarına bir belâ geldiği vakit esbâbdan bilip, o esbâbın def'i çâresi ile meşgûl olurlar; ve bu meşgûliyet içinde kalbleri Hak'dan gâfil bulunur. Binâenaleyh Hakk'a teveccüh edip yalvarmak akıllarına bile gelmez. Bir kısmı o mihnet ve belâ içinde Hakk'a teveccüh edip yalvarırlar ve bir taraftan da belânın def'i esbâbına teşebbüs ederler. Bu ikinci sınıf, belâ ve mihnet vaktinde Hak'dan âgâh ve mihnet mündefi' olduktan sonra gâfil bulunurlar. Bu beyt-i şerîfin mazmûn-ı münîfi bu ikinci kısım mü'minlerin hâlini müştemildir. Ya'nî "Hakk'ı tanıyan bu kısım mü'minlerin başlarına gelen mihnet ve belâ, mihnet vaktindeki âgâhlık üzerine olsunlar diye geldi," demek olur. Şu halde mihnet ve belâ, Hak'dan âgâhlık getirdiği için, mü'minler hakkında bâtınen ni'met olur. Bu beyt-i şerîf, ebyât-ı müşkiledendir; şurrâh-ı kirâm hazarâtı muhtelif mütâlaâtda bulunmuşlardır. Fakîr bu ma'nâyı tekellüfsüz ve ebyât-ı sabıka ve lâhikaya merbût buldum.

1141. Ve o kimse ki akıl ve zan içinde, ona hicab vardır; gâh örtülmüştür ve gâh yakası yırtılmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1141. Akıl ve zan içinde olan o kimse için bir perde vardır; bazen örtülmüştür ve bazen yakası yırtılmıştır.

O kimse ki, cüz'î aklın (sınırlı akıl) hükmü altında zayıftır ve eşyanın varlığını, Hak'ın hakiki varlığı karşısında bağımsız zanneder. Böyle bir kimsenin bu cüz'î aklı ve bu zannı ona perde olup, onun nazarında bazen sebeplere varlık arz ederek Hak örtülmüş olur ve bazen gaflet elbisesinin yakası yırtılıp Hakk'ı anar.

O kimse ki, akl-ı cüz'î hükmü altında zebûndur ve vücûd-ı eşyâyı, vücûd-ı hakîkî-i Hak muvâcehesinde müstakil zanneder. Böyle bir kimsenin bu akl-ı cüz'îsi ve bu zannı ona hicâb ve perde olup, onun nazarında gâh esbâba arz-ı vücûd ederek Hak örtülmüş olur ve gâh libâs-ı gafletinin yakası yırtılıp Hakk'ı zikr eder.

1142. Akl-ı cüz'î gâh gâlib, gâh zebûndur; akl-ı küllî havâdis-i dehrden emîndir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1142. Cüz'î akıl bazen üstün gelir, bazen zayıf düşer; küllî akıl ise zamanın olaylarından güvendedir.

Çünkü cüz'î akıl bazen üstün gelir ve bazen de baş aşağı düşer, yenilir ve zayıf düşer. Eğer cüz'î aklın görüşü ve tedbiri ilâhî kazâya uygun olursa, görünüşte üstün gelir; ve eğer ilâhî kazâya aykırı bulunursa, baş aşağı düşüp yenilir. Fakat küllî akıl zamanın olaylarından emin ve güvendedir; çünkü küllî akıl ilâhî kazâ ve kader sırrı dairesinde etkindir.

Zîrâ akl-ı cüz'î ba'zan gâlib olur ve ba'zan da nigûn ve mağlûb ve zebûn olur. Eğer akl-ı cüz'înin rey ve tedbîri kazâ-yı ilâhîye muvâfik olursa, sûretâ gâlib görünür; ve eğer kazâ-yı ilâhîye muhâlif bulunursa, baş aşağı düşüp mağlûb olur. Fakat akl-ı küllî havâdis-i dehrden eymin ve emîndir; zîrâ akl-ı küll kazâ-yı ilâhî ve sırr-ı kader dâiresinde fa'âldir.

1143. Ey oğul, akıl ve hüneri sat; hayreti satın al, Buhâra'ya değil, hârîye git!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1143. Ey oğul, akıl ve hüneri sat; hayreti satın al, Buhâra'ya değil, hârîye git!

Ey oğlum, mademki cüz'î akıl (sınırlı akıl) bazen üstün gelir bazen de yenilir, o halde böyle zayıf olan bir aklı ve onun ürünleri olan görünen hünerleri sat; onun yerine ilâhî bilgilere ulaşmanın sonucu olan "hayret"i satın al! Bu hayreti elde etmek için dahi, zahirî ilimleriyle meşhur olan Buhara medreselerine değil, horluğa ve zillete git ve gerçek fakirlik (Allah'a muhtaç olma hali) tarafını benimse!

"Buhara" ifadesiyle, adı geçen şehirde çok rağbet gören resmî âlimlere işaret edilmiş olabileceği gibi; Ankaravî hazretlerinin belirttiği üzere diken anlamına gelen "hâr" (خار) da olması mümkündür. "Hârî" (خاری) kelimesindeki "yâ" nispet (aitlik) veya masdariyye (isim yapma) için olabilir. Şu halde anlam "Dikene mensup olmaya veya dikenliğe değil, zillete git!" demek olur. Kastedilen, yumuşak kalpli ol ve katı kalpli olma demektir.

Ey oğlum, mâdemki akl-ı cüz'î gâh gâlib ve gâh mağlûbdur, o halde böyle zayıf olan bir aklı ve onun istihsâlâtı olan zâhirî hünerleri sat; onun yerine maârif-i ilâhiyye netîcesi olan "hayret"i satın al! Bu hayreti tahsil için dahi ulûm-ı zâhiriyyesiyle müştehir olan Buhârâ medreselerine değil, horluğa ve zillete git ve fakr-ı hakîkî tarafını iltizâm et!

"Buhârâ" ta'bîriyle, şehr-i mezkûrda ziyâde revâc bulan ulemâ-yı rüsûma işâret buyurulmuş olabileceği gibi; Ankaravî hazretlerinin beyân buyurduğu üzere diken ma'nâsına olan "hâr" (خار) da olmak câizdir. "Hârî" (خاری) deki "yâ" nisbet veyâ masdariyyet için olabilir. Şu halde ma'nâ "Dikene mensûb olmağa veyâ dikenliğe değil, zillete git!" demek olur. Murâd, yumuşak kalbli ol ve galîzu'l-kalb olma demektir.

1144. Biz niçin kendimizi söze daldırmışız? Hikâyeden biz hikâye olmuşuz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1144. Biz niçin kendimizi söze daldırmışız? Hikâyeden biz hikâye olmuşuz.

Yani hiç bilir misin ki, ben niçin kendimi söz ile ve hikâyeler anlatmak ile meşgul etmişim? Sebep şudur ki, bu fani dünyadan göç yükünü bağladım; benden sonra Hakk Yolcuları benim sözümden Hak bilgisi ile şereflensinler ve hakiki ibadet ile ayakta dursunlar. Hakikatte bu secde ve onların o secdenin özü içinde dönüşmesi, benim dönüşüm olacaktır. (İmdâdullâh hazretlerinin şerhinden tercümedir.)

Ya'nî hiç bilir misin ki, ben niçin kendimi söz ile ve nakl-i hikâyât ile meşgûl etmişim? Sebeb budur ki, bu cihân-ı fânîden sefer yükünü bağladım; benden sonra tâlibler benim kelâmımdan ma'rifet-i Hak ile müşerref olsunlar ve ibâdet-i hakîkî ile kāim olsunlar. Hakikatde bu sücûd ve onların o ayn-ı sü-cûd içinde takallübü, benim takallübüm olacaktır. (İmdâdullâh hazretlerinin şerhinden tercümedir.)

1145. Sâcidler içinde takallüb bulmam için, ben ehîn içinde adem ve efsane olurum.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1145. Secde edenler içinde dönüşüm bulmam için, ben ehiller içinde yokluk ve efsane olurum.

Bu şerefli beyitte, Şuarâ suresinde yer alan وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (Şuarâ, 26/217-219) yani “Aziz ve rahim olan Allah Teâlâ'ya tevekkül et; öyle Allah ki, sen teheccüd namazına kalktığın vakit seni ve secde edenler içinde dönüşümünü görür” ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani, ibadet edenler bu Mesnevî kitabı ile faydalanıp hakikatlere yükseldiklerinde ve onunla amel ettiklerinde, ben bu izafî ve mecazî varlık âleminden yok olup efsane olduğum vakit, onların ameli, benim amelim olur. Bu sebeple ibadet edenler ve secde edenler içinde dönüşürüm; ve bu da bir tür bekadır (sonsuzluk). Veyahut secde edenlerde dönüşümden maksat, bununla amel etme yoluyla onlara kemal (olgunluk) eriştirmek olur. (İmdâdullâh ve Bahru'l-Ulûm şerhlerinden özet.)

Bu beyt-i şerîfde sûre-i Şuarâ'da olan وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (Şuarâ, 26/217-219) ya'nî “Azîz ve rahîm olan Allah Teâl-â'ya tevekkül et; öyle Allah ki, sen teheccüd namazına kalktığın vakit seni ve sâcidler içinde takallübünü görür” âyet-i kerîmesine işaret buyurulur. Ya'nî vaktāki âbidler bu kitâb-ı Mesnevî ile intifa' edip, hakāyıka urûc ederler ve onunla amel ederler, ben bu vücûd-ı izâfî ve mecâzî âleminden ma'dûm ve efsâne olduğum vakit, bunların ameli, benim amelim olur. Bi-nâenaleyh âbidler ve sâcidler içinde munkalib olurum; ve bu da bir nevi' bekādır. Veyâhud sâcidlerde takallübden murâd, bununla amel tarîkıyla onlara kemâl erişdirmek olur. (İmdâdullâh ve Bahru'l-Ulûm şerhlerinden hulâsa.)

1146. İş adamının önünde bu hikâye değildir; hâlin vasfı ve yâr-ı gārın huzûrudur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1146. İş adamının önünde bu hikâye değildir; hâlin vasfı ve yâr-ı gārın huzûrudur.

Yani "Hak yolunda nefsiyle mücadeleye hazırlanmış olan kimseler, benim bu Mesnevî-i Şerîf'teki açıklamalarımın geçmiş hikâyeleri söylemek olmadığını ve hakikatte şimdiki hâli söylediğimi ve şanlı peygamber Efendimiz ile beraber vahdâniyyet (Allah'ın birliği) mağarasına girmiş olan kâmil vârisin huzurunun bulunduğunu bilirler." Ey dinleyici, sakın bu bizim sözlerimize geçmiş masallar deme; bunlarda kendi hâllerini gör. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu anlamı, yukarıda 973, 974 ve 975 numaralı beyitlerde de açıklamışlardı.

Ya'nî "Hak yolunda nefsiyle mücâhedeye hazırlanmış olan kimseler, benim bu Mesnevî-i Şerîfdeki beyânâtımın geçmiş hikâyeleri söylemek olmadığını ve hakikatte hâl-i hâzırı söylediğimi ve Resûl-i zîşan Efendimiz ile berâber vahdâniyyet gārına girmiş olan vâris-i kâmilin huzûru bulunduğunu bi-lirler." Ey sâmi', sakın bu bizim sözlerimize esâtîr-i mâziye deme; bunlarda kendi ahvâlini gör. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu ma'nâyı, yukarıda 973,974 ve 975 numaralı beyitlerde dahi beyân buyurmuşlar idi.

1147. O serkeşin dediği esâtîr-i evvelîn, harf-i Kur'ân için, âsâr-ı nifak oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1147. O serkeşin dediği geçmiştekilerin masalları, Kur'an harfi için nifak eserleri oldu.

"Âk", anasına ve babasına karşı serkeş olan kimse anlamındadır. Bu ifadede Peygamber Efendimiz'in "Ruhların Babası" olduğuna işaret edilir. "Esâtîr", "üstûre" kelimesinin çoğuludur; yalan ve bâtıl sözler anlamındadır. Bu şerefli beyitte, En'am Suresi'nde geçen يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا انْ هَذَا الا أساطيرُ الْأَوَّلين (En'âm, 6/25) yani "Küfreden kimseler derler ki, bu Kur'an kıssaları ancak geçmiş ümmetlerin efsaneleridir" ayet-i kerimesine işaret edilir. O serkeş olan kâfirler ve inkârcılar, bu "geçmiştekilerin masalları" sözünü Kur'an-ı Kerim hakkında inkâr ve nifak açısından söylediler. Halbuki Hak'ın varlığına ve mevcudiyetine nispeten geçmişin ve geleceğin ne önemi vardır? O'nun varlığı karşısında geçmiş, şimdi ve gelecek hep bir şeydir; O'nun için zaman, mekân, evvel ve âhir ve ön ve arka, kısacası belirli şekillere ait olan bağıntıların hiçbirisi düşünülemez. Şimdi, Mesnevî-i Şerîf dahi Kur'an'ın özü olmak itibarıyla, ey dinleyici, sakın sen dahi bu, geçmiştekilerin masallarından ve geçmiş hikâyelerden oluşan bir kitaptır deme! Çünkü bu sözü Kur'an hakkında ahmak olan serkeşler ve inkârcılar söylediler.

"Âk" anasına ve babasına karşı serkeş olan kimse ma'nâsınadır. Bu ta'bîrde Risâletpenâh Efendimiz'in "Ebû'l-ervâh" olduğuna işâret buyurulur. "Esâtîr" "üstûre" kelimesinin cem'idir; yalan ve bâtıl sözler ma'nâsınadır. Bu beyt-i şerîfde, sûre-i En'am'da vâki' يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا انْ هَذَا الا أساطيرُ الْأَوَّلين (En'âm, 6/25) ya'nî "Küfreden kimseler derler ki, bu kısas-ı kur'âniyye ancak ümem-i mâziye efsaneleridir" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. O serkeş olan kâfirler ve münkirler, bu "esâtîr-i evvelîn" sözünü Kur'ân-ı Kerîm hakkında inkâr ve nifâk cihetinden söylediler. Halbuki Hakk'ın vücûduna ve varlığına nisbeten geçmişin ve geleceğin ne i'tibârı vardır? O'nun varlığı muvâcehesinde mâzî ve hâl ve müstakbel hep bir şeydir; O'nun için zaman, mekân, evvel ve âhir ve ön ve arka velhâsıl suver-i müteayyineye taalluk eden nisbetlerin hiçbirisi mutasavver değildir. İmdi Mesnevî-i Şerîf dahi lübb-i Kur'ân olmak i'tibâriyle, ey sâmi', sakın sen dahi bu, esâtîr-i evvelîn ve hikâyât-ı mâziyeden mürekkeb bir kitabdır deme! Zîrâ bu sözü Kur'ân hakkında ahmak olan serkeşler ve münkirler söylediler.

1148. La-mekâna mensûb olan ki, onda nûr-ı Hudâ vardır, mâzî ve müstakbel ve hâl neredendir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1148. Mekânsız olana ait olan ki, onda Allah'ın nuru vardır, geçmiş, gelecek ve şimdi nereden gelir?

Mekâna ait olan bedensel varlığından fani olup, mekânsız olan Hakk'ın varlığıyla bâki olan kâmil velîde Hakk'ın isim ve sıfatlarının nuru görünür. Böyle bir hâl içinde o kâmil velî için, bedensel varlığa ait bağıntılar olan geçmiş, gelecek ve şimdi nereden gelebilir?

Mekâna mensûb olan vücûd-1 abdânîsinden fânî ve lâ-mekân olan Hakk'ın vücûduyla bâkî olan veliyy-i kâmilde Hakk'ın nûr-ı esmâ ve sıfâtı zâhirdir. Böyle bir hâl içinde o veliyy-i kâmil için, vücûd-ı abdânî nisbetleri olan mâzî ve müstakbel ve hâl nereden gelebilir?

1149. Onun mâzîsi ve müstakbeli sana nisbetledir; her ikisi bir şeydir; zannedersin ki ikidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1149. Onun geçmişi ve geleceği sana göredir; her ikisi bir şeydir; zannedersin ki ikidir.

İnsân-ı kâmil (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) mekânsızlığa ulaşıp Hak Zât'ında fânî olduğu zaman, onun için geçmiş ve gelecek kalmaz; o kâmil için ancak Hak'ın huzuru vardır ve bütün âlem onun görüşünden kalkar; bu geçmiş ve gelecek ise mekân ile sınırlı olanlara göredir. Ârif, o âlemden indiği zaman, âlem onun görüneni olur ve geçmiş ile gelecek de ortaya çıkar. (Şerh-i İmdâdullah'tan tercüme.)

Yani "İnsân-ı kâmilin geçmişi ve geleceği, ey Hakk Yolcusu, sana göre ve senin mertebene inmesi iledir. Geçmiş ve gelecek hakikatte iki şey değildir, bir şeydir. Sen, kendi varlığını ortaya koyduğun zaman, iki tarafına bakar ve bu tarafları iki görürsün; sen orta yerden çıkınca, o iki taraf birleşip bir şey olur."

Ârif-i kâmil lâ-mekâna vâsıl ve Zât-ı Hak'da fânî olduğu vakit, onun indinde mâzî ve müstakbel kalmaz; o kâmil için ancak huzûr-ı Hak vardır ve bütün âlem onun şühûdundan kalkar; ve bu mâzî ve müstakbel, mekân ile mukayyed olanlara göredir. Ve ârif, o âlemden nüzûl ettiği vakit, âlem onun meşhûdu olur ve mâzî ve müstakbel dahi meydana çıkar. (Şerh-i İmdâdullah'dan tercüme.)

Ya'nî "Kâmilin mâzîsi ve müstakbeli, ey sâlik, sana nisbetle ve senin mertebene tenezzül iledir. Geçmiş ve gelecek hakikatte iki şey değildir, bir şeydir. Sen, senliğini ortaya koyduğun vakit, iki tarafına bakar ve bu tarafları iki görürsün; sen orta yerden çıkınca, o iki taraf birleşip bir şey olur."

1150. Bir kimse ona baba ve bize oğuldur. Dam, Zeyd'in altı, o Amr üzerine üsttür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1150. Bir kimse ona baba ve bize oğuldur. Dam, Zeyd'in altı, o Amr üzerine üsttür.

Bir şeyin iki şey olmasına örnek şudur ki, bir kimse birinin babası olduğu hâlde, bizim oğlumuz olur. Baba ve oğul iki bağıntı ise de, şahıs birdir. Ve aynı şekilde dam bir şeydir, fakat Zeyd damın üstünde olursa, dam onun altında kalır ve Amr altında olduğu vakit de, üst olur. Bu sebeple dama iki bağıntı yüklenmiş olur.

Bir şeyin iki şey olmasına misâl budur ki, bir kimse birinin babası olduğu halde, bizim oğlumuz olur. Baba ve oğul iki nisbet ise de, şahıs birdir. Ve kezâ dam bir şeydir, fakat Zeyd damın üstünde olursa, dam onun altında kalır ve Amr altında olduğu vakit de, üst olur. Binâenaleyh dama iki nisbet izâfe edilmiş olur.

1151. Alt ve üst nisbeti, iki kimseden oldu; tavan kendi tarafında ancak bir şeydir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1151. Alt ve üst bağıntısı, iki kişiden oluştu; tavan kendi tarafında sadece bir şeydir.

1152. Onun misli değildir; bu söz misaldir. Yeni ma'nadan eski harf kāsırdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1152. Onun benzeri değildir; bu söz örnektir. Yeni anlamdan eski harf yetersizdir.

Bu bizim geçmiş ve geleceğin, tek bir şey olduğu hâlde, sana göre iki şey olması; ve bir kişinin birine göre baba, birine göre oğul olması ve bir çatının altı ve üstü olması, akla yaklaştırmak için getirilmiş örneklerdir; yoksa bu anlamlar, bu örneklerin benzeri değildir. Çünkü bu insanın öteden beri kullandığı dilin kelimeleri, bu gibi yeni ve taptaze anlamları ifade edebilmekten yetersizdir. Bu sebeple Hakîm Senâî hazretleri şöyle buyurur. Beyit: باز گشتم ز آنچه گفتم زانکه نیست در سخن معنی و در معنی سخن "Söylediğim şeyden geri döndüm; çünkü sözde anlam ve anlamda da söz yoktur."

Bu bizim mâzî ve müstakbelin, bir şey olduğu halde, sana nisbetle iki şey olması; ve bir şahsın birine göre baba, birine göre oğul olması ve bir damın altı ve üstü olması, akla takrîb için getirilmiş misâllerdir; yoksa bu ma'nâlar, bu misâllerin misli değildir. Zîrâ bu beşerin öteden beri kullandığı lisânın kelimeleri, bu gibi yeni ve ter ü tâze ma'nâları ifade edebilmekten käsırdır. Bundan dolayı Hakîm Senâî hazretleri şöyle buyururlar. Beyit: باز گشتم ز آنچه گفتم زانکه نیست در سخن معنی و در معنی سخن "Söylediğim şeyden rücû' ettim; zîrâ ki sözde ma'nâ ve ma'nâda da söz yoktur."

1153. Mâdemki ırmağın kenarı yoktur, ey tulum ağzını bağla; bu şeker deryâsı kenarsız ve sâhilsiz olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1153. Mademki ırmağın kenarı yoktur, ey tulum ağzını bağla; bu şeker denizi kenarsız ve sahilsiz olmuştur.

"Meşk" ifadesiyle Pîr hazretleri kendi nefsine hitap eder. Yani, "Mademki yeni anlamları kelimeler içine alamıyor ve mademki anlam ırmağının kenarı ve sonu yoktur, ey anlam sularını taşıyan görünür bedenim, ağzını kapa; çünkü şeker gibi lezzetli olan ilâhî bilgiler denizinin kenarı ve sahili yoktur."

"Meşk" ta'bîriyle cenâb-ı Pîr nefs-i nefislerine hitâb buyururlar. Ya'nî, "Mâdemki yeni ma'nâları kelimeler istiâb edemiyor ve mâdemki ma'nâ ırmağının kenârı ve nihâyeti yoktur, ey ma'nâ sularını hâmil olan cism-i sûrîm, ağzını kapa; zîrâ şeker gibi lezîz olan maârif-i ilâhiyye deryâsının kenârı ve sâhili yoktur."

## Fir'avn'ın sâhirlerin talebi emrinde Medâin şehrine adamlar göndermesi

1154. Vaktaki Mûsâ avdet etti ve o kaldı, rey ve meşveret ehlini önüne çağırdı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1154. Musa geri döndüğünde ve o (Firavun) yalnız kaldığında, görüş ve danışma ehlini huzuruna çağırdı.

Musa (a.s.) ilahi emirle Firavun'a kırk gün süre verip geri döndü; ve Firavun yalnız kaldı. Görüş ve danışma ehli olan vezirlerini ve hikmet sahiplerini huzuruna davet etti. Nasıl ki Şuarâ suresinde beyan buyurulur: قَالَ لِلْمَلَأِ حَوْلَهُ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ (Şuarâ, 26/34-37) Yani "Firavun, etrafında bulunan bir topluluğa: "Bu muhakkak alim bir sihirbazdır, sizi sihriyle yurdunuzdan çıkarmak ister; siz ne emredersiniz?" dedi; dediler ki: "Onu ve kardeşini alıkoy, şehirlere toplayıcı adamlar gönder; sana alim olan bütün sihirbazları getirsinler."

Mûsâ (a.s.) emr-i ilâhî ile Fir'avn'a kırk gün mühlet verip geri döndü; ve Fir'avn yalnız kaldı. Ehl-i rey ve meşveret olan vüzerâ ve hükemâsını huzûruna da'vet etti. Nitekim sûre-i Şuarâ'da beyân buyurulur: قَالَ لِلْمَلَأِ حَوْلَهُ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ (Şuarâ, 26/34-37) Ya'nî "Fir'avn, etrafında bulunan bir cemâate: "Bu muhakkak alîm bir sâhirdir, sizi sihriyle arzınızdan çıkarmak ister; siz ne emredersiniz?" dedi; dediler ki: "Onu ve kardeşini habs et, Medâyin'e cem' edici adamlar gönder; sana alîm olan sehhârların hepsini getirsinler."

1155. Öyle gördüler ki, Mısır'ın etrafından onları şah ve Mısır'ın sarrafı cem' getire.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1155. Öyle gördüler ki, Mısır'ın etrafından onları şah ve Mısır'ın sarrafı bir araya getirecek.

"Sarraf" mübalağalı ism-i fâil olup, çok tasarruf eden anlamına gelir. Şahın, yani Firavun'un sıfatı olabileceği gibi, sihirbazlara da ait olabilir; fakat Firavun'un sıfatı olması tercih edilir. Yani "Firavun'un etrafında bulunan ileri gelenler ve eşraf, müzakere sonucunda bunu uygun gördüler ki, Mısır'ın yöneticisi olan Firavun, Mısır'ın etrafından mahir sihirbazları toplasın."

"Sarrâf" mübâlağalı ism-i fâil, çok tasarruf edici ma'nâsınadır. Şâhın ya'nî Fir'avn'ın sıfatı olabileceği gibi, sâhirlere de râci' olabilir; fakat Fir'avn'ın sıfatı olmak müreccahdır. Ya'nî "Fir'avn'ın etrafında bulunan a'yân ve eşrâf müzakere neticesinde bunu münasib gördüler ki, Mısır'ın mutasarrıfı olan Fir'avn, etrâf-ı Mısır'dan mâhir sâhirleri toplasın."

1156. "Bizim de sâhirlerimiz vardır, bizim de; her birisi sihirde yektâ ve muktedadır" demişlerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1156. "Bizim de sihirbazlarımız vardır, bizim de; her biri sihirde eşsiz ve güçlüdür" demişlerdir.

1157. O, o zaman, sihirbazların cem'i için, her taraflara birçok adam gönderdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1157. O, o zaman, sihirbazların toplanması için, her tarafa birçok adam gönderdi.

Bu karar verildiği zaman, Firavun sihirbazları toplamak için her tarafa birçok adam gönderdi.

Bu karar verildiği zaman, Fir'avn sihirbazları toplamak için her tarafa birçok adamlar gönderdi.

1158. Her tarafta ki, meşhur bir sihirbaz var idi, o tarafa on peyk-i kâr uçucu yaptı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1158. Her tarafta meşhur bir sihirbaz vardı, o tarafa on haberci uçurdu.

"Peyk" haberci ve haber götürüp getiren kişi anlamındadır. Yani "Her nerede mahir bir sihirbaz vardıysa, o tarafa bunun celbine (getirilmesine) memur olarak on kişi gönderdi."

"Peyk" kāsıd ve haber götürüp getiren kimse ma'nâsınadır. Ya'nî "Her nerede bir mâhir sihirbaz var idiyse o tarafa bunun celbine me'mûr olarak on kişi uçurdu."

1159. Sâhir olarak meşhûr iki delikanlı var idiler. Onların sihri ayın bâtınında müstemir idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1159. Sihirbaz olarak meşhur iki delikanlı vardı. Onların sihri ayın içinde sürekliydi.

"Müstemir" sağlam ve nüfuz edici demektir. Yani "Bu iki delikanlının sihri çok etkiliydi; hatta ayın içinde bile bu etki geçerliydi."

"Müstemir" muhkem ve mürûr edici demektir. Ya'nî "Bu iki delikanlının sihri pek müessir idi; hattâ ayın bâtınında bile bu te'sîr cârî idi."

1160. Aydan açık aşikâr olarak süt sağmışlar; seferlerde bir küp üzerine süvâr olarak gitmişler idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1160. Aydan açıkça ve aşikâr olarak süt sağmışlar; seferlerde bir küp üzerine binerek gitmişlerdi.

Aydaki tesirleri şuydu ki, ayı bir inek şeklinde gösterip, ondan açıkça süt sağarlar ve sefere gidecekleri zaman, cansız varlık türünden olan bir küpe binip, onu hayvan gibi sürerlerdi.

Aydaki te'sîrleri bu idi ki, ayı bir inek şeklinde gösterip, ondan açıktan açığa süt sağarlar ve sefere gidecekleri vakit, cemâd nev'inden olarak bir küpe binip, onu hayvan gibi sürerler idi.

1161. Ay aydınlığını kumaş şeklinde gösterip, onu ölçerek acele satmışlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1161. Ay aydınlığını kumaş şeklinde gösterip, onu ölçerek acele satmışlar.

1162. Gümüş götürmüşler, müşteri âgâh olup hayretten elini yanakları üzerine vurmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1162. Gümüş götürmüşler, müşteri durumu anlayıp hayretten elini yanakları üzerine vurmuştur.

"Sîm-bürde" ifadesi önceki beytin tamamlayıcısıdır. Yani "Ay aydınlığını kumaş şeklinde gösterip, müşteriye satmışlar ve karşılığında gümüş para almışlardır. Müşteri bu durumu anlayınca hayretinden elini yanaklarına vurmuştur." Bilinmeli ki, sihrin çeşitleri çoktur; ve sebebi fen ve akıldan gizli olan her bir olaya sihir denir; ve genel olarak ilimler iki çeşittir: Birisi açık, diğeri gizlidir. Açık olanı, yaygın ilimlerden ibarettir. Ve gizli olanı odur ki, bunu bilenler yabancıların nazarından daima gizli tutmuşlardır. Bunlara "hamse-i muhtefiye" (beş gizli ilim) derler. Ve bu beş gizli ilim, "kîmya", "lîmyâ", "hîmya", "sîmya" ve "rîmyâ"dır. Ve kimya dahi iki çeşittir: Birisi açık ve yaygın ilimlerdendir. Diğeri gizli ilimlerden ve ilahi sırlardan olup, gayb sırlarının mahremlerinden başkalarının bilmesinde genel zararlar vardır. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz bu Mesnevî-i Şerîflerinde şöyle buyururlar: این نباشد جز بذات اولیا کیمیا و سیمیا و ریمیا "Kîmyâ ve sîmyâ ve rîmyâ bu, evliyânın zâtının gayrine olmaz." Bu ilim vasıtasıyla "iksîr" denilen bir madde elde edilip, eksik madenler altın madeninin tam haline dönüştürülür. İlm-i lîmya: Yüce kuvvetlerin, aşağı kuvvetlerle karışmasından ibarettir ki, o da esmalar ve tılsımlardır. O fiillerle amel sebebiyle acayip ve garip tesirler ortaya çıkar. İlm-i hîmyâ: Teshir (boyun eğdirme) ilimleri türündendir ve o riyâzât ve azimetlerin ve duaların sürekli okunması vasıtasıyla gezegenlerin kuvvetlerini boyun eğdirmekten ibarettir. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn Arabî hazretleri Havzu'l-Hayât ismindeki eserinde bu konuda açıklamalar vardır. İlm-i sîmyâ: Bir takım hayallerdir ki, bazı ameller vasıtasıyla hazır bulunanların hayal gücünde tasarruf eder ve seyircilerin gözüne hayali misaller ortaya çıkar ki, onun dışarıda varlığı olmaz. İlm-i rîmyâ: Buna "nîrencât" (gözbağcılık) da derler. Bu fennin ehli, yeryüzü cevherlerinin kuvvetlerini birbiriyle karıştırırlar ve ondan bir fiil ortaya çıkar ve bir eser görünür ki, acayip ve garip olur. Mesela kara yılanın derisinden bir fitil yapılıp neft yağıyla yeşil veya kara renkli kandil içinde yakılırsa, evin içerisi kara yılanla dolu görünür imiş. (Hindistan'da basılmış Matla'u'l-Ulûm Mecma'u'l-Fünûn ismindeki kitaptan özetlenmiştir.) Şimdi Fir'avn'ın sihirbazlarının yaptığı sihirlerin sîmyâ ve lîmyâ türlerinden olduğu çıkarılır. Akıl, sebebi gizli olan her bir şeyi acayip gördüğü vakit, olağanüstü kabul eder. Bu sebeple sihir bir nevi olağanüstü olduğu gibi, mucize ve evliya kerametleri dahi olağanüstüdür. Ancak mucizenin dışarıda varlığı olur ve hakikattir ve gözbağcılık değildir. Fakat sihir birtakım hayallerden ibaret olup dışarıda varlığı yoktur ve gözbağcılıktır. Onun için bu sihirbazlar hakkında ayet-i kerimede سَحَرُوا أَعْينَ النَّاسَ (A'râf, 7/116) ["İnsanların gözlerini büyülediler"] ve يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ (Tâhâ, 20/66) ["Büyüleri sayesinde kendisine görünüyor"] buyurulur. İşittiğimiz bazı olaylara göre sihrin yukarıda zikrettiğimiz türlerinden bazılarının Hindistan'daki fakirler arasında bilindiği anlaşılmaktadır. İngiliz gazetelerinin yazmış olduğu Hindistan'daki bir olay burada anlatılmaya değerdir: İngiliz subaylarından birisi bir Hintlinin kızına musallat olmuş; vazgeçmesi ailesi tarafından rica edilmiş ise de subay kulak asmamış. Kızın babası fakirlerden birisine müracaatla subaydan şikayet etmiş. Fakir subaya bu musallattan vazgeçmediği takdirde, kendisini kaplan yapacağını söylemiş, subay alay edip musallatına devam etmiş. Bir gün subay birliğinden kaybolmuş; aramışlar, bulamamışlar. Ve o sıralarda şehrin sınırına yakın bir mahalleye kadar bir kaplanın geldiği ve halkın korktuğu söylentisi ortaya çıkmış; hükümet bunu takip için bir jandarma müfrezesi tayin etmiş. Kaplanı görüp derhal ateş etmişler ve kaplan vurulduğu vakit, "Nihayet bana kıydınız mı?" diye bir feryat kopmuş; ve kaplan postu içinden İngiliz subayının cansız bir halde çıktığını görmüşler. İşte şerefli beyitlerde sihirbazların aydan süt sağmaları ve küpe binmeleri ve ay ışığını kumaş gibi gösterip ölçerek satmaları hep bu kabildendir.

"Sîm-bürde" ibâresi evvelki beytin mütemmimidir. Ya'nî "Ay aydınlığını kumaş şeklinde gösterip, müşteriye satmışlar ve mukābilinde gümüş para al- mışlardır. Müşteri bu hâle vâkıf olunca hayretinden elini yanaklarına vurmuştur." Ma'lûm olsun ki, sihrin envâ'ı çoktur; ve sebebi fen ve akıldan gizli olan her bir hâdiseye sihir denir; ve alelumûm ulûm iki nevi'dir: Birisi celî, diğeri hafidir. Celîsi ulûm-ı mütedâvileden ibârettir. Ve hafisi odur ki, bunu bilenler nâmahremlerin nazarından dâimâ gizli tutmuşlardır. Bunlara "hamse-i muhtefiye" derler. Ve bu beş ilm-i hafĩ, “kîmya","lîmyâ”, “hîmya", "sîmya" ve "rîmyâ"dır. Ve kimyâ dahi iki nevi'dir: Birisi ulûm-ı celiyyeden ve mütedâviledendir. Diğeri ulûm-ı hafiyyeden ve esrâr-ı ilâhiyyeden olup, esrâr-ı gayb mahremlerinden başkalarının bilmesinde mazarrat-ı âmme vardır. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz bu Mesnevî-i Şerîflerinde şöyle buyururlar: این نباشد جز بذات اولیا کیمیا و سیمیا و ریمیا "Kîmyâ ve sîmyâ ve rîmyâ bu, evliyânın zâtının gayrine olmaz." Bu ilim vâsıtasıyla "iksîr" denilen bir madde elde edilip, ma'deniyât-ı nâ-kısa altın ma'den-i kâmiline kalb olunur. İlm-i lîmya: Kuvâ-yı fâile-i ulviyyatın, kuvâ-yı münfaile-i süfliyât ile imtizâcından ibârettir ki, o da esmâ ve tılısmâttır. O efâl ile amel sebebiyle acīb ve garīb âsâr zâhir olur. İlm-i hîmyâ: Ilm-i teshîrât nev'indendir ve o riyâzât ve müdâvemet-i azâim ve daavât vâsıtasıyla kuvâ-yı seyyârâtı musahhar kılmaktan ibârettir. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn Arabî hazretleri Havzu'l-Hayât ismindeki eserinde bu babda îzâhât vardır. İlm-i sîmyâ: Birtakım hayallerdir ki, ba'zı ameller vâsıtasıyla hâzirûnun kuvve-i mütehayyilesinde tasarruf eder ve temâşâgerlerin nazarına misâlât-ı hayâliyye zâhir olur ki, onun hâricde vücûdu olmaz. İlm-i rîmyâ: Buna "nîrencât" da derler. Bu fennin ehli, cevâhir-i arzıyye kuvvetlerini yekdîğeriyle imtizâc ettirirler ve ondan bir fiil zâhir olur ve bir eser görünür ki, acîb ve garib olur. Meselâ kara yılanın derisinden bir fitil yapılıp neft yağıyla yeşil veya kara renkli kandil içinde yakılırsa, evin içerisi kara yılanla dolu görünür imiş. (Hindistan'da matbû' Matla'u'l-Ulûm Mec-ma'u'l-Fünûn ismindeki kitaptan hulâsadır.) İmdi Fir'avn'ın sihirbazlarının yaptığı sihirlerin sîmyâ ve lîmyâ nevi'lerinden olduğu istidlâl olunur. Akıl, sebeb-i hafi olan her bir şeyi acib gördüğü vakit, hârikulâde addeder. Binâenaleyh sihir bir nevi' hârika olduğu gibi, mu'cize ve kerâmât-ı evliyâ dahi hârikadır. Ancak mu'cizenin hâriçde vücûdu olur ve hakikattir ve gözbağcılık değildir. Fakat sihir birtakım hayâlâtdan ibâret olup hâriçde vûcûdu yoktur ve gözbağcılıktır. Onun için bu sihirbazlar hakkında âyet-i kerîmede سَحَرُوا أَعْينَ النَّاسَ (A'râf, 7/116) ["İnsanların gözlerini büyülediler"] ve يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ (Tâhâ, 20/66) ["Büyüleri sâyesinde kendisine görünüyor"] buyurulur. İşittiğimiz ba'zı hâdisâta nazaran sihrin yukarıda zikr ettiğimiz envâ'ından ba'zılarının Hindistan'daki fakîrler arasında ma'lûm olduğu anlaşılmaktadır. İngiliz gazetelerinin yazmış olduğu Hindistan'daki bir hâdise burada şâyân-ı nakildir: İngiliz zâbitlerinden birisi bir Hintlinin kızına musallat olmuş; vazgeçmesi ailesi tarafından ricâ edilmiş ise de zâbit kulak asmamış. Kızın pederi fakirlerden birisine müracaatla zâbitten şikâyet etmiş. Fakîr zâbite bu tasalluttan vazgeçmediği takdirde, kendisini kaplan yapacağını söylemiş, zâ-bit istihzâ edip tasallutuna devâm etmiş. Bir gün zâbit kıt'asından kaybolmuş; aramışlar, bulamamışlar. Ve o sıralarda şehrin hudûduna yakın bir mahalle kadar bir kaplanın geldiği ve halkın korktuğu şâyiası zuhûr etmiş; hükûmet bunu ta'kîb için bir jandarma müfrezesi ta'yîn etmiş. Kaplanı görüp derhal ateş etmişler ve kaplan vurulduğu vakit, "Nihâyet bana kıydınız mı?" diye bir feryâd kopmuş; ve kaplan postu içinden İngiliz zâbitinin bî-rûh bir halde çıktığını görmüşler. İşte beyt-i şerîflerde sâhirlerin aydan süt sağmaları ve küpe binmeleri ve ay ışığını kumaş gibi gösterip ölçerek satmaları hep bu kabildendir.

1163. Böyle yüz binlerce sihirbazlıkta münşî idiler ve revî gibi değil idiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1163. Böyle yüz binlerce sihirbazlıkta yaratıcı idiler ve rivayet eden gibi değildiler.

"Münşî," icat eden ve yeni bir şey ortaya koyan anlamındadır. "Revî" rivayet eden anlamında olduğu gibi, şairler teriminden olup, kafiyenin son harfine denir. Bazıları "revî"ye kafiye de demişlerdir; ve kafiye arkadan gelen anlamında olup, tabi olma anlamı içerir. Yani "Bu iki sihirbaz delikanlı sihrin mucidi ve yeni bir şey ortaya koyanı idiler, yoksa öğrendiklerini rivayet eden veya bir ustaya tabi olan değildiler" demek olur.

"Münşî," mûcid ve muhteri' ma'nâsınadır. "Revî" rivâyet edici ma'nâsına olduğu gibi, şuarâ ıstılâhından olup, kâfiyenin son harfine ıtlak olunur. Ba'zıları "revî'ye kâfiye de demişlerdir; ve kâfiye arkadan [gelen] ma'nâsına olup tebaiyyet ma'nâsı mündemicdir. Ya'nî "Bu iki sihirbaz delikanlı sihrin mûcidi ve muhteri'i idiler, yoksa öğrendiklerini rivâyet edici veyâhud bir üstâda tâbi' değil idiler" demek olur.

1164. Vaktaki şahın haberi onlara geldi, böyle diye ki, şimdi şah sizden çâre isteyicidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1164. Şahın haberi onlara ulaştığında, "Şimdi şah sizden çare bekliyor," diye söylendi.

1165. Ondan dolayı ki, iki fakîr geldiler, şâhın üzerine ve onun köşkü üzerine mevkib vurdular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1165. Ondan dolayı ki, iki fakir geldiler, şahın üzerine ve onun köşkü üzerine ordu çektiler.

Yani "Musa ve Harun isimlerinde şehre iki fakir adam geldi; şah aleyhine isyan ettiler ve onun üzerine asker çektiler." "Mevkib" ordu demektir. Kastedilen, Firavun'un ordusunu korkutan ejderhadır; nasıl ki ileride açıklanır.

Ya'nî "Mûsâ ve Hârûn isimlerinde şehre iki fakîr adam geldi; şâh aleyhine hurûc ettiler ve onun üzerine asker çektiler." "Mevkib" ordu demektir. Murâd, Fir'avn'ın ordusunu tedhiş eden ejderhâdır; nitekim âtîde îzâh buyurulur.

1166. Onlar ile beraber bir asadan başkası yoktur ki, onun emriyle ejderha olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1166. Onlar ile beraber bir asadan başkası yoktur ki, onun emriyle ejderha olur.

Onlar ile beraber, Hz. Mûsâ'nın emriyle ejderha olan bir asadan başka bir şey yoktur.

Onlar ile beraber, Hz. Mûsâ'nın emriyle ejderhâ olan bir asâdan başka bir şey yoktur.

1167. Padişah ve asker hep çaresiz oldular; bu iki kimseden hep efgana geldiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1167. Padişah ve asker hep çaresiz oldular; bu iki kimseden hep feryat ettiler.

Padişah ve askeri hep âciz kalıp, bu iki kimsenin elinden hepsi feryat ettiler.

Pâdişâh ve askeri hep âciz kalıp, bu iki kimsenin elinden cümlesi feryâd ettiler.

1168. Sihirbazlıkta bir çare lâzım; tâ ola ki, bu iki sâhirden can götüresin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1168. Sihirbazlıkta bir çare gerekir; tâ ki bu iki sihirbazdan canını kurtarabilesin.

"Berî" muzari fiilinin muhatabı olduğuna göre, haber getiren adamın sihirbazlardan birine hitabı olduğundan, tekil olarak kullanılmıştır. Yani, "Ola ki sihirbazlık işinde yapacağın bir sanat ile, bu iki sihirbazın elinden can kurtarasın." Bazıları "Berî" kelimesindeki "yâ" harfini masdarlık anlamında almışlardır; bu durumda anlam "Tâ ki bu iki sihirbazdan can kurtarıcılık olsun" demek olur.

"Berî" sîga-i muzâri'in muhâtabı olduğuna göre, haber getiren adamın sâhirlerden birine hitâbı olduğundan, müfred olarak isti'mâl buyurulmuştur. Ya'nî, "Ola ki sâhirlik emrinde yapacağın bir san'at ile, bu iki sihirbazın elinden can kurtarasın." Ba'zıları "Berî" deki "yâ"yı masdariyyet ma'nâsına almışlardır; bu sûretde ma'nâ "Tâ ki bu iki sâhirden can götürücülük olsun" demek olur.

1169. Vaktaki o iki sâhire bu haberi verdi, her ikisinin kalbine korku ve bir muhabbet düştü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1169. O iki sihirbaz bu haberi verdiğinde, her ikisinin kalbine korku ve bir sevgi düştü.

O iki sihirbaz bu haberi işitince, kalplerinde birbirine zıt iki duygu ortaya çıktı; onlar da korku ve sevgi idi. Onların sihirde usta ve uzman olmaları sebebiyle mağlup olacaklarından korktular; ve bir asa ile Firavun'u ve askerini korkutacak kadar maharet gösterdiklerinden dolayı meslektaşlık itibarıyla da sevgi hissettiler.

O iki sihirbâz bu haberi işitince, kalblerinde birbirine zıd iki duygu peydâ oldu; onlar da korku ve muhabbet idi. Onların sihirde mâhir ve üstâd olmaları hasebiyle mağlûb olacaklarından korktular; ve bir asâ ile Fir'avn'ı ve askerini tedhîş edecek kadar mahâret gösterdiklerinden dolayı meslektaşlık i'tibâriyle de muhabbet hissettiler.

1170. Vaktaki cinsiyyet damarı hareket tuttu, taaccübden dolayı başlarını dizleri üzerine koydular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1170. Cinsiyet damarı hareketlenince, şaşkınlıktan başlarını dizlerinin üzerine koydular.

Sihirbazlık konusundaki cinsiyet damarı hareketlendiği için, o iki sihirbaz delikanlı, dervişler usulünce oturdukları yerde dizlerini dikip, başlarını da dizlerinin üzerine koydular ve işittikleri habere şaşkınlıklarından dolayı düşünme vaziyetini aldılar.

Sihirbazlık husûsundaki cinsiyyet damarına hareket ârız olduğu için, o iki sâhir delikanlı dervişler usûlünce oturdukları yerde dizlerini dikip, başlarını da dizleri üzerine koydular ve işittikleri habere taaccüblerinden dolayı düşünmek vaz'iyyetini aldılar.

1171. Çünkü süfînin mektebi dizdir; hall-i müşkil için iki diz sâhirdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1171. Çünkü sûfînin okulu dizdir; zorlukları çözmek için iki diz sihirbazdır.

Yani, "Kalbi Allah'tan başkasından ve nefsanî düşüncelerden arınmış olan sûfîlerin okulu ve eğitim yeri dizlerinin üzeridir. Oturup dizlerini dikerler ve başlarını da dizleri üzerine koyarlar; ondan sonra gayb tarafından kalplerine gelecek ilhamları beklerler. Bu sebeple böyle bir kimse için zorlukları çözme hususunda iki dizin üzeri usta bir sihirbazdır." Bu hususta Efdalüddîn Hâkânî'nin: دل من پیر تعلیمست من طفل زباندانش دم تسلیم سر عشر و سر زانو دبستانش Matla'ıyla başlayan uzun bir kasidesi vardır. Burada tercüme ve şerhi uzun olur.

Ya'nî, "Kalbi mâsivâdan ve havâtır-ı nefsâniyyeden sâf olan sûfilerin mektebi ve ta'lîmhânesi dizlerinin üzeridir. Oturup dizlerini dikerler ve başlarını da dizleri üzerine koyarlar; ondan sonra cânib-i gaybdan kalblerine gelecek vâridâta muntazır olurlar. Binâenaleyh böyle bir kimse için hall-i müşkilât hususunda iki dizin üzeri mâhir bir sâhirdir." Bu husûsda Efdalüddîn Hâkânî'nin: دل من پیر تعلیمست من طفل زباندانش دم تسلیم سر عشر و سر زانو دبستانش Matla'ıyla başlayan uzun bir kasîdesi vardır. Burada tercüme ve şerhi uzun olur.

## İki sâhirin babalarını mezardan çağırması ve hakîkat hakkında pederlerinin rûhundan suâli

1172. Ondan sonra dediler ki: "Ey anamız, gel! Babamızın mezarı hani? Sen bize yol göster!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1172. Ondan sonra dediler ki: "Ey anamız, gel! Babamızın mezarı nerede? Sen bize yol göster!"

1173. Onları onun mezarına götürdü; yol gösterdi. İmdi şah için üç gün oruç tuttular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1173. Onları onun mezarına götürdü; yol gösterdi. Şimdi şah için üç gün oruç tuttular.

"Anaları bu sihirbazları, babalarının mezarına götürdü ve yol gösterdi; onlar da şahın bu işi için üç gün oruç tutmak suretiyle riyâzât (nefsî perhizler) yaptılar ve yemek yemediler." Riyâzâtlarına bakılırsa, bu sihirbazların yukarıda açıklanan simya ilmine de vâkıf oldukları anlaşılır.

"Anaları bu sâhirleri, babalarının mezarına götürdü ve yol gösterdi; onlar da şâhın bu işi için üç gün oruç tutmak sûretiyle riyâzet ettiler ve yemek yemediler." Riyâzetlerine bakılırsa, bu sâhirlerin yukarıda îzah olunan ilm-i hîmyâya da vâkıf oldukları anlaşılır.

1174. Ondan sonra dediler: "Ey baba! Şah bize korkudan dolayı bir haber gönderdi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1174. Ondan sonra dediler: "Ey baba! Şah bize korkudan dolayı bir haber gönderdi."

1175. "Ki, iki adam onu dara getirmişlerdir. Onun yüzünün suyunu asker önünde götürmüşlerdir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1175. "Ki, iki adam onu dara getirmişlerdir. Onun yüzünün suyunu asker önünde götürmüşlerdir."

Bize gönderdiği haberde demiştir ki: "İki adam çıkıp onu sıkıştırmış ve onun namusunu ve haysiyetini askerleri önünde mahvetmiştir."

Bize gönderdiği haberde demiştir ki: "İki adam çıkıp onu tazyîk etmiş ve onun nâmûsu ve haysiyetini askerleri önünde berbâd etmiştir."

1176. "Onlar ile beraber asadan başka, silah ve asker yoktur; ve asada bir şûr ve şer vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1176. "Onlar ile beraber asadan başka, silah ve asker yoktur; ve asada bir şûr (kötülük) ve şer vardır."

1177. "Sen doğruların cihanına gitmişsin; gerçi sûretde bir toprakta uyumuşsun."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1177. "Sen doğruların cihanına gitmişsin; gerçi sûretde bir toprakta uyumuşsun."

Ey baba! Sen şimdi hakikat âlemindesin; her ne kadar sûretde bir toprak içinde her şeyden habersiz bir halde yatıp uyumuş görünürsün.

"Ey baba! Sen şimdi hakikat âlemindesin; her ne kadar sûretde bir toprak içinde her şeyden bî-haber bir halde yatıp uyumuş görünürsün."

1178. "Eğer o, sihir ise ve eğer Huda'ya mensub olur ise, ey babanın canı, bize haber ver!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1178. "Eğer o, sihir ise ve eğer Allah'a ait ise, ey babanın canı, bize haber ver!"

"Eğer bu asa olayı sihir ise; ve eğer ilâhî bir mucize ise, ey babamızın ruhu, bize haber ver!" Bu kıssaya göre, günümüzde batıda yaygın olan ruh çağırma ameliyesinin kadim olduğu anlaşılır.

"Eğer bu hâdise-i asâ sihir ise; ve eğer ilâhî bir mu'cize ise, ey babamızın rûhu, bize haber ver!" Bu kıssaya nazaran elyevm garbda şâyi' olan celb-i ervâh ameliyyesinin kadîm olduğu anlaşılır.

1179. Haber ver de, tâ ki biz inkıyâd edelim; kendimizi bir kîmya üzerine vuralım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1179. Haber ver de, tâ ki biz itaat edelim; kendimizi bir kimya üzerine vuralım.

"O asa eğer mucize ise, bize haber ver de, biz o asa sahibine boyun eğip itaat edelim; ve bakır hükmünde olan vücudumuzu, o nübüvvet iksirine yakın kılarak, altın yapalım."

"O asâ eğer mu'cize ise, bize haber ver de, biz o asâ sâhibine serfürû ve itâat edelim; ve bakır mesâbesinde olan vücûdumuzu, o iksîr-i nübüvvete mukärin kılıp, altın yapalım."

1180. Biz ümidsizleriz ve bir ümîd erişti. Koğulmuşuz ve bizi kerem çekti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1180. Biz ümitsizleriz ve bir ümit erişti. Kovulmuşuz ve bizi kerem çekti.

Biz bu yoğunluk âleminde, birtakım sihirli hayallere dalmış ve eşyanın hakikatinden habersiz kalmış ümitsizleriz. Bu sebeple hakikat âleminden kovulmuşlarız. Eğer bu bir mucize ise, bizi şanlı bir peygamberin daveti gibi büyük bir kerem çekti.

"Biz bu âlem-i kesâfet içinde, birtakım hayâlât-ı sihriyyeye dalmış ve hakikat-ı eşyâdan bî-haber kalmış ümidsizleriz. Binâenaleyh âlem-i hakikatten koğulmuşlarız. Eğer bu mu'cize ise, bizi bir peygamber-i zîşânın da'veti gibi bir kerem-i azîm çekti."

## Ölmüş sâhirin, kendi evlâdlarına cevap söylemesi

1181. Onlara rüyada dedi ki: "Ey benim evladım! Bunu zahiren söylemek mümkin değildir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1181. Onlara rüyada dedi ki: "Ey benim evladım! Bunu açıkça söylemek mümkün değildir."

Berzah hayatıyla diri olan babaları, beden yoğunluğu (kesâfet-i ten) âleminden gözlerini kapatıp uykuya dalan ve duyular âleminden kaybolan evlatlarına rüyada dedi ki: "Bu asanın mucize mi yoksa sihir mi olduğu tarzında, benim tarafımdan size açıkça bilgi verilmesi mümkün değildir."

Hayât-ı berzahiyye ile diri olan babaları, kesâfet âleminden gözlerini kapayıp uykuya dalan ve âlem-i hisden gâib olan evlâdlarına rü'yâda dedi ki: "Bu asânın mu'cizedir veya sihirdir tarzında benim tarafımdan size açıkça ma'lûmât verilmesi mümkin değildir."

1182. Fakat size bu hafa zahir olmak için, size bir nişan göstereyim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1182. Fakat size bu gizlilik ortaya çıkması için, size bir nişan göstereyim.

1183. Gözlerimin nûru, oraya gittiğiniz vakit, onun uyuduğu makāmdan âgâh olunuz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1183. Gözlerimin nuru, oraya gittiğiniz zaman, onun uyuduğu makamdan haberdar olun.

"Ey gözlerimin nuru olan evlatlarım! Firavun'un daveti üzerine onun bulunduğu şehre gittiğiniz zaman, o asa sahibinin uyuduğu yeri araştırınız."

"Ey gözlerimin nûru olan evlâdlarım! Fir'avn'ın da'veti üzerine onun bulunduğu şehre gittiğiniz vakit, o asâ sahibinin uyuduğu mahalli tahkik ediniz."

1184. Eğer çalarsan ve kādir olursan, sâhirdir. Sihrin çaresi senin indinde zâhirdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1184. Eğer çalarsan ve gücün yeterse, o bir sihirbazdır. Sihrin çaresi senin yanında açıktır.

O kişi uyurken eğer asasını çalarsan ve çalmaya da gücün yeterse, bil ki o sihirbazdır. Sihrin bozulması için gereken bilgiler senin yanında mevcuttur. Sihre dair bilgilerinden faydalanırsın.

"O zât uyurken eğer asâsını çalarsan ve çalmağa da kādir olursan, bil ki o sihirbazdır. Sihrin ibtâli için îcâb eden ma'lûmât senin indinde mevcuddur. Ma'lûmât-ı sihriyyenden istifâde edersin."

1185. Ve eğer kādir olmazsan, sakın sakın, o Hakk'a mensubdur; o Zü'l-Celâl'in resûlüdür ve mühtedîdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1185. Ve eğer güç yetiremezsen, sakın sakın, o Hakk'a aittir; o Yüce Allah'ın elçisidir ve doğru yolu bulmuştur.

"Ve eğer o asayı o uyurken çalamaz isen, sakın ha!, ona karşı gelme! Çünkü o Hakk'a aittir ve Yüce Allah'ın şanlı elçisidir ve doğru yolu bulucudur."

"Ve eğer o asâyı o uyurken çalamaz isen, sakın ha!, ona muhalefet etme! Zîrâ o Hakk'a mensûbdur ve Zü'l-Celâl olan Allah Teâlâ'nın resûl-i zîşânıdır ve doğru yolu bulucudur."

1186. Eğer Fir'avn şarkan ve garben cihânı tutsa, Hudâ'nın ser-nigûnu gelir, ondan sonra harb!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1186. Eğer Firavun doğuyu ve batıyı, dünyayı tutsa, Allah'ın mağlubiyeti gelir, ondan sonra savaş!

İkinci mısraın anlamı, Ankaravî nüshasındaki bu ifadeye göredir. "Sernigûn âyed Hudâ" ifadesi, "Ser-nigûn-i Hudâ âyed" şeklinde takdir edilmiştir. Ve birinci mısraa bağlı olur. Yani "Eğer Firavun doğuyu ve batıyı, dünyaya sahip olsa, peygambere muhalefetinden dolayı Allah'ın mağlup ve kahredilmişi olur. Hele ondan sonra, onunla savaşa da kalkışırsa vay haline!" demektir. Hint nüshalarında ikinci mısra "Ser-nigûn âyed Hudâ râ gâh-ı harb" şeklindedir. Anlamı "Allah'a savaş alanı mağlup gelir" demek olur. Ve "gâh-ı harb" "harb-gâh" yani, savaş mahalli demektir.

İkinci mısrâ'ın ma'nâsı Ankaravî nüshasındaki bu ibâreye göredir. "Sernigûn âyed Hudâ" "Ser-nigûn-i Hudâ âyed" takdîrindedir. Ve birinci mısra'a merbût olur. Ya'nî "Eğer Fir'avn şarkan ve garben cihâna mâlik olsa, peygambere muhalefetden dolayı Hudâ'nın mağlûbu ve makhûru olur. Hele ondan sonra, onunla harbe de kıyâm ederse vay hâline!" demektir. Hind nüshalarında ikinci mısrâ' "Ser-nigûn âyed Hudâ râ gâh-ı harb" sûretindedir. Ma'nâsı "Hudâ'ya harb-gâh mağlûb gelir" demek olur. Ve "gâh-ı harb" "harb-gâh" ya'nî, harb mahalli demektir.

1187. "Bu doğru nişanı verdim, ey baba cânı, yaz! Allah doğruyu en ziyâde bilicidir!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1187. "Bu doğru nişanı verdim, ey baba cânı, yaz! Allah doğruyu en ziyâde bilicidir!"

"Ey babanın canı, ben hakikat âleminden bu doğru nişanı ve alâmeti verdim. Bu nişanı unutma; kalbinin sayfasına nakşet! Benim bildiğim budur, Yüce Allah hakikatlerin en doğrusunu bilir!"

"Ey babanın cânı, ben âlem-i hakîkatden bu doğru nişânı ve alâmeti verdim. Bu nişânı unutma; kalbinin sahîfesine nakş et! Benim bildiğim budur, Allah Teâlâ hakāyıkın en doğrusunu bilir!"

1188. "Ey babanın canı, bir sâhir uyuduğu vakit, onun sihir ve mekrine rehberlik olmaz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1188. "Ey babanın canı, bir sihirbaz uyuduğu zaman, onun sihrine ve gizli yönlendirmesine rehberlik olmaz."

"Uyuyan sihirbazın, sihri de işlevsiz kalır."

"Uyuyan sâhirin, sihri de muattal kalır."

1189. "Vaktaki çoban uyudu, kurt emîn olur; vaktaki uyudu, onun cehdi sâkin olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1189. "Çoban uyuduğunda kurt emin olur; uyuduğunda, onun çabası sakinleşir."

Sihirbazların hâli çobana benzer; çobanlar sürüden kurdu gayretleri, çabaları ve tedbirleriyle uzaklaştırırlar; uyudukları zaman, gayretleri ve tedbirleri de beraber uyur; ve sonuçta kurt emin olur ve sürüye saldırır. Sihirbazlar da sihirlerini çabaları ve gayretleriyle sürdürürler; uyudukları zaman, kuvvetleri işlevsiz kalır.

"Sâhirlerin hâli çobana benzer; çobanlar sürüden kurdu himmet ve gayret ve tedbirleriyle teb'îd ederler; uyudukları vakit, himmet ve tedbirleri de berâber uyur; ve netîcede kurt emîn olur ve sürüye hücûm eder. Sâhirler de sihirlerini cehd ve himmetleriyle ve gayretleriyle idâme ederler; uyudukları vakit, kuvâsı muattal olur."

1190. "Fakat bir hayvan ki, onun çobanı Hudâ'dır, kurdun oraya yolunun ümîdi nerededir?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1190. "Fakat bir hayvan ki, onun çobanı Allah'tır, kurdun oraya yol bulma ümidi nerededir?"

Koruyucusu Hak olan bir hayvana, hiçbir kimsenin saldırmaya gücü yetmez; ve kurt tabiatında olan zâlimlerin oraya yol bulma ümidi kesilmiştir. Hint nüshalarında "ümit ve yol nerededir" şeklinde geçer; "Kurdun oraya ümidi ve yolu nerededir?" demek olur. Ankaravî şerhinde "atıf vâvı" yoktur, izafet terkibi şeklindedir.

Muhafızı Hak olan bir hayvana, hiçbir kimsenin taarruza mecâli yoktur; ve kurt meşrebinde olan zâlimlerin oraya yol bulmak ümîdi munkatı'dır. Hind nüshalarında امید و ره کجاست vâki'dir; "Kurdun oraya ümîdi ve yolu nerededir?" demek olur. Ankaravî'de "vâv-ı âtıfa" yoktur, terkîb-i izâfî sûretindedir.

1191. "Hakk'ın yaptığı sihirbazlık haktır ve doğrudur; muhakkak o Hakk'a, sihirbazlık ta'bîr etmek hatâdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1191. "Hakk'ın yaptığı sihirbazlık haktır ve doğrudur; muhakkak o Hakk'a, sihirbazlık demek hatadır."

"Câdûluk" sözlükte sihirbazlık demektir ve Hakk'a câdûluk ve sihirbazlık isnat etmek ilk bakışta edebe aykırı görünse de, anlamı düşünüldüğünde öyle değildir. Çünkü yukarıda tanımlandığı üzere "sihir," sebebi gizli olan bir şeye; ve "câdûluk ve sihirbazlık" da sebebi gizli olan bir şeyi icra edene denir. Ve sihir, harika türündendir. Halkın harika yaratması gerçek olmayıp, hayal olduğundan, Hakk'ın harika yaratmasına benzemez. Çünkü Hakk'ın sihrinde ve harikasında hakikat vardır. Bu sebeple birinci mısradaki câdûluk, halk nazarında kötü ve hileli olan câdûluk türünden değildir. Halk nazarında kötü olan câdûluğun Hakk'a isnat edilmesi hatadır ve küfürdür. Ve itibar lafza değil, anlama olduğundan, bu konuda zahir ehlinin sözleri dinlenemez.

"Câdûluk" lügatte sihirbazlık demektir ve Hakk'a câdûluk ve sihirbazlık izâfesi vehleten mugâyir-i edeb görünür ise de, ma'nâsı teemmül olunursa değildir. Zîrâ yukarıda ta'rîf olunduğu üzere "sihir," sebebi hafi olan bir şeye; ve "câdûluk ve sihirbazlık" dahi sebebi hafî olan bir şeyi icrâ edene derler. Ve sihir, hârika nev'indendir. Halkın hârika-perdazlığı hakîkî olmayıp, hayâl olduğundan, Hakk'ın hârika-perdazlığına benzemez. Zîrâ Hakk'ın sih- rinde ve hârikasında hakikat vardır. Binâenaleyh birinci mısra'daki câdûluk, halk nazarında mezmûm ve medhûl olan câdûluk nev'inden değildir. Halk nazarında mezmûm olan câdûluğun Hakk'a izâfesi hatâdır ve küfürdür. Ve i'tibâr lafza değil, ma'nâya olduğundan, bu bâbda ehl-i sûretin kıyl u kāli mesmû' olamaz.

1192. "Ey babanın canı! Bu nişân-ı katı'dır; eğer ölürse dahi Hak onu ra- fi'dir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1192. "Ey babanın canı! Bu kesin bir işarettir; eğer ölürse dahi Hak onu yükselticidir."

"Ey babanın canı olan evlatlarım! Bu, şüphenizi kesip atıcı bir işaret ve alamettir. Eğer peygamber ölürse bile, Yüce Allah onun adını ve şanını yükselticidir."

"Ey babanın canı olan evlâdlarım! Bu şübhenizi kesip atıcı bir nişân ve alâmettir. Eğer peygamber ölürse bile, Hak Teâlâ hazretleri onun nâmını ve şânını yükselticidir."

## Kur'ân-ı Mecîd'i asâ-yı Mûsâ'ya teşbîh etmek ve Mustafa (a.s.)ın vefâtını Mûsâ'nın uykusuna teşbîh göstermek ve Kur'ân'ı tağyîre kasd edenleri de Mûsâ (a.s.)ı uyumuş oldukları vakit asâya kasd eden o iki sâhire teşbîh etmek beyânındadır

1193. Hakk'ın lutufları Mustafa'ya va'd etti ki, eğer sen ölürsen bu sebak ölmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1193. Hakk'ın lutufları Mustafa'ya vaat etti ki, eğer sen ölürsen bu ders ölmez.

"Ders"ten kasıt Kur'ân-ı Azîmü'ş-şan'dır. Yani "Yüce Allah, şanlı Peygamber Efendimiz'in vefatından sonra da Kur'ân-ı Kerîm'in hiçbir kimse tarafından bozulmayacağını vaat etti."

"Sebak"tan murâd Kur'ân-ı Azîmü'ş-şandır. Ya'nî "Hak Teâlâ hazretleri Resûl-i zîşân Efendimiz'in vefâtından sonra da Kur'ân-ı Kerîm'in hiçbir kimse tarafından bozulamıyacağını va'd buyurdu."

1194. Ben kitabı ve senin mu'cizeni yükselticiyim; Kur'ân'dan ziyade ve eksik yapıcıyı men' ediciyim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1194. Ben kitabı ve senin mucizeni yüceltenim; Kur'ân'dan fazlasını ve eksik yapmayı engelleyenim.

"Kitap"tan kasıt Kur'ân-ı Kerîm'dir ve "mucize"den kasıt, yine Kur'ân-ı Kerîm'dir. Çünkü şanlı peygamber efendimiz Kur'ân-ı Kerîm hakkında "mucize-i kâime" (kıyamete kadar sürecek mucize) buyurmuştur. Bu sebeple mucize Kur'ân-ı Kerîm'in sıfatı olur.

Yani "Ey şanlı peygamberim! Ben senin kıyamete kadar sürecek mucize olan kitabını yüceltenim ve Kur'ân-ı Kerîm'in bir harfini bile artırmaya ve eksiltmeye asla izin vermem."

Bu şerefli beyitte Hicr suresinde geçen إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (Hicr, 15/9) yani "Muhakkak Kur'an'ı biz indirdik ve muhakkak onu biz koruyucuyuz" ayet-i kerimesine işaret buyrulur.

Bilinmeli ki, Kur'ân-ı Kerîm'in yüceliği, tarafsız düşünürler katında daima tasdik edilmiştir. Aydınlardan olduklarını iddia eden, nefis ve heveslerine tabi görünenlere önem verenler Kur'ân'ın yüceliğinden habersizdirler. Nasıl ki Avrupa düşünürlerinin Kur'ân-ı Kerîm'in güzellikleri hakkında yazdıkları eserler ortadadır.

"Kitâb"tan murâd Kur'ân-ı Kerîm'dir ve "mu'cize"den murâd, yine Kur'ân-ı Kerîm'dir. Zîrâ Resûl-i zîşân efendimiz Kur'ân-ı Kerîm hakkında "mu'cize-i kāime" buyurmuştur. Binâenaleyh mu'cize Kur'ân-ı Kerîm'in sıfatı olur.

Ya'nî "Ey Resûl-i zîşânım! Ben senin mu'cize-i kāime olan kitabını, kıyâmete kadar yükselticiyim ve Kur'ân-ı Kerîm'in bir harfini bile tezyîd ve tenkîsa asla müsâade etmem."

Bu beyt-i şerîfde sûre-i Hicr'de vâki إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (Hicr, 15/9) ya'nî "Muhakkak Kur'an'ı biz indirdik ve muhakkak onu biz hıfz ediciyiz" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur.

Ma'lûm olsun ki, Kur'ân-ı Kerîm'in ulviyyeti, bî-taraf mütefekkirler indinde dâimâ musaddaktır. Münevverândan olduklarını iddiâ eden, nefis ve hevâlarına tâbi' zevâhir-perestân Kur'ân'ın ulviyyetinden bî-haberdirler. Nitekim Avrupa mütefekkirlerinin Kur'ân-ı Kerîm'in medâyihi hakkında yazdıkları eserler meydandadır.

1195. Ben seni iki âlemde hıfz ediciyim. Tâgîleri senin kelâmından râfızım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1195. Ben seni iki âlemde koruyucuyum. Azgınları senin sözünden uzaklaştırırım.

"Tâgî" azgın, "râfız" ise atan ve terk eden anlamındadır. "İki âlem"den kasıt hayat ve ölüm âlemleridir.

Yani "Ey şanlı peygamberim, ben senin peygamberliğini hayatında koruduğum gibi, ölümünden sonra da koruyucuyum. Nefis ve heveslerine uyan azgınları, senin sözünden uzaklaştırırım. Yani onları senin sözüne yaklaştırmam; onları sağır ve kör yaparım." Nitekim ayet-i kerimede buyrulur: ختَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَ عَلَى سَمْعِهِمْ وَ عَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ (Bakara, 2/7) Yani "Yüce Allah o azgınların kalplerini mühürledi ve kulaklarına ve gözlerine perde çekti."

"Tâgî" azgın, "râfız" atıcı ve terk edici ma'nâsınadır. "İki âlem"den murâd hayât ve mevt âlemleridir.

Ya'nî "Ey Nebiyy-i zîşânım, ben senin nübüvvetini hayâtında hıfz ettiğim gibi, memâtından sonra hıfz ediciyim. Nefis ve hevâsına tâbi' olan azgınları, senin kelâmından atıcıyım. Ya'nî onları senin kelâmına yaklaştırmam; onları sağır ve kör yaparım." Nitekim âyet-i kerîmede buyrulur: ختَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَ عَلَى سَمْعِهِمْ وَ عَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ (Bakara, 2/7) Ya'nî "Allah Teâlâ o azgınların kalblerini mühürledi ve kulaklarına ve gözlerine perde çekti."

1196. Ona ziyâde ve noksan etmeğe kimse kādir olamaz; sen benden iyi başka bir hâfız arama!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1196. Ona bir şey eklemeye ve ondan bir şey eksiltmeye kimse güç yetiremez; sen benden daha iyi başka bir koruyucu arama!

1197. Senin revnakını günden güne ziyade ederim; senin adını altın ve gümüş üzerine darb ederim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1197. Senin parlaklığını günden güne artırırım; senin adını altın ve gümüş üzerine basarım.

Senin vefatından sonra da peygamberliğinin parlaklığını artırırım; ve senin adını altın ve gümüş paralar üzerine bastırır ve nakşettiririm. Senin düşmanların hiçbir zaman bu parlaklığı söndüremezler.

"Senin vefâtından sonra da revnak-ı nübüvvetini ziyâdeleştiririm; ve senin adını altın ve gümüş sikkeler üzerine darb ve nakış ettiririm. Senin düşmanların hiçbir vakitte bu revnakı söndüremezler."

1198. Senin için muhabbet içinde minber ve mihrab yapayım; benim kahrım, senin kahrın oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1198. Senin için muhabbet içinde minber ve mihrab yapayım; benim kahrım, senin kahrın oldu.

"Senin dinin için muhabbetle ibadet edilmek üzere ibadethanelerde minber ve mihrab yapayım; orada müminler, sana olan muhabbetleriyle bana taparlar. Sana olan muhabbet, bana olan muhabbettir; sana karşı meydana gelen kahır ve düşmanlık, bana karşı kahır ve düşmanlıktır." Nasıl ki ayet-i kerimede مَن يُطع الرسول فقد أَطَاعَ الله (Nisâ, 4/80) yani "Resûle itaat eden, muhakkak Allah'a itaat etti" ve ان الذين يؤذون الله و رسوله (Ahzâb, 23/57) "Ve şu kimseler ki Allah'a ve Resûl'üne eziyet ederler" buyrulur. Bu sebeple Resûl'e muhabbet ve itaat, Allah'a muhabbet ve itaattır; Resûl'e eziyet, Allah'a eziyettir.

"Senin dînin için muhabbetle ibâdet olunmak üzere ibâdethânelerde minber ve mihrab yapayım; orada mü'minler, sana olan muhabbetleriyle bana taparlar. Sana olan muhabbet, bana olan muhabbettir; sana karşı vâki' olan kahır ve adâvet, bana karşı kahır ve adâvettir." Nitekim âyet-i kerîmede مَن يُطع الرسول فقد أَطَاعَ الله (Nisâ, 4/80) ya'nî "Resûle mutî' olan, muhakkak Allâh'a mutî' oldu" ve ان الذين يؤذون الله و رسوله (Ahzâb, 23/57) "Ve şu kimseler ki Allâh'a ve Resûl'üne eziyet ederler" buyururlar. Binâenaleyh Resûl'e muhabbet ve itâat, Allâh'a muhabbet ve itâattır; Resûl'e eziyet, Allâh'a eziyettir.

1199. Senin adını korkudan gizli söylerler; namaz kıldıkları vakit gizlenirler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1199. Senin adını korkudan gizli söylerler; namaz kıldıkları vakit gizlenirler.

Ey şanlı peygamberim, senin peygamberliğinin başlangıcında, müminler senin şerefli ismini inkârcıların ve karşıtların korkusundan gizli söylerler; namaz kıldıkları vakit dahi inkârcıların eleştiri ve alaylarına maruz kalmamak için gizlenirler. "Guvend" "gûyend"in kısaltılmışıdır.

Ey Resûl-i zîşânım, senin ibtidâ-yı bi'setinde, mü'minler ism-i şerîfini münkirlerin ve muhâliflerin korkusundan gizli söylerler; namaz kıldıkları vakit dahi münkirlerin ta'rîz ve istihzâlarına ma'rûz kalmamak için gizlenirler." "Guvend" "gûyend"in muhaffefidir.

1200. Küffâr-ı laînin korkusundan senin dînin yer altında gizli oluyor.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1200. Lânetli kâfirlerin korkusundan senin dinin yer altında gizli oluyor.

"Herâs" ve "ters" birbirinin eş anlamlısıdır ve korku anlamına gelir. "Dininin ortaya çıkışının başlangıcında, Allah katından kovulmuş olan kâfirlerin korkusundan, müminler dininin hükümlerini yer altında ve dehlizlerde gizli gizli yerine getirirler."

"Herâs" ve "ters" yekdiğerinin murâdifidir ve korku ma'nâsınadır. "Dîninin bidâyet-i zuhûrunda huzûr-ı Hak'da matrûd olan kâfirlerin korkusundan, mü'minler dîninin ahkâmını yer altında ve dehlizlerde gizli gizli icrâ ederler."

1201. Ben âfâka minare doldurayım, serkeşin iki gözünü kör edeyim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1201. Ben ufukları minarelerle doldurayım, serkeşin iki gözünü kör edeyim.

"Ben dünya ufuklarında yüce camiler yaptırıp dünyayı onların minareleriyle doldurayım; ve o yüksek minareler üzerinde inkârcıların tiksintisine rağmen beş vakitte benim adımla senin adını ilan edeyim. Sana karşı serkeşlik eden inkârcıların, bu hakikati görmekten, iki gözlerini kör edeyim; bu halleri görüp ibret alamasınlar ve inkârlarında ısrarcı oldukları için, azaplarını şiddetlendireyim."

"Ben âfâk-ı âlemde âlî câmi'-i şerîfler yaptırıp cihânı onların minâreleriyle doldurayım; ve o yüksek minâreler üzerinde münkirlerin istikrâhına rağmen beş vakitte nâmım ile nâmını i'lân edeyim. Sana karşı serkeşlik eden münkirlerin, bu hakikatı görmekten, iki gözlerini kör edeyim; bu halleri görüp ibret alamasınlar ve küfürlerinde musırr oldukları için, azâblarını teşdîd edeyim."

1202. Senin çâkerlerin şehirleri ve mansıbları tutsunlar; senin dînin mâhîden mâha kadar tutsun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1202. Senin hizmetkârların şehirleri ve makamları tutsunlar; senin dinin balıktan aya kadar tutsun!

"Senin itaatkâr kulların şehirleri zapt etsinler ve hükümet idaresinde makamlara nail olsunlar; senin dinin aşağı tabakadan, yukarı tabakaya kadar yayılsın." "Zi mâhî tâ-be mâh" (balıktan aya kadar) aşağıdan yukarıya kadar demekten kinaye olur; çünkü balık aşağıda ve ay yukarıdadır.

"Senin mutî' olan bendelerin şehirleri zabt etsinler ve idâre-i hükümetde mansıblara nâil olsunlar; senin dînin aşağı tabakadan, yukarı tabakaya kadar münteşir olsun." "Zi mâhî tâ-be mâh" sâfilden âlîye kadar demekten kinâye olur; zîrâ balık sâfil ve ay âlîdir.

1203. Kıyamete kadar biz onu bâkî tutarız; sen ey Mustafa, dînin neshinden korkma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1203. Kıyamete kadar biz onu kalıcı kılarız; sen ey Mustafa, dinin yürürlükten kalkmasından korkma!

1204. Ey bizim Resûlümüz, sen câdû değilsin, sâdıksın; hem de hırka-i Mûsa'sın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1204. Ey bizim Resûlümüz, sen büyücü değilsin, doğru sözlüsün; hem de Musa'nın hırkasısın!

"Ey bizim şanlı peygamberimiz, sen ayı işaretle yardın, kâfirler "Bu süregelen bir büyüdür" dediler ve diğer mucizelerine de böyle söylediler. Sen sihirbaz değilsin, gösterdiğin olağanüstü şeyler, halkın gözlerini bağlayıp aldatmak için yapılmış bir hayal değildir, hakikattir. Mucizende ve davetinde doğru sözlüsün. Musa (a.s.)'ın arkasına giydiği peygamberlik hırkasısın." "Musa'nın hırkasısın!" ifadesiyle Pîr efendimiz (s.a.v.) Efendimiz'in peygamberlikte genel kuşatıcı felek olduğuna işaret buyururlar. Nitekim buna işaret olarak "Âdem su ile çamur arasında iken ben peygamber idim" hadis-i şerifi gelmiştir.

"Ey bizim Resûl-i zîşânımız, sen ayı işaretle yardın, kafirler هذا سحر مستمر (Kamer, 54/2) ya'nî "Bu sihr-i müstemirdir" dediler ve mu'cizât-ı sâirene de böyle söylediler. Sen sihirbaz değilsin, gösterdiğin hârikalar, halkın gözlerini bağlayıp aldatmak için yapılmış bir hayâl değildir, hakikattir. Mu'cizende ve da'vetinde sâdıksın. Mûsâ (a.s.)ın arkasına giydiği hırka-i nübüvvetsin." "Hırka-i Mûsîstî" ["Hırka-i Mûsâ'sın!"] ta'bîriyle cenâb-ı Pîr efendimiz (s.a.v.) Efendimiz'in nübüvvetde felek-i muhît-i âm olduğuna işâret buyururlar. Nitekim buna işareten كنت نبیا و آدم بين الماء والطين ya'nî "Adem su ile çamur arasında iken ben nebî idim" hadîs-i şerîfi vârid olmuştur.

1205. Kur'ân senin için asâ gibidir; ejderha gibi küfürleri çeker.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1205. Kur'ân senin için asâ gibidir; ejderha gibi küfürleri çeker.

Kur'ân senin elinde Hz. Mûsâ'nın asâsı gibidir. Mûsâ'nın asâsı ejderha olup inkârcıların sihirlerini nasıl çekti ve yuttu ise, Kur'ân-ı Kerîm de inkârcıların zihinleri kandırmak için ileri sürdükleri bâtıl delillere karşı aynı şekilde ejderha gibi hücum edip onları geçersiz kılar.

"Kur'ân senin elinde Hz. Mûsâ'nın asâsı gibidir. Asâ-yı Mûsâ ejderha olup keferenin sihirlerini nasıl çekti ve yuttu ise, Kur'ân-ı Kerîm keferenin ezhânı kandırmak için îrâd ettikleri bâtıl delillerine karşı öylece ejderha gibi hücûm edip onları ibtâl eder."

1206. Gerçi sen bir toprak altında uyumuşsun; sen söylemiş olduğun şeyi onun asası gibi bil!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1206. Gerçi sen bir toprak altında uyumuşsun; sen söylemiş olduğun şeyi onun asası gibi bil!

Ey şanlı peygamberim, gerçi "Her canlı ölümü tadacaktır" hükmünce, doğal ölüm sebebiyle sen toprak altında uyumuş bir haldesin; fakat senin ilâhî vahiy ile söylediğin söz, Musa (a.s.)ın asası gibidir.

Ey Resûl-i zîşânım, gerçi كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ (Âl-i İmrân, 3/185) ["Her canlı ölümü tadacaktır"] hükmünce, mevt-i tabîî sebebiyle sen toprak altında uyumuş bir haldesin; fakat senin vahy-i ilâhî ile söylediğin kelâm, Mûsâ (a.s.)ın asâsı gibidir."

1207. Kāsıdlar için onun asasına el yoktur. Ey şah, sen mübarek uyumaklık ile uyu!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1207. Elçiler için onun asasına el uzatılmaz. Ey şah, sen mübarek uyku ile uyu!

Senin asan hükmünde olan Kur'ân-ı Kerîm'i değiştirmek için kötü niyet besleyenlerin o asaya elleri yetişemez; bu sebeple ey şah, sen rahat bir şekilde uykuna devam et!

"Senin asân mesâbesinde olan Kur'ân-ı Kerîm'i tağyîr için sû'-i kasd edenlerin o asâya elleri yetişemez; binâenaleyh ey şâh, sen müsterîhâne bir sûretde uykuna devâm et!"

1208. Sen uyumuşsun; senin nûrun gök üzerinde; senin cengin için yay, kiriş etmiştir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1208. Sen uyumuşsun; senin nurun gök üzerinde; senin savaşın için yay, kiriş etmiştir.

Sen uyumuşsun; fakat senin Muhammedî nurun yüce âlemden, muhaliflerine karşı savaş için yayın kirişini çekmiş ve onların üzerine kahır okunu fırlatmaya hazır bulunmuştur.

"Sen uyumuşsun; fakat senin nûr-ı Muhammedîn âlem-i ulvîden, muhâliflerine karşı harb için yayın kirişini çekmiş ve onların üzerine kahır okunu uçurmağa müheyyâ bulunmuştur."

1209. Felsefîye ve onun ağzının yaptığı şeye, senin nûrunun yayı ona ok dikici eder."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1209. Felsefeciye ve onun ağzının yaptığı şeye, senin nurunun yayı ona ok atıcı eder."

Kendi zekâsına ve anlayışına güvenip peygambere uymaktan kendisini müstağni (ihtiyaçsız) gören felsefeciye ve onun ağzının hezeyanına, senin nurunun yayından çıkan cevap okları saplanır; o felsefeciyi ve onun sözlerini yaralar ve geçersiz kılar. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 42. bölümünde Seyfeddîn Buhârî ismindeki bir feylesofun sözünü nakledip, buyururlar ki: "Merhum Seyfeddîn dedi ki: "Benim nezdimde peygamberlerin ve evliyanın bâtıl bir zan (gerçek dışı bir düşünce) üzerine oldukları ve ilâhî vaadin kuru bir iddiadan başka bir şey olmadığı kesinleşti." Cenâb-ı Pîr efendimiz Seyfeddîn'i mecliste hazır varsayarak buyururlar ki: "Sen bu sözü böylece boş ve tahmini olarak mı söylüyorsun; yoksa hakikati müşahede ettin de mi söylüyorsun? Eğer görmeye dayanarak söylüyorsan, o halde varlık âleminde görme denilen şey gerçekleşmiş olur ve bu görme denilen şey dahi varlık âleminde eşyanın en azizi ve en şereflisidir; ve peygamberleri tasdik etmek demek olur. Çünkü peygamberler, varlık âleminde ancak görme olduğunu iddia ettiler. İşte sen de bunu ikrar ettin!...vs." Şimdi "Onun nurunun yayı"ndan kastedilen, Peygamber'in vefatından sonra, her bir asırda mevcut olan onun vârisleridir. Onlar bu felsefecileri ve onların bu gibi boş konuşmalarını böyle susturucu cevap oklarını saplayarak geçersiz kılarlar.

"Kendi zekâvetine ve dirâyetine i'timâd edip peygambere tebaiyetten kendisini müstağnî gören felsefiye ve onun ağzının hezeyânına, senin nûrunun yayından çıkan cevap okları saplanır; o felsefiyi ve onun sözlerini mecrûh ve ibtâl eder." Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 42. faslında Seyfeddîn Buhârî ismindeki bir feylesofun sözünü nakl edip, buyururlar ki: "Mer- küm Seyfeddîn dedi ki: "Benim indimde enbiyâ ve evliyânın zann-ı bâtıl üzerine oldukları ve va'd-i ilâhî kuru bir da'vâdan başka bir şey olmadığı tahakkuk etti." Cenâb-ı Pîr efendimiz Seyfeddîn'i mecliste hâzır farz ile buyururlar ki: "Sen bu sözü şöylece güzâf ve tahmînî olarak mı söylüyorsun; yoksa hakîkati müşâhede ettin de mi söylüyorsun? Eğer rü'yete binâen söylüyor isen, o halde âlem-i vücûdda rü'yet denilen şey tahakkuk etmiş olur ve bu rü'yet denilen şey dahi âlem-i vücûdda eşyânın eazz ve eşrefidir; ve enbiyâyı tasdîk demek olur. Zîrâ enbiyâ, âlem-i vücûdda ancak rü'yet olduğunu da'vâ ettiler. İşte sen de bunu ikrâr ettin!...ilh." İmdi "Onun nûrunun yayı"ndan murâd, Peygamber'in irtihâlinden sonra, her bir asırda mevcûd olan onun vârisleridir. Onlar bu felsefileri ve onların bu gibi tefevvühâtını böyle cevâb-ı müskit oklarını saplıyarak ibtâl ederler.

1210. Öyle yaptı ve ondan ziyadesini ki, dedi: O uyudu ve onun baht ve ikbâli uyumadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1210. Öyle yaptı ve ondan fazlasını ki, dedi: O uyudu ve onun bahtı ve talihi uyumadı.

Önceki beyitler Hak'tan söylenmiş olup, bu beyitler Hz. Pîr efendimizin dilindendir. Yani cenâb-ı Pîr efendimiz buyururlar ki: "Evet, Yüce Allah öylece buyurduğu gibi yaptı ve hatta o buyurduğundan fazlasını bile yaptı. Öyle ki, her bir asırda şanlı peygamberinin dininin korunması ve muhafazası hakkında tecelli eden ilâhî fiiller, insanlara bu anlamı açıklayarak dedi ki: "O şanlı peygamber uyudu ve onun bahtı ve talihi uyumadı." Ve kıyamete kadar hükmü baki olan Kur'ân-ı Kerîm'de وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ الله (Hucurât, 49/7) yani "Biliniz ki Allah'ın Resûlü muhakkak sizin içinizdedir" ayet-i kerimesinde bu hakikate işaret buyrulur.

Evvelki beyitler lisân-ı Hak'dan ve bu beyitler Hz. Pîr efendimizin lisânındandır. Ya'nî cenâb-ı Pîr efendimiz buyururlar ki: "Evet Hak Teâlâ hazretleri öylece buyurduğu gibi yaptı ve hattâ o buyurduğundan ziyâdesini bile yaptı. Öyleki, her bir asırda Nebiyy-i zîşânının dîninin himâyesi ve sıyâneti hakkında, mütecellî olan ef'âl-i ilâhiyye, insanlara bu ma'nâyı tefhîmen dedi ki: "O Nebiyy-i zîşân uyudu ve onun baht ve ikbâli uyumadı." Ve kıyâmete kadar hükmü bâkî olan Kur'ân-ı Kerîm'de وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ الله (Hucurât, 49/7) ya'nî "Biliniz ki Allah'ın Resûlü muhakkak sizin içinizdedir" âyet-i kerîmesinde bu hakikate işâret buyrulur.

1211. "Ey babanın canı, sâhir uykuya gittiği vakit, onun işi revnaksız ve harâretsiz oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1211. "Ey babanın canı, sihirbaz uykuya daldığı zaman, onun işi parlaklıksız ve hararetsiz oldu."

Bu şerefli beyit, ölmüş olan sihirbazın dilindendir. Yani "Sihirbazın ruhu evlatlarına dedi ki: "Ey babanın canı, evlatlarım bilin ki, sihirbaz uykuya daldığı zaman, onun sihri işlevsiz ve onun sihir ilmi hükümsüz kalır."

Bu beyt-i şerîf, ölmüş olan sâhirin lisânındandır. Ya'nî "Sâhirin rûhu evlâtlarına dedi ki: "Ey babanın canı, evlâtlarım bilin ki, sâhir uykuya gittiği vakit, onun sihri muattal ve onun sihir ilmi hükümsüz kalır."

1212. Her ikisi onun mezarını öptüler; o azîm cenk için Mısır'a kadar gittiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1212. Her ikisi onun mezarını öptüler; o büyük savaş için Mısır'a kadar gittiler.

1213. Vaktaki o iş için Mısır'a geldiler; Mûsa'nın ve onun evinin talibi oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1213. O iş için Mısır'a geldiklerinde, Musa'nın ve onun evinin talibi oldular.

1214. Tesadüf vâki' oldu ki, o vürüd günü, Mûsa bir hurma ağacı altında uyumuş idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1214. Tesadüf eseri o geliş günü, Musa bir hurma ağacının altında uyumuştu.

1215. Adamlar, "Git hurmalık tarafını ara!" diye onlara onun nişanını verdiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1215. Adamlar, "Git hurmalık tarafını ara!" diye onlara onun nişanını verdiler.

1216. Hurma diplerine geldiği vakit, bir uyumuş gördü ki, cihanın uyanığı idi. Her iki sâhir hurma ağaçlarının altına geldiği vakit, bütün cihân insanlarının en uyanığı olan bir uyumuşu gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1216. Hurma diplerine geldiği vakit, bir uyumuş gördü ki, cihanın uyanığı idi. Her iki sihirbaz hurma ağaçlarının altına geldiği vakit, bütün cihan insanlarının en uyanığı olan bir uyuyanı gördü.

1217. Arş ve ferş onun nazarının altında olduğu halde, o nâz etmekten dolayı, başının iki gözünü bağlamış idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1217. Arş ve yer onun bakışının altında olduğu halde, o nazlanmaktan dolayı, başının iki gözünü bağlamış idi.

"Nâziş" "nâzîden" mastarından isim mastardır, naz etmek demektir. Bilinmeli ki, peygamberler ve evliyanın seçkinleri ilahi sevgili olduklarından naz ve işve ehlidirler. Onlar aslında melekût âleminden (gayb âlemi) oldukları halde, maddî âlemin hükümlerine uymakta naz ve istiğna (ihtiyaçsızlık) sahibidirler. Bu hükümlere uymamaları dahi mümkündür; fakat yemek, içmek ve uyku gibi insanlık gerekliliklerine naz ve istiğna ile uyarlar; bu sebeple bu uyma onların melekûtî hallerini bozmaz. Görünüşte gözlerini kapatıp uyku halini kazansalar da, uyanık bir haldedirler; çünkü melekûtiyette uyku gibi haller yoktur. Bu hal içinde, bakışları perde içinde değildir; arş ve yer onların bakışları önündedir.

"Nâziş" "nâzîden" masdarından isim masdardır, nâz etmek demektir. Ma'lûm olsun ki, enbiyâ ve havâss-ı evliyâ mahbûb-ı ilâhî olduklarından nâz ve şîve ehlidirler. Onlar hadd-i zâtında ehl-i melekûttan oldukları halde, âlem-i mülkün ahkâmına tebaiyette nâz ve istiğnâ sâhibidirler. Bu ahkâma tebaiyyet etmeseler dahi mümkindir; fakat yemek ve içmek ve uyku gibi beşeriyyetin îcâbâtına nâz ve istiğnâ ile tabi' olurlar; binâenaleyh bu tebaiyyet onların ahvâl-i melekûtiyyelerini haleldâr etmez. Sûretâ gözlerini kapayıp uyku hâlini iktisâb etseler, uyanık bir haldedirler; zîrâ melekûtiyette uyku gibi ahvâl yoktur. Bu hâl içinde, nazarları hicâb içinde değildir; arş ve ferş onların nazarları önündedir.

1218. Ey, çok kimsenin gözü uyanık ve kalbi uyumuştur; muhakkak su ve çamur ehlinin gözü ne görür?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1218. Ey, çok kimsenin gözü uyanık ve kalbi uyumuştur; muhakkak su ve çamur ehlinin gözü ne görür?

İnsanların çoğu, gözleri açık ve görünüşte uyanık olduğu halde, içten ve kalben uykudadır. Su ve çamur ehli, yani bedenin yoğunluğunun hükümlerine dalmış olan bu kimseler, gayb âleminden ve melekût âleminden ne görebilir? Cenâb-ı Pîr efendimiz bu kısmın hallerini bir gazelinde şöyle tasvir eder: "Ey koşarak gitmiş olan uyumuş; ve ey cânını vermemiş ölü! Haydi sıçra ki, kervân gitmiştir; ey gönül bir an uyan!"

Beşerin kısm-ı a'zamı gözleri açık ve zâhiren uyanık göründüğü halde, bâtınen ve kalben uykudadır. Böyle âb ve kilin ya'nî kesâfet-i cismâniyyenin ahkâmında müstağrak olan kimseler, âlem-i gaybdan ve melekûttan ne görebilir? Cenâb-ı Pîr efendimiz bu kısmın ahvâlini bir gazellerinde şöyle tasvîr buyururlar: "Ey koşarak gitmiş olan uyumuş; ve ey cânını vermemiş ölü! Haydi sıçra ki, kervân gitmiştir; ey gönül bir an uyan!"

1219. O kimse ki uyanık kalb tutar, eğer başının gözü uyursa, yüz göz açar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1219. O kimse ki uyanık bir kalp tutar, eğer başının gözü uyursa, yüz göz açar.

Kalben uyanık olan kimse, görünüşte uyusa bile, onun kalbinden melekût âlemine (görünmeyen, yüce varlıklar âlemi) yüz göz açılır; ve bu gözler ile misal âleminin (maddî olmayan, hayalî âlem) türlü türlü şaşırtıcı şeylerini seyreder. نوم العالم خير من عبادة الجاهل yani "Âlimin uykusu, cahilin ibadetinden hayırlıdır" hadis-i şerifinde bu anlama işaret buyurulur.

Kalben uyanık olan kimse, zâhiren uyusa, onun kalbinden âlem-i melekûta yüz göz açılır; ve bu gözler ile âlem-i misâlin türlü türlü acâibâtını temâşa eder. نوم العالم خير من عبادة الجاهل ya'ni "Alimin uykusu, câhilin ibâdetinden hayırlıdır" hadîs-i şerîfinde bu ma'nâya işâret buyurulur.

1220. Eğer sen ehl-i dil değil isen, uyanık ol! Gönül tâlibi ol ve cenkde ol!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1220. Eğer sen gönül ehli değilsen, uyanık ol! Gönül talibi ol ve savaşta ol!

Ey Hakk Yolcusu, eğer sen böyle uyanık bir kalbe sahip değilsen, nefsinin hazzı gereği olan uykuyu feda edip, uyanık ol; ve geceleri ibadet edip kalbinin uyanması için Hak'ka yalvar ve gönül talibi ol ve bu şekilde nefsin ile ve şeytanın vesveseleriyle savaş ve mücadele içinde ol!

Ey sâlik, eğer sen böyle uyanık bir kalbe mâlik değil isen, nefsinin hazzı îcâbı olan uykuyu fedâ edip, uyanık ol; ve geceleri ibâdet edip kalbinin uyanması için Hakk'a yalvar ve gönül tâlibi ol ve bu sûretle nefsin ile ve şeytanın vesveseleriyle cenk ve mücâhede içinde ol!

1221. Ve eğer kalbin uyanık oldu ise, hoş uyu! Senin nâzırın beşten ve altıdan gâib değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1221. Ve eğer kalbin uyanık oldu ise, hoş uyu! Senin gözcün beşten ve altıdan uzak değildir.

Ve eğer kalbin uyanık oldu ise, mücâhedât'a (nefisle mücadelelere) gerek yoktur; ondan sonra dışarıdan güzelce yat, uyu! Çünkü senin mana âlemine gözcülük eden kalbin, beş duyudan ve varlıkların belirme âleminin altı yönünden uzak değildir. Şerh eden yüce âlimler "beş" ifadesini beş duyuya ve "altı" ifadesini de altı yöne işaret olarak almışlardır. Fakire (bu metni yazana) başka bir yön de belirmiştir, o da şudur: "Beş ve altı"dan kasıt hazarât-ı hamse (beş ilahi varlık mertebesi) veya hazarât-ı sitte'dir (altı ilahi varlık mertebesi). Çünkü araştırmacı âlimlerden bazıları varlık mertebelerini "Ahadiyyet," "vâhidiyyet," "ervâh" ve "misâl" ve "şehadet" mertebelerinden ibaret olarak beş kabul etmişlerdir; ve bazıları "insân-ı kâmil" mertebesini de ayrı bir mertebe sayıp, altı kabul etmişlerdir. Bu sebeple "beş ve altı" ifadesiyle bu kabullere işaret buyurulmuş olur. Yani "Kalbin uyanık olduğu zaman, bu hazarâta ve bu mertebelere gözcü olur ve dış gözün uyuması bu hazarâta karşı bir gaflet sebebi olmaz." Ârifin bu hazarâtı koruması hakkındaki açıklamalar Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı İshâkî'dedir; burada ayrıntılı açıklaması uzun olur.

Ve eğer kalbin uyanık oldu ise, mücâhedâta hâcet yoktur; ondan sonra zâhiren güzelce yat, uyu! Zîrâ senin âlem-i ma'nâya nâzır olan kalbin beş hasseden ve âlem-i taayyünâtın altı cihetinden gâib değildir. Şurrâh-ı kirâm "beş" ta'bîrini havâss-i hamseye ve "altı" ta'bîrini de altı cihete işâret olarak almışlardır. Fakîre diğer bir vecih de lâyih olmuştur, o da budur ki: "Beş ve altı"dan murâd hazarât-ı hamse veyâ hazarât-ı sittedir. Zîrâ muhakkıkînden ba'zıları merâtib-i vücûdu "Ahadiyyet," "vâhidiyyet," "ervâh" ve "misâl" ve "şehadet" mertebelerinden ibaret olarak beş i'tibâr etmişlerdir; ve ba'zıları "insân-ı kâmil" mertebesini de ayn addedip, altı addetmişlerdir. Binâenaleyh "penc ve şeş" ta'bîriyle bu i'tibârâta işâret buyurulmuş olur. Ya'nî "Kalbin uyanık olduğu vakit, bu hazarâta ve bu merâtibe nâzır olur ve zâhir gözünün uyuması bu hazarâta karşı sebeb-i gaflet olmaz." Ârifin bu hazarâtı hıfzı hakkındaki îzâhât Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı İshâkî'dedir; burada tafsil ve îzâhı uzun olur.

1222. Peygamber buyurdu ki: "Benim gözüm uyur; fakat uyku içinde, benim kalbim ne vakit uyur?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1222. Peygamber buyurdu ki: "Benim gözüm uyur; fakat uyku içinde, benim kalbim ne vakit uyur?"

Yani Peygamber (a.s.v.) Efendimiz "عینای تنامان و لا ینام قلبی عن ربی" yani "Benim gözlerim uyur; ve kalbim Rabb'imden uyumaz" hadis-i şerifini beyan buyurmuşlardır.

Ya'nî Peygamber (a.s.v.) Efendimiz عيناي تنامان و لا ينام قلبى عن ربى ya'nî "Benim gözlerim uyur; ve kalbim Rabb'imden uyumaz" hadis-i şerîfini beyân buyurmuşlardır.

1223. Şah uyanıktır, bekçiyi uyumuş tut; kalbi görücü olan uyumuşlara can fe- dâ olsun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1223. Şah uyanıktır, bekçiyi uyumuş tut; kalbi görücü olan uyumuşlara can feda olsun!

Yani varlık ülkesinin şahı kalptir. Dış göz ise bu varlığın bekçisidir. Kalbin uyanık olup, gözün uyuması, sarayda şahın uyanık olup, bekçinin uyumuş olmasına benzer. Bu sebeple şah uyanık iken bekçinin uyumasında zarar yoktur. Böyle kalpleri görücü ve dış gözleri uykuda olan peygamberler ve evliyanın seçkinleri (havâss-ı evliyâ) hazretlerine canlar feda olsun.

Ya'nî vücûd iklîminin şâhı kalbdir. Zâhirî göz ise bu vücûdun bekçisidir. Kalbin uyanık olup, gözün uyuması, sarayda şâhın uyanık olup, bekçinin uyumuş olmasına benzer. Binâenaleyh şâh uyanık iken bekçinin uyumasında zarar yoktur. Böyle kalbleri görücü ve zâhirî gözleri uykuda olan enbiyâ ve havâss-ı evliyâ hazarâtına canlar fedâ olsun.

1224. Ey ma'nevî! Gönül uyanıklığının vasfı, binlerce mesnevîye sığmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1224. Ey manevî! Gönül uyanıklığının niteliği, binlerce mesneviye sığmaz.

1225. Vaktaki onu gördüler ki, o uzun uyumuştur; asânın hırsızlığı için tertib yaptılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1225. Onu uzun süre uyumuş görünce, asayı çalmak için bir düzen kurdular.

"Dırâz huften" (uzun uyumak), sırtüstü yatıp ayaklarını uzatmaktan kinayedir. "İki sihirbaz, Musa'yı (a.s.) ayaklarını uzatmış, sırtüstü uyurken gördüklerinde; onu uyandırmadan asayı çalmak üzere bir düzen kurdular."

"Dırâz huften" arka üstü yatıp, ayaklarını uzatmaktan kinâyedir. "Vaktâki iki sihirbaz, Mûsâ (a.s.)ı ayaklarını uzatıp arka üstü yatarak uyumuş olduğunu gördüler; uyandırmaksızın asâyı çalmak üzere tertib yaptılar."

1226. Onun arkasından gitmek ve sonra kapmak lâzımdır diye sâhirler acele asâya kasd ettiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1226. Onun arkasından gitmek ve sonra kapmak lâzımdır diye sihirbazlar acele asaya yöneldiler.

Yaptıkları düzenleme de Musa (a.s.) uyurken onun arka tarafından, yani baş tarafından doğru yavaşça gitmek ve sonra derhâl asayı alıvermek idi. Bu düzenleme üzere, o iki sihirbaz hemen asaya doğru yavaşça yönelip ilerlediler.

Yaptıkları tertib dahi Mûsâ (a.s.) uyurken onun arka cihetinden, ya'nî baş tarafından doğru yavaşça gitmek ve sonra derhâl asâyı alıvermek idi. Bu tertîb üzere, o iki sâhir hemen asâya doğru yavaşça kasd ve teveccüh ettiler.

1227. Vaktâki tertibi biraz daha ileri yaptılar, o asâ ihtizâza geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1227. Vaktâki tertibi biraz daha ileri yaptılar, o asâ ihtizâza geldi.

Vaktâki bu tertip üzere asayı çalmak için biraz daha ileri gittiler; asa kımıldamaya başladı.

Vaktâki bu tertib üzere asâyı çalmak için biraz daha ileri gittiler; asâ kımıldanmağa başladı.

1228. O asâ kendi üzerinde öyle titredi ki, her ikisi yerinde korkudan kuru oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1228. O asa kendi üzerinde öyle titredi ki, her ikisi yerinde korkudan kuru oldular.

O asa kendi kendine öyle bir titreyiş titredi ki, bu her iki sihirbaz, korkularından oldukları yerde dona kaldılar.

O asâ kendi kendine öyle bir titreyiş titredi ki, bu her iki sihirbaz, korkularından oldukları yerde dona kaldılar.

1229. Ondan sonra ejderha oldu ve hamle etti; onun her ikisi, yüzü sarı olduğu halde kaçtılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1229. Ondan sonra ejderha oldu ve hamle etti; onun her ikisi, yüzü sarı olduğu halde kaçtılar.

Bu hücumdan o iki sihirbaz korkularından yüzleri sarararak kaçtılar.

Bu hücumdan o iki sâhir korkularından yüzleri sarararak kaçtılar.

1230. Heybetten dolayı her inişte, münhezimen yuvarlanarak yüzleri üstü düşmek tuttular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1230. Heybetten dolayı her inişte, yenilmiş bir halde yuvarlanarak yüzleri üstü düşmeye başladılar.

Bu iki sihirbaz, ejderhanın heybetinden öyle yenilmiş bir halde yuvarlanarak kaçtılar ki, önlerine yokuş geldiği zaman, bu yokuştan inişlerinde yüzleri üzerine düşmeye başladılar ve yürümelerini şaşırdılar.

Bu iki sâhir, ejderhânın heybetinden öyle münhezim bir halde yuvarlanarak kaçtılar ki, önlerine yokuş geldiği vakit, bu yokuştan inişlerinde yüzleri üzerine düşmeğe başladılar ve yürümelerini şaşırdılar.

1231. Binâenaleyh onlara yakın oldu ki, asumandandır; zîrâ ki sahirlerin haddini gördüler idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1231. Bu sebeple onlara yakın oldu ki, göktendir; çünkü sihirbazların sınırını görmüşlerdi.

O iki sihirbaz asanın bu halini görünce, onların yanında bunun ilahi bir mucize olarak gayb âleminden geldiği kesinleşti; çünkü bunlar sihrin sınırını ve tanımını görmüşler ve kuvvetinin mertebesini bilmişlerdi. Bu sebeple bu asanın bu tanıma uymadığını anladılar.

O iki sâhir asânın bu hâlini görünce, onların indinde bunun bir mu'cize-i ilâhî olarak âsumân-ı gaybdan olduğu tahakkuk etti; zîrâ bunlar sihrin had ve ta'rîfini görmüşler ve mertebe-i kuvvetini bilmişler idi. Binâenaleyh bu asânın bu ta'rife uymadığını anladılar.

1232. Ondan sonra onlara ishal ve hummâ zâhir oldu; onların işi nez'e ve can çekişmeğe kadar erişti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1232. Ondan sonra onlara ishal ve humma ortaya çıktı; onların işi can çekişmeye kadar erişti.

"Itlâk" burada ishal ve dizanteri anlamındadır. Yani "Onlar bu şiddetli korkudan hastalandılar; dizanteriye ve hummaya yakalandılar. Onların durumu, can çekişme hâline ve derecesine kadar geldi."

"Itlâk" burada ishâl ve dizanteri ma'nâsınadır. Ya'nî "Onlar bu şiddet-i havftan hastalandılar; dizanteriye ve hummâya tutuldular. Onların emri, hâlet-i nez'e ve can çekişmek derecesine kadar geldi."

1233. Böyle olunca, o zaman onun özrü için, Mûsa tarafına bir adam gönderdiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1233. Böyle olunca, o zaman onun özrü için, Musa tarafına bir adam gönderdiler.

Hâl bu noktaya geldiği zaman, yaptıkları edepsizliğin affı için, özür dilemek üzere Musa (a.s.) tarafına bir adam gönderdiler de, dediler:

Hal bu merkeze geldiği vakit, yaptıkları edebsizliğin afvı için, özür dilemek üzere Mûsâ (a.s.) tarafına bir adam görderdiler de, dediler:

1234. Ki, "Biz imtihan ettik; eğer hased olmasa, senin imtihanın bize ne vakit erişir?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1234. Ki, "Biz imtihan ettik; eğer haset olmasa, senin imtihanın bize ne zaman erişir?"

Böyle haber gönderdiler ki: "Ey şanlı peygamber, biz seni kendimiz gibi sihirbaz ve bir meslektaş zannettik. Senin maharetin ve olağanüstü halin haberi bize geldiği zaman, haset ettik. Eğer sihirbaz zannıyla bizim sana hasedimiz olmasaydı, biz senin imtihanın ile meşgul olur muyduk? Bu sebeple bu yanlış zannımızdan dolayı bizi mazur görüp affet!"

Böyle haber gönderdiler ki: "Ey nebiyy-i zîşân biz seni kendimiz gibi sihirbâz ve bir meslektaş zannettik. Senin mahâretin ve hârikan haberi bize geldiği vakit, hased ettik. Eğer sihirbâz zannıyla bizim sana hasedimiz olmasa idi, biz senin imtihanın ile meşgül olur mu idik? Binâenaleyh bu yanlış zannımızdan dolayı bizi ma'zûr görüp afv et!"

1235. "Ey sen ki dergah-ı ilâhın hâssının hâssısın; biz şahın mücrimiyiz ve bizim için afv dile!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1235. "Ey sen ki ilahi dergâhın haslarının hasısın; biz şahın suçlusuyuz ve bizim için af dile!"

"Ey şanlı peygamber, sen Hakk'ın dergâhının has kullarının hasısın; biz gerçek şah olan Yaratıcımıza karşı suç işledik; bizim bu yaptığımız edepsizliğin affını dile!"

"Ey nebiyy-i zîşân, sen dergâh-ı Hakk'ın hâs kullarının hâssısın; biz şâh-ı hakîkî olan Hâlık'ımıza karşı cürüm işledik; bizim bu yaptığımız edebsizliğin afvını dile!"

1236. Afv etti ve derhal iyi oldular; Mûsa'nın önünde yer üzerine baş vurdular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1236. Affetti ve derhal iyi oldular; Musa'nın önünde yer üzerine baş vurdular.

Musa (a.s.) onların bu özürlerini kabul edip, affetti; onlar da bu af lütfu üzerine Musa (a.s.)'ın şerefli huzuruna gelip, başlarını yere sürdüler ve edep gösterdiler.

Mûsâ (a.s.) onların bu özürlerini kabûl edip, afv buyurdu; onlar da bu lutf-1 afv üzerine Mûsâ (a.s.)ın huzûr-ı şerîfine gelip, başlarını yere sürdüler ve arz-1 edeb ettiler.

1237. Mûsâ (a.s.) buyurdu ki: "Ey kerîmler, afv ettim; sizin teniniz ve canınız cehennem üzerine harâm oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1237. Mûsâ (a.s.) buyurdu ki: "Ey kerîmler, affettim; sizin bedeniniz ve canınız cehenneme haram oldu."

1238. "Ey iki dost; ben sizi görmedim, kendinizi i'tizardan a'cemî yapınız."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1238. "Ey iki dost; ben sizi görmedim, kendinizi özür dilemekten acemi yapınız."

Musa (a.s.) o iki sihirbaza idari bir tedbir olarak şöyle buyurdu: "Ey iki mümin dostum, sanki ben sizi hiç görmemiş olayım; siz bu asa çalma ve özür dileme olayından kendinizi habersiz ve yabancı tutunuz ve kimseye söylemeyiniz; bunu Firavun duymasın."

Mûsâ (a.s.) o iki sâhire bir tedbîr-i idârî olmak üzere buyurdu ki: "Ey iki mü'min dostum, gûyâ ki ben sizi hiç görmemiş olayım; siz bu sirkat-ı asâ ve i'tizârınız vak'asından kendinizi bî-haber ve yabancı tutunuz ve kimseye söylemeyiniz; bunu Fir'avn duymasın."

1239. "Böylece bîgâne şeklinde ve âşinâ olarak, pâdişâh için cenge gelin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1239. "Böylece yabancı şeklinde ve tanıdık olarak, padişah için savaşa gelin!"

"Böylece görünüşte bana karşı yabancı ve muhalif, içten ise tanıdık ve mümin olduğunuz halde, Firavun'un sihirbazlardan oluşan orduyla düzenlediği savaşa gelin ve yapacağınız sihrinizi de yapın!"

"Böylece zâhiren bana karşı yabancı ve muhâlif ve bâtınen âşinâ ve mü'min olduğunuz halde, Fir'avn'ın sehareden mürekkeb olarak tertib ettiği harbe gelin ve yapacağınız sihrinizi de yapın!"

1240. Binâenaleyh yeri öptüler ve gittiler. Vakte ve fırsata muntazır oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1240. Bu sebeple yeri öptüler ve gittiler. Vakte ve fırsata bekler oldular.

"İntizâr" burada "bekleyen" anlamındadır.

"İntizâr" burada "muntazır" ma'nâsınadır.

## Sâhirlerin Medâyin'den Fir'avn'ın huzûrunda toplanması ve teşrîfler bulması; ve onun düşmanının kahrı emrinde ellerini göğüslerine vurup, "Bunu bizim üzerimize vâcib bil!" demesi

1241. O sâhirler Fir'avn'a kadar geldiler; onlara çok ağır teşrîfler verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1241. O sihirbazlar Firavun'a kadar geldiler; onlara çok ağır teşrifler (şereflendirmeler) verdi.

"Teşrifler"den kasıt, şerefe sebep olan makamlar ve diğer teveccühlerdir. Yani "Firavun, sihirbazlara çok ikram etti ve onlara çok kıymetli ihsanlar vaat etti." Nasıl ki ayet-i kerimede şöyle anlatılır: وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قَالُوا إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (A'râf, 7/113-114) Yani "Sihirbazlar Firavun'a gelip dediler ki: 'Eğer biz galip gelirsek, elbette bizim için bir ödül var, değil mi?' Firavun dedi: 'Evet, siz elbette yakın kılınanlardan olursunuz.'"

"Teşrîfler"den murâd, bâdî-i şeref olan menâsıb ve teveccühât-ı sâiredir. Ya'nî "Fir'avn, sâhirlere çok ikrâm etti ve onlara çok kıymetli ihsanlar va'd et- ti. Nitekim âyet-i kerîmede hikâye buyurulur: وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قَالُوا إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (A'râf, 7/113-114) Ya'nî "Sâhirler Fir'avn'a gelip dediler ki: "Eğer biz gâlib olur isek, elbette bizim için ecir vardır değil mi?" Fir'avn dedi: "Evet, siz elbette mukarreblerden olursunuz."

1242. Onlara va'dler etti ve köleleri ve atları ve nakdi ve azık cinsini pîşînde verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1242. Onlara vaatlerde bulundu ve köleleri, atları, nakit parayı ve azık cinsini peşin olarak verdi.

1243. Ondan sonra dedi ki: "Agâh olun ey sâbıklar! Eğer imtihanda ziyâde gelirseniz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1243. Ondan sonra dedi ki: "Bilin ki ey önde gidenler! Eğer imtihanda daha fazla gelirseniz."

1244. "Sizin üzerinize o kadar atâ saçayım ki, cûd ve sehâ perdesini yırtsın."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1244. "Sizin üzerinize o kadar bağış saçayım ki, cömertlik ve eli açıklık perdesini yırtsın."

Firavun, sihirbazlara dedi ki: "Ey sihir müsabakasına giren sihirbazlar, bilin ki, eğer bu sihir müsabakası imtihanında üstün gelir ve galip olursanız, size o kadar ihsanlar ve bağışlar saçarım ki, bu bağışlar cömertlik ve eli açıklık perdesini yırtar; ve cömertliğin bilinen sınırı dairesinden bile ileriye geçer. Sözün özü, sizi ihsanlara boğarım."

Fir'avn, sihirbazlara dedi ki: "Ey sihir müsabakasına giren sâhirler, âgâh olun, eğer bu sihir müsabakası imtihanında ziyâde gelir ve tefevvuk ederseniz, size o kadar ihsanlar ve atâlar saçarım ki, bu atâlar cûd ve sehâ perdesini yırtar; ve sehâvetin hadd-i ma'rûfu dâiresinden bile ileriye geçer. Velhâsıl sizi ihsanlara gark ederim."

1245. Böyle olunca onlar dediler ki: "Sen şahın ikbali hakkı için, gâlib geliriz ve onun işi tebâh olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1245. Böyle olunca onlar dediler ki: "Sen şahın ikbali hakkı için, üstün geliriz ve onun işi mahvolur."

Bu şerefli beyit وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ (Şuarâ, 26/44) yani "Sihirbazlar dediler ki, Firavun'un izzeti hakkı için muhakkak biz üstünüz" ayet-i kerimesinin yüce anlamıdır. Yani "Senin izzetin hakkı için, biz senin düşmanının işini bitiririz."

Bu beyt-i şerîf وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ (Şuarâ, 26/44) ya'nî "Sehare dediler ki, Fir'avn'ın izzeti hakkı için muhakkak biz gâlibiz" âyet-i kerîmesinin mefhûm-ı münîfidir. Ya'nî "Senin izzetin hakkı için, biz senin düşmanının işini bitiririz."

1246. "Biz bu fende saf yırtıcıyız ve pehlivânız; cihanda kimse bizim kudretimizi tutamaz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1246. "Biz bu ilimde saf yırtıcıyız ve pehlivanız; dünyada kimse bizim gücümüzü tutamaz."

"Pây" burada güç anlamındadır. Yani "Bu sihirli ilimde safları yırtıcıyız ve pehlivanız. Kimse dünyada bizim kadar bu ilimde güç sahibi değildir."

"Pây" burada kudret ma'nâsınadır. Ya'nî "Bu sihr-i fende safları yırtıcıyız ve pehlivânız. Kimse cihânda bizim kadar bu fende kudret sahibi değildir."

1247. Mûsâ'nın zikri, bu evvelce vâki' olan hikâyelerdir diye, onların hatırla-rının bağı olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1247. Musa'nın zikri, bu evvelce meydana gelen hikâyelerdir diye, onların hatırlarının bağı olmuştur.

Ankaravî hazretleri "şân" zamirini Mesnevî-i Şerif'i dinleyenlere döndürmüştür. Bu şerefli beyitten itibaren sonraki beyitler Hz. Mevlânâ (r.a.) efendimizin yüce irşatlarıdır. Buyururlar ki: "Bu Mesnevî-i Şerif'i dinleyenlerin hatırları, bu Musa ve Firavun kıssası, eski zamanda meydana gelmiş bir olayın hikâyelerinden ibarettir hükmüyle sınırlanmıştır" demek olur. Hint nüshalarında "hâtır-şân" yerine "hâtırhâ" geçmektedir ki, Musa (a.s.) kıssasının zikri, hatırların bağı olmuştur demek olur.

Ankaravî hazretleri "şân" zamîrini Mesnevî-i Şerîfi dinleyenlere ircâ' buyurmuştur. Bu beyt-i şerîfden i'tibâren âtîdeki beyitler Hz. Mevlânâ (r.a.) efendimizin irşâd-ı âlîleridir. Buyururlar ki: "Bu Mesnevî-i Şerîfi dinleyenlerin hâtırları bu Mûsâ ve Fir'avn kıssası, eski zamanda hâdis olmuş bir vak'anın hikâyelerinden ibârettir hükmüyle mukayyed olmuştur" demek olur. Hind nüshalarında "hâtır-şân" yerine "hâtırhâ" vâki'dir ki, Mûsâ (a.s.) kıssasının zikri, hâtırların bendi olmuştur demek olur.

1248. Mûsâ'nın zikri nikab olmak içindir; ey iyi adam, Mûsâ'nın nûru senin nakdindir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1248. Musa'nın anılması perde olmak içindir; ey iyi adam, Musa'nın nuru senin öz varlığındır.

Dış âlemde meydana gelmiş olan Musa ve Firavun olayının anılması, iç âlemde mevcut olan Musa ve Firavun'un perdesi olmak ve bu perde altında her an ve dakika meydana gelen bu olay benzerinin, irfan ve zekâ ile bilinmesi içindir. Ey salih adam! Musa'nın nuru ve hakikati ve anlamı senin varlığının özüdür; ve seninle beraber hazırdır. Nitekim ayet-i kerimede وَ فِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ وَ فِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (Zâriyât, 51/20-21) yani "Ve yeryüzünde kesin inanç sahipleri için ayetler ve alametler vardır ve nefsinizde de vardır; görmez misiniz?" buyurulur.

Âfâkda cereyân etmiş olan Mûsâ ve Fir'avn vak'asının zikri, enfüsde mevcûd olan Mûsâ ve Fir'avn'ın nikabı olmak ve bu nikāb altında her an ve dakika cereyan eden bu hâdisât nazîri, irfân ve zekâ ile bilinmek içindir. Ey sâlih adam! Mûsâ'nın nûru ve hakikati ve ma'nâsı senin nakd-ı vücûdundur; ve seninle beraber hâzırdır. Nitekim âyet-i kerîmede وَ فِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ وَ فِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (Zâriyât, 51/20-21) ya'nî "Ve yeryüzünde ehl-i îkān için â-yetler ve alâmetler vardır ve nefsinizde de vardır; görmez misiniz?" buyurulur.

1249. Mûsâ ve Fir'avn senin varlığındadır; bu iki düşmanı kendinde aramak lâzımdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1249. Musa ve Firavun senin varlığındadır; bu iki düşmanı kendinde aramak gerekir.

Yani "Senin varlığının içinde ruhun Musa'ya, aklın Harun'a, nefsin Firavun'a ve nefsanî hevesin de Firavun'un veziri olan Haman'a benzer. Ve bu konudaki açıklamalar ve insan varlığında ne gibi şeylerin benzeri bulunduğu, Şeyh-i Ekber Muhyiddin Arabî hazretlerinin et-Tedbiratü'l-İlahiyye fi Islahı Memleketi'l-İnsaniyye isimli şerefli kitabında ve fakir tarafından bu kitaba yazılan şerhte açıklanmıştır. İsmail-i Ankaravî (k.s.) hazretleri yüce şerhlerinde Firavun olayının benzerlerini insan varlığında şöyle göstermişlerdir: "Kur'an ve kesin bilgi (îkān) ve irfan (bilgi ve anlayış) "asa"ya; ve tevhid nuru Musa (a.s.)'ın "yed-i beyza"sına (parlayan eline); ve vehim ve hayal kuvveti "iki sihirbaz"a; ve nefsanî vehimler ve hayaller ile şeytanî vesveseler, "sihirbazların iplerine ve değneklerine" benzer."

Ya'nî "Senin varlığının içinde rûhun Mûsâ'nın ve aklın Hârûn'un ve nefsin Fir'avn'ın ve hevâ-yı nefsânîn dahi Fir'avn'ın vezîri olan Hâmân'ın na-zîridir. Ve bu babdaki îzâhât ve vücûd-ı insânîde ne gibi şeylerin nazîri bulunduğu cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn Arabî hazretlerinin et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye fî Islâhı Memleketi'l-İnsâniyye ismindeki kitâb-ı şerîfinde ve fakîr tarafından bu kitâba yazılan şerhde beyân olunmuştur. İsmâîl-i Ankaravî (k.s.) hazretleri şerh-i âlîlerinde vak'a-i Fir'avnînin nazîrlerini vücûd-ı insânîde şöyle göstermişlerdir: "Kur'ân ve îkān ve irfân "asâ"ya ve nûr-ı tevhîd Mûsâ (a.s.)ın "yed-i beyzâ"sına; ve kuvve-i vehmiyye ve hayâliyye "iki sihirbaz"a ve evhâm ve hayâlât-ı nefsâniyye ve vesâvis-i şeytâniyye, "sâhirlerin iplerine ve değnekler"ine benzer."

1250. Kıyâmete kadar Mûsâ'dan nitâc vardır; başka nûr değildir; kandil başka oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1250. Kıyamete kadar Musa'dan sonuç vardır; başka nur değildir; kandil başka oldu.

"Nitâc" sözlükte arslandan yavru almak anlamındadır. Burada kastedilen, neticedir. Yani "Dış âlemde kıyamete kadar Musa-zâdeler vardır ki, onlar Musa'nın izi üzere gelen Allah dostları ve kâmil mürşitlerdir; ve Musa (a.s.)'ın hakikatini taşırlar. Bu hakikat başka nur değildir, yine o hakikat ve o nurdur; fakat o nurun kandili mesabesinde olan kişisel belirlenimler başkadır. Birisi zahirî ölümle gider; yerine diğeri gelir... Diğer peygamberlerin (aleyhimü's-selâm) hakikatleri de böyledir.

"Nitâc" lügatte arslandan yavru almak ma'nâsınadır. Burada murâd, netîcedir. Ya'nî "Âfâkda kıyâmete kadar Mûsâ-zâdeler vardır ki, onlar kadem-i Mûsâ üzere gelen evliyâullâh ve mürşid-i kâmillerdir; ve Mûsâ (a.s.)ın hakîkatini hâmildir. Bu hakikat başka nûr değildir, yine o hakikat ve o nûrdur; fakat o nûrun kandili mesâbesinde olan taayyünât-ı şahsiyye başkadır. Birisi mevt-i sûrî ile gider; yerine diğeri gelir...Sâir enbiyâ (aleyhimü's-selâm)ın hakāyıkı da böyledir.

1251. Bu çanak ve bu fitil başkadır; lâkin onun nûru başka değildir; o taraftandır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1251. Bu çanak ve bu fitil başkadır; lâkin onun nuru başka değildir; o taraftandır.

"Çanak"tan kasıt beden ve "fitil"den kasıt hayvansal ruhtur. "Bu bedenler ve hayvansal ruhlar başka başkadır; lâkin onlarda tecelli eden hakikat ve ruh o peygamberin nuru tarafındandır." Ve Muhammedî nur küllî (bütüncül) olduğundan, o nurların hepsini kuşatır; bunun için Muhammed ümmetinin evliyaları, hangi peygamberin makamında ise, ona örneğin Musaî-Muhammedî, İsaî-Muhammedî ve İbrahimî-Muhammedî ve Yusufî-Muhammedî ...gibi isimler verirler.

"Çanak"dan murâd cesed ve "fitil"den murâd rûh-ı hayvânîdir. "Bu cesedler ve rûh-ı hayvânîler başka başkadır; lâkin onlarda mütecellî olan hakikat ve rûh o peygamberin nûru tarafındandır." Ve nûr-ı Muhammedî kül olduğundan, o nûrların hepsini muhîttir; bunun için ümmet-i Muhammediyye'nin evliyâsı, hangi peygamberin kademinde ise, ona meselâ Mûsevî-i Muhammedî, Îsevî-i Muhammedî ve İbrâhîm-i Muhammedî ve Yûsuf-ı Muhammedî ...ilh. nâmını verirler.

1252. Eğer nazarı şîşeye tutarsan zâyi' olursun; zîrâ adedler ve ikilik şişedendir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1252. Eğer bakışını şişeye yöneltirsen, kaybolursun; çünkü sayılar ve ikilik şişeden kaynaklanır.

Ey Hakk Yolcusu, eğer bakışını kişisel belirlenimlere (varlıkların kendine özgü sınırları ve nitelikleri) yöneltirsen, vahdeti (birliği) görmekten uzaklaşırsın; çünkü hepsinde görünen nur ve hakikat bir olduğu halde, çok sayıda ve iki görünmeleri şişelerden, yani kişisel belirlenimlerin çokluğundandır.

Ey sâlik, eğer nazarını taayyünât-ı şahsiyyeye tutarsan, şühûd-ı vahdetden gâib olursun; zîrâ hepsinde görünen nûr ve hakikat bir olduğu halde, müteaddid ve iki görünmeleri şişelerden, ya'nî taayyünât-ı şahsiyyenin taad-düdündendir.

1253. Ve eğer nazarı nûra tutarsan, ikilikten ve müntehî olan cismin i'dâdından kurtulursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1253. Ve eğer bakışını nura yöneltirsen, ikilikten ve sonlu olan cismin sayısından kurtulursun.

"İ'dâd" kelimesi if'âl babından olduğuna göre, sonu olan ve sınırlı bulunan cismi saymaktan kurtulursun demek olur. Ve eğer adedin çoğulu olan "a'dâd" olursa, sonu olan cismin sayılarından kurtulursun demek olur. Yani sınırlı olan kişisel belirlenimlerden (taayyünât-ı şahsiyye) vazgeç de, onların her birinden görünen bir anlama bak. Örneğin insanlık küllî bir kavram ve genel bir anlamdır. Zeyd ve Amr gibi birçok kişi, o anlamı temsil eder; ve hepsi bu anlamda birdir. Fakat şekilde Zeyd ve Amr birbirinin aynı değildir, başka başkadır. Bunun gibi nübüvvet ve velâyet de birer genel anlamdır; bu anlamı temsil eden kişiler başka başkadır. Şimdi gözünü birden ibaret olan bu anlama dikersen, sonlu ve fani olan cisimleri ve kişileri saymaktan yahut bu cisimlerin sayılarından ve çokluklarından kurtulursun ve vahdet zevkine ulaşırsın.

"I'dâd" ifâl bâbından olduğuna göre, nihâyeti olan ve mahdûd bulunan cismi saymaktan kurtulursun demek olur. Ve eğer adedin cem'i olan "a'dâd" olursa, nihâyeti olan cismin adedlerinden kurtulursun demek olur. Ya'nî mahdûd olan taayyünât-ı şahsiyyeden kat'-ı nazar et de, onların her birinden zâhir olan bir ma'nâya bak. Meselâ insanlık bir mefhûm-ı küllî ve bir ma'nâ-yı umûmîdir. Zeyd ve Amr gibi birçok eşhâs, o ma'nâyı temsil eder; ve hepsi bu ma'nâda müttehiddir. Fakat sûrette Zeyd ve Amr birbirinin aynı değildir, başka başkadır. Bunun gibi nübüvvet ve velâyet dahi birer ma'nâ-yı umûmîdir; bu ma'nâyı temsil eden eşhâs başka başkadır. İmdi gözünü birden ibaret olan bu ma'nâya dikersen, müntehî ve fânî olan cisimleri ve şahısları saymaktan veyâhut bu cisimlerin adedlerinden ve kesretlerinden kurtulursun ve zevk-ı vahdete vâsıl olursun.

1254. Ey vücudun mağzı, mü'minin ve mecûsînin ve yahûdînin ihtilafı, nazar- gahdandır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1254. Ey varlığın özü, müminin, mecûsînin ve yahudinin anlaşmazlığı, bakış açısından kaynaklanır.

Ey Hakk'ın gerçek varlığının içi ve bâtını olan insan; farklı milletler arasındaki anlaşmazlığın sebebi, bakışlarını yönelttikleri yerin farklı olmasıdır; çünkü her biri bakışını bir yöne sabitlemiş ve görünenlerin bütününden habersiz kalmıştır; ve ancak kendi bakış açısını hakikat zannetmiştir. Bunun böyle olduğu aşağıdaki örnekle açıklığa kavuşur.

Ey vücûd-ı hakîkî-i Hakk'ın içi ve bâtını olan insan; muhtelif milletler arasındaki ihtilafın sebebi, nazarlarını atfettikleri mahallin muhtelif olmasıdır.; zîrâ her biri nazarını bir cihete saplamış ve mer'iyyatın hey'et-i mecmûasından gâfil olmuştur; ve ancak kendi nokta-i nazarını hakikat zannetmiştir. Bunun böyle olduğu âtîdeki misâl ile tavazzuh' eder.

## Filin nasıl olduğu ve şekli hakkında ihtilaf etmek beyânındadır

1255. Fil, karanlık bir hanede idi; Hindîler onu arz etmek için getirmişler idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1255. Fil, karanlık bir hanede idi; Hintliler onu göstermek için getirmişler idi.

Örneğin Hintliler, halka göstermek üzere karanlık bir yere bir fil getirmişler idi.

Meselâ Hintliler, halka teşhîr etmek üzere karanlık bir mahalle bir fil getirmişler idi.

1256. Onu görmek için birçok adam, o zulmet içine gitti; her bir kimse,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1256. Onu görmek için birçok adam, o zulmet içine gitti; her bir kimse,

Hiç fil görmemiş olan adamlardan birçok kimse, o fili görmek için, o karanlık yere gittiler. "Her bir kimse" (herkesi) ifadesi sonraki beyte bağlıdır.

Hiç fil görmemiş olan adamlardan birçok kimse, o fili görmek için, o karanlık mahalle gittiler. "Her bir kimse" (herkesî) ibâresi âtîdeki beyte merbûttur.

1257. Onu göz ile görmek mümkin olmadığından, o karanlık içinde ona el sürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1257. Onu göz ile görmek mümkün olmadığından, o karanlık içinde ona el sürdü.

Her bir kimse o fili gözü ile göremediğinden, şeklini anlamak üzere el sürdü.

Her bir kimse o fili gözü ile göremediğinden, şeklini anlamak üzere el sürdü.

1258. O birinin eli hortuma vâki' oldu; dedi ki: "Bu hilkat, oluk gibidir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1258. O birinin eli hortuma vâki' oldu; dedi ki: "Bu hilkat, oluk gibidir."

El sürenlerden birinin eli filin hortumuna denk geldi; o kişi: "Bu yaratık, oluk ve su borusu gibi bir şeydir" dedi.

El sürenlerden birinin eli filin hortumuna tesadüf etti; o kimse: "Bu mahlûk, oluk ve su borusu gibi bir şeydir" dedi.

1259. O birinin eli onun kulağına erişti; o ona yelpaze gibi zahir oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1259. O birinin eli onun kulağına erişti; o ona yelpaze gibi göründü.

El sürenlerden birinin eli filin kulağına denk geldi; o kişi: "Bu yaratık, yelpaze gibi bir şeydir" dedi.

El sürenlerden birinin eli filin kulağına tesadüf etti; o kimse: "Bu mahlûk, yelpaze gibi bir şeydir" dedi.

1260. Vaktaki o birinin eli, onun ayağına süründü: "Filin şeklini direk gibi gördüm" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1260. O birinin eli, onun ayağına süründüğünde: "Filin şeklini direk gibi gördüm" dedi.

El sürenlerden birinin eli filin ayağına denk geldi; o kişi: "Bu yaratık, direk gibi bir şeydir" dedi.

El sürenlerden birinin eli filin ayağına tesadüf etti; o kimse: "Bu mahlûk, direk gibi bir şeydir" dedi.

1261. O biri, onun arkasına el koydu: "Bu fil muhakkak bir taht gibi olmuştur," dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1261. O biri, onun arkasına el koydu: "Bu fil muhakkak bir taht gibi olmuştur," dedi.

El sürenlerden birinin eli filin sırtına denk geldi; o kişi: "Bu yaratık, taht gibi bir şeydir" dedi.

El sürenlerden birinin eli filin sırtına tesadüf etti; o kimse: "Bu mahlûk, taht gibi bir şeydir" dedi.

1262. Böylece her biri bir cüz'e ki erişti, işitliği her yerde onu anladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1262. Böylece her biri bir parçaya erişti, işittiği her yerde onu anladı.

Yani "Bu fili karanlıkta inceleyen her bir kimse, böylece filin hangi parçası eline geçmiş ve o incelemeden ne anlamış ve filin şekli hakkında nasıl hüküm vermiş ise, ondan sonra filin adını işittiği her yerde, o anladığı anlama geçti ve onunla meşgul oldu."

Ya'nî "Bu fili karanlıkta muâyene eden her bir kimse, böylece filin hangi cüz'ü ele geçmiş ve o muâyeneden ne anlamış ve filin şekli hakkında nasıl hükm etmiş ise, ondan sonra filin adını işittiği her yerde, o anladığı ma'nâya intikâl etti ve onunla meşgûl oldu."

1263. Onların sözleri nazargahdan dolayı muhtelif oldu; o biri ona "dâl", bu "elif" lakabını verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1263. Onların sözleri, baktıkları yerden dolayı farklılaştı; biri ona "dâl", diğeri "elif" adını verdi.

Onların bu birbirine zıt sözleri, baktıkları yerden dolayı farklılaştı. Biri o gördüğü şeye "dâl" dedi ve diğeri "elif" dedi. Bilinmeli ki, "dâl" ve "elif" birer harftir; harf olmaları bakımından hepsi aynıdır; bu noktadan aralarında bir farklılık yoktur. Fakat bu harflerin her birinin işaret ettiği ses çıkış yerleri birbirinden ayrıdır; yani hükümleri bir yönden doğru ve bir yönden eğridir ve birbirine zıttır.

Onların bu yekdiğerine muhâlif olan sözleri, nazar ettikleri mahalden dolayı muhtelif oldu. Biri o gördüğü şeye "dâl" dedi ve diğeri "elif" dedi. Ma'lumdur ki, “dâl" ve "elif" birer harftir; harfiyyette hepsi müttehiddir; bu noktadan arada ihtilaf yoktur. Fakat bu harflerin her birinin delâlet ettiği sadâ-yı mehâric birbirinden ayrıdır; ya'nî hükümleri bir cihetten doğru ve bir cihetten eğridir ve birbirine muhâliftir.

1264. Eğer her birinin elinde bir şem' ola idi, onların sözlerinden ihtilaf hâriç olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1264. Eğer her birinin elinde bir mum olsaydı, onların sözlerinden anlaşmazlık kalkardı.

Eğer her biri, fili görmeye geldiği zaman elinde bir ışıkla gelseydi, filin bütün şeklini görüp anlar ve artık aralarında fil şöyledir, böyledir diye hiçbir anlaşmazlık olmazdı.

Eğer her biri, fili temâşâya geldiği vakit elinde bir ışık olarak gele idi, filin hey'et-i mecmuasını görüp anlar ve artık aralarında fil şöyledir, böyledir diye hiçbir ihtilaf olmaz idi.

1265. His gözü ancak elin avucu gibidir; onun için onun hepsi üzerine destres olmak yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1265. His gözü ancak elin avucu gibidir; bu sebeple onun her şeyi kavraması mümkün değildir.

Bu görünen göz, karanlıkta fili yoklayan kimselerin ellerinin içi ve avuçları gibidir. Karanlıkta dokunduğu bir şeyi, bir elin içi ne kadar anlayabilirse, bu görünen gözün kapsamı da o kadardır. Eşyanın hakikatlerini, bütün hâliyle kavrayıp göremez, idraki sınırlıdır.

Bu zâhirî göz, karanlıkta fili yoklayan kimselerin ellerinin içi ve avuçları gibidir. Karanlıkta temâs ettiği bir şeyi, bir elin içi ne kadar anlıyabilirse, bu zâhir gözünün ihâtası da o kadarcıktır. Hakāyık-ı eşyâyı, hey'et-i mecmuasıyla kavrayıp göremez, idrāki mahdûddur.

1266. Deryânın gözü başkadır ve kef başkadır; kefi bırak ve deryanın gözünden bak!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1266. Denizin gözü başkadır ve köpük başkadır; köpüğü bırak ve denizin gözünden bak!

"Kef" Arapçada el ayası ve avuç anlamına geldiği gibi, Farsçada da köpük demektir. Bu şerefli beyitteki "kef"in iki anlama da kapsaması düşünülmüştür. "Derya"dan kasıt, Hakk'ın varlığıdır; ve "deryanın gözü"nden kasıt, insân-ı kâmildir. Nitekim Şeyh-i Ekber (a.s.) Fusûsu'l-Hikem'de Adem Fassı'nda şöyle buyururlar: و هو للحق بمنزلة انسان العين من العين الذي به يكون النظر و هو المعبر عنه بالبصر فلهذا سمى انسانا Yani "Ve o insan, kendisiyle bakışın gerçekleştiği gözden, Hak için gözbebeği konumundadır; ve basar (görme) ile ifade edilen odur. İşte bunun için insan diye adlandırıldı." Bilinmeli ki: Âlem, ilahi suret üzerinedir ve insan o suretin kapsamlı örneğidir ve Hak için gözbebeği konumundadır. Bu sebeple görme kuvvetinin hazzı olan görüş, gözbebeğinin suretiyle gerçekleştiği gibi, Hak için görüş hazzı da, insân-ı kâmilin suretî belirlenimiyle olur; ve insan, görme kuvvetiyle kendisinin "ayn"ı olan varlığına baktığında, oluşan görüş hazzı, başkasından elde edilmez. Aksine bu haz, kendi zâtının, kendi zâtına verdiği bir hazdan ibarettir. İşte insân-ı kâmil mazharıyla gerçekleşen ilahi bakış da böyledir. Bu sebeple "kef" el ayası anlamına geldiğine göre, şerefli beytin anlamı şöyle olur: "Hakiki varlığın gözbebeği konumunda olan insân-ı kâmil başka ve el ayası konumunda olan his gözü sahibi noksan insan başkadır. Bu sebeple el ayası gibi olan his gözü sahiplerinin eşyanın hakikatleri hakkındaki vehmedilmiş bilgilerini bırak da, bu hakikatlere denizin gözü olan insân-ı kâmilin bakış açısından bak!" "Kef" köpük anlamına geldiğine göre, şerefli beytin anlamı şöyle olur: "Denizin gözü olan insân-ı kâmil başkadır; çünkü o denizin ayn'ıdır ve denizin köpüğü konumunda olan noksan insan başkadır. Bu sebeple sen, köpük gibi olan noksan insanı bırak da, eşyanın hakikatlerine denizin "ayn"ı olan, denizin gözünden bak!"

"Kef" Arabça el ayası ve avuç ma'nâsına olduğu gibi, Fârisî'de de köpük demektir. Bu beyt-i şerîfdeki "kef"in iki ma'nâya da şümülü melhûzdur. "Derya"dan murâd, vücûd-ı Hak'dır; ve "deryânın gözü"nden murâd, insân-ı kâmildir. Nitekim cenâb-ı Şeyh-i Ekber Fusûsu'l-Hikem'de Fass-1 Ademî'de şöyle buyururlar: و هو للحق بمنزلة انسان العين من العين الذي به يكون النظر و هو المعبر عنه بالبصر فلهذا سمى انسانا Ya'nî "Ve o insan, kendisiyle nazar vâki' olan gözden, Hak için gözbebeği menzilesindedir; ve basar ile muabber olan odur. İşte bunun için insan tesmiye olundu." Ma'lûm olsun ki: Âlem, sûret-i ilâhiyye üzerinedir ve insan o sûretin nümûne-i câmi'idir ve Hak için gözbebeği mesâbesindedir. Binâenaleyh kuvve-i bâsıranın zevki olan rü'yet, gözbebeğinin sûreti ile vâki' olduğu gibi, Hak için zevk-ı rü'yet dahi, insân-ı kâmilin taayyün-i sûrîsi ile olur; ve insan, kuvve-i bâsırasıyla kendinin "ayn"ı olan vücûduna nazar ettikde, hâsıl olan zevk-ı rü'yet, gayriden müstefâd olmaz. Belki bu zevk, kendi zâtının, kendi zâtına verdiği bir zevkden ibârettir. İşte insân-ı kâmil mazharıyla vâki' olan nazar-ı ilâhî de böyledir. Binâenaleyh "kef" el ayası ma'nâsına olduğuna göre, beyt-i şerîfin ma'nâsı böyle olur: "Vücûd-ı hakîkînin gözbebeği mesâbesinde olan insân-ı kâmil başka ve keff-i dest mesâbesinde olan çeşm-i his sahibi bulunan insân-ı nâkıs başkadır. Binâenaleyh el ayası gibi olan çeşm-i his sâhiblerinin hakāyık-ı eşyâ hakkındaki ulûm-ı mevhûmelerini bırak da, bu hakāyıka deryânın gözü olan insân-ı kâmilin nokta-i nazarından bak!" "Kef" köpük ma'nâsına olduğuna göre, beyt-i şerîfin ma'nâsı şöyle olur: "Deryânın gözü olan insân-ı kâmil başkadır; zîrâ o ayn-ı deryâdır ve deryânın köpüğü mesâbesinde olan insân-ı nâkıs başkadır. Binâenaleyh sen, köpük gibi olan insân-ı nâkısı bırak da, hakāyık-ı eşyaya deryânın "ayn"ı olan, deryânın gözünden bak!"

1267. Köpüklerin hareketi gece ve gündüz deryadandır; acibdir ki, sen derya- yı değil, köpüğü görüyorsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1267. Köpüklerin hareketi gece ve gündüz denizdendir; şaşırtıcıdır ki, sen denizi değil, köpüğü görüyorsun.

Denizin gözü olan insân-ı kâmil, köpüklerin hareketinin gece ve gündüz, yani sürekli olarak denizden olduğunu görür; sen ise şaşırtıcıdır ki, görüşündeki sınırlılık hissiyle, Hakk'ın varlık denizini değil, o denizde köpükler gibi çırpınan özel suretleri (şekilleri) görüyorsun.

Deryânın gözü olan insân-ı kâmil köpüklerin hareketi gece ve gündüz ya'nî ale'd-devâm deryâdan olduğunu görür; sen ise acîbdir ki, nazarındaki mahdûdiyyet hissiyle, Hakk'ın deryâ-yı vücûdunu değil, o deryâda köpükler gibi çırpınan suver-i mahsûseyi görüyorsun.

1268. Biz, gemiler gibiyiz, birbirimize çarparız; berrak su içinde olduğumuz halde, bulanık gözlüyüz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1268. Biz, gemiler gibiyiz, birbirimize çarparız; berrak su içinde olduğumuz halde, bulanık gözlüyüz.

Bizim yoğun olan cisimlerimiz, Hak'ın latif varlığında yüzen gemiler gibidir. O hakiki varlığın titreşiminden harekete gelip birbirimize çarparız; biz böyle berrak ve latif bir su içinde olduğumuz halde, gözümüz bulanık olduğundan, denizi görmeyiz, yoğun olan gemileri görürüz. Bu şerefli beyit, cismaniyete (bedenselliğe) dalmış ve ruhtan gafil olanlara hitaptır.

Bizim kesîf olan cisimlerimiz, vücûd-ı latîf-i Hak'da yüzen gemiler gibidir. O vücûd-ı hakîkînin ihtizâzından harekete gelip birbirimize çarparız; biz böyle berrâk ve latîf bir su içinde olduğumuz halde, gözümüz bulanık olduğundan, deryâyı görmeyiz, kesîf olan gemileri görürüz. Bu beyt-i şerîf, cismâniyette müstağrak ve rûhdan gâfil olanlara hitâbdır.

1269. Ey sen ki, cisim gemisinde uykuya gitmişsin; suyu gördün, suyun suyuna bak!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1269. Ey sen ki, cisim gemisinde uykuya dalmışsın; suyu gördün, suyun suyuna bak!

Bu şerefli beyit de izafî ruha vakıf olan, fakat bu ruhun ruhundan gafil olanlara hitaptır. Yani "Ey sen ki, cisim gemisi içinde yalnız ruhani sıfatlara vakıf oldun ve cisim gemisini hareket ettiren su mesabesindeki ruhu gördün; asıl hareket ettirici olan bu su değildir, o ruhun ruhudur; ve o ruhun ruhu Hak'ın hakiki varlığıdır."

Bilinmeli ki, Rabbanî tecelli ile ruhani tecelli arasında büyük fark vardır. Rabbanî tecelli, ruhani tecellinin rengine benzediği için, sâliklerin çoğu bu ruhani tecelliyi, Rabbanî tecelli zannederler ve kendilerini kâmil zannedip mürşitten müstağni sayarlar. Şihabeddin Sühreverdî hazretleri Avârifü'l-Maârif'te bu hususta açıklamalar vermiş ve bu gibi sâliklere "sâlik-i ebter" (sonu kesik sâlik) adı verildiğini beyan buyurmuşlardır. Bu şerefli beyitte ruhani tecellinin üstünde olan Rabbanî tecelliye teşvik buyurulur.

Bu beyt-i şerîf dahi rûh-ı izâfîye vâkıf ve fakat bu rûhun rûhundan gâfil olanlara hitâbdır. Ya'nî "Ey sen ki, cisim gemisi içinde yalnız sıfât-ı rûhâniyyeye vâkıf oldun ve cisim gemisini tahrik eden su mesâbesindeki rûhu gör- dün; asıl muharrik olan bu su değildir, o rûhun rûhudur; ve o rûhun rûhu vücûd-ı hakîkî-i Hak'dır.

Ma'lûm olsun ki, tecellî-i Rabbânî ile, tecellî-i rûhânî arasında küllî fark vardır. Tecellî-i Rabbânî, tecellî-i rûhânînin rengine müşâbih olduğu için, ek- ser-i sâlikler bu tecellî-i rûhânîyi, tecellî-i Rabbânî zannederler ve kendilerini kâmil zannedip mürşidden müstağnî addederler. Şihâbeddîn Sühreverdî hazretleri Avârifü'l-Maârîf'de bu husûsta îzâhât i'tâ ve bu gibi sâliklere "sâlik-i ebter" nâmı verildiğini beyân buyurmuşlardır. Bu beyt-i şerîfde tecellî-i rûhânînin fevkı olan tecellî-i Rabbânîye teşvik buyurulur.

1270. Suyun suyu vardır ki o onu sürer; rûhun bir rûhu vardır ki, o onu çağırır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1270. Suyun suyu vardır ki o onu sürer; ruhun bir ruhu vardır ki, o onu çağırır.

"Suyun suyu"ndan kasıt, Hak'ın hakiki varlığıdır; ve "ruhun ruhu"ndan kasıt Hak'ın Hayat sıfatıdır. Yani "Cisimler, ruhlar suyu üzerinde ve ruhlar dahi Hak'ın varlığında yüzerler. Ve ruhun ruhu olan Hak'ın Hayat sıfatı vardır ki, o ruhu varlık âlemine o davet eder."

"Suyun suyu"ndan murâd, vücûd-ı hakîkî-i Hak'dır; ve "rûhun rûhu"ndan murâd sıfat-ı Hayât-ı Hak'dır. Ya'nî "Ecsâm, ervâh suyu üzerinde ve ervâh dahi Hakk'ın varlığında yüzerler. Ve rûhun rûhu olan sıfat-ı Hayât-ı Hak vardır ki, o rûhu âlem-i vücûda o da'vet eder."

1271. Mûsâ ve Îsâ nerede idi ki güneş, mevcûdât tarlasına su verir idi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1271. Musa ve İsa nerede idi ki güneş, varlıklar tarlasına su veriyordu?

Musa ve İsa (a.s.) bu oluşsal varlığa henüz gelmemişler iken, Hakk'ın varlık güneşi, oluşsal varlıklara varlık bağışlıyordu.

Mûsâ ve Îsâ (aleyhime's-selâm) bu vücûd-ı kevnîye henüz gelmemişler iken, vücûd-ı Hak güneşi, mevcûdât-ı kevniyyeye vücûd-bahş olur idi.

1272. Âdem ve Havvâ nerede idi, o zaman ki, Hudâ bu kirişi yaya bıraktı?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1272. Âdem ve Havvâ neredeydi, o zaman ki, Allah bu kirişi yaya bıraktı?

Bu yeryüzü üzerinde insanın kaynağı ve başlangıcı olan Âdem ve Havvâ, oluşa ait suretlerle ortaya çıkmadan önce Yüce Allah, bu yaratılış kirişini yaya bırakmıştı. Nasıl ki bilimsel incelemelerle ortaya çıkmıştır ki, yaratılışta önce ışıklı bulut, sonra ateş buharı, sonra ateş sıvısı, sonra cansız varlık, sonra bitki, sonra hayvan, sonra insan ortaya çıkmıştır.

Bu küre-i arz üzerinde beşerin menşei ve masdan olan Âdem ve Havvâ, suver-i kevniyye ile zâhir olmazdan mukaddem Hak Teâlâ hazretleri, bu hilkat kirişini yaya bırakmış idi. Nitekim tedkīkāt-ı fenniyye ile zâhir olmuştur ki, hilkatde evvelâ sehâb-ı muzî, sonra buhâr-ı nârî, sonra mâyi-i nârî, sonra cemâd, sonra nebât, sonra hayvan, sonra beşer zuhûra gelmiştir.

1273. Bu söz dahi eksiktir ve nâ-tamâmdır; o söz ki nâkıs değildir, o tarafındır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1273. Bu söz de eksiktir ve tamamlanmamıştır; eksik olmayan söz, o tarafındır.

Yani biz yukarıda Musa ve İsa (a.s.) ile Adem ve Havva oluş âlemine gelmemişlerken, Hak varlığının güneşi oluş âlemindeki varlıklara varlık verirdi dedik; fakat bu söz eksiktir ve tamamlanmamıştır. Çünkü çözülmesi gereken birtakım sorular daha vardır. Örneğin, bizim âlemimizin ve insanın oluş şekilleri mevcut değilken, başka âlemler ve onların üzerinde insanlar yok muydu? Ve ilahi isimlerin tecelli yerleri olan âlemimizin şekli yokken, Yüce Allah'ın bu âlemdeki tecellileri atıl bir durumda mıydı? Bizim âlemimiz yokken ve insan yokken, Hakk'ın affının ve bağışlamasının tecelli yeri olan başka günahkâr kullar var mıydı, gibi çözülmesi gereken birtakım sorular ortaya çıkar. Şimdi biz açıklamalarımızda bunlara dair bir şey söylemediğimiz için, söz eksik kalır; eksik olmayan söz, o tarafın, yani ilm-i ledün (Allah katından gelen ilim) tarafınındır.

Ya'nî biz yukarıda Mûsâ ve Îsâ (aleyhime's-selâm) ve Âdem ve Havvâ vücûd-ı kevnîye gelmemişler iken, vücûd-ı Hak güneşi mevcûdât-ı kevniyyeye vücûd-bahş olur idi dedik; fakat bu söz nâkıstır ve nâ-tamâmdır. Zîrâ halledilecek birtakım sualler daha vardır. Meselâ bizim âlemimizin ve beşerin suver-i kevniyyesi mevcûd değil iken, başka âlemler ve onların üzerinde beşer yok mu idi? Ve mezâhir-i esmâ-i ilâhiyye olan âlemimizin sûreti yok iken, Hak Teâlâ hazretlerinin bu âlemdeki mezâhiri muattal bir halde mi idi? Bizim âlemimiz yok iken ve beşer yok iken, Hakk'ın mazhar-ı afv ve gufrânı olan başka günahkâr kullar var mı idi, gibi halli lâzım gelen birtakım sualler vârid olur. İmdi biz beyânâtımızda bunlara dâir bir şey söylemediğimiz için, söz nâkıs kalır; o söz ki nâkıs değildir, o tarafın, ya'nî ilm-i ledün tarafınındır.

1274. Eğer ondan söylerse, ayağın kayar ve eğer ondan hiçbir şey söylemezse eyvâh sana!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1274. Eğer ondan söylerse, ayağın kayar ve eğer ondan hiçbir şey söylemezse eyvah sana!

Ey Hakk Yolcusu, senin zihninde âlemin ve Âdem'in yaratılışı hakkında, sınırlı birtakım bilgiler yerleşmiştir. Eğer bir insân-ı kâmil sana o sınırlı bilgilerin dışında birtakım hakikatler söylese, ayağın kayar ve inançlarının temeli zarar görür. Ve eğer bu hakikatlerden hiçbir şey söylemese, o sınırlı bilgilerle kalırsın; ve o sınırlı bilgilerin Hak'ın azamet ve kudretini sınırlayacağı için, sana yazık olur.

Bilinmeli ki, âlemlerin uzayda oluşmasının ve bozulmasının başlangıcı ve sonu yoktur. Hak'ın hakiki varlığı öncesiz ve sonsuz ve kadim olduğu gibi, izafî varlıkların bu oluşma ve bozulma nitelikleri de öncesiz ve sonsuz ve kadimdir. Ancak fertlerinin başlangıcı ve sonu vardır; ve sonradan olma, evveliyet ve âhiriyet sıfatı bu oluşan ve bozulan âlemlerin her birine izafe olunur. Şehadet âlemini, içinde bulunduğumuz âlemden ibaret zannettiklerinden, onun kadimliği ve sonradan oluşu hakkında birçok tartışma meydana geldi. Ve şehadet âlemi bizim âlemimizden ibaret farz edildiğine göre, kıyamet-i kübranın (büyük kıyamet) vuku bulmasıyla, ilahi isimlerin işlevsiz kalması gerekeceğinden, mutasavvıflardan bir kısmı da tevil (yorum) cihetine gittiler. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn Arabî hazretleri Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinin 367. bâbında İdris (a.s.)dan naklen buyururlar ki: "Hak Teâlâ hazretleri Yaratıcı olarak öncesizdir; dünya ve ahiretçe sonsuzdur. Ve eceller halk hakkında değil, mahluk hakkında sürelerin bitmesi iledir. Şimdi halk nefeslerle yenilenir." Sözün özü, sonsuz uzayda yaratılış niteliğinin başlangıcı ve sonu yoktur; ve Hak'ın âlem ve Âdem şeklinde tecelli etmediği bir an da mevcut değildir. Fakir bu konuda daha ziyade icap eden ayrıntıları Fusûsu'l-Hikem'e yazdığım şerhin mukaddemesinde beyan ettim.

Ey sâlik, senin zihninde hilkat-i âlem ve Âdem hakkında, mahdûd birtakım ma'lûmât yerleşmiştir. Eğer bir kâmil sana o mahdûd ma'lûmâtın hâricinde birtakım hakāyık söylese, ayağın kayar ve i'tikādâtının esâsı haleldâr olur. Ve eğer bu hakāyıktan hiçbir şey söylemese, o mahdûd ma'lûmât ile kalırsın; ve o mahdûd ma'lûmâtın Hakk'ın azamet ve kudretini tahdid edeceği için, sana yazık olur.

Ma'lûm olsun ki, avâlimin fezâda tekevvün ve tefessüdünün ibtidâsı ve intihâsı yoktur. Vücûd-ı hakîkî-i Hak ezelî ve ebedî ve kadîm olduğu gibi, vücûdât-ı izâfiyyenin bu tekevvün ve tefessüdü keyfiyyetleri dahi ezelî ve ebedî ve kadîmdir. Ancak efrâdının ibtidâsı ve intihâsı vardır; ve sıfat-ı hudûs ve evveliyet ve âhiriyet bu tekevvün ve tefessüd eden avâlimin her birerlerine izâfe olunur. Âlem-i şehadeti, içinde bulunduğumuz âlemden ibâret zannettiklerinden, onun kıdemi ve hudûsu hakkında birçok kıyl ü käller vâki' oldu. Ve âlem-i şehadet bizim âlemimizden ibaret farz edildiğine göre, kıyamet-i kübrânın vukü'u ile, esmâ-i ilâhiyyenin muattaliyyeti lâzım geleceğinden, mutasavvifeden bir kısmı da te'vil cihetine gittiler. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn Arabî hazretleri Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinin 367. bâbında İdris (a.s.)dan naklen buyururlar ki: "Hak Teâlâ hazretleri Hâlık olarak lem-yezel-dir; dünyâ ve âhiretçe lâ-yezâldir. Ve eceller halk hakkında değil, mahlûk hakkında müddetlerin intihâsı iledir. İmdi halk enfâs ile teceddüd eder." Vel-hâsıl fezâ-yı bî-nihâyede keyfiyyet-i halkın ibtidâsı ve intihâsı yoktur; ve Hakk'ın âlem ve Adem sûretinde tecellî etmediği bir an da mevcûd değildir. Fakîr bu babda daha ziyâde îcâb eden tafsílâtı Fusûsu'l-Hikem'e yazdığım şerhin mukaddemesinde beyân ettim.

1275. Ve eğer bir süretin misali içinde söylerse, ey delikanlı, ancak o sûrete yapışırsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1275. Ve eğer bir suretin örneği içinde söylerse, ey delikanlı, ancak o surete yapışırsın.

Ve eğer bu gibi hakikatleri anlatmak için kâmil ârif sana zahirî bir örnek açıklasa, sen o örnekten kastedilen anlama ulaşmayıp, ancak o surete yapışıp kalırsın. Bu sebeple senin için bu tarz açıklamadan da bir fayda hâsıl olmaz.

Ve eğer bu gibi hakāyıkı anlatmak için ârif-i kâmil sana bir misâl-i sûrî beyân etse, sen o misâlden maksûd olan ma'nânın içine vâsıl olmayıp, ancak o sûrete yapışır kalırsın. Binâenaleyh senin için bu tarz beyandan dahi bir fâide hâsıl olmaz.

1276. Fakat bir nakl etmen için senin ayağın yoktur; yahud meğer ki ayağı bu çamurdan koparasın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1276. Fakat nakletmen için senin ayağın yoktur; yahut ancak ayağı bu çamurdan koparırsın.

Hakk'ın öncesiz ve sonsuz olarak Yaratıcı olduğunu ve bu sebeple yaratılış keyfiyetinin öncesiz ve sonsuz olduğunu ve bizim âlemimizden başka Yüce Allah'ın sonsuz uzayda sayılamayacak kadar çok âlemleri bulunduğunu gözlemlemek için, bu zahirî hayat içinde o uzaya çıkıp dolaşabilecek bir ayak gereklidir. Ta ki sen o ayağın kuvveti ile, o sonsuz uzay içinde bir zerre kadar olan, bulunduğun yeryüzü üzerinden nakledebil. Nasıl ki Rahmân sûresinde şu ayet-i kerimede bu ayağa işaret buyurulur: يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ (Rahman, 55/33) Yani "Ey cin ve insan topluluğu, göklerin ve yerin bucaklarından geçmeye gücünüz yeterse, geçin bakalım. Hayır geçemezsiniz; ancak ilahi bir güçle geçebilirsiniz." Nasıl ki Şeyh-i Ekber Muhyiddîn Arabî hazretleri, böyle bir ayak sahibi olduğu için geçmiş ve Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinde hakikat talep edenlere, âlem-i simsime (sufi ıstılahında ibareye ve beyana sığmayan marifet) adıyla bazı âlemlerin hallerinden temsillerle haber vermiştir. Ve "simsime," sufilerin ıstılahında ibareye ve beyana sığmayan marifet demektir. Ve neticede buyururlar ki: "Her şey ki, akıl onu bu dünya yurdunda imkânsız görür; biz onu o arzda mümkün bulduk ve bildik ki akıllar yetersizdir." Çünkü bizim aklımız, üzerinde yaşadığımız yeryüzündeki doğal kanunları bile tamamen kuşatmaktan acizdir. Bu yeryüzünün doğal kanunları dışında kalan diğer âlemlerin tabi olduğu kanunlara nasıl vakıf olmak mümkün olur? İşte bu ayak sahiplerinden birisi dahi Mevlânâ (r.a.) efendimizdir. O âlemlerin halleri yeryüzü ehlinin lügatlerine sığmadığı için, zahirî misalle de beyanını uygun görmemişlerdir. Şimdi bu âlemleri temaşa etmenin iki şekilde olacağını Pir efendimiz bu beyitte beyan buyururlar. Birisi zahirî hayat devam ederken olur. Birinci mısrada buna işaret buyurulur. Diğeri vefattan sonra müminler için olur. İkinci mısrada da "Yahut ancak ayağı bu çamurdan koparırsın" tabiri ile bu hale işaret buyurulur. Çünkü vefat eden müminlerin ruhlarına kendi mertebelerine göre sema kapıları açılır. Bu bahsin ayrıntısı uzundur, bu kadar açıklamalar yeterlidir.

Hakk'ın ezelen ve ebeden Hâlık olduğunu ve binâenaleyh keyfiyyet-i hilkatin ezelî ve ebedî olduğunu ve bizim âlemimizden başka Hak Teâlâ hazretlerinin fezâ-yı bî-nihâyede lâ-yuad ve lâ-yuhsâ âlemleri bulunduğunu müşâhede için, bu hayât-ı sûrî içinde o fezâya çıkıp dolaşabilecek bir ayak lâzımdır. Tâ ki sen o ayağın kuvveti ile, o fezâ-yı bî-nihâye içinde bir zerre mesâbesinde olan, bulunduğun küre-i arz üzerinden nakl edebilesin. Nitekim sûre-i Rahmân'da şu âyet-i kerîmede bu ayağa işâret buyurulur: يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ (Rahman, 55/33) Ya'ní "Éy cin ve ins tâifesi, aktâr-ı semâvât ve arza nüfüz etmeğe kādir iseniz, geçin bakalım. Hayır geçemezsiniz; ancak kuvve-i ilâhiyye ile geçebilirsiniz." Nitekim cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn Arabî hazretleri, böyle bir ayak sâhibi olduğu için geçmiş ve Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinde tâlib-i hakikat olanlara, âlem-i simsime nâmıyla ba'zı âlemlerin ahvâlinden temsilât ile haber vermiştir. Ve "simsime," ıstılâh-ı sûfiyyede ibâreye ve beyâna sığmayan ma'rifet demektir. Ve netîcede buyururlar ki: "Her şey ki, akıl onu bu dâr-ı dünyâda muhâl görür; biz onu o arzda mümkin bulduk ve bildik ki ukul kâsırdır." Zîrâ bizim aklımız, üzerinde yaşadığımız arzdaki kavânîn-i tabîiyyeyi bile tamâmiyle ihâtadan âcizdir. Bu arzın kavânîn-i tabîiyyyesi hâricinde kalan avâlim-i sâirenin tâbi' olduğu kavânîne nasıl ıttıla' mümkin olur? İşte bu ayak sâhiblerinden birisi dahi cenâb-ı Mevlânâ (r.a.) efendimizdir. O âlemlerin ahvâli ehl-i arzın lügatlerine sığmadığı için, misâl-i sûrî ile de beyânı münâsib görmemişlerdir. İmdi bu avâlimi temâşâ iki sûretle olacağını cenâb-ı Pîr efendimiz bu beyitte beyân buyururlar. Birisi hayât-ı sûrî devâm ederken olur. Birinci mısra'da buna işâret buyurulur. Dîğeri ba'de'l-vefât mü'minler için olur. İkinci mısra'da da "Yâhud meğer ki ayağı bu çamurdan koparasın" ta'bîri ile bu hâle işâret buyurulur. Zîrâ vefât eden mü'minlerin ervâhına kendi mertebelerine göre ebvâb-ı semâ açılır. Bu bahsin tafsili uzundur, bu kadar îzâhât kâfidir.

1277. Ayağı nasıl koparırsın? Hayatın bu çamurdandır; senin bu hayatının gitmesi çok müşkildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1277. Ayağı nasıl koparırsın? Hayatın bu çamurdandır; senin bu hayatının gitmesi çok müşkildir.

Sen başka âlemlere çıkmak için ayağını bu yerden nasıl koparabilirsin? Çünkü senin hayatın bu yerin toprağından ve özündendir. Gözünü açtın, bu yeri gördün. Beş duyun aracılığıyla kalbinde yerleşen şekiller, bu âlemin şekilleridir; ve kalbin onlara bağlıdır; senin bu hayatının gitmesi çok zordur.

Sen başka âlemlere çıkmak için ayağını bu arzdan nasıl koparabilirsin? Zîrâ senin hayâtın bu arzın toprağından ve cevherindendir. Gözünü açdın, bu arzı gördün. Havâss-ı hamsen vâsıtasıyla kalbinde yerleşen sûretler, bu âlem sûretleridir; ve kalbin onlara merbûttur; senin bu hayâtının gidişi çok müşkildir.

1278. Ey revî, vaktaki Hak'dan hayât tutasın, imdi çamurdan müstağnî olup gidersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1278. Ey bulut, ne zaman ki Hak'tan hayat alırsın, şimdi çamurdan müstağni olup gidersin.

"Revî" Arapçada hayvanın suya kanması; büyük damlalı yağmur getiren bulut; ve aruz ilminde kafiye harfi anlamlarındadır. Burada, büyük damlalı yağmur getiren bulut anlamı uygun olur ki, "bulut" ile insanın yoğun varlığına ve "yağmur" ile ilahi rahmet suyuna işaret buyurulmuş olur. "Ey ilahi rahmet suyunu getiren yoğun varlık sahibi, ne zaman ki Hak'tan gerçek hayat suyunu alırsın; işte o zaman çamurdan ve bu yoğun varlıktan müstağni olursun. Hem doğal ölümden önce hem de doğal ölümden sonra, yüce âlemlere gidersin ve yükselirsin."

"Revî" Arabî'de hayvanın suya kanması; büyük katreli yağmur getiren bulut; ve ilm-i arûzda kāfiye harfi ma'nâlarınadır. Burada, büyük katreli yağmur getiren bulut ma'nâsı münâsib olur ki, "bulut" ile vücûd-ı kesîf-i insânîye ve "yağmur" ile âb-ı rahmet-i ilâhiyyeye işâret buyurulmuş olur. "Ey âb-ı rahmet-i ilâhiyyeyi getiren vücûd-ı kesîf sâhibi, vaktaki Hak'dan âb-ı hayât-ı hakîkîyi alırsın; işte o zaman çamurdan ve bu vücûd-ı kesîfden müstağnî olursun. Hem mevt-i tabîîden evvel ve hem de mevt-i tabîîden sonra, avâlim-i ulviyyeye gidersin ve urûc edersin."

1279. Süt emen, süt nineden kesildiği vakit, gıda yiyici oldu; muhakkak onu bırakır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1279. Süt emen çocuk, süt nineden kesildiği zaman, gıda yiyici oldu; muhakkak onu bırakır.

Yeryüzü, insan vücudunu emziren bir süt nine gibidir. Bu sebeple Şeyh-i Ekber hazretleri Fütûhât-ı Mekkiyye'de dünyaya "Ümm-i rakūb" (binilen anne) adını vermiştir. Süt emen çocuk, artık memeden kesildiği zaman, büyük adamlara özgü olan gıdaları yemeye başlar ve süt ninesini terk eder. Bunun gibi, insan ruhu, olgunluk çağına ulaşıp ilâhî marifet (Allah'ı bilme) tahsil ederse, artık süt ninesi olan yeryüzünün sütünden, yani beş duyusu vasıtasıyla yeryüzünden kalbine yansıyan ilim ve marifetlerden kesilir ve onu bırakır; ve olgun adamlara özgü olan yakînî ilimler (kesin bilgiler) ve Rabbanî marifet (Allah'a ait bilgi) gıdasını almaya başlar.

Arz, vücûd-ı beşeri emziren bir süt nine gibidir. Bu sebeble cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri Fütûhât-ı Mekkiyye'de dünyaya "Ümm-i rakūb" tesmiye buyurmuştur. Süt emen çocuk, artık memeden kesildiği vakit, büyük adamlara mahsûs olan gıdaları yemeğe başlar ve süt ninesini terk eder. Bunun gibi, rûh-ı beşer, meblağ-ı ricâle vâsıl olup, ma'rifet-i ilâhiyye tahsil ederse, artık süt ninesi olan arzın sütünden, ya'nî havâss-i hamsesi vâsıtasıyla arzdan kalbine mün'akis olan ulûm ve maârifden munkatı' olur ve onu bırakır; ve ricâle mahsûs olan ulûm-ı yakîniyye ve ma'rifet-i Rabbâniyye gıdâsını almağa başlar.

1280. Sen hubûbât gibi arza mensûb olan sütün bağlanmışısın, kendi fıtâmını kalblerin kütünden ara!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1280. Sen tahıllar gibi toprağa ait olan sütün bağlanmışısın, kendi sütten kesilmeni kalplerin gıdasından ara!

"Fıtâm" çocuğun sütten kesilmesi demektir. Yani "Ey cismanî olan kimse, tahılların büyümesi ve gelişmesi topraktan olduğu gibi, senin cisminin ve idrakinin büyümesi ve gelişmesi de topraktandır. Bu sebeple daima toprağa ait olan sütü emersin. Bu sütten kesilmeyi git, kalplerin gıdası ve besini olan ledün ilimlerinden (Allah katından gelen gizli ilimler) ve ilahi hikmetlerden ara!"

"Fıtâm" çocuğun sütten kesilmesi demektir. Ya'nî "Ey cismânî olan kimse, hubûbâtın neşv ü nemâsı arzdan olduğu gibi senin cisminin ve idrâkinin neşv ü nemâsı da arzdandır. Binâenaleyh dâimâ arza mensûb olan sütü emersin. Bu sütten kesilmeyi git kalblerin kütü ve gıdâsı olan ulûm-ı ledünniyyeden ve hikemiyât-ı ilâhiyyeden ara!"

1281. Ey sen ki hicablar olmaksızın nûru kabûl edemeyicisin; nûr-ı setîr olan kelâm-ı hikmeti ye!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1281. Ey sen ki perdeler olmaksızın nuru kabul edemeyensin; örtücü nur olan hikmetli sözü ye!

"Ey Hakk Yolcusu, hakiki tek varlığın nurunu, sen henüz perdesiz olarak kabul edebilecek bir yatkınlıkta değilsin. Bari o nurun perdesi ve örtüsü olan hikmetli söz nurunu, ruhunun idrakine yedir ve onu bu hikmetli kelimelerle terbiye et!" Bilinmeli ki, söz sıfattır ve sıfat Zât'ın görüneni ve perdesidir ve Zât kendi sıfatıyla örtülmüştür.

"Ey sâlik, vücûd-ı vâhid-i hakîkînin nûrunu, sen henüz hicâbsız olarak kabûl edebilecek bir isti'dâdda değilsin. Bârî o nûrun perdesi ve hicâbı olan kelâm-ı hikmet nûrunu, rûhunun idrâkine yedir ve onu bu kelimât-ı hikemiyye ile terbiye et!" Ma'lumdur ki, kelâm sıfattır ve sıfat Zât'ın zâhiri ve perde- sidir ve Zât kendi sıfatıyla örtülmüştür.

1282. Tâ ki ey cân, nûru kabul edici olasın; tâ ki mestûru hicablar olmaksızın göresin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1282. Ey can, nuru kabul edici olasın; örtülü olanı perdeler olmaksızın göresin.

Ey can, bu öğrendiğin hikmetli söz sayesinde, o gerçek varlığın nurunu kabul edebilecek bir hale gelesin ve söz ve lafız şekilleriyle örtülmüş olan o gerçek nuru göresin. Çünkü bu hikmetli kelimeler ve lafız şekilleri, nurani perdelerdir; ve bu nurani perdeler, o gerçek nurun örtüsü ve perdesidir.

Bu öğrendiğin kelâm-ı hikemiyye sâyesinde ey cân, o vücûd-ı hakîkînin nûrunu kabûl edebilecek bir hâle gelesin ve kelâm ve elfâz sûretleriyle örtülmüş olan o nûr-ı hakîkîyi göresin. Zîrâ bu kelimât-ı hikemiyye ve suver-i el-fâz, hicâbât-ı nûrâniyyedir; ve bu hicâbât-ı nûrâniyye, o nûr-ı hakîkînin setî-ri ve perdesidir.

1283. Yıldız gibi felek üzerinde seyr edersin; belki feleksiz ve keyfiyetsiz sefer edersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1283. Yıldız gibi felek üzerinde seyahat edersin; aksine feleksiz ve niteliksiz yolculuk edersin.

Yani "Ümm-i Rakūb" (binilen şeyin anası) olan dünyanın sütünden kesilip, ruhun rical mertebesine (tasavvufta olgunlaşmış kişilerin mertebesi) ulaştığında, artık ruhunun ayağı çamurdan kurtulur, yıldızlar gibi uzaydaki belirlenimler âlemlerinde dolaşırsın ve onların şaşırtıcı hallerini seyredersin ve aksine bu belirlenimler âleminden daha ileri geçip feleksiz, yani belirlenimsiz ve tarife sığmayan bir hal içinde niteliksiz olarak yolculuk edersin; ve mücerret ruhlar (maddeden arınmış ruhlar) arasında dolaşırsın, çünkü ruhlar, nuranî mücerret cevherlerdir; onların yolculukları niteliksizdir.

Ya'nî "Ümm-i Rakūb" olan dünyânın sütünden kesilip, rûhun meblağ-1 ricâle vâsıl olunca, artık rûhunun ayağı çamurdan kopar, yıldızlar gibi fezâdaki taayyünât âlemlerinde dolaşırsın ve onların acâibâtını temâşâ edersin ve belki bu taayyünât âleminden daha ileri geçip feleksiz, ya'nî taayyünsüz ve ta'rîfe sığmayan bir hâl içinde keyfiyyetsiz olarak sefer edersin; ve ervâh-ı mücerrede arasında dolaşırsın, zîrâ ervâh, cevâhir-i mücerrede-i nûrâniyyedir; onların seferleri bî-keyfiyettir.

1284. Öyle ki, yoktan vara geldin; âgâh ol, söyle nasıl geldin? Sarhoş geldin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1284. Öyle ki, yoktan varlığa geldin; uyanık ol, söyle nasıl geldin? Sarhoş geldin.

Niteliksiz ve tanıma sığmayan sefer, öyle bir seferdir ki, sen daha önce bu insan şeklinde var değildin; sonradan bu şekiller âleminde var oldun. Uyanık ol da, söyle bakalım, nasıl geldin ve bu seferin nasıl gerçekleşti, bize anlat? Hayır, anlatamazsın, çünkü sarhoş ve kendinde olmayarak geldin. Örneğin, hissin ve idrakin olduğu halde annenden doğduğun anı ve emdiğin memeyi anlatamazsın. Halbuki yok değildin, vardın; fakat idrakin sarhoşlar gibi uyuşuktu.

Keyfiyetsiz ve ta'rîfe sığmayan sefer, öyle bir seferdir ki, sen evvelce bu sûret-i beşeriyyede mevcûd değil idin; ba'dehû bu âlem-i sûretde mevcûd oldun. Âgâh ol da, söyle bakalım, nasıl geldin ve bu seferin nasıl vâki' oldu, bize ta'rîf et? Hayır, edemezsin, çünkü sarhoş ve kendinde olmayarak geldin. Meselâ hissin ve idrâkin olduğu halde anandan doğduğun dakikayı ve emdi-ğin memeyi ta'rîf edemezsin. Halbuki yok değil idin, mevcûd idin; fakat idrâkin sarhoşlar gibi uyuşuk idi.

1285. Gelmek yolları senin hatırında kalmadı; fakat sana bir remz söyliyeceğiz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1285. Gelmek yolları senin hatırında kalmadı; fakat sana bir işaret söyleyeceğiz.

1286. Aklı bırak, ondan sonra aklı tut; kulağı bağla, ondan sonra kulak tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1286. Aklı bırak, ondan sonra aklı tut; kulağı bağla, ondan sonra kulak tut!

Geldiğin yollardan sana bir remz (işaret) ve işaret söylerken, kendi aklını bırak, insân-ı kâmilin aklını rehber edin ve görünen kulağını kapa da, ruhunun ve iç âleminin kulağını aç!

Geldiğin yollardan sana bir remz ve işâret söylerken, kendi aklını bırak, kâmilin aklını rehber ittihâz et ve zâhirî kulağını kapa da, rûhunun ve bâtınının kulağını aç!

1287. Hayır söylemem; zîrâ ki sen henüz hamsın, bahar içindesin; sen temmuzu görmedin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1287. Hayır söylemem; çünkü sen henüz ham ve bahar içindesin; sen temmuzu görmedin.

Hayır söylemem, çünkü sen, bu yoğun unsurlu varlığa ait olan geçim aklına yapışmışsın. Bu aklın filozofu olup ham ve çiğ bir haldesin. Hakikatleri idrak etmede bu aklın bahar içindedir ve baharda meyve ağaçları henüz çiçek açıp meyveler tomurcuklandığı gibi, sen de tomurcuklanmış bir haldesin. Daha temmuzu ve yaz mevsiminin sıcaklığı mesabesindeki aşk ve ilahi cezbe hallerini görmedin.

Hayır söylemem, zîrâ sen, bu vücûd-ı kesîf-i unsurîye taalluk eden akl-ı maâşa yapışmışsın. Bu aklın feylesofu olup ham ve çiğ bir haldesin. İdrâk-ı hakāyıkda bu aklın bahâr içindedir ve bahârda meyve ağaçları henüz çiçek açıp meyveler tomurcuklandığı gibi, sen de tomurcuklanmış bir haldesin. Daha temmuzu ve yaz mevsiminin harâreti mesâbesinde olan aşk ve cezebât-ı ilâhiyyeyi görmedin.

1288. Bu cihân ağaç gibidir; ey kerîmler, biz onun üzerinde yarı olmuş meyveler gibiyiz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1288. Bu dünya bir ağaç gibidir; ey cömertler, biz onun üzerinde yarı olmuş meyveler gibiyiz.

Bu dünya, üzerinde insan meyvesi yetişmek için dikilmiş bir ağaçtır. Nasıl ki ayet-i kerimede وَ الْأَرْضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ (Rahmân, 55/10) yani "Ve yeryüzünü Allah Teâlâ insanlar için koydu" buyurulmuştur. Sözün özü, yeryüzünün uzayda yaratılmasından maksat, üzerinde insanın ortaya çıkmasıdır. Ey cömert Hakk Yolcuları, biz bu yeryüzünün üzerinde yarı olmuş meyveler gibiyiz. "Biz" ifadesi, hikmetli bir üslup üzere Hakk Yolcularına aittir; çünkü Pîr efendimiz (Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî) bu yeryüzünün, gerçek sultana layık, gayet olgunlaşmış ve lezzetli bir meyvesidir.

"Bu cihân, üzerinde insan meyvesi yetişmek için dikilmiş bir ağaçtır. Nitekim âyet-i kerîmede وَ الْأَرْضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ (Rahmân, 55/10) ya'nî "Ve arzı Allah Teâlâ enâm için vaz' buyurdu" buyurulmuştur. Velhâsıl arzın fezâda hilkatinden maksûd olan şey, üstünde insanın zuhûrudur. Ey kerîm olan sâlikler, biz bu arzın üzerinde yarı olmuş meyveler gibiyiz." "Biz" ta'bîri, üslûb-ı hakîmâne üzere sâliklere râci'dir; zîrâ cenâb-ı Pîr efendimiz bu arzın, sultân-ı hakîkîye lâyık, gâyet olmuş ve lezîz bir meyve-i nefisidir.

1289. Muhakkak hamlar, dalı sıkı tutar; zîra ki hamlık içinde köşkün lâyıkı değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1289. Muhakkak hamlar, dalı sıkı tutar; çünkü hamlık içinde köşkün lâyıkı değildir.

Muhakkak ham meyveler, dallarına sıkı sıkı yapışmıştır; koparılmak istense, çabuk kopmaz ve onu koparmaya da kimsede istek bulunmaz. Çünkü o ham meyveleri o halde koparıp yemek üzere, köşklerin içine kimse götürmez. Ham olan Hakk Yolcuları da bu yoğun olan unsurlardan meydana gelmiş varlık dalına öylece sıkı sıkı yapışmışlardır.

Muhakkak ham meyveler, dallarına sıkı sıkı yapışmıştır; koparılmak istense, çabuk kopmaz ve onu koparmaya da kimsede rağbet bulunmaz. Zîrâ o ham meyveleri o halde koparıp yemek üzere, köşklerin içine kimse götürmez. Ham olan sâlikler de bu kesîf olan vücûd-ı unsurî dalına öylece sıkı sıkı yapışmışlardır.

1290. Vaktâki pişti ve dudak ısırıcı tatlı oldu, ondan sonra dalları gevşek tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1290. Meyve piştiğinde ve dudak ısırtacak kadar tatlı olduğunda, dalları gevşek tutar.

Güneşin hararetiyle o meyve olgunlaştığında ve o meyve dudak ısırtacak kadar yakıcı bir şekilde tatlılaştığında, artık o meyveler yapıştıkları dallara çok gevşek bir şekilde bağlı kalırlar. Bunun gibi, ilâhî aşk ve Rabbanî cezbe (Allah'ın kulunu kendine çekmesi) hararetiyle pişip olgunlaşmış kimselerin de, bu yoğun unsur âlemine olan ilgi ve bağları gevşer ve bu kişiler, zahirî hayattan sıkılmaya başlarlar. Nitekim Efendimiz (s.a.v.) buyurdular ki: اذا دخل النور القلب انشرح و انفسح yani "Kalbe nur dâhil olduğu zaman genişler ve açılır." Sahabe-i kirâm: "Bunun alameti nedir ya Resûlallah?" diye sordular; buyurdular ki: التجافي عن دار الغرور و الانابة إلى دار السرور والتأهب للموت قبل نزوله Yani "Bunun alameti, aldatıcı yurt olan dünyadan ayrılmak ve sevinç yurdu olan ahirete yönelmek ve ölüm gelmeden önce ölüme hazırlanmaktır."

"Vaktâki güneşin harâretiyle o meyve oldu ve o meyve dudak ısırıcı ve yakıcı bir halde tatlılaştı, artık o meyveler yapıştıkları dallara gâyet gevşek olarak merbût kalırlar." Bunun gibi aşk-ı ilâhî ve cezbe-i rabbânî harâretiyle pişip olmuş olan kimselerin dahi, bu kesîf olan âlem-i unsurîye alâka ve râbıtaları gevşer ve bu zevât, hayât-ı sûriyyeden sıkılmağa başlarlar. Nitekim (s.a.v.) Efendimiz buyurdular ki: اذا دخل النور القلب انشرح و انفسح ya'ni "Kalbe nur dâhil olduğu vakit münşerih olur ve genişler." Sahâbe-i kirâm: "Bunun alâmeti nedir yâ Resûlallâh?" diye sordular; buyurdular ki: التجافي عن دار الغرور و الانابة إلى دار السرور والتأهب للموت قبل نزوله Ya'ni "Bunun alameti, dâr-ı gurûr olan dünyâdan ayrılmak ve dâr-ı sürür olan âhirete rücü' etmek ve nüzülünden evvel mevte hazırlanmaktır."

1291. Vaktaki o ikbâlden ağız tatlı oldu, mülk-i cihân âdemî üzerine soğuk oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1291. O ikbalden ağız tatlı olduğu vakit, dünya mülkü insan üzerine soğuk oldu.

İnsanın ruhunun ağzı, anlamları idrak etme ikbalinden ve devletinden tat duyduğu zaman, bu dünya mülkü ve yoğunluk âlemi, onun nazarında soğur ve artık bu âlemin gösterişine ve nefse ait hazlarına iltifat etmez olur.

İnsanın rûhunun ağzı, idrâk-i maânî ikbâl ve devletinden tat duyduğu vakit, bu mülk-i cihân ve âlem-i kesâfet, nazarında soğur ve artık bu âlemin âlâyişine ve huzûzâtına iltifât etmez olur.

1292. Sıkı tutuculuk ve taassub hamlıktır; nihayet böyle bir iş kan içiciliktir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1292. Sıkı tutuculuk ve taassup hamlıktır; nihayet böyle bir iş kan içiciliktir.

Bu oluş ağacının dallarına, meyve hükmünde olan Âdem oğullarının fertlerinin sıkı sıkıya yapışması ve onun bağıntılarındaki taassubu, hamlığın gereğidir. Nihayet böyle bir iş, kişiye kendi kanını içmektir. Hint nüshalarında "çünînî" yerine "cenînî" geçmektedir. Bu durumda anlam "Nihayet ceninlik, kan içicilik işidir" demek olur. Yani "ümm-i rakūb" (binilen ana, yani dünya) olan bu dünyanın karnında bir cenin hükmündesin ve onun vücudundan gıdanı alıp onun kirli kanını içersin. Çünkü ceninlik demek, kan içicilik demektir.

Bu şecere-i kevnin dallarına, meyve mesâbesinde olan efrâd-ı benî Adem'in sıkı sıkı yapışması ve onun alâkātındaki taassubu, hamlığı îcâbıdır. Nihâyet böyle bir iş, kişiye kendi kanını içmektir. Hind nüshalarında “çünînî" yerine "cenînî" vâki'dir. Bu sûrette ma'nâ "Nihâyet cenînlik, kan içicilik işidir" demek olur. Ya'nî "ümm-i rakūb" olan bu dünyanın karnında bir cenîn mesâbesindesin ve onun vücûdundan gıdânı alıp onun mülevves kanını içersin. Zîrâ cenînlik demek, kan içicilik demektir.

1293. Başka bir şey kaldı; amma onu söylemeyi sana Rûhu'l-Kudüs söylesin, onu ben değil.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1293. Başka bir şey kaldı; ama onu sana Rûhu'l-Kudüs söylesin, onu ben söylemem.

"Rûhu'l-Kudüs"ten kasıt, melekler âlemidir. Yani "Senin bu insan şekline gelinceye kadar geçtiğin hâlde, aklında kalmamış olan yollara bir işaret ve ima olmak üzere, ağaç ve meyve örneklerini verdim; ve sen bu işaret ve imadan varlığının, bu yoğunluk âleminde geçtiği aşamaları ve yolları anladın; fakat başka bir şey kaldı ki, o yollar bu aşamaların üzerindedir, ancak onun söylemesini sana Rûhu'l-Kudüs söylesin, yani bu konudaki ruhanî söz şekli, senin kalbinin ruhlar âlemine dönük yüzüne, yüce ve küllî melekî ruhlardan ilham edilsin; onu harf ve ses ile sana ben söylemeyeyim.

"Rûhu'l-Kudüs"den murâd, âlem-i melâikedir. Ya'nî "Senin bu sûret-i beşeriyyeye gelinceye kadar geçtiğin hâlde, hatırında kalmamış olan yollara bir remiz ve işâret olmak üzere, ağaç ve meyve misallerini söyledim; ve sen bu remiz ve işâretten vücûdunun, bu âlem-i kesâfetde geçtiğin etvân ve yollan anladın; fakat başka bir şey kaldı ki, o yollar bu etvârın fevkındedir, velâkin onun söylemesini sana Rûhu'l-Kudüs söylesin, ya'nî bu husûstaki kelâm-1 rûhânî sûreti, senin kalbinin âlem-i ervâha müteveccih olan yüzüne, ervâh-1 âliye-i külliyye-i melekiyyeden ilkā olunsun; onu harf ve savt ile sana ben söylemeyim.

1294. Hayır, ey kimse bensiz ve benim gayrimsiz, hem sen ben olarak, kendi kulağına yine sen söylersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1294. Hayır, ey kimse, bensiz ve benim dışımda değil, aksine sen ben olarak, kendi kulağına yine sen söylersin.

Hayır, böyle de değil, ey kimse, "Lâ şerîke leh" (ortağı yoktur) olan tek hakikat, nuruyla senin kalbini kapladığı zaman, yönlerin farklılığı yok olur ve suretler dağılır. Ondan sonra söz, harfsiz ve sessiz olarak sana ilham edilir. Ortada ne ben olurum, ne de sen olursun. Benim, senin ve Rûhu'l-Kuds'ün (Kutsal Ruh) arasında birleşme meydana gelir. Cenâb-ı Pîr efendimiz bir rubâîlerinde bu makama işaret ederek şöyle buyururlar: من با تو چنانم ای نگار ختنی کاندر غلطم که من توام یا تو منی نی من منم و نی تو تویی نی تو منی هم من منم و هم تو تویی هم تو منی "Ey Hoten diyarına mensup olan sevgilim, ben seninle öyleyim ki, ben sen miyim, yahut sen ben misin diye bir yanılgı içindeyim. Ne ben benim; ne de sen sensin. Hem ben benim ve hem sen sensin, hem de sen bensin."

Hayır, böyle de değil, ey kimse "Lâ şerîke leh" olan hakikat-ı vâhide, nûruyla senin kalbini kapladığı vakit, ihtilaf-ı cihât mahv ve suver mütelâşî olur. Ondan sonra kelâm, bî-harf u savt sana ilkā olunur. Ortada ne ben olurum, ne de sen olursun. Benim ve senin ve Rûhu'l-Kuds'ün arasında ittihâd hâsıl olur. Cenâb-ı Pîr efendimiz bir rubâî-i şerîflerinde bu makāma işâreten şöyle buyururlar: من با تو چنانم ای نگار ختنی کاندر غلطم که من توام یا تو منی نی من منم و نی تو تویی نی تو منی هم من منم و هم تو تویی هم تو منی "Ey Hoten diyârına mensûb olan ma'şûkum, ben seninle öyleyim ki, ben sen miyim, yâhud sen ben misin diye galat içindeyim. Ben ben değilim; sen de sen değilsin. Hem ben benim ve hem sen sensin, hem sen bensin."

1295. Uykuja gittiğin o bir vakit gibi ki, sen kendi önünden, kendi önüne gidersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1295. Uykuya daldığın o bir an gibi ki, sen kendi önünden, kendi önüne gidersin.

Kişinin kendisinin söyleyip, yine kendisinin dinlemesinin örneği şudur ki, sen uykuya daldığın zaman rüya görürsün; bu rüyanın içinde birçok suretler (şekiller) gözlemlersin. Halbuki senin şahsın tek bir varlıktır; bu çokluklar senin tek varlığının içinde meydana gelir; bu sebeple sen rüyada kendi katından, yine kendi katına gidersin.

Kendinin söyleyip, yine kendinin dinlemesinin misâli budur ki, sen uykuya gittiğin vakit, rü'ya görürsün; bu rü'yânın içinde birçok suver müşâhede edersin. Halbuki senin şahsın ayn-ı vâhidedir; bu keserât senin ayn-ı vâhidenin içinde vâki' olur; binâenaleyh sen rü'yâda kendi indinden, yine kendi indine gidersin.

1296. Kendinden dinlersin ve zannedersin ki, rüyada sana onu gizlice filân söylemiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1296. Kendinden dinlersin ve zannedersin ki, rüyada sana onu gizlice filan söylemiştir.

Yani "Rüyada gördüğün bir şahıs, sana söz söyler ve sen onun sözünün anlamını anlarsın ve cevabını verirsin. Halbuki sen, sana o sözü söyleyenin filan kimse olduğunu zannedersin. Ortada o şahsın varlığı yoktur, senin varlığın vardır. Bu çokluklar hep senin varlığında meydana gelir; bu sebeple o sözü sen kendinden dinlersin. İşte vahdette çokluğun ve çoklukta vahdetin misali budur."

Ya'nî "Rü'yâda gördüğün bir şahıs, sana söz söyler ve sen onun sözünün ma'nâsını anlarsın ve cevabını verirsin. Halbuki sen, sana o sözü söyleyen falan kimse olduğunu zannedersin. Meydanda o şahsın vücûdu yoktur, senin vücûdun vardır. Bu keserât hep senin vücûdunda vâki'dir; binâenaleyh o sözü sen kendinden dinlersin. İşte vahdetde kesretin ve kesretde vahdetin misâli budur."

1297. Ey latif refik, sen bir kat değilsin, belki bir feleksin ve derin deryasın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1297. Ey latif dost, sen tek bir kat değilsin, aksine bir feleksin ve derin bir denizsin.

"Ey insan suretinde bana eşlik eden latif Hakk Yolcum. Sen bu görünen suretten ibaret tek bir kat değilsin; aksine varlığın bütün mertebelerini kapsayan bir örneksin. Yani "ahadiyyet" (birlik), "vahdet" (teklik), "vâhidiyyet" (biriciklik), "ervâh" (ruhlar), "misâl" (misal âlemi) ve "şehadet" (görünen âlem) ve "insan" gibi küllî mertebeleri ve bu küllîlerin cüz'îlerini (parçalarını) kapsıyorsun. Bu sebeple sen, isimlerin bütünlüğünü taşıyan bir feleksin ve derin bir denizsin." Nasıl ki velayet şahı İmam Ali (k.v.) ve (r.a.) efendimiz hazretleri insanın bu kapsayıcılığından haber verip buyururlar: دواؤك فيك و ما تشعر و تزعم انك جرم صغير و انت الكتاب المبين الذي و انت الوجود و النفس الوجود فلا حاجة لك في خارج و داؤك منك وما تبصر و فيك انطوى العالم الاكبر با حرفه يظهر المضمر و ما فيك الموجود لا يحصر فيخرج عنك ما يسطر "Senin ilacın sende olduğu halde bilmiyorsun; ve hastalığın senden olduğu halde görmüyorsun; ve sen küçük bir cisim olduğunu sanırsın; halbuki büyük âlem sende dürülmüştür. Ve sen öyle apaçık bir kitapsın ki, gizli olan şey onun harfleriyle ortaya çıkar; ve sen varlıksın ve varlığın özüsün; ve sende mevcut olan şey, saymaya ve sınırlamaya gelmez. Senin dışarıya ihtiyacın yoktur; kâinat kitabında yazılı olan şeyler hep senden çıkar."

"Ey sûret-i beşeriyyede bana refâkat eden latîf sâlikim. Sen bu görünen sûretten ibâret bir kat değilsin; belki vücûdun kâffe-i merâtibini câmi' bir nümûnesin. Ya'nî "ahadiyyet," "vahdet," "vâhidiyyet," "ervâh," "misâl" ve "şehadet" ve "insan" merâtib-i külliyyelerini ve bu külliyâtın cüz'iyâtını câmi'sin. Binâenaleyh sen, cem'iyyet-i esmâiyyeyi hâiz bir feleksin ve derin bir deryâsın." Nitekim Şâh-ı velâyet İmâm-ı Ali (k.v.) ve (r.a.) efendimiz hazretleri insanın bu câmiiyyetinden haber verip buyururlar: دواؤك فيك و ما تشعر و تزعم انك جرم صغير و انت الكتاب المبين الذي و انت الوجود و النفس الوجود فلا حاجة لك في خارج و داؤك منك وما تبصر و فيك انطوى العالم الاكبر با حرفه يظهر المضمر و ما فيك الموجود لا يحصر فيخرج عنك ما يسطر "Senin ilacın sende olduğu halde bilmiyorsun; ve illetin senden olduğu halde görmüyorsun; ve sen bir cirm-i sagîr olduğunu zu'm edersin; halbuki âlem-i ekber sende muntavîdir. Ve sen öyle bir kitâb-ı mübînsin ki, muzmer olan şey onun harfleriyle zâhir olur; ve sen vücûdsun ve nefs-i vücûdsun; ve sende mevcûd olan şey, hasr ve ta'dâda gelmez. Senin hârice ihtiyacın yoktur; kitâb-ı kâinâtda mastûr olan şeyler hep senden hurûc eder."

1298. O azîm olan senliğin ki, o dokuz yüz sendir; bahr-ı muhîtdir ve yüz katın gark olacağı mahaldir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1298. O azîm olan senliğin ki, o dokuz yüz sendir; okyanustur ve yüz katın batacağı yerdir.

Birinci mısradaki "tü" kelimesi "sen" anlamına ve ikinci mısradaki "tü" kelimesi "kat" anlamına gelir. Eğer ikisi de "kat" anlamına alınırsa, kafiye eksik olur. Yani "Senin o azîm olan senliğin bir senden ibaret değildir; aksine pek çok senden ibarettir. 'Dokuz yüz' ifadesi sınırlama için değildir; çokluk anlamını açıklamak içindir. Bu sebeple o senin senliğin bir okyanustur ve birçok katların batacağı yerdir."

Birinci mısra'daki "tü" lafzı, sen ma'nâsına ve ikinci mısra'daki "tü" kat ma'nâsınadır. Eğer ikisi de kat ma'nâsına alınırsa, kâfiye noksan olur. Ya'nî "Senin o azîm olan senliğin bir senden ibâret değildir; belki pek çok senden ibârettir. "Dokuz yüz" ta'bîri tahdîd için değildir; kesret ma'nâsını beyân içindir. Binâenaleyh o senin senliğin bir bahr-ı muhîtdir ve birçok katların gark olacağı mahaldir."

1299. Muhakkak uyanıklık ve uyku haddinin ne mahalli vardır, dem vurma! Ve Allah doğruyu çok bilicidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1299. Uyanıklık ve uyku sınırının bir yeri yoktur, deme! Ve Allah doğruyu çok iyi bilendir.

Biz vahdette kesreti ve kesrette vahdeti uyku ve rüya örneğiyle açıklamak istedik; oysa Hakk'ın gerçek varlığının vahdetini ve onun vahdeti içinde görünen isim ve sıfatların çokluğunu açıklamak için insana özgü olan uyku ve uyanıklık hallerinin açıklanmasının ne yeri vardır? Benzeyen yönleri olduğu gibi, benzemeyen yönleri de çoktur. Bu sebeple ey Hakk Yolcusu, bu konudaki marifet hakikati, senin kendi varlığında ortaya çıkmadıkça, bundan bahsetme ve bu konuyu konuşma! Ve Yüce Allah doğruyu pek çok iyi bilendir; çünkü sende senin varlığın kalmayınca, bu konunun en doğrusunu senden söyler.

Biz vahdetde kesreti ve kesretde vahdeti uyku ve rü'yâ misâlini ta'rîf ederek anlatmak istedik; halbuki vücûd-ı hakîkî-i Hakk'ın vahdetini ve onun vahdeti içinde zâhir olan mezâhir-i esmâ ve sıfatın kesretini ta'rîf için beşere hâs olan uyku ve uyanıklık hallerinin ta'rîfinin ne yeri vardır? Benzeyen cihetleri olduğu gibi, benzemeyen cihetleri de çoktur. Binâenaleyh ey sâlik, bu babdaki hakikat-ı ma'rifet, senin senliğinde zuhûr etmedikçe, bundan dem vurma ve bu mevzû'dan bahs etme! Ve Allah Teâlâ doğruyu pek ziyâde bilicidir; zîrâ sende senin senliğin kalmayınca, bu mevzû'un en doğrusunu senden söyler.

1300. Dem vurma, tâ ki dem vuranlardan beyâna ve zebâna gelmeyen şeyi dinleyesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1300. Konuşma ki, konuşanlardan beyana ve dile gelmeyen şeyi dinleyesin.

Ey Hakk Yolcusu, vahdette kesretten ve kesrette vahdetten aklının tahminleriyle konuşma ve söz söyleme; tâ ki bu hakikati kendi varlığında bulup konuşan, nebevî ilimlerin vârisinden harfsiz ve sessiz, ruhunun kulağı ile dinleyesin. Çünkü lafızlar ve kelimeler, biraz yukarıda açıklandığı üzere, hakikat nurunun örtüsü ve perdesidir.

Ey sâlik, vahdetde kesretden ve kesretde vahdetden aklının tahmînâtıyla dem vurma ve söz söyleme; tâ ki bu hakikati kendi vücûdunda bulup dem vuran, vâris-i ulûm-ı nebevîden bî-harf ve savt, rûhunun kulağı ile dinleyesin. Zîrâ elfâz ve kelimât, biraz yukarıda beyân olunduğu üzere, nûr-ı hakîkatin setîri ve hicabıdır.

1301. Dem vurma! Tâ ki kitâba ve hitâba gelmeyen şeyi güneşten dinleyesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1301. Dem vurma! Tâ ki kitaba ve hitaba gelmeyen şeyi güneşten dinleyesin.

Ey Hakk Yolcusu, hamlık içinde, olmuşluktan söz etme! Tâ ki varlık hakikatinin güneşi olan insân-ı kâmilden (Allah'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan), kelimelerin nakışlarıyla kitaplara yazılamayan ve sözlerle ve sesle hitaba sığmayan hakikatleri, ruhunun kulağıyla ve senliğinin bütün yapısıyla dinleyesin.

Ey sâlik, hamlık içinde, olmuşluktan dem vurma! Tâ ki hakikat-ı vücûdun güneşi olan vâris-i kâmilden, nuküş-ı kelimât ile kitablara yazılamayan ve elfâz ve sadâ ile hitâba sığmayan hakäyıkı, rûhunun kulağıyla ve senliğinin hey'et-i mecmûasıyla dinleyesin.

1302. Dem vurma! Ta ki senin için rûh dem vursun. Yüzücülüğü Nûh'un gemisi içinde bırak!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1302. Konuşma! Ta ki senin için ruh konuşsun. Yüzücülüğü Nuh'un gemisi içinde bırak!

"Ruh"tan kastedilen, nefsanî sıfatlardan soyunup arınmış olan insân-ı kâmil ve ârif mürşittir. "Âşinâyî" yüzücülük demektir. "Nuh'un gemisi"nden kastedilen, kâmil mürşidin huzurudur. Yani "Ey Hakk Yolcusu, aklî tahminlerinle hakikatlerden bahsetme ve bildiğin şeylerden kalbini boşalt; ta ki senin boşalan kalbini zevkî bilgilerle kâmil mürşit doldursun. Nuh (a.s.)ın gemisi hükmünde olan onun şerefli huzurunda, hakikatler denizinde yüzücülüğü terk et!"

"Rûh"dan murâd, sıfât-ı nefsâniyyeden soyunup, pâk olmuş olan insân-ı kâmil ve mürşid-i ârifdir. "Âşinâyî" yüzücülük demektir. "Nûh'un gemisi"nden murâd, mürşid-i kâmilin huzûrudur. Ya'nî "Ey sâlik, tahmînât-ı akliyyen ile hakāyıkdan dem vurma ve bildiğin şeylerden kalbini tahliye et; tâ ki senin boşalan kalbini maârif-i zevkıyye ile mürşid-i kâmil doldursun. Nûh (a.s.)ın gemisi mesâbesinde olan onun huzûr-ı şerîfinde, hakāyık deryâsında yüzücülüğü terk et!"

## Nûh (a.s.)ın oğlunu da'vet etmesi ve oğlunun, "Ben dağ başına giderim ve çâre ederim ve senin minnetini çekmem" diye imtina' etmesi

1303. Ken'ân gibi ki o, "Ben düşman olan Nûh'un gemisini istemem!" diye yüzücülük etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1303. Ken'ân gibi ki o, "Ben düşman olan Nûh'un gemisini istemem!" diye yüzücülük etti.

"Ken'ân" Nûh (a.s.)ın davetine karşı çıkıp kâfir olan oğlunun ismidir. Yani "İnsân-ı kâmil mürşide karşı çıkıp, kendi aklına ve zekâsına güvenen bir kimse, Nûh (a.s.)ın kâfir olan oğlu Ken'ân'a benzer. Nasıl ki o Ken'ân: "Ben, benim yoluma düşman olan Nûh'un gemisine girmem ve kuvvetime güvenip suda yüzerim" dedi."

"Ken'ân" Nûh (a.s.)ın da'vetine muhalefet edip kâfir olan oğlunun ismidir. Ya'nî "Mürşid-i kâmile muhalefet edip, kendi aklına ve zekâsına i'timâd eden bir kimse, Nûh (a.s.)ın kâfır olan oğlu Ken'ân'a benzer. Nitekim o Ken'ân: "Ben, benim mesleğime düşman olan Nûh'un gemisine girmem ve kuvvetime i'timâd edip suda yüzerim" dedi."

1304. "Hey! Gel, babanın gemisine bin! Ta ki ey zayıf, tufânın garkı olmayasın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1304. "Hey! Gel, babanın gemisine bin! Ta ki ey zayıf, tufanın boğduğu biri olmayasın!"

Nûh (a.s.) oğlu Ken'ân'a dedi: "Hey! Bu bela tufanı içinde boğulmamak için, ey zayıf olan oğlum, gel babanın gemisine bin!" Bu şerefli beyitte ve sonraki şerefli beyitlerde Hûd suresinde geçen Kur'an ayetlerine işaret buyrulur: وَ نَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَ كَانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَ لَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ قَالَ سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَ حَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (Hûd, 11/42-43) Yani "Nûh ayrı bir yerde olan oğluna seslendi ki: "Ey oğlum, benimle beraber gemiye bin ve kâfirlerle beraber olma." Oğlu dedi: "Ben bir dağa sığınırım, beni sudan korur." Nûh dedi: "Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimseden başkası Allah'ın emrinden korunmuş değildir." Bu haldeyken ikisinin arasına dalga girdi; boğulanlardan oldu." Kendisini mürşid-i kâmilden (manevi rehberden) müstağni (ihtiyaçsız) bilenlerin hali de, bu Ken'ân'ın haline benzer.

Nûh (a.s.) oğlu Ken'ân'a dedi: "Hey! Bu tûfân-ı belâ içinde boğulmamak için, ey zayıf olan oğlum, gel babanın gemisine bin!" Bu beyt-i şerîfde ve âtîdeki ebyât-ı şerîfede sûre-i Hûd'da vâki' âyât-ı kur'âniyyeye işaret buyurulur: وَ نَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَ كَانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَ لَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ قَالَ سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَ حَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (Hûd, 11/42-43) Ya'ní "Nûh ayrı bir yerde olan oğluna nidâ etti ki: "Ey oğlum, benim ile beraber gemiye bin ve kâfirler ile beraber olma." Oğlu dedi: "Ben bir dağa sığınırım, beni sudan muhafaza eder." Nûh dedi: "Bu günde Allâh'ın merhamet ettiği kimseden başkası Allah'ın emrinden mahfûz değildir." Bu halde iken onların ikisinin arasına dalga girdi; boğulanlardan oldu." Kendisini mürşid-i kâmilden müstağnî bilenlerin hâli de, bu Ken'ân'ın hâline müşâbihdir.

1305. Dedi: "Hayır, ben yüzme öğrendim; ben senin şem'inden başka şem' yaktım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1305. Dedi: "Hayır, ben yüzme öğrendim; ben senin mumundan başka mum yaktım."

Ken'ân, Nûh (a.s.)a cevap olarak dedi: "Ben yüzme öğrendim ve hayat nurunun devamı için senin hazırladığın tedbirden başka tedbirler hazırladım." Kendi geçim aklının kuvvetine ve zekâsına güvenen bir asi dahi, Ken'ân gibi insân-ı kâmile der ki: "Ben ilim ve irfan denizinde yüzmeyi öğrendim; sana ihtiyacım yoktur. Ben mana âleminde senin yaktığın ilim ve irfan mumundan başka mum yaktım."

Ken'ân Nûh (a.s.)a cevâben dedi: "Ben yüzme öğrendim ve nûr-ı hayatın idâmesi için senin ihzâr ettiğin tedâbirden başka tedbirler ihzâr ettim." Kendi akl-ı maaşının kuvvetine ve zekâsına i'timâd eden bir serkeş dahi, Ken'ân gibi insân-ı kâmile der ki: "Ben ilim ve irfân deryâsında yüzmeyi öğrendim; sana ihtiyacım yoktur. Ben ma'nâ âleminde senin yaktığın ilim ve irfân şem'inden başka şem' yaktım."

1306. "Agah ol! Etme, zîrâ bu tufân-ı bela dalgasıdır. bugün el ve ayak ve yüzme hiçtir!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1306. "Uyanık ol! Yapma, çünkü bu bela tufanının dalgasıdır. Bugün el, ayak ve yüzme hiçtir!"

Hz. Nûh cevaben buyurdu ki: "Ey oğlum, kendine gel! Yapma, bu inattan vazgeç; çünkü bu gelen, Yüce Allah hazretlerinin bela tufanının dalgalarıdır. Bugün elin ve ayağın değeri ve yüzme hüneri hiçtir."

Hz. Nûh cevâben buyurdu ki: "Ey oğlum, kendine gel! Yapma, bu inattan vazgeç; zîrâ bu gelen, Hak Teâlâ hazretlerinin belâ tûfânının dalgalarıdır. bugün elin ve ayağın kadri ve yüzme hüneri hiçtir."

1307. "Kahır rüzgârıdır ve şem' söndürücü belâdır. Hakk'ın şem'inden başkası lazım değildir, sus!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1307. "Kahır rüzgârıdır ve mumu söndüren belâdır. Hakk'ın mumundan başkası gerekli değildir, sus!"

"Ey Ken'ân, ilâhî kahır rüzgârı esiyor. Bu rüzgâr, hayvansal ruh mumunu söndüren bir belâdır. Bu zamanda insânî ruh mumundan başkası gerekli değildir; bu sebeple boş konuşma, sus!"

"Ey Ken'ân, kahr-ı ilâhî rüzgân esiyor. Bu rüzgâr, rûh-ı hayvânî şem'ini söndürücü bir belâdır. Bu zamanda rûh-ı insânî şem'inden başkası lâzım değildir; binâenaleyh boş lakırdı etme, sus!"

1308. Dedi: "Hayır, ben o yüksek dağ üzerine gittim; o dağ beni her bir zarardan hıfz edicidir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1308. Dedi: "Hayır, ben o yüksek dağ üzerine gittim; o dağ beni her bir zarardan koruyucudur."

Ken'ân, Nûh (a.s.)a cevap olarak dedi ki: "Ben yüksek dağ üzerine çıkar ve boğulmaktan kurtulurum." Nasıl ki yukarıdaki ayet-i kerimede zikri geçti.

Ken'ân, Nûh (a.s.)a cevâben dedi ki: "Ben yüksek dağ üzerine çıkar ve boğulmaktan kurtulurum." Nitekim yukarıdaki âyet-i kerîmede zikri geçti.

1309. "Agâh ol, yapma! Zîrâ dağ, bu zamanda saman çöpüdür; kendi habibinin gayrine aman vermez."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1309. "Uyanık ol, yapma! Çünkü dağ, bu zamanda saman çöpüdür; kendi sevgilisinden başkasına aman vermez."

Nuh (a.s.) oğluna dedi: "Kendine gel, yapma, inat etme ve dağa dayanma. Çünkü bu ilâhî kahır zamanında dağ bir saman çöpü gibidir. Hakk'ın sevgili kulundan başkasına aman vermez, helâk eder."

Nûh (a.s.) oğluna dedi: "Kendine gel, yapma, inâd etme ve dağa dayanma. Zîrâ bu kahr-ı ilâhî zamânında dağ bir saman çöpü mesâbesindedir. Hakk'ın sevgili kulundan başkasına aman vermez, helâk eder."

1310. Dedi: "Ben ne vakit senin nasihatini dinlemişim ki, ben bu hânedandanım diye sen tama' ettin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1310. Dedi: "Ben ne zaman senin nasihatini dinledim ki, sen 'Ben bu ailedenim' diye umut ettin."

Ken'ân, Nûh (a.s.)a dedi: "Sen benim bu aileden olduğuma umut edip, şimdiye kadar bana pek çok nasihat verdin; ben ise senin nasihatini ne zaman dinledim ki, şimdi de bu nasihatini dinleyeyim?"

Ken'ân, Nûh (a.s.)a dedi: "Sen benim bu hânedandan olduğuma tama' edip, şimdiye kadar bana pek çok nasîhat verdin; ben ise senin nasihatını ne vakit dinledim ki, şimdi de bu nasihatını dinliyeyim?"

1311. "Senin sözün aslâ bana hoş gelmez; ben her iki sarayda senden berîyim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1311. "Senin sözün asla bana hoş gelmez; ben her iki sarayda senden uzağım."

"Ey baba, ben Mudill isminin (saptıran isminin) tecelli yeriyim; sen ise Hâdî isminin (doğru yola ileten isminin) tecelli yerisin. Bu iki isim birbirinin zıddıdır; bu sebeple bana senin sözlerin asla hoş gelmez. Ben her iki âlemde, yani dünyada ve ahirette senden ayrıyım; çünkü Mudill isminin doğru yolu başka, Hâdî isminin doğru yolu başkadır, hiçbir yerde birleşmezler."

"Ey baba, ben ism-i Mudill'in mazharıyım; sen ise ism-i Hâdî'nin mazharısın. Bu iki isim birbirinin zıddıdır; binâenaleyh bana senin sözlerin aslâ hoş gelmez. Ben her iki âlemde, ya'nî dünyâda ve âhiretde senden ayrıyım; zîrâ ism-i Mudill'in sırât-ı müstakîmi başka, ism-i Hâdî'nin sırât-ı müstakîmi başkadır, hiçbir mevtınde birleşmezler."

1312. Baba: "Agâh ol, yapma! Nâz günü değildir; muhakkak Hudâ'nın akrabâsı ve ortağı yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1312. Baba: "Uyanık ol, yapma! Nazlanma günü değildir; muhakkak Allah'ın akrabası ve ortağı yoktur."

Nuh (a.s.) oğluna hitaben dedi: "Büyümüş ve evlat babası olmuş olan oğlum, kendine gel, inat etme; bugün ilahi emrin yerine getirilmesi günüdür; benim elimde tasarruf yoktur ki, sana merhamet edeyim ve senin nazını çekeyim. Bugün nazlanma günü değildir; çünkü Yüce Allah'ın akrabası ve ortağı yoktur ki, onların nazını çeksin. Bu sebeple nazlanman boştur."

Nûh (a.s.) oğluna hitâben dedi: "Büyümüş ve evlât babası olmuş olan oğlum, kendine gel, inâd etme; bugün emr-i ilâhînin infâzı günüdür; benim elimde tasarruf yoktur ki, sana merhamet edeyim ve senin nazını çekeyim. Bugün naz günü değildir; zîrâ Hak Teâlâ hazretlerinin akrabâsı ve ortağı yoktur ki, onların nazını çeksin. Binâenaleyh nazlanman boştur."

1313. Şimdiye kadar yaptın; halbuki bu dem naziktir. Bu dergahda kibir ve nâz kimdir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1313. Şimdiye kadar yaptın; halbuki bu an naziktir. Bu dergâhta kibir ve naz kimdir?

Şimdiye kadar bu nazı ve istiğnayı bana karşı çok yaptın; halbuki bu anda senin nazını dinleyecek baban olan ben, ortada yokum, ancak Hakk'ın emri vardır. Bu sebeple bu an nazik bir andır. Hakk'ın azamet dergâhında kibir ve naz kim oluyor ve onların ne hükmü olur?

"Şimdiye kadar bu nâz ve istiğnâyı bana karşı çok yaptın; halbuki bu anda senin nazını dinleyecek baban olan ben, ortada yokum, ancak Hakk'ın emri vardır. Binâenaleyh bu an nâzik bir andır. Hakk'ın dergâh-ı azametinde kibir ve nâz kim oluyor ve onların ne hükmü olur?"

1314. O kıdemden "Lem yelid ve lem yûled" dir. Ne babası, ne evlâdı ve ne amcası vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1314. O, öncesizliğinden dolayı "Doğurmadı ve doğrulmadı"dır. Ne babası, ne evladı ve ne de amcası vardır.

Yani Hak'ın varlığı öncesizdir; onun İhlâs Suresi'nde belirtilen لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ yani "Doğurmadı ve doğrulmadı" vasıfları da öncesizdir. Babadan, evlattan ve amcadan uzaktır; bu sebeple O'na karşı nazlanacak bir durumda yaratılmış hiçbir fert yoktur.

Ya'nî "Vücûd-ı Hak kadîmdir; onun sûre-i İhlâs'da beyân buyurulan لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ (İhlâs, 112/3) ya'nî "Doğmadı ve doğurmadı" vasıfları da kadîmdir. Babadan ve evlâddan ve amcadan münezzehdir; binâenaleyh O'na karşı nazlanacak bir vaziyetde ferd-i âferîde yoktur."

1315. Evladların nazını nerede çekecek; hattâ babalardan nerede dinleyecek?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1315. Evlatların nazını nerede çekecek; hatta babalardan nerede dinleyecek?

"Doğurmamıştır" vasfını taşıdığı için, evlatları yoktur. Bu sebeple evlatların nazını nerede dinleyecektir? "Doğurulmamıştır" vasfını taşıdığı için de, babaların öğütlerini ve vasiyetlerini nerede dinleyecektir?

"Lem yelid" vasfını hâiz olduğu cihetle, evlâdları yoktur. Binâenaleyh evlâdların nazını nerede dinleyecektir; "Ve lem yûled" vasfını hâiz olduğu cihetle de, babaların nasâyihi ve vesâyâsını nerede dinliyecektir?"

1316. Ey ihtiyar, ben doğmuş değilim, az nazlan; ben vâlid değilim, ey delikanlı az naz ile kırıt!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1316. Ey ihtiyar, ben doğmuş değilim, az nazlan; ben baba değilim, ey delikanlı az naz ile kırıt!

Bu şerefli beyti, Pîr Hazretleri, hilafet gereği Hak tarafından, İhlâs Sûresi'ni açıklayarak beyan ederler. Yani "Ey ihtiyar olan kimse, ben Yüce Şanlı, bir kimseden doğmuş değilim ki, benim babam olup da, bana karşı nazlansın ve ben de senin nazını çekeyim; ve ey genç, ben kimseyi doğurmadım ve benim soyumdan bir kimse doğmadı ki, ben baba olayım da, sen de benim karşımda nazlanıp kırıtasın; ve ben de senin bu naz ile kırıtmana karşı tahammül edeyim." "Gürâzîden" birden fazla anlama gelir; burada naz ile salınmak ve kırıtmak anlamındadır.

Bu beyt-i şerîfi cenâb-ı Pîr, bi-hasebi'l-hilâfe Hak tarafından, sûre-i İhlâs'ı tefsîren beyân buyururlar. Ya'nî "Ey ihtiyâr olan kimse, ben Azîmü'ş-Şân, bir kimseden doğmuş değilim ki, benim babam olup da, bana karşı nazlansın ve ben de senin nazını çekeyim; ve ey civân, ben kimseyi doğurmadım ve benim sulbümden bir kimse doğmadı ki, ben baba olayım da, sen de benim karşımda nazlanıp kırıtasın; ve ben de senin bu nâz ile kırıtmana karşı tahammül edeyim." "Gürâzîden" müteaddid ma'nâya gelir; burada nâz ile hırâmân olmak ve kırıtmak ma'nâsınadır.

1317. "Ben koca değilim, ben şehvete mensûb değilim; ey hanım, burada nazı bırak!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1317. "Ben koca değilim, ben şehvete ait değilim; ey hanım, burada nazı bırak!"

Bu da, Hazret-i Pîr'in dilinden Hakk'ın hitabıdır. Yani "Benim eşim yoktur ve ben beşeriyetin sahip olduğu sıfatlardan münezzehim. Ey beşerin dişi cinsi, bana karşı nazı terk et; benim huzurumda erkeklere ve kadınlara lazım olan şey naz değil, ancak niyazdır ve tezellüldür (alçakgönüllülüktür)."

Bu da, lisân-ı hazret-i Pîr'den hitâb-ı Hak'dır. Ya'nî "Benim zevcem yoktur ve ben beşeriyetin muttasıf olduğu sıfatlardan münezzehim. Ey beşerin dişi olan cinsi, bana karşı nâzı terk et; benim huzûrumda erkeklere ve kadınlara lâzım olan şey nâz değil, ancak niyazdır ve tezellüldür."

1318. "Huzû' ve kulluk ve aczin gayri, bu hazretde hiç i'tibâr tutmaz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1318. "Bu makamda huşu, kulluk ve acizlikten başka hiçbir şey itibar görmez."

"Sözün özü, ilâhlık dergâhında muteber olan şey, ancak huşu, kulluk, acizlik, zillet, miskinlik ve niyazdır."

"Velhâsıl dergâh-ı ulûhiyette mu'teber olan şey, ancak huzû' ve kulluk ve acz ve zillet ve meskenet ve niyazdır."

1319. Dedi: "Baba, senelerce bunu söylemişsin; tekrar söylüyorsun. Cehl ile şaşkın mısın?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1319. Dedi: "Baba, senelerce bunu söylemişsin; tekrar söylüyorsun. Cehil ile şaşkın mısın?"

Ken'ân, Nûh (a.s.)'a dedi: "Baba, senelerden beri sen bana bu nasihatleri edip durursun; benim de hiç kulağıma girdiği yoktur. Şimdi tekrar söylüyorsun, cehalet sebebiyle şaşkın mı oldun, bunadın mı?"

Ken'ân, Nûh (a.s.) a dedi: "Baba, senelerden beri sen bana bu nasihatleri edip durursun; benim de hiç kulağıma girdiği yoktur. Şimdi tekrar söylüyorsun, cehil sebebi ile şaşkın mı oldun, bunadın mı?"

1320. "Her bir kimseye bunlardan ne kadar söylemişsin; hatta birçok soğuk cevaplar işittin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1320. "Her bir kimseye bunlardan ne kadar söylemişsin; hatta birçok soğuk cevaplar işittin."

"Bu nasihatları sen başkalarına da söyledin ve birçok soğuk cevaplar aldın; hiçbir kimsenin kulağına girmedi."

"Bu nasihatları sen başkalarına da söyledin ve birçok soğuk cevaplar al- dın; hiçbir kimsenin kulağına girmedi."

1321. "Bu senin soğuk nefesin kulağıma gitmedi; husûsiyle şimdi ki, akıl ve büyük oldum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1321. "Bu senin soğuk nefesin kulağıma gitmedi; özellikle şimdi ki, akıl ve büyük oldum."

1322. Baba dedi: "Eğer sen bir kere baba nasihatini dinlesen, ne ziyan tutar?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1322. Baba dedi: "Eğer sen bir kere babanın nasihatini dinlesen, ne zarar görürsün?"

1323. O böyle latîf nasihat söylerdi; o da böyle def'-i anîf söylerdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1323. O böyle latif nasihat söylerdi; o da böyle şiddetli reddediş söylerdi.

Nuh (a.s.) oğlu Kenan'a nasihatlerini böyle latif sözlerle, yumuşak ve halimane bir şekilde söylerdi; o oğlu Kenan ise, o nasihatleri reddetmek ve def etmek için böyle şiddetli ve sert söylerdi. Çünkü müminler halim, nefis ehli olan kafirler ise kaba olurlar. "Anif" dürüst ve sert anlamındadır. İnsân-ı kâmilin, nefis ehli olan kimselere ettikleri nasihatler dahi böylece halimane olur.

Nûh (a.s.) oğlu Ken'ân'a nasihatlerini böyle latîf kelâmlar ile yumuşak ve halîmâne bir sûretde söylerdi; o oğlu Ken'ân ise, o nasihatleri red ve def' için böyle şiddetli ve sert söylerdi. Zîrâ mü'minler halîm ve ehl-i nefis olan kâfirler galîz olurlar. "Anîf" dürüst ve sert ma'nâsınadır. İnsân-ı kâmilin, ehl-i nefis olan kimselere ettikleri nasihatler dahi böylece halîmâne olur.

1324. Ne babası Ken'ân'ın nasihatinden tok oldu; ne de bir dem o müdbirin kulağına gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1324. Ne babası Ken'ân'ın nasihatinden doydu; ne de bir an o bedbahtın kulağına girdi.

"İdbîr", Fars kaidesine göre "idbar" masdarının imâle edilmiş şeklidir; ve "idbâr" burada mef'ûl (edilgen) anlamında olarak bedbaht ve kovulmuş demektir. Yani "Nuh (a.s.) oğlu Ken'ân'a nasihat etmekten bıkmadığı gibi, saadet kapısından kovulmuş olan Ken'ân'ın kulağına da, bu nasihatlerin bir kelimesi bile girmedi."

"İdbîr" "idbar" masdarının kâide-i Fürs üzere imâle olunmuşudur; ve "idbâr" burada mef'ûl ma'nâsında olarak bedbaht ve kovulmuş demektir. Ya'nî "Nûh (a.s.) oğlu Ken'ân'a nasîhat etmekten bıkmadığı gibi, bâb-ı saâdetden kovulmuş olan Ken'ân'ın kulağına da, bu nasâyihin bir kelimesi bile girmedi."

1325. Bu söylemek esnasında idiler ve şedîd dalga Ken'ân'ın başı üzerine vurdu ve parça parça oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1325. Bu sözleri söyledikleri sırada şiddetli bir dalga Kenan'ın başına çarptı ve onu parçaladı.

1326. Nûh dedi: "Ey Sabur plan padişah; benim eşeğim öldü ve senin seylin yükü götürdü."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1326. Nûh dedi: "Ey Sabur plan padişah; benim eşeğim öldü ve senin seylin yükü götürdü."

"Bürd-bâr" cefa çeken ve yük taşıyan anlamındadır. Burada sabırlı ve yumuşak huylu anlamı kastedilir. "Har mürden ve bâr bürden-i seyl" (eşeğin ölmesi ve selin yükü götürmesi) Fars kinayelerinden olup, acizlik ve çaresizlik anlamındadır. Yani "Nûh (a.s.) bu durumu görünce Allah'a yakarmaya başlayıp şöyle buyurdu: "Ey Sabırlı ve Yumuşak Huylu, celâl sahibi padişah, ben acizlik ve çaresizlik içinde kaldım."

"Bürd-bâr" cefa-keş ve yük çekici ma'nâsınadır. Burada sabûr ve halîm ma'nâsı murâd buyurulur. "Har mürden ve bâr bürden-i seyl" kinâyât-ı Acem'den olup, acz ve ıztırâr ma'nâsınadır. Ya'nî "Nûh (a.s.) bu hâli görünce münâcâta başlayıp buyurdu ki: "Ey Sabûr ve Halîm olan pâdişâh-ı zü'l-celâl, ben acz ve iztırâr içinde kaldım."

1327. "Sen bana, senin ehlin tufandan necât bulur, diye def'alarca va'd ettin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1327. "Sen bana, senin ailen tufandan kurtulur, diye defalarca söz verdin!"

1328. Ben sade-dil, senin ümîdin üzerine gönül koydum; imdi seyl, benden kilimi niçin kaptı?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1328. Ben saf gönüllü, senin ümidine gönül bağladım; şimdi sel, benden kilimi niçin kaptı?

"Ben saf gönüllü, senin vaadinin ümidi üzerine gönül bağlamıştım; ey işleri hikmete dayanan yüce padişah, senin kahrının seli bu vaade aykırı olarak niçin benim oğlumu helak etti?" "Kilim" kelimesi, oğuldan kinayedir. Bu şerefli beyitte Hûd Suresi'nde bulunan şu ayet-i kerimeye işaret buyrulur: وَنَادَى نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ (Hûd, 11/45) Yani "Ve Nuh Rabb'ine seslenip dedi ki: 'Muhakkak benim oğlum benim ailemdendir. Halbuki senin vaadin Hak'tır ve sen hükmedenlerin en hikmetlisisin.'"

"Ben sâde-dil, senin va'dinin ümîdi üzerine gönül bağladım idi; ey ef'âli hikmete müstenid olan pâdişâh-ı zü'l-celâl, senin kahrının seli bu va'd hilâfında niçin benim oğlumu helâk etti?" "Kilîm" lafzı, oğuldan kinâyedir. Bu beyt-i şerîfde sûre-i Hûd'da olan şu âyet-i kerîmeye işâret buyurulur: وَنَادَى نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ (Hûd, 11/45) Ya'nî "Ve Nûh Rabb'ine nidâ edip, dedi ki: "Muhakkak benim oğlum benim ehlimdendir. Halbuki senin va'din Hak'dır ve sen hâkimlerin ahkemisin."

1329. Dedi: "O senin ehlinden ve kavminden olmadı; görmedin mi? Sen beyazsın o mâvi!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1329. Dedi: "O senin ehlinden ve kavminden olmadı; görmedin mi? Sen beyazsın o mâvi!"

Yüce Allah, Nuh (a.s.)'ın sırrına hitaben buyurdu: "O helak olan Kenan, hakikat ve bâtın (iç yüz) açısından senin ehlinden ve kavminden değildir; sen kalp gözüyle onun hakikatine bakıp görmedin mi ki, sen nübüvvet (peygamberlik) ve iman nuru ile beyazsın; o Kenan ise, küfür ve azgınlık karanlığıyla bulanık ve mavidir. Çünkü ehil ve yakınlardan olmak için maddî yakınlık yeterli değildir, dinî yakınlık gereklidir ve hakikatlerin ve bâtınların (iç yüzlerin) uyumu icap eder."

Hak Teâlâ hazretleri Nûh (a.s.)ın sırrına hitâben buyurdu: "O helâk olan Ken'ân hakikat ve bâtın cihetinden senin ehlinden ve kavminden değildir; sen kalb gözüyle onun hakîkatine nazar edip görmedin mi ki, sen nûr-ı nübüvvet ve îmân ile beyazsın; ve o Ken'ân ise, küfür ve tuğyân zulmetiyle bulanık ve mâvidir. zîrâ ehl ve taallukātdan olmak için karâbet-i tıyniyye kâfi değildir, karâbet-i dîniyye lâzımdır ve hakîkatlerin ve bâtınların tevâfuku îcâb eder."

1330. Vaktaki dişine kurt düştü, diş değildir; ey üstâd onu kopar!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1330. Vaktaki dişine kurt düştü, diş değildir; ey üstâd onu kopar!

Dişinin dibine kurt düşüp çürüdüğü zaman, artık o senin ağzında, sana hizmet edebilecek bir diş değildir; onun ilacı, çıkarılmasıdır; ey usta onu kopar; çünkü onun her türlü tedavisi zahmetli ve geçici bir süre içindir.

Dişinin dibine kurt düşüp çürüdüğü vakit, artık o senin ağzında, sana hizmet edebilecek bir diş değildir; onun ilacı, ihracıdır; ey üstâd onu kopar; zîrâ onun her türlü tedâvîsi müz'ic ve müddet-i muvakkate içindir.

1331. Tâ ki bâkî ten ondan zayıf olmasın; gerçi senin, ânın idi, ondan bîzar ol!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1331. Ta ki kalan beden ondan zayıf olmasın; gerçi senin, onun idi, ondan bık!

O çürüyen diş her ne kadar senin anın ve güzelliğin ise de, kalan dişlerin ve onun çürüklüğünden oluşan mikroplar yüzünden miden ve diğer organların zayıf olmaması için, o dişten bık!

O çürüyen diş her ne kadar senin ânın ve letâfetin ise de, bâkî dişlerin ve onun çürüklüğünden hâsıl olan mikroplar yüzünden mi'den ve sâir a'zân zayıf olmamak için, o dişten bîzâr ol!

1332. Dedi: "Senin zâtının gayrinden bîzârım; senin matın olan o kimse gayr olmaz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1332. Dedi: "Senin zâtının dışındakinden bıkmış durumdayım; seninle bir olan o kimse, senden ayrı olmaz."

Nuh (a.s.) dedi: "Senin zâtının dışı olan oluş mertebelerinden ve geçici suretlerden bıkmış durumdayım; ancak bu oluş suretleri içinde senin zâtî tecellinin (Allah'ın özünün görünümü) yok oluşu ve nefsânî sıfatları senin sıfatının mağlûbu olan kimse, senin dışın olmaz. Nasıl ki ateşte kızan ve kıpkırmızı olan demir, o hâli içinde ateşin dışı değildir."

Nûh (a.s.) dedi: "Senin zâtının gayri olan merâtib-i kevniyyeden ve suver-i ârızıyyeden bîzârım; ancak bu suver-i kevniyye içinde senin tecellî-i zâtînin mahvı ve sıfât-ı nefsâniyyesi senin sıfatının mağlûbu olan kimse, senin gayrin olmaz. Nitekim ateşte kızan ve kıpkırmızı olan demir, o hâli içinde ateşin gayri değildir."

1333. "Sen bilirsin ki, ben seninle nasılım? Yağmurun çemen ile olmasından yirmi kadar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1333. "Sen bilirsin ki, ben seninle nasılım? Yağmurun çimen ile olmasından yirmi kadar."

Benim, senin ile tarife sığmayan bir birliğim ve bağlantım vardır ki, o bağlantı, yağmurun çimen ile olan birliğinin ve bağlantısının yirmi katıdır. Bu birliğin ve bağlantının niteliğini ancak sen bilirsin.

"Benim, senin ile ta'rîfe sığmayan bir ittihâd ve ittisâlim vardır ki, o ittisâl, yağmurun çemen ile olan ittihâd ve ittisâlinin yirmi mislidir. Bu ittihâd ve ittisâlin keyfiyyetini ancak sen bilirsin."

1334. "Senden diri, senden şad olan bir muhtaç, vâsıtasız ve bir hâilsiz gıda alıcıdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1334. "Senden diri, senden şen olan bir muhtaç, aracısız ve bir engel olmaksızın gıda alıcıdır."

"Böyle bir birlik ve bağlantı içinde bulunan bir muhtaç, senden diri ve senden şen olarak, bu oluş âleminde görünür bir aracı olmaksızın ve seninle onun arasına görünür bir yiyecek engel olmaksızın gıdasını alıcıdır." Bu şerefli beyitte "Ben Rabb'imin katında gecelerim, beni yedirir ve içirir" hadis-i şerifine işaret buyurulur. Nasıl ki Pîr efendimiz bu husustaki yüce hallerini bir gazellerinde şu şerefli beyitte beyan buyururlar: کسی که شب بخرابات قاب قوسین است درون دیده پر نور او خمار لقاست ابیت عند ربی نام آن خراباتست نشان يطعم يسقینی از پیمبر ماست "O kimse ki, tabiat âleminin gecesinde "kābe kavseyn" (iki yay boyu kadar) meyhanesindedir; onun içi nur dolu olan gözü gerçek maşukun cemalini müşahadeden mahmurdur. O meyhanenin adı "Ebitü inde Rabbî"dir. "Yut'imu ve yüskînî"nin anlamına Peygamberimiz'den nişan (işaret) sadır olmuştur."

"Böyle bir ittihad ve ittisâl içinde bulunan bir muhtâç, senden diri ve senden şad olarak, bu âlem-i kevnde sûrî vâsıta olmaksızın ve seninle onun arasına sûrî taâm hâil olmaksızın gıdâsını alıcıdır." Bu beyt-i şerîfde ابيت عند ربی یطعمنی و یسقینی ya'ni "Ben Rabb'imin indinde gecelerim, beni it'âm ve iskā eder" hadîs-i şerifine işâret buyurulur. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz bu husustaki hâl-i âlîlerini bir gazellerinde şu beyt-i şerîfde beyân buyururlar: کسی که شب بخرابات قاب قوسین است درون دیده پر نور او خمار لقاست ابیت عند ربی نام آن خراباتست نشان يطعم يسقینی از پیمبر ماست "O kimse ki, tabiat âleminin gecesinde "kābe kavseyn" meyhanesindedir; onun içi nûr dolu olan gözü ma'şûk-ı hakîkînin müşâhede-i cemâlinden mahmûrdur. O meyhanenin adı "Ebitü inde Rabbî"dir "Yut'imu ve yüskînî" nin ma'nâsına Peygamberimiz'den nişân sâdır olmuştur."

1335. "Ey kemâl, muttasıl değil, munfasıl da değil; belki bî-çûn ve bî-çigûne ve bî-i'tilaldir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1335. "Ey kemâl, bitişik değil, ayrı da değil; aksine nasılsız ve niceliksiz ve sebepsizdir."

"Nasılsız" zâtından soru sorulup araştırılması mümkün ve caiz olmayan; ve "niceliksiz" zâtının ne tür bir şey olduğunu anlamak mümkün olmayan demektir. "İ'tilâl" sebep ve illet kabul etmek demektir. "Ey kemâl" ifadesi Hakk'a aittir; çünkü Hakk'ın kemalleri, yok olan arızî kemaller değildir; aksine kemâl O'nun sıfatıdır ve sıfat mevsûftan asla ayrılmaz. Bu sebeple Hak, kemâlin kendisidir.

Bu şerefli beyit, 1332 numaralı beytin ikinci mısraı olan "غير نبود آنکه او شد مات تو" sözünün teyididir; çünkü bitişiklik ve ayrılık iki şeyin varlığıyla kaimdir; bu sebeple bitişik ve ayrı olmamak, ayniyetin ve gayriyetin reddini gerektirir ve bütün varlık mertebelerinde Hakk'ın zâtî yayılışı nasılsız ve niceliksizdir; ve bir illet ve sebep araya girmeksizin meydana gelmiştir. Ancak insân-ı kâmil dışındakilerde, her bir mertebenin gerektirdiği sıfatlar, Hakk'ın yüce sıfatlarının perdesi olmuştur. Örneğin noksan insanda cismanî ve nefsanî sıfatların hükümleri perdedir; onlardan kurtulup saf olmadıkça, ilâhî sıfatlar ortaya çıkmaz.

"Bî-çûn” zâtından suâl olunup aranmak mümkin ve câiz olmayan; ve "Bî-çigûne" zâtının ne türlü bir şey olduğunu anlamak mümkin olmayan. "I'tilâl" sebeb ve illet kabûl etmek demektir. "Ey kemâl" ta'bîri Hakk'a râci'dir; zîrâ Hakk'ın kemâlâtı, zâil olan kemâlât-ı araziyye değildir; belki kemâl O'nun sıfatıdır ve sıfat mevsûfdan asla münfek değildir. Binâenaleyh Hak, ayn-i kemâldir.

Bu beyt-i şerîf 1332 numaralı beytin ikinci mısrâ'ı olan غیر نبود آنکه او شد مات تو kelâmının te'yîdidir; zîrâ ittisâl ve infisâl iki şeyin vücûduyla kâimdir; binâenaleyh muttasıl ve munfasıl olmamak ayniyyeti ve gayriyyetin nefyini îcâb eder ve bilcümle merâtib-i vücûdda Hakk'ın sereyân-ı zâtîsi bî-çûn ve bî-çigûnedir; ve bir illet ve sebeb araya girmeksizin vâki' olmuştur. Ancak insân-ı kâmilin gayrinde, her bir mertebenin îcâbı olan sıfât, sıfât-ı celîle-i Hakk'ın hicâbı ve perdesi olmuştur. Meselâ insân-ı nâkısda sıfât-ı cismâniyye ve nefsâniyyenin ahkâmı hicâbdır; onlardan kurtulup sâf olmadıkça, sıfât-ı ilâhiyye zâhir olmaz.

1336. "Biz balıklarız ve sen hayat deryasısın; ey sıfatları iyi olan, senin lutfundan diriyiz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1336. "Biz balıklarız ve sen hayat deryasısın; ey sıfatları iyi olan, senin lutfundan diriyiz."

Biz senin isimlerinin ve sıfatlarının tecelli yerleri olup, senin hakiki varlığının içinde bu izafî varlıklar ile balıklar gibi yüzeriz; ve sen hayat deryasısın. Bizim bu izafî varlıklarımız, senin Hayat sıfatından hayat bulur. Ey sıfatları güzel olan şanı yüce Zât, biz ancak sıfat tecellilerinin lutfundan diriyiz.

"Biz senin esmâ ve sıfatının mezâhiri olup, senin vücûd-ı hakîkînin içinde bu izâfi vücûdlar ile balıklar gibi yüzeriz; ve sen hayat deryâsısın. Bizim bu izâfi vücûdlarımız, senin sıfat-ı Hayat'ından hayât bulur. Ey sıfatları güzel olan Zât-ı azîmü'ş-şân, biz ancak tecelliyât-ı sıfatiyyenin lutfundan diriyiz."

1337. "Sen bir fikrin içine sığmazsın; bir illet gibi bir ma'lûle karîn değilsin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1337. "Sen bir fikrin içine sığmazsın; bir illet gibi bir ma'lûle yakın değilsin."

Senin zâtının, varlığının mertebelere yayılma niteliği, düşünce ile anlaşılabilecek bir şey değildir. Senin zâtını bu mertebelerin oluşumuna bir sebep ve illet (neden) olarak kabul etsek, bu oluşsal mertebeler ma'lûl (sonuç) olmak gerekir. Halbuki illet ile ma'lûl, varlıkta ayrı ayrı birer bağımsızlığa sahiptirler; bu sebeple bu oluşsal şeylerin varlığında bağımsızlık yoktur ki, sen onların illeti olup, onlar da ma'lûl olsunlar. Böyle olunca, sen bir illet gibi ma'lûle yakın değilsin.

"Senin zâtının, vücûdunun merâtibine olan sereyânı keyfiyyeti, tefekkür ile anlaşılır şey değildir. Senin zâtını bu merâtibin tekevvününe bir sebeb ve illet farz etsek, bu merâtib-i kevniyye ma'lûl olmak lâzım gelir. Halbuki illet ile ma'lûl vücûdda ayrı ayrı birer istiklâl sahibidirler; binâenaleyh bu eşyâ-yı kevniyye'nin vücûdunda istiklâl yoktur ki, sen onların illeti olup, onlar da ma'lûl olsunlar. Böyle olunca, sen bir illet gibi ma'lûle karîn değilsin."

1338. Bu tufandan evvel ve bundan sonra Sen bana mâcerâda muhâtab olmuşsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1338. Bu tufandan önce ve sonra Sen bana macerada muhatap olmuşsun.

Nuh (a.s.) münacatında buyurur ki: "Ey Rabbim, bu tufandan önce ve sonra, bu izafî varlık âleminde cereyan eden esmaya ve sıfatlara ait tecellilerinde, bana muhatap olan ancak sensin. Ben hitabımı sana ettim ve senden dinledim."

Nûh (a.s.) münâcâtında buyurur ki: "Yâ Rab, bu tûfandan evvel ve sonra, bu vücûd-ı izâfî âleminde cârî olan tecelliyât-ı esmâiyyen ve sıfâtiyyende, bana muhâtab olan ancak sensin. Ben hitâbımı sana ettim ve senden dinledim."

1339. Ey yeni söz ve eski ân bahş edici; sözü onlara değil, sana söyledim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1339. Ey yeni söz ve eski an bağışlayıcı; sözü onlara değil, sana söyledim.

İzafî varlık âlemi, Hakk'ın isim ve sıfat tecellilerinin (ortaya çıkışlarının) aynasıdır. Kelâm (söz), Hakk'ın bir sıfatı olduğundan kadîm (ezelî) ve eskidir; fakat insan fertleri sürekli yeni bir yaratılışla yenilendiğinden, onlardan ortaya çıkan sözler yenidir. Buna göre "yeni sözden" kastedilen bunlardır ve "eski an" ifadesinden kastedilen, Hakk'ın Kelâm sıfatıdır. Yani "Ey Rabbim, benim sözüm, sabun köpüğü mesabesinde olan cismanî varlıklarla değil, seninledir." Bu hâl, insân-ı kâmilde, ittihad makamının (birlik makamının) gereğidir.

Vücûd-ı izâfî âlemi, Hakk'ın tecelliyât-ı esmâiyye ve sıfâtiyyesinin meclâsıdır. Kelâm, sıfat-ı Hak olduğundan kadîmdir ve eskidir; fakat efrâd-ı benî beşer halk-ı cedîd ile dâimâ teceddüd ettiğinden, onlardan zâhir olan kelâmlar yenidir. Binâenaleyh "yeni sözden" murâd bunlardır ve "eski ân" ta'bîrinden murâd, Hakk'ın sıfat-ı Kelâm'ıdır. Ya'nî "Yâ Rab, benim kelâmım, sabun köpüğü mesâbesinde olan cismânîler ile değil, seninledir." Bu hâl insân-ı kâmilde, makām-ı ittihâdın îcâbıdır.

1340. Değil mi ki âşık gece gündüz gâh atlâle ve gâh dimene söz söyler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1340. Âşık gece gündüz bazen harabelere, bazen de mezbelelere söz söylemez mi?

"Atlâl" ev nişaneleri, bina harabeleri ve bedenler anlamındadır. Müntehabü'l-Lügāt'a göre "Dimen", "dimene" kelimesinin çoğuludur. "Dimene" ise ev kalıntıları ve mezbele anlamındadır. Hadis-i şerifte "Mezbelede biten yeşillikten sakının!" buyurulmuştur. Buradaki maksat, görünüşte güzel, ahlaken ve batınen ise kötü olan kadınlardır. Yani, "Görünüşe aldanan âşıklar, sözlerinde ve şiirlerinde bazen harabelere, bazen de ahlaken ve batınen kötü olan kadınlara hitap ederler." Nitekim bunu, bu gibi kişilerin şiirlerinde görmüyor muyuz?

"Atlâl" ev nişâneleri ve binâ harâbeleri ve bedenler ma'nâsınadır. Müntehabü'l-Lügāt "Dimen" "dimene"nin cem'idir. "Dimene" âsâr-ı hâne ye mezbele ma'nâsınadır. Ve hadîs-i şerîfde اياكم و خضراء الد من ya'ni "Mezbelede biten yeşillikten sakının!" buyurulmuştur. Murâd zâhiren hasnâ ve ahlâken ve bâtınen habîs olan kadınlardır. Ya'nî, "Sûret âşıkları sözlerinde ve şiirlerinde gâh harâbelere ve gâh ahlâken ve bâtınen habîs olan kadınlara hitâb ederler." Nitekim bunu, bu gibi kimselerin şürlerinde görmüyor muyuz?

1341. Zâhiren yüzünü allâle çevirmiş, o bu medhi kime etmiş kime?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1341. Görünüşte yüzünü binalara çevirmiş, o bu övgüyü kime etmiş, kime?

"O âşık sözünü söylerken görünüşte yüzünü binalara veya bedenlere çevirir. O bu övgüsünü kime karşı yapıyor ve kimi övüyor?" Örneğin bir harabeye hitap edip diyor ki: "Ey latif olan köy! Senin görkemli binaların ve muhteşem evlerin nerededir?" Bu hitap ve övgü görünüşte köye yöneliktir; fakat içyüzünde onu ayakta tutan sakinlerinedir.

"O âşık sözünü söylerken zâhirde yüzünü binalara veya bedenlere çevirir. O bu medhiyesini kime karşı yapıyor ve kimi medh ediyor?" Meselâ bir harâbeye hitâb edip diyor ki: "Ey latif olan karye! Senin mutantan binaların ve muhteşem hânelerin nerededir?" Bu hitâb ve medh zâhirde karyeyedir; fakat bâtında onu ikâme eden sekenesinedir.

1342. "Şükür, şimdi tufânı havale ettin; atlâl vasıtasını kaldırdın."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1342. "Şükür, şimdi tufanı havale ettin; izler ve bedenler vasıtasını kaldırdın."

Ben de âşıkların yaptığı gibi izlere ve bedenlere hitaben söz söylüyordum ve maksadım sen idin. Sözüm görünürde onlarda ve içimde seninle idi. Şükür ki, şimdi tufanı havale ettin; bu izler ve bedenler vasıtasını ortadan kaldırdın.

"Ben de âşıkların yaptığı gibi âsâra ve ebdâna hitâben söz söylüyor idim ve maksûdum sen idin. Sözüm zâhirde onlarda ve bâtında seninle idi. Şükür ki, şimdi tûfânı havâle ettin; bu âsâr ve ebdân vâsıtasını ortadan kaldırdın."

1343. "Zîra ki fenâ ve leîm atlâl idiler; ne bir nida, ne bir sadâ vurdular."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1343. "Çünkü onlar fani ve alçak kalıntılardı; ne bir nida, ne bir seda yükselttiler."

Nuh (a.s.) ümmetinin fertlerinin şahsiyetlerine işaretle şöyle buyurdu: "Ey Rabbim, benim ümmetimin fertlerinin şahsiyetleri alçak ve kötüydü. Şükürler olsun ki, sen onları tufan kahrınla ortadan kaldırdın. Onlar o derece kötüydü ki, kendilerinden sana layık bir nida ve seda ortaya çıkmadı."

Nûh (a.s.) efrâd-ı ümmetinin şahsiyetlerine işaretle buyurdu ki: "Yâ Rab benim ümmetimin efrâdının şahsiyetleri alçak ve fenâ idi. Şükür olsun ki, sen onları tûfân kahrınla ortadan kaldırdın. Onlar o derece fenâ idi ki, kendilerinden sana lâyık bir nidâ ve sadâ zuhûr etmedi."

1344. "Ben hitabda öyle atlâl isterim ki, sadadan dağ gibi geri cevab söylesin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1344. "Ben hitapta öyle atılganlar isterim ki, sesten dağ gibi geri cevap versin."

"Benim hitabım gerçekleştiği zaman, öyle bedenler ve şahsiyetler isterim ki, benim hitap sesimi işittikleri vakit, dağın çıkardığı yankı gibi, o işittiklerini bana karşı tekrar etsinler." Yani ben tevhidden bahsettiğim vakit, bu tevhid kelimesini tekrar etsinler ve "Allah" dediğim vakit, bu yüce isim, onlardan bana yansısın.

"Ben hitâbım vâki' olduğu vakit, o bedenler ve şahsiyetler isterim ki, benim sadâ-yı hitâbımı işittikleri vakit, dağın çıkardığı aks-i sadâ gibi, o işittiklerini bana karşı tekrâr etsinler." Ya'nî ben tevhîdden bahs ettiğim vakit, bu kelime-i tevhîdi tekrar etsinler ve "Allah" dediğim vakit, bu ism-i Celâl, onlardan bana mün'akis olsun.

1345. "Tâ ki ben senin adını iki kat işiteyim; ben senin cana rahat verici olan adına aşıkım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1345. "Ta ki ben senin adını iki kat işiteyim; ben senin cana rahat verici olan adına aşığım."

Yani "Bir ben Allah diyeyim, bir de onlar desinler ve bu şekilde senin şerefli adını iki kat olarak işiteyim."

Ya'nî "Bir ben Allah diyeyim, bir de onlar desinler ve bu sûretle senin ism-i şerîfini iki kat olarak işiteyim."

1346. "Her nebî ondan dolayı dağı dost tutar, ta ki senin adını iki kat işite."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1346. "Her peygamber ondan dolayı dağı dost tutar, ta ki senin adını iki kat işite."

"Dağ"dan kasıt, insanî taayyünler (belirginleşmeler) ve teşahhuslardır (kişiliklerdir). Yani "Her bir peygamber, senin şerefli ismini, onlara da yansıma suretiyle tekrar ettirip iki kat işitmek için, insanî taayyünleri ve teşahhusları dost tutar ve onları kendine arkadaş edinir." Yahut "dağ"dan kasıt insanların kalpleridir.

"Dağ"dan murâd, taayyünât ve teşahhusât-ı beşeriyyedir. Ya'nî "Her bir peygamber, senin ism-i şerîfini, onlara da aks sûretiyle tekrâr ettirip iki kat işitmek için, taayyünât ve teşahhusât-ı beşeriyyeyi dost tutar ve onları kendine musahib ittihâz eder." Yahud "dağ"dan murâd kulûb-ı beşerdir.

1347. Taşlık misali olan o alçak dağ, menzil-gâh olmakta bize değil, fârelere lâyıktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1347. Taşlık gibi olan o alçak dağ, bize değil, farelere konaklama yeri olmaya layıktır.

"Münâh", yolcuların inip konaklayacağı menzil demektir. "Alçak dağ"dan kasıt, katı kalptir. Nitekim Bakara suresinde şöyle buyurulur: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً (Bakara, 2/74) yani "Bundan sonra sizin kalpleriniz katılaştı. O kalpler taş gibidir, yahut katılıkta taştan daha şiddetlidir." "Fare"den kasıt, şeytandır. Yani "Taşlık gibi o alçak kalp, peygamberlerin ve evliyanın feyiz menzili olmaya layık değildir; aksine şeytanların vesveselerine layıktır."

"Münâh" yolcuların nüzûl edip oturacağı menzil demektir. "Alçak dağ"dan murâd kalb-i kāsîdir. Nitekim sûre-i Bakara'da ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً (Bakara, 2/74) ya'nî "Bundan sonra sizin kalbleriniz kāsî oldu. O kalbler taş gibidir, yâhud kasvetde taştan daha şedîddir" buyurulur. "Fâre"den murâd, şeytandır. Ya'nî "Taşlık misali o alçak kalb, enbiyâ ve evliyânın menzil-i feyzi olmağa lâyık değildir; belki şeytanların vesveselerine lâyıktır."

1348. Ben söyliyeyim de o benim yârim olmasın; benim sözümün nefesi sadâsız kalmasın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1348. Ben söyleyeyim de o benim yârim olmasın; benim sözümün nefesi yankısız kalmasın.

"Ben Allah diyeyim ve tevhidden (Allah'ın birliğinden) bahsedeyim; o bana katılmasın; benim sözümün nefesi, yankısız kalsın ha! Ben bu duruma dayanamam!"

"Ben Allah diyeyim ve tevhîdden bahs edeyim; o bana muvâfakat etmesin; benim sözümün nefesi, aks-i sadâsız kalsın hâ! Ben bu hâle tahammül edemem!"

1349. O iyidir ki, zemîn ile bir düzüye edesin; hemdem değildir, onu kadem ile yâr edesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1349. O iyidir ki, yeri bir düzeye getiresin; dost değildir, onu ayakla dost edinesin.

"Böyle benim tevhid sesimi yansıtmayan beşerî taayyünlerin (belirginleşmelerin) toprakla bir olması daha iyidir. Mademki senin peygamberlerine ve evliyana dost ve arkadaş değildir, onların cismanî suretlerini ayaklar altında süründüresin." Bu şerefli beyit, Nûh suresinde geçen وَقَالَ نُوحٍ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا (Nûh, 71/26) yani "Nûh dedi: "Ey Rabbim, yeryüzünde dönüp dolaşan kâfirlerden birini bırakma!" ayet-i kerimesine işaret eder.

"Böyle benim sadâ-yı tevhîdimi aks ettirmeyen taayyünât-ı beşeriyyenin hâk ile yeksân olması evlâdır. Mâdemki senin enbiyâna ve evliyâna hemdem ve musâhib değildir, onların sûret-i cismâniyelerini ayaklar altında süründüresin." Bu beyt-i şerîf sûre-i Nûh'da olan وَقَالَ نُوحٍ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا (Nûh, 71/26) ya'nî "Nûh dedi: "Yâ Rab, yeryüzünde dönüp dolaşan kâfirlerden birini bırakma!" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur.

1350. Dedi: "Ey Nûh, eğer istersen, senden dolayı hepsini cem' edeyim ve topraktan yukarı getireyim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1350. Dedi: "Ey Nûh, eğer istersen, senden dolayı hepsini toplayayım ve topraktan yukarı getireyim."

Yüce Allah, Nûh (a.s.)ın sırrına hitaben buyurdu ki: "Ey Nûh, eğer istersen senin için tufanın boğduğu insan fertlerinin hepsini toplayayım ve topraktan yukarı getirip, yeniden hayat vereyim."

Cenâb-ı Hak, Nûh (a.s.)ın sırrına hitâben buyurdu ki: "Ey Nûh, eğer istersen senin için tûfânın gark ettiği efrâd-ı beşerin hepsini cem' edeyim ve topraktan yukarı getirip, yeniden hayat vereyim."

1351. Bir Ken'ân için senin gönlünü kırmayayım; fakat ahvâlden âgâh edeyim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1351. Bir Kenan için senin gönlünü kırmayayım; fakat hâllerden haberdar edeyim.

1352. Dedi: "Hayır, hayır râzıyım ki eğer sana lâzımsa, beni gark edesin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1352. Dedi: "Hayır, hayır, razıyım ki eğer sana lazımsa, beni boğasın."

1353. "Beni her zaman gark et, ben hoşum; senin hükmün candır, can gibi çekerim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1353. "Beni her zaman gark et, ben hoşum; senin hükmün candır, can gibi çekerim."

1354. "Kimseye bakmam ve eğer bakarsam dahi, o bahane olur ve sen manzarımsın,"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1354. "Kimseye bakmam ve eğer bakarsam dahi, o bahane olur ve sen manzarımsın,"

Ben, varlıkları mecazî ve izafî olan bu şekillere ve bu beşerî belirlemelere (insanî tecellilere) önem vermem; eğer önem verirsem de, onların varlıkları bahane ve sebep olur. Yani seni anmaya ve senin zâtına geçişe vesile olur; ve ben onlardan seni seyrederim. Çünkü onlar senin isimlerinin hükümlerinin göründüğü birer aynadır; bu sebeple ben onları görünce, senin isimlerini idrak eder ve bu isimlerden onların müsemmâsı (adlandırılanı) olan şerefli zâtına intikal ederim.

"Ben vücûdları mecâzî ve izâfî olan bu sûretler ve bu taayyünât-ı beşeriyyeye iltifat etmem; eğer iltifât edersem de, onların vücûdları bahâne ve sebeb olur. Ya'nî seni anmağa ve senin zâtına intikāle vesile olur; ve ben onlardan seni temâşâ ederim." Zîrâ onlar senin isimlerinin ahkâmı zâhir olan birer âyînedir; binâenaleyh ben onları görünce, senin isimlerini idrâk eder ve bu isimlerden onların müsemmâsı olan zât-ı şerîfine intikal ederim.

1355. "Şükür ve sabır içinde senin sun'unun âşıkıyım; mecûsî gibi ne vakit masnu'un âşıkı olurum?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1355. "Şükür ve sabır içinde senin sanatının âşığıyım; mecûsî gibi ne zaman yaratılmışın âşığı olurum?"

"Gebr", ateşe tapan mecûsî anlamına gelir, kâfir anlamı kastedilir. "Ey Rabbim, ben bu şekil âlemine baktığım zaman, senin ince ve latîf ve hikmetli sanatlarını ve mükemmelliklerini görüp, senin bu sanatına âşık olurum. Yoksa kâfirler gibi Yaratıcı'dan gafil olup, bu topraktan yapılmış ve yaratılmış kalıpların âşığı olmam; ve kalbî sevgimi o kalıplara tahsis etmem."

"Gebr" âteş-perest olan mecûsî ma'nâsınadır, kâfir ma'nâsı murâd buyurulur. "Yâ Rab, ben bu sûret âlemine baktığım vakit, senin ince ve latîf ve hakîmâne olan san'atlarını ve kemâlâtını görüp, senin bu san'atına âşık olurum. Yoksa kâfirler gibi Sâni'den gâfil olup, bu topraktan ma'mûl ve masnû' olan kalıbların âşıkı olmam; ve muhabbet-i kalbiyyemi o kalıblara tahsîs etmem."

1356. Sun'-ı Huda'nın âşıkı ferli olur; O'nun masnu'unun âşıkı kâfir olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1356. Allah'ın sanatına âşık olanın gözü keskin olur; O'nun sanat eserine âşık olan kâfir olur.

Bu yüce beytin manevi zevki bir örnekle açıklanır: Örneğin, mahir bir ressam hem güzel hem de çirkin suretler çizer. Gayet güzel bir kız resmi ile, gayet çirkin ve pejmürde kıyafetli bir dilenci resmi yapar. Bunların her ikisinde ressamın sanatındaki mahareti ve kemali ortaya çıkar. Bir kimse bu iki resimden yalnız güzeline bakıp, çirkin levhadan yüz çevirse, ressamın maharetinden ve kemalinden yüz çevirmiş olur; ve bu bakışıyla ressamın sanatına değil o güzel kız levhasının suretine muhabbet etmiş bulunur. Şimdi ilahi sanat eserleri de bu örneğe uygundur. Bu suret âleminde Hakk'ın güzel ve çirkin sanat eserleri vardır; fakat hepsi Hakk'ın sanatıdır ve kemalidir. Yalnız güzel sanat eserlerine bakanlar, Hakk'ın sanatının âşığı değil, o sanat eserinin ve yaratılanın âşığıdır; ve onlar Hakk'ın sanatının kâfiri ve örtücüsüdürler; fakat sanatın âşığı olanların bakışları keskin ve parlak olur. Nasıl ki Nuh (a.s.) 1343 ve 1352 numaralı yüce beyitte ilahi sanat olan tufan ile kavmini ve oğlunu helaktan razı olmuş ve onu hoş görmüştür. Bu ince bahis, ilerideki yüce beyitlerle açıklanır.

توفیق میان این حدیث که الرضا بالكفر کفر و در حدیث دیگر من لم يرض بقضائي فليطلب ربا سوائی "Küfre razı olmak küfürdür" manasındaki hadis-i şerif ile, "Her kim benim kazâma razı olmazsa, benden başka bir Rab arasın!" manasındaki hadis-i kudsi arasının uzlaştırılması beyanındadır.

Bu beyt-i şerîfin zevk-ı ma'nâsı bir misâl ile tavazzuh eder: Meselâ bir mâhir ressâm hem güzel ve hem de çirkin sûretler tersîm eder. Gâyet güzel bir kız resmi ile, gâyet çirkin ve pejmürde kıyâfetli bir dilenci resmini yapar. Bunların her ikisinde ressamın san'atındaki mahâreti ve kemâli zâhir olur. Bir kimse bu iki resimden yalnız güzeline bakıp, çirkin levhadan yüz çevirse, ressamın mahâretinden ve kemâlinden i'râz etmiş olur; ve bu nazarıyla ressamın san'atına değil o güzel kız levhasının sûretine muhabbet etmiş bulunur. İmdi masnûât-ı ilâhiyye dahi bu misâle mutâbıktır. Bu âlem-i sûretde Hakk'ın güzel ve çirkin masnûâtı vardır; fakat hepsi Hakk'ın sun'udur ve kemâlidir. Yalnız güzel masnûâta bakanlar, sun'-ı Hakk'ın âşıkı değil, o masnû'un ve mahlûkun âşıkıdır; ve onlar sun'-ı Hakk'ın kâfiri ve sâtiridirler; fakat sun'un âşıkı olanların nazarları ferli ve revnaklı olur. Nitekim Nûh (a.s.) 1343 ve 1352 numaralı beyt-i şerîfde sun'-ı ilâhî olan tûfân ile kavmini ve oğlunu helâkden râzı olmuş ve onu hoş görmüştür. Bu bahs-i dakīk, âtîdeki ebyât-ı şerîfe ile îzâh buyurulur.

توفیق میان این حدیث که الرضا بالكفر کفر و در حدیث دیگر من لم يرض بقضائي فليطلب ربا سوائی "Küfre râzı olmak küfürdür" ma'nâsındaki hadîs-i şerîf ile, "Her kim benim kazâma râzı olmazsa, benden başka bir Rab arasın!" ma'nâsındaki hadîs-i kudsî arasının tevfikı beyânındadır.

1357. Dün sâil bana bir suâl sordu; çünkü o mâcerâya âşık idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1357. Dün bir soru soran kişi bana bir soru sordu; çünkü o maceraya düşkündü.

Dün, maceraya yani iddialaşmaya ve çekişmeye düşkün olan bir soru soran kişi bana bir soru sordu.

Dünkü gün, mâcerâya ya'nî bahis ve cidâle âşık olan bir sâil bana bir suâl sordu.

1358. Dedi ki: "Küfre rıza küfürdür" nüktesini, bunu Peygamber buyurdu, onun kelâmı mühürdür."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1358. Dedi ki: "Küfre rıza küfürdür" nüktesini, bunu Peygamber buyurdu, onun kelâmı mühürdür."

O soran kişi dedi ki: "Küfre rıza küfürdür" inceliğini Peygamber (a.s.v.) efendimiz buyurdu; o şanlı peygamberin şerefli sözü bizim için mühür ve kesin delildir."

O sâil dedi ki: "Küfre rızâ küfürdür" nüktesini Peygamber (a.s.v.) efendimiz buyurdu; o resûl-i zîşânın kelâm-ı şerîfi bizim için mühür ve hüccettir."

1359. Yine o buyurdu ki: "Her müslüman için, her kazaya rıza lazımdır, rıza!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1359. Yine o buyurdu ki: "Her Müslüman için, her kazâya rıza gereklidir, rıza!"

1360. "Küfür ve nifâk Hakk'ın kazası değil midir; zîrâ buna râzı olursam, şikak olur?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1360. "Küfür ve nifak, Hakk'ın kazası değil midir; çünkü buna razı olursam, ayrılık olur?"

1361. "Ve eğer râzı olmazsam, o dahi ziyandır; binaenaleyh arada çarem ne olur?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1361. "Ve eğer razı olmazsam, o da ziyandır; bu sebeple arada çarem ne olur?"

Bu iki hadis hakkında sorulan soru şudur: "Kelâm akidelerine göre, kulların bütün fiilleri, Hakk'ın dilemesi ve kazâsıdır; bu sebeple küfür de O'nun kazâsı olur. Halbuki hadis-i kutsînin anlamına göre, kazâya rıza göstermek vâciptir. Hadis-i nebevîye göre de küfre rıza göstermek küfürdür; bu iki hal arasında kulun çaresi nedir? Eğer Hakk'ın kazâsı olan küfür ve nifaka razı olursa, kâfir olur; ve eğer razı olmazsa, vâcibi terk etmiş olur." Mevlânâ (r.a.) efendimiz bu soruya cevaben buyururlar ki:

Bu iki hadîs hakkında vârid olan suâl budur ki: "Akāid-i kelâmiyye mûcibince, cemî'-i ef'âl-i ibâd, Hakk'ın meşiyyet ve kazâsıdır; binâenaleyh küfür dahi O'nun kazâsı olur. Halbuki hadîs-i kudsînin mazmûnuna göre, kazâya rızâ vâcibdir. Hadîs-i nebevîye göre dahi küfre rızâ küfürdür; bu iki hâl arasında kulun çâresi nedir? Eğer Hakk'ın kazâsı olan küfür ve nifâka râzı olursa, kâfir olur; ve eğer râzı olmazsa, vâcibi terk etmiş olur." Cenâb-ı Mevlânâ (r.a.) efendimiz bu suâle cevâben buyururlar ki:

1362. Ona dedim: "Bu küfr-i makzîdir; kazâ değildir. Bu küfür, doğru âsâr-ı kazâdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1362. Ona dedim: "Bu, hükmedilmiş küfürdür; kazâ değildir. Bu küfür, kazânın doğru tesiridir."

"Küfre rızâ küfürdür" hadîs-i şerîfindeki küfür, ism-i mef'ûl (edilgen isim) yapısıyla "makzî"dir (hükmedilmiş olan) ve kazânın tesiridir; yoksa kazânın kendisi değildir. Çünkü kazâ başka, "makzî" başka bir şeydir. Şeyh-i Ekber Muhyiddîn Arabî (k.s.) Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Üzeyrî'de şöyle buyurur: "Kazâ, Allah'ın eşyada hükmüdür ve Allah'ın eşyada hükmü, Allah'ın eşyaya ve eşyada olan ilminin sınırı üzerinedir. Ve Allah'ın eşyada ilmi de, bilinen şeyler kendi özlerinde ne hâl üzere sabit idiyse, o bilinen şeylerin Hakk'a verdikleri şeyin sınırı üzerinedir." Ve yine Hz. Şeyh (k.s.) Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinde buyururlar ki: "Kazâ, makzîden (hükmedilmiş olandan) farklıdır; ve kazâ, sabit hakikatlerin yatkınlığına bağlı olan kadere uygun yaratma ve hükümlerden ibarettir. Bu sebeple "kazâ" Hakk'ın fiilî sıfatlarındandır ve ona rızâ göstermek farzdır. Ve niçin, şöyle böyle kazâ etti diye Hak'tan şikâyet etmek haramdır. Aksine "makzî"ye (hükmedilmiş olana) razı olmak mutlaka farz değildir; hatta küfür ve diğer günahlar gibi, kazânın tesirinin kendisinden ortaya çıkmasından dolayı mükellefin razı olmayıp, şikâyet etmesi zorunlu ve vâcibtir." Şimdi mademki kazâ, Hakk'ın eşyada hükmüdür ve Hakk'ın bu hükmü de, sabit hakikatlerin kendi haklarında, Yüce Allah hazretlerinden talep ettikleri hükümdür; ve mademki ilâhî kazâ eşya üzerine, ancak eşya ile hükmeder; bu durumda kulun ilâhî kazâya razı olmaktan başka çaresi kalmaz. Örneğin iki kişi bir padişahın huzuruna çıkıp ondan birisi bir altın, diğeri de bin altın ihsan istese; ve padişah da onlara verse; bir altın alan "Padişah arkadaşıma bin altın verdiği halde, bana bir altın verdi" diye şikâyet edemez. Çünkü padişah onlara istediklerini vermiştir, buna rızâdan başka çare yoktur. Fakat kendisinin eline bir altın geçmesi "makzî"dir, kazânın eseridir; bundan razı olmamak tabiîdir. Bundan dolayı kulun, kendisini kınaması ve ayıplaması gerekir. لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ (Enbiyâ, 21/23) yani "Yüce Allah fiilinden sorumlu değildir ve onlar sorumludurlar" âyet-i kerîmesinin anlamı budur.

"Küfre rızâ küfürdür" hadîs-i şerîfindeki küfür, ism-i mef'ûl sîgasıyla "makzî"dir ve âsâr-ı kazâdır; yoksa ayn-ı kazâ değildir. Zîrâ kazâ başka, "makzî" başkadır. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn Arabî (k.s.) Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Üzeyrî'de buyurur ki: "Kazâ Allâh'ın eşyâda hükmüdür ve Allâh'ın eşyâda hükmü, Allah'ın eşyâya ve eşyâda olan ilminin haddi üzerinedir. Ve Allah'ın eşyâda ilmi dahi ma'lûmât nefislerinde ne hâl üzere sâbit idiyseler, o ma'lûmâtın Hakk'a i'tâ ettikleri şeyin haddi üzerinedir." Ve yine Hz. Şeyh (k.s.) Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinde buyururlar ki: "Kazâ makzînin gayridir; ve kazâ, a'yân-ı sâbitenin isti'dâdına râci' olan kadere muvâfik îcâd ve ahkâmdan ibarettir. Binâenaleyh "kazâ" sıfât-ı fiiliyye-i Hak'dandır ve ona rızâ farzdır. Ve niçin, şöyle böyle kazâ etti diye Hak'dan şikâyet etmek haramdır. Velâkin "makzî"ye râzı olmak mutlakā farz değildir; belki küfür ve-sâir meâsî gibi, âsâr-ı kazânın kendisinden sudûrundan dolayı mükellefin râzı olmayıp, şikâyet etmesi zarûrî ve vâcibdir.". İmdi mâdemki kazâ, Hakk'ın eşyâda hükmüdür ve Hakk'ın bu hükmü dahi, a'yân-ı sâbitenin kendi haklarında, Allah Teâlâ hazretlerinden taleb ettikleri hükümdür; ve mâdemki kazâ-yı ilâhî eşya üzerine, ancak eşyâ ile hükmeder; bu halde abdin kazâ-yı ilâhîye râzı olmaktan başka çâresi kalmaz. Meselâ iki kimse bir pâdişâhın huzûruna çıkıp ondan birisi bir altın, dîğeri de bin altın ihsân istese; ve pâdişâh da onlara verse; bir altın alan "Pâdişâh arkadaşıma bin altın verdiği halde, bana bir altın verdi" diye şikâyet edemez. Çünkü pâdişâh onlara istediklerini vermiştir, buna rızâdan başka çâre yoktur. Fakat kendisinin eline bir altın geçmesi "makzî"dir, eser-i kazâdır; bundan râzı olmamak tabîîdir. Bundan dolayı bende, kendisini levm ve takbih etmek îcâb eder. لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ (Enbiyâ, 21/23) ya'nî "Hak Teâlâ fiilinden mes'ûl değildir ve onlar mes'ûldürler" âyet-i kerîmesinin ma'nâsı budur.

1363. İmdi ey efendi, kazâyı makzîden bil, tâ ki işkâlin derhal def' olsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1363. Şimdi ey efendi, kazayı makzîden bil ki, güçlüğün derhal ortadan kalksın.

"Makzî," edilgen fiil kipiyle "hükmedilmiş" anlamındadır. Kazanın makzîden bilinmesi şudur: Hakk'ın kazası ilmine, ilmi de sabit hakikatlerin bilinen yatkınlığına bağlıdır. Bu sebeple sabit hakikatler hakkında çıkan ilahi hüküm, onların Hak'tan talep ettikleri hükümdür. Bu sabit hakikatler önce Hak üzerine bu talepleriyle hükmederler. Daha sonra Hakk'ın kazası ve hükmü onlar üzerine gerçekleşir. Nitekim Şeyh-i Ekber (k.s.) Fass-ı Üzeyrî'nin başlangıcında "Hükmeden, kim olursa olsun, hükmettiği şeyle ve hükmettiği şeyde aleyhine hükmedilendir" buyurmuştur. Hükmeden, hükmettiği şeyle aleyhine hükmedilen olunca, onun bu hükmü doğal olarak aleyhine hükmedilenden kaynaklanır; ve bu durumda da kazayı "makzî"den bilmek gerekir. Ve bu hakikat ortaya çıktığı zaman, güçlükler derhal ortadan kalkar; artık bu niçin böyle oluyor, şöyle oluyor diye sorulara gerek kalmaz; ve cehalet saikiyle sürüp giden itirazlar, marifet nuruyla yok olur.

"Makzî," ism-i mefûl sîgasıyla "mahkûm" ma'nâsınadır. Kazânın makzîden bilinmesi budur ki: Hakk'ın kazâsı ilmine ve ilmi de a'yânın ma'lûm olan isti'dâdına tâbi'dir. Binâenaleyh a'yân hakkında sâdır olan hükm-i ilâhî, onların Hak'dan taleb ettikleri hükümdür. Bu a'yân evvelen Hak üzerine bu talebleriyle hükmederler. Ba'dehû Hakk'ın kazâsı ve hükmü onlar üzerine vâki' olur. Nitekim Şeyh-i Ekber (k.s.) Fass-ı Üzeyrî'nin ibtidâsında "Hâkim, kim olursa olsun, hükmettiği şeyle ve hükm ettiği şeyde mahkûmun-aleyhdir" buyurmuştur. Hâkim, hükm ettiği şeyle mahkûmun-aleyh olunca, onun bu hükmü bittabi' mahkûmdan münbais olur; ve bu sûrette dahi kazâyı "makzî"den bilmek îcâb eder. Ve bu hakikat tebeyyün ettiği vakit, derhal müşkilât mündefi' olup; artık bu niçin böyle oluyor, şöyle oluyor diye suallere hâcet kalmaz; ve sâika-i cehl ile teselsül edip giden i'tirâzât, nûr-ı ma'rifet ile muzmahil olur.

1364. O cihetten küfre râzıyım ki, kazâdır; o cihetden değil ki, bizim niza' ve hubsümüzdür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1364. Küfre, ilâhî kazâ olduğu için razıyım; bizim çekişmemiz ve kötülüğümüz olduğu için değil.

Küfürde iki yön vardır: Biri küfrün kendisi, diğeri ilâhî kazâya ait olmasıdır. Küfür, kendi özü ve küfür olması bakımından asla rızaya uygun değildir; fakat ilâhî kazâya ait olması sebebiyle rızaya uygundur; çünkü ilâhî kazâda nefse ait kötülük ve tabiata ait çirkinlik yoktur. Bu sebeple ilâhî kazânın şekli güzeldir, fakat küfür bizim nefse ait kötülüğümüzden kaynaklandığı için, "makzî" (ilâhî kazâya konu olan şey) olması bakımından çirkindir; çünkü kulun sıfatıdır. Örneğin, çok usta bir ressam, çok çirkin bir kişinin resmini, aslına uygun bir şekilde çizse, bu çizime sanat bakımından çok güzel denir; fakat resmedilen sûrete, çok çirkin deneceği de şüphesizdir. Bu sebeple çizim güzel, sûret ise çirkindir. İşte bunun gibi, ilâhî kazâ güzel olduğu için rızaya uygundur; ve makzî çirkin olduğu için rızaya uygun değildir.

Küfürde iki cihet vardır: Birisi küfrün zâtı, diğeri kazâya taallukudur. Küfür zâtıyyeti ve küfür olması i'tibâriyle, aslâ marzî değildir; fakat kazâya taalluku hasebiyle marzîdir; çünkü kazâ-yı ilâhîde habâset-i nefsâniyye ve kabâhat-i tab'âniyye yoktur. Binâenaleyh sûret-i kazâ hüsündür, fakat küfür bizim habâset-i nefsâniyyemizden münbais olduğundan, "makzî" olması i'tibariyle kabîhdir; zîrâ sıfat-ı abddir. Meselâ gâyet mâhir bir ressâm, pek çirkin bir şahsın resmini, aslına mutâbık bir sûretde tersîm et- se, bu tasvîre san'at i'tibâriyle gâyet güzeldir denir; fakat sûrete, pek çirkin deneceği de şübhesizdir. Binâenaleyh tasvîr hüsün ve sûret kabîhdir. İşte bunun gibi kazâ hüsün olduğu için marzîdir; ve makzî çirkin olduğu için nâ-marzîdir.

1365. Küfür kaza cihetinden muhakkak küfür değildir; Hakk'a kâfir deme! Burada durma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1365. Küfür, kazâ yönünden kesinlikle küfür değildir; Hakk'a kâfir deme! Burada durma!

Bu yüce beyit, yukarıdaki beytin birinci mısraına sebep olarak gelmiştir. Yani, "Kazâ olması yönünden küfre razıyım; çünkü küfür, kazâ yönünden küfür değildir," demek suretiyle birbirine bağlanır. Küfre, ilâhî irâdeye nispetle küfür demek caiz değildir, çünkü o küfür, irâdenin gereği olarak meydana gelmiştir. İrâde de ilme, ilim ise emredilmiş kulun sabit hakikatinin hâline ve yatkınlığına bağlıdır. Bu sebeple "Küfür kazâsı Hakk'a nispetle küfür değil, hikmetin ta kendisidir. Eğer küfür kazâsına küfür dense, Allah korusun, Hakk'a kâfir demek gerekir. Ey noksan düşünen kişi, sakın Hakk'a kâfir deme ve bu eksik düşünce içinde durma!"

Bu beyt-i şerîf, yukarıdaki beytin birinci mısrâ'ına illet olarak vâki' olmuştur. Ya'nî, "Kazâ olması cihetinden küfre râzıyım; çünkü küfür, kazā cihetinden küfür değildir," demek sûretiyle yekdiğerine rabt olunur. Küfre, irâde-i ilâhiyyeye nisbetle küfür demek câiz değildir, zîrâ o küfür, ber-muktezâ-yı irâde vâki' olmuştur. İrâde dahi ilme ve ilim ise, abd-i me'mûrun ayn-ı sâbitesinin hâline ve isti'dâdına tabi'dir. Binâenaleyh "Kazâ-yı küfür Hakk'a nisbetle küfür değil, ayn-ı hikmettir. Eğer kazâ-yı küfre küfür dense, maâzallah Hakk'a kâfir demek lâzım gelir. Ey nâkıs mütefekkir, sakın Hakk'a kâfir de- me ve bu noksan tefekkür içinde durma!"

1366. Küfür cehildir ve kazâ-yı küfür ilimdir. Nihayet, hilim ve hilim her ikisi ne vakit bir olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1366. Küfür cehalettir ve küfür kazâsı ilimdir. Sonuçta, hılim ve hilim her ikisi ne zaman bir olur?

Burhân-ı Katı'ın açıklamasına göre "hılim" kelimesi Fars dilinde birkaç anlama gelir; bir anlamı da hışım ve gazaptır. "Hilim" yavaşlık ve yumuşaklık anlamındadır ve Arapçadır. Küfrün cehalet ve küfür kazâsının ilim olması şekil ve anlam itibariyledir. "Hılim" ve "hilim" kelimeleri arasındaki şekil ve anlama benzer. Bu iki kelime telaffuzda kulağa aynı gelse de, anlamda birbirinin zıddıdır. Biri gazap ve diğeri yavaşlık demektir. Şimdi "makzî" olan küfür, bir nevi ilimden kaynaklanır ki, bu ilim, onları küfür ve dalalete sevk eder. Çünkü Yüce Allah kullarını davet için peygamber gönderdi. İnkar edenler peygamberin cisimde ve yemekte ve içmekte ve uykuda ve nikâhta kendilerine benzer olduğunu görüp مَالِ هَذَا الرَّسُول يَأْكُلُ الطَّعَامَ و يمشى فى الأسواق (Furkān, 25/7) yani "Bu peygambere ne oldu ki, yemek yer ve çarşılarda gezer?" dediler ve yürüttükleri sakat muhakeme sonucunda böyle bir kimsenin peygamber olamayacağına dair kendilerinde faydasız bir ilim oluştu; ve Yüce Allah onlardaki bu inkarın bir nevi ilimden kaynaklandığına Kur'ân-ı Kerîm'de işaret buyurdu. يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ (Rûm, 30/7) Yani "Onlar dünya hayatının görünenini bilirler; halbuki onlar ahiretten gafildirler." Fakat bu ilim hakikatte cehalettir. Küfür kazâsı ise saf ilimden ibarettir; çünkü yukarıda açıklandığı üzere küfür kazâsı, kulun ayn-ı sâbitesinin ve hakikatinin, Hakk'a verdiği ilme dayanır. Bu ilimde asla cehalet düşünülemez. Şimdi bu giriş bilindikten sonra, şerefli beytin anlamı şöyle olur: "Küfür ki, hakikatte cehalet olan bir ilme dayanır; ve küfür kazâsı ki, hakikatte saf ilimdir. Bu iki ilim telaffuzda ve şekilde hılim ile, hilim kelimeleri gibi birbirine benzer ise de, anlam itibarıyla hiç birbirine benzemez; çünkü biri cehalet, diğeri ilimdir. Ve hılim (حلم) nasıl siyah nokta ile kayıtlı ise, onların ilimleri de öylece cehaletin siyah noktası ile kayıtlıdır; ve hilim (حلم) nasıl ki kayıtsız ise, Hakk'ın ilmi de öylece kayıtsızdır ve mutlak ilimdir."

Burhân-ı Katı'ın beyânına göre "hılim" kelimesi lisân-ı Fârisî'de birkaç ma'nâya gelir; bir ma'nâsı da hışım ve gazabdır. "Hilim" yavaşlık ve yumuşaklık ma'nâsınadır ve Arabîdir. Küfrün cehil ve kazâ-yı küfrün ilim olması sûret ve ma'nâ i'tibariyledir. "Hılim" ve "hilim" kelimeleri arasındaki sûret ve ma'nâya benzer. Bu iki kelime telaffuzda sem'a bir gelir ise de, ma'nâda bir- birinin zıddıdır. Biri gazab ve diğeri yavaşlık demektir. İmdi "makzî" olan küfür, bir nevi' ilimden münbaisdir ki, bu ilim, onları küfür ve dalâlete sevk eder. Zîrâ Hak Teâlâ ibâdını da'vet için peygamber gönderdi. Münkirler peygamberin cisimde ve yemekte ve içmekte ve uykuda ve nikâhda kendilerine mümâsil olduğunu görüp مَالِ هَذَا الرَّسُول يَأْكُلُ الطَّعَامَ و يمشى فى الأسواق (Furkān, 25/7) ya'nî "Bu peygambere né oldu ki, taâm yer ve sokaklarda gezer?" dediler ve yürüttükleri muhâkeme-i sakîme neticesinde böyle bir kimsenin peygamber olamıyacağına kendilerinde bir ilm-i gayr-i nâfi' peydâ oldu; ve Hak Teâlâ onlardaki bu inkârın bir nevi' ilimden münbais olduğuna Kur'ân-ı Kerîm'de işâret buyurdu. يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ (Rûm, 30/7) Ya'nî "Onlar hayât-ı dünyânın zâhirini bilirler; halbuki onlar âhiretden gâfildirler." Fakat bu ilim hakîkatte cehildir. Kazâ-yı küfür ise ilm-i mahzdan ibârettir; zîrâ yukarıda beyan olunduğu üzere kazâ-yı küfür, abdin ayn-ı sâbitesinin ve hakîkatinin, Hakk'a i'tâ ettiği ilim üzerine müsteniddir. Bu ilimde aslâ cehil mutasavver değildir. İmdi bu mukaddime ma'lûm olduktan sonra, beyt-i şerîfin ma'nâsı böyle olur: "Küfür ki, hakîkatte cehil olan bir ilme müsteniddir; ve kazâ-yı küfür ki, hakîkatte ilm-i mahzdır. Bu iki ilim telaffuzda ve sûrette hılim ile, hilim kelimeleri gibi birbirine müşâbih ise de, ma'nâ i'tibâriyle hiç birbirine benzemez; zîrâ biri cehil, dîğeri ilimdir. Ve hılim (حلم) nasıl nokta-i siyâh ile mukayyed ise, onların ilimleri de öylece nokta-i siyâh-ı cehl ile mukayyeddir; ve hilim (حلم) nasıl ki gayr-ı mukayyed ise, Hakk'ın ilmi de öylece gayr-i mukayyeddir ve ilm-i mutlaktır."

1367. Hattın çirkinliği, nakkaşın çirkinliği değildir; belki ondan, çirkini göstermek liyakatı vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1367. Hattın çirkinliği, nakkaşın çirkinliği değildir; aksine ondan, çirkini gösterme yeteneği vardır.

Yazının veya resmin çirkin olması, o yazıyı yazanın ve resmi yapanın da çirkin olmasını gerektirmez; aksine o hattat veya ressamın hem güzel hem de çirkin nakışlar yapmaya yeteneği ve gücü olduğunu göstermek içindir.

Yazının veyâ resmin çirkin olması, o yazıyı yazanın ve resmi yapanın da çirkin olmasını iktizâ etmez; belki o hattât veyâ ressamın hem güzel ve hem de çirkin nakışlar yapmağa liyâkati ve kudreti olduğu görünmek içindir.

1368. Nakkaşın kuvveti o olur ki, o hem çirkini, hem iyiyi yapmağa kādir ola.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1368. Nakkaşın kuvveti o olur ki, o hem çirkini, hem iyiyi yapmaya kadir ola.

Nakkaş güzeli ve çirkini ne kadar ustaca ve maharetle nakşeder ve çizerse, sanatında o oranda kuvvet ve kudret sahibi olur. Bu misalde "kazâ", nakkaşın çirkin nakşı çizmesidir ve "makzî" (kazâ olunan), çirkin nakıştır. Ressam, güzel nakışları ve harika resimleri nakşederken, severek çizer; fakat sanatını ve maharetini göstermek için çirkin sureti de gönlünün rızasına aykırı olarak çizmesi gerekir. Bunun gibi Yüce Allah, şerefli isimlerinin mazharı olmak için, hayrı ve şerri yaratır; fakat hayırdan razı ve şerden razı değildir. Nitekim ayet-i kerimede وَ لا يرضى لعباده الكفر (Zümer, 39/7) yani "Yüce Allah kullarının küfrüne razı değildir" buyurulur. Bunun kevnî (varoluşsal) misali şudur ki, tabip tabiplik yapmak için, halkın hastalığını ister, fakat hastalıktan razı değildir; eğer razı olsaydı tedavi etmezdi. Aynı şekilde ekmekçi halkın açlığını ister; fakat açlıklarından razı değildir, eğer razı olsaydı, ekmek satmazdı. Aynı şekilde muallim, öğrencinin cehaletini ister; fakat cehalete razı değildir, eğer razı olsaydı öğretmezdi. Bunlar gibi, Yüce Allah küfrü kazâ etti ve istedi; fakat küfürden razı değildir, eğer razı olsaydı peygamber ve kitap göndermezdi.

Nakkaş güzeli ve çirkini ne kadar mâhirâne ve üstâdâne nakış ve tersîm ederse, san'atında o nisbette kuvvet ve kudret sahibi olur. Bu misâlde "kazâ", nakkāşın nakş-ı kabîhi tersîm etmesi ve "makzî", nakş-ı kabîhdir. Ressâm, nuküş-ı latîfe ve tesâvîr-i bedîayı nakş ederken, seve seve tersîm eder; fakat ızhâr-ı san'at ve mahâret için sûret-i kabîhayı dahi, gönlünün rızâsı hilâfında tersîm etmek iktizâ eder. Bunun gibi Hak Teâlâ hazretleri, esmâ-i şerîfesinin mazharı olmak için, hayır ve şerri îcâd buyurur; fakat hayırdan râzı ve şerden râzı değildir. Nitekim âyet-i kerîmede وَ لا يرضى لعباده الكفر (Zümer, 39/7) ya'nî "Allah Teâlâ kullarının küfrüne râzı değildir" buyurulur. Bunun misâl-i kevnîsi budur ki, tabîb icrâ-yı tabâbet için, halkın marazını murâd eder, fakat marazdan râzı değildir; eğer râzı olaydı tedâvî etmezdi. Kezâ ek- mekçi halkın açlığını murâd eder; fakat açlıklarından râzı değildir, eğer râzı olaydı, ekmek satmazdı. Kezâ muallim, müteallimin cehlini murâd eder; fakat cehle râzı değildir, eğer râzı olaydı ta'lîm etmezdi. Bunlar gibi, Hak Teâlâ küfrü kazâ etti ve murâd buyurdu; fakat küfürden râzı değildir, eğer râzı olaydı peygamber ve kitâb göndermez idi.

1369. Eğer ben bunun bahsini nizâm ile açarsam, nihâyet suâl ve cevâb uzun gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1369. Eğer ben bunun bahsini düzenli bir şekilde açarsam, sonunda soru ve cevap uzun sürer.

Yani bu "kazâ" ve "makzî" (kaza edilmiş olan) bahsinin kelâm ehlinin kurallarına uygun olarak açılması, soru ve cevabın birbirini takip etmesine ve boş konuşmaların uzamasına sebep olur. Halbuki kazâ ile makzînin hakikati, kelâm ilmi ehlinin yöntemlerine uygun olarak yapılacak tartışma ve münazara ile ortaya çıkmaz. Bu tartışmanın devamı kalpleri karartır ve ilâhî aşk nuruna perde olur. Bu sebeple bunlardan vazgeçmek gerekir. Bilinmeli ki, bu meselenin sonucu "İlim, bilinen şeye tabidir" önermesine kadar gider. Nasıl ki yukarıda 1362 ve 1363 numaralı beyitlerde açıklandı.

Ya'nî bu "kazâ" ve "makzî" bahsinin ehl-i kelâm kavâidine tevfikan açılması, suâl ve cevabın teselsül etmesine ve kıyl ü kālin uzamasına sebeb olur. Halbuki kazâ ile makzînin hakikati, ilm-i kelâm ehlinin usûlüne tevfikan icrâ edilecek bahis ve münâzara ile münkeşif olmaz. Bu mübâhasenin devamı kalbleri karartır ve aşk-ı ilâhî nûruna hicâb olur. Binâenaleyh bunlardan vaz- geçmek lâzımdır. Ma'lûm olsun ki, bu mes'elenin netîcesi "İlim ma'lûma tabi'dir" kazıyyesine kadar gider. Nitekim yukarıda 1362ve 1363 numaralı beyitlerde îzâh olundu.

1370. Aşk nüktesinin zevki benden gider; hizmet nakşı, başka nakış olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1370. Aşk nüktesinin zevki benden gider; hizmet nakşı, başka nakış olur.

Kazâ ve makzî (hükmedilen şey) tartışması uzayınca, aşk nüktesinin zevki benden kaybolur; hâlbuki ben maşukun kapısında aşk hizmetiyle ve Allah kullarını ilâhî aşka davet etmekle görevli bir kulum. Bu hizmet nakşı, başka nakşa dönüşür, yani aşksız ve hâlsiz olan ve hâl nurundan habersiz bulunan kelâm ehli gibi, dedikodu kapısında görevli bir kul olurum. Ve aşk hizmeti ki "makzî"dir ve nakkaşın nakşettiği güzel bir nakıştır ve bu itibarla bu hizmet beğenilendir. Eğer tartışma uzarsa, başka bir "makzî" olur ve o da nakkaşın nakşettiği çirkin bir nakış bulunur. Ve bu itibarla o "makzî" beğenilmeyen olduğundan, doğal olarak ben ondan vazgeçtim. Nasıl ki Âşıkların Sultanı Hz. Mevlânâ'mız bir gazelinde şöyle buyurur: "Aşksız geçen ömrü, hiç hesaba alma; aşk âb-ı hayâttır, onu kalb ve cân içine kabul et!" Diğer bir beyitte buyurur: "Âşıkların can feda etmesi, âşıklığın hoş bir hevesidir. Ey oğul, vücutta aşk kanattır; geri kalanı hafif rüzgârda esen rüzgârdır."

Kazâ ve makzî mübâhasesi uzayınca, nükte-i aşkın zevki benden zâil olur; halbuki ben ma'şûkun kapısında hizmet-i aşk ile ve ibâdullâhı aşk-ı ilâhîye da'vet ile müstahdem bir bendeyim. Bu hizmet-i nakş, başka nakşa mübeddel olur, ya'nî bî-aşk ve hâl olan ve nûr-ı halden bî-haber bulunan ehl-i kelâm gibi bâb-ı kıyl ü kālde müstahdem bir bende olurum. Ve hizmet-i aşk ki "makzî"dir ve nakkāşın nakş eylediği nakş-ı hasendir ve bu i'tibâr ile bu hizmet marzîdir. Eğer mübâhase uzarsa, başka bir "makzî" olur ve o dahi nakkāşın nakş eylediği bir nakş-ı kabîh bulunur. Ve bu i'tibâr ile o "makzî" nâ-marzî olduğundan bittabi' ben ondan vazgeçtim. Nitekim Sultânü'l-âşıkîn Hz. Mevlânâ'mız bir gazellerinde şöyle buyururlar: "Aşksız geçen ömrü, hiç hesaba alma; aşk âb-ı hayâttır, onu kalb ve cân içine kabûl et!" Diğer bir beyitde buyururlar: "Âşıkların can fedâsı, âşıklığın bir hoş hevesidir. Ey oğul, vücûdda aşk kanaddır; mütebâkîsi hevâ-yı nesîmîde esen rüzgârdır."

## Hayretin mâni'-i fikret olduğu beyânında hikâyedir

1371. O kır sakallı bir adam, acele bir iyi perükârın önüne geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1371. O kır sakallı bir adam, acele bir iyi perükârın önüne geldi.

"Âyîne-dâr" perükâr ve hacamatçı anlamlarındadır. Yani saçına ve sakalına ak düşmüş olan bir adam aceleyle makbul ve mahir bir perükârın önüne geldi.

"Âyîne-dâr" perükâr ve hacamatçı ma'nâlarınadır. Ya'nî saçına ve sakalına ak düşmüş olan bir adam ale'l-acele bir makbûl ve mâhir perükârın önüne geldi.

1372. Dedi: "Ey delikanlı sakalımdan beyazlığı ayırt et; zîrâ yeni gelin ihtiyar ettim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1372. Dedi: "Ey delikanlı sakalımdan beyazlığı ayırt et; çünkü yeni gelin aldım.

Yani, "Yeni evlendim, bir genç kadın aldım; sakalımdaki ak kılları ayıkla da, ona karşı genç görüneyim."

Ya'nî, "Yeni evlendim, bir genç kadın aldım; sakalımdaki ak kılları ayıkla da, ona karşı genç görüneyim."

1373. Onun sakalını kesti ve hepsini onun önüne koydu; ve dedi: "Sen seç, bana bir iş vâkı' oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1373. Onun sakalını kesti ve hepsini onun önüne koydu; ve dedi: "Sen seç, bana bir iş meydana geldi."

Berber o adamın sakalını tıraş edip, hepsini önüne koydu ve dedi ki: "Benim bir işim ortaya çıktı, senin sakalının beyazlarını tek tek ayıklamaya vaktim yoktur; işte sakalını önüne koydum; karasından beyazını sen seç!"

Perükâr o adamın sakalını tıraş edip, hepsini önüne koyuverdi ve dedi ki: "Benim bir işim zuhûr etti, senin sakalının beyazlarını birer birer ayık- lamağa vaktim yoktur; işte sakalını önüne koydum; karasından beyazını sen seç!"

1374. Bu sual ve o cevabdır; onu ayırd et. Zîrâ ki bunların başı dîn derdini tutmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1374. Bu soru ve o cevaptır; onu ayırt et. Çünkü bunların başı din derdini tutmaz.

Ey marifet talep eden Hakk Yolcusu, tartışmaya ve münazaraya düşkün olan kimsenin "kazâ" hakkındaki sorusunu söyledim ve cevabını verdim. Eğer ben kelâm ilmi ehlinin yöntemine uyarak bu konuyu daha fazla açacak olursam, sorular ve cevaplar zincirleme devam eder ve dedikodular çoğalır. Ben perukçunun yaptığı gibi kazâyı ve "makzî"yi (hükmedilmiş olanı) bütün hâliyle ortaya koydum; soru da ortadadır, cevap da ortadadır; karasını beyazını sen ayırt et! Çünkü bu tartışma ve münazara ehlinin zihninde din derdi yoktur; ancak kendi benliklerini tatmin eden bilgiçlik taslama hevesi vardır.

Ey tâlib-i ma'rifet olan sâlik, bahis ve cidâle ve münâzaraya âşık olan kimsenin "kazâ" hakkındaki suâlini söyledim ve cevabını verdim. Eğer ben ilm-i kelâm ehlinin usûlüne tebean bu bahsi daha ziyâde açacak olursam sualler ve cevablar teselsül eder ve dedikodular çoğalır. Ben perükârın yaptığı gibi kazâyı ve "makzî"yi hey'et-i mecmûasıyla beraber ortaya koydum; suâl de meydanda ve cevâb da meydandadır; karasını beyazını sen ayırd et! Zîrâ bu bahis ve münâzara erbâbının dimâğında, dîn derdi yoktur; ancak kendi enâniyetlerini tatmîn eden ma'lûmât-füruşluk hevesi vardır.

1375. O kimse Zeyd'e bir tokat vurdu; o cenk için hücum etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1375. O kimse Zeyd'e bir tokat vurdu; o da savaşmak için saldırdı.

"Keyd", savaşmak ve çekişmek, aldatmak ve hile yapmak, gizli yönlendirme (mekr) ve sahip olmak anlamlarına gelir; ayrıca bir yıldızın adıdır. Burada savaşmak ve çekişmek anlamındadır. Bu şerefli beyitte, tartışma ve münazara için başka bir örnek açıklanır. Yani "Örneğin birisi Zeyd'e bir tokat vurdu; Zeyd de kavga ve karşılık verme amacıyla ona saldırdı."

"Keyd" cenk ve nizâ' etmek ve firîb ve hîle ve mekr ve hâiz olmak ve bir yıldızın adıdır. Burada cenk ve nizâ' ma'nâsınadır. Bu beyt-i şerîfde bahis ve münâzara için diğer bir misâl beyân buyrulur. Ya'nî "Meselâ birisi Zeyd'e bir tokat vurdu; ve Zeyd dahi kavga ve mukābele maksadıyla ona hücûm etti."

1376. Tokadı vuran dedi: "Sana sual edeyim, imdi bana cevab söyle ve ondan sonra bana vur!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1376. Tokadı vuran dedi: "Sana soru sorayım, şimdi bana cevap ver ve ondan sonra bana vur!"

Tokadı vuran kişi, Zeyd'in saldırısını görünce dedi ki: "Dur, sana bir soru sorayım, bana o sorunun cevabını ver; ondan sonra bana tokadı geri ver!"

Tokatı vuran kimse, Zeyd'in hücûmunu görünce dedi ki: "Dur, sana bir suâl sorayım, bana o suâlin cevabını ver; ondan sonra bana tokadı iâde et!"

1377. "Senin kafana vurdum, tırak geldi; burada vifakda bir sualim var."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1377. "Senin kafana vurdum, tırak geldi; burada uyumda bir sorum var."

"Tırak" tokat darbesinden çıkan ses; "vifâk" uyum demektir. Yani "Ey Zeyd, ben senin kafana vurdum, tırak diye bu darbeden bir ses çıktı. Bu tokat karşılığında senin de bana tokat vurmana uyum göstermem için, bu çıkan seste bir sorum vardır."

"Tırak" tokat darbesinden çıkan ses; "vifâk" muvâfakat demektir. Ya'nî "Ey Zeyd, ben senin kafana vurdum, tırak diye bu darbeden bir ses çıktı. Bu tokat mukābilinde senin de bana tokat vurmana muvâfakat etmem için, bu çıkan sadâda bir suâlim vardır."

1378. "Bu tırak benim elimden mi olmuştur; yâhut ey büyüklerin fahri, senin kafâ-gâhından mı?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1378. "Bu tırak benim elimden mi olmuştur; yâhut ey büyüklerin fahri, senin kafâ-gâhından mı?"

"Bu vurduğum tokattan çıkan tırak sesi, benim elimden mi çıktı, yoksa senin kafana tokatın geldiği yerden mi çıktı? Söyle bakalım ey büyüklerin övünç kaynağı olan kimse!" Bu örneğin inceliği şudur ki, tokatın sesi çıkması için öncelikle tokatı vuranın eli ve ikinci olarak tokatı yiyen kafa gereklidir. Bunun gibi, küfür sesi oluş ve bozuluş âleminde ortaya çıkmak için öncelikle ilâhî kazâ eli, ikinci olarak da ilâhî kazâya mazhar olan kulun varlığı gereklidir.

"Bu vurduğum tokattan çıkan tırak sesi, benim elimden mi çıktı, yoksa senin kafâna tokatın geldiği mahalden mi çıktı. Söyle bakalım ey büyüklerin medâr-ı iftihârı olan kimse!" Bu misâlin inceliği budur ki, tokatın sesi çıkmak için evvelen tokatı vuranın eli ve sâniyen tokatı yiyen kafa lâzımdır. Bunun gibi sadâ-yı küfür âlem-i kevnde zâhir olmak için evvelen dest-i kazâ, sâniyen kazâ-yı makzî olan vücûd-ı abd lâzımdır.

1379. Dedi: "Ağrıdan bana bir ferâgat yoktur ki, bu fikirde ve tefekkürde durayım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1379. Dedi: "Ağrıdan bana bir rahatlık yoktur ki, bu fikirde ve tefekkürde durayım."

"İstâden" ayak üzere durmak mastarındandır; "bîstem" muzâri'dir, "be-îstem"in kısaltılmışıdır. "Fikir" külfetsiz düşünmek ve "tefekkür" külfetle ve derinlemesine düşünmek demektir. Yani "Tokatı yiyen Zeyd dedi ki: "Ben tokatın acısından gönül rahatlığı içinde değilim ki, bu tokatın sesinin nereden çıktığını külfetsiz ve külfetli bir şekilde düşünebileyim; ve bu nokta üzerinde durup bekleyeyim."

"Îstâden" ayak üzere durmak masdarından; "bîstem" muzâri'dir "be- îstem"in muhaffefidir. "Fikir" külfetsiz düşünmek ve "tefekkür" külfetle ve ta'mîk ederek düşünmek demektir. Ya'nî "Tokatı yiyen Zeyd dedi ki: "Ben to- katın acısından ferâgat-ı hâtır içinde değilim ki, bu tokatın sesinin nereden çıktığını külfetsiz ve külfetli bir halde düşünebileyim; ve bu nokta üzerinde tevakkuf edeyim."

1380. "Sen ki dertsizsin, bunu sen düşün, âgâh ol; dert sahibi için bu fikir yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1380. "Sen ki dertsizsin, bunu sen düşün, uyanık ol; dert sahibi için bu fikir yoktur."

"Ey enâniyetini tatmin etmek için tartışmaya ve münazaraya hevesli olan kelâm ilmi âlimi; sende dert ve ilâhî aşk yoktur. Bu soruları ve cevaplarını sen düşün, kendine gel; ilâhî aşk derdiyle yanıp tutuşanlar için bu gibi düşünceler yoktur." Bu gibi dertliler için başkalık ve ikilik düşüncesi olamaz. Mescitte ve kilisede tek ma'bûddan başkasını görmezler ve İslâm ve küfür içinde bir Zât'tan başkasını görünür kılmazlar da derler ki: Beyit: "Küfür ve İslâm "O tektir, ortağı yoktur" deyici oldukları halde, onun yolunda koşucudur." Ve Cenâb-ı Pîr efendimizin aşağıdaki yüce gazelleri, bu gibi söz ve dedikodu ehli kişilere karşı şiddetli bir darbedir: Gazel: "Ben bâdesiz ve kadehsiz aşk kadehinin sarhoşuyum. Ma'şukuma dedim ki, benden ne istersin? Dedi ki, hararet ve münâcât. Ey havai olan nahivci, ne kadar daha "Câe Zeydün" ile uğraşacaksın? Ve ey Kisâî'nin mukrisi, yani ey kurrâ hafızı, ne zamana kadar kıraat ilminin kelimelerinin imâleleri (eğilimleri) derdiyle meşgul olursun? Ey dinsiz mantıkçı, ömrün boşuna geçti, fikrin daima şârihin sözüyle, yani fertlerini toplayan, yabancılarını dışarıda bırakan tanımlarla ve hatırın da makale tarafıyla meşguldür. Diğer kâfir olan hakim dahi ki, onun inancına lanet olsun. Sana hadiselerden bahseder. Sen onu zamana havale et ki, hakkından gelsin. Tabiplerin meşguliyeti dahi tıbbın kanunlarının dedikodusu içindedir. Cahil fakihin bahsi de şirket ve kefalet meseleleri içindedir. Zavallı müftü, "Orada tazminat olmaz" diye elinde kalem tutmuştur. Biçare kadı efendi de "Bu satış feshedilmiş ve bozulmuştur" diye fikir içinde kalmıştır. Ben onu bunu bilmem, ilâhî aşk kadehinin sarhoşuyum. Ey mutrip, bir nağme çal! Ey manevî sâki, sen de manevî şarabı ver! Eğer iyi nasihat istersen Şems-i Tebrîzî hazretlerini dinle! Şarabı kadehe koy, bir lâl rengindeki özü de meze yap!"

Şimdi bu yüce gazelin şerhi ve anlamının inceliklerinin beyanı uzundur. Yalnızca yüce anlamının beyanı ile yetinildi.

"Ey enâniyyetini tatmîn için bahis ve münâzaraya heveskâr olan ilm-i ke- lâm âlimi; sende dert ve aşk-ı ilâhî yoktur. Bu suâller ve cevâbları sen düşün, kendine gel; aşk-ı ilâhî derdiyle yanıp tutuşanlar için bu gibi düşünceler yoktur." Bu gibi dertliler için gayr ve gayriyyet mülâhazası olamaz. Mescidde ve kilisede ma'bûd-ı vâhidden başkasını görmezler ve islâm ve küfür içinde bir zâtın gayrisini cilveger görmezler de derler ki: Beyit: "Küfür ve islâm "vahdehû lâ şerîke leh" deyici oldukları halde, onun yolunda koşucudur." Ve cenâb-ı Pîr efendimizin âtîdeki gazel-i şerîfleri, bu gibi erbâb-ı kıyl ü kāle karşı bir darbe-i şedîddir: Gazel: "Ben bâdesiz ve kadehsiz câm-ı aşkın sarhoşuyum. Ma'şûkuma dedim ki, benden ne istersin? Dedi ki, harâret ve münâcât. Ey havâî olan nahvî nice bir "Câe Zeydün" ile uğraşacaksın? Ve ey mukri'-i Kisâî, ya'nî ey kurrâ hâfızı, ne vakte kadar kelimât-ı kurrâiyyenin imâleleri gamı ile meşgül olursun? Ey dinsiz mantıkçı, ömrün boşuna geçti, fikrin dâimâ kavl-i şârih ile, ya'nî efrâdını câmi', ağyârını mâni' ta'rîfât ile ve hâtırın da makāle tarafı ile meşgüldür. Diğer kâfır olan hakim dahi ki, onun i'tikādına la'net olsun. Sana hâdisâtdan bahs eder. Sen onu dehre havâle et ki, hakkından gelsin. Etıbbânın meşgüliyyeti dahi tıbbın kanunlarının dedikodusu içindedir. Câhil fakihin bahsi de şirket ve kefâlet mes'eleleri içindedir. Zavallı müftü, "Orada ziman [ضمان] olmaz" diye elinde kalem tutmuştur. Bîçâre kadı efendi de "Bu bey' ikāle olmuş ve bozulmuştur" diye fikir içinde kalmıştır. Ben onu bunu bilmem, aşk-ı ilâhî kadehinin sarhoşuyum. Ey mutrib, bir nağme çal! Ey sâkî-i ma'nevî, sen de şarâb-ı ma'nevîyi ver! Eğer iyi nasihat istersen Şems-i Tebrîzî hazretlerini dinle! Meyin sâkını kadehe koy, bir la'l rengindeki lübbü de meze yap!"

İmdi bu gazel-i şerîfin şerhi ve dekāyık-ı ma'nâsının beyânı uzundur. Yalnız mânâ-yı şerîfinin beyânı ile iktifâ olundu.

## Hikâye

1381. Sahabe içinde hafız bir kimse az idi; gerçi onların canlarının çokluk azîm şevki var idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1381. Sahabe içinde hafız bir kimse az idi; gerçi onların canlarının çokluk azîm şevki var idi.

Değerli sahabeler içinde Kur'an-ı Azimüşşan'ı tamamen ezberlemiş kimse az idi. Gerçekten de onların her biri Kur'an-ı Kerim'i baştan sona ezberlemeyi can ve gönülden son derece arzu ederlerdi. Fakat Kur'an-ı Kerim'in anlamını ve anlamındaki sırları ve incelikleri anlamaya meşgul olduklarından, ezberlemeye güçleri yoktu. Cenab-ı Pir efendimiz bu anlamı Fîhi Mâ Fîh'de bir örnek ile şöyle açıklarlar: "Bir kimse yüz okka ekmeği çiğneyip tükürmek şartıyla yiyebilir; fakat yutmak şartıyla bir okka ekmeği yiyemez. Bunun gibi değerli sahabeler de Kur'an'ın anlamlarını yerler ve yutarlardı. Bu sebeple bir şart ile hepsini ezberlemek zordu."

"Ashâb-ı kirâm içinde Kur'ân-ı azîmü'ş-şânı tamâmiyle ezberlemiş kimse az idi. Vâkıâ onların her birerleri Kur'ân-ı Kerîm'i baştan başa ezberlemeyi can ve gönülden son derece arzû ederler idi." Fakat Kur'ân-ı Kerîm'in ma'nâsını ve ma'nâsındaki esrâr ve dekāyıkı anlamağa meşgül olduklarından, ezberlemeğe tâkatlan yok idi. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu ma'nâyı Fîhi Mâ Fîh'de bir misâl ile şöyle tavzîh buyururlar: "Bir kimse yüz okka ekmeği çiğneyip tükürmek şartıyla yiyebilir; fakat yutmak şartıyla bir okka ekmeği yiyemez. Bunun gibi sahâbe-i kirâm dahi maânî-i Kur'ân'ı yerler ve yutarlar idi. Binâenaleyh bir şart ile hepsini ezberlemek müşkil idi."

1382. Zîrâ vaktaki onun mağzı dondu ve erişti, kabukları çok ince oldu ve yarıldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1382. Çünkü onun özü donup olgunlaştığında, kabukları çok ince oldu ve yarıldı.

Çünkü o yüce sahabelerin içi ve bâtını Kur'anî anlamlar ve sırlar ile doldu ve her biri peygamberlik ağacının meyvesi olan yüce sahabeler oldu ve olgunluğa eriştiğinde, onların gözünde Kur'anî anlamların kabukları hükmünde olan lafızlar ve kelimeler inceldi ve incelik kazandı. Çatlayıp, içindeki anlamlar onlara görünmeye başladı; artık lafızları ezberleyemez oldular.

Zîrâ vaktāki o sahâbe-i kirâmın içi ve bâtını maânî ve esrâr-ı Kur'ânî ile doldu ve her biri şecere-i nübüvvetin semeresi ve meyvesi olan ashâb-ı kirâm oldu ve kemâle erişti, onların nazarında maânî-i kur'âniyyenin kabukları mesâbesinde olan elfâz ve kelimât sûretleri inceldi ve letâfet kesb etti. Çatlayıp, içindeki ma'nâlar onlara görünmeye başladı; artık elfâzı ezberliyemez oldular.

1383. Cevizin ve fıstığın ve bâdemin kabuğu da böyle, onların içi dolduğu vakit, kabuk noksan oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1383. Cevizin, fıstığın ve bademin kabuğu da böyledir; içleri dolduğu zaman kabuk eksik kalır.

Nasıl ki cevizin, fıstığın ve bademin içi olgunluğa eriştiği zaman kabukları çatlar ve içleri görünür olur. Bu durum, varlıkta genel bir kuraldır. İçsel güç kuvvet bulunca, dışsalın hükümleri gizlenir. Aynı şekilde, insan varlığında ruhsal hükümler üstün geldiği zaman, nefsanî sıfatlar gizlenir.

"Nitekim cevizin ve fıstığın ve bâdemin içi kemâle geldiği vakit, kabukları çatlar ve içleri zâhir olur." Bu hâl vücûdda kāide-i umûmiyyedir. Bâtın kuvvet bulunca, zâhirin ahkâmı istitâr eder. Ve kezâ vücûd-ı beşerde ahkâm-ı rûhiyye gâlib olduğu vakit, sıfât-ı nefsâniyye ihtifâ eder.

1384. İlmin içi ziyâde oldu; onun kabuğu noksan oldu; zîrâ âşıkı, onun dostu yakar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1384. İlmin içi ziyadeleşti; onun kabuğu eksildi; çünkü âşığı, onun dostu yakar.

İlmin içi ve bâtını olan ilm-i ledünnî (Allah katından gelen ilim) ziyadeleştiği zaman, o ilmin görünen kısmı olan, söz ve dedikodu ilmi eksilir; çünkü görünen ilimler şekil, ilm-i ledünnî ise anlamdır. Ve şekil anlamın âşığı, anlam ise şeklin maşûkudur. Maşûk olan anlam ortaya çıktığı zaman, âşığı olan şekli yakar.

İlmin içi ve bâtını olan ilm-i ledünnî ziyâdeleştiği vakit, o ilmin zâhiri olan, ilm-i kıyl ü kâl eksilir; zîrâ ulûm-ı zâhiriyye sûret ve ulûm-ı ledünniyye ma'nâdır. Ve sûret ma'nânın âşıkı ve ma'nâ sûretin ma'şûkudur. Ma'şûk olan ma'nâ zuhûr ettiği vakit, âşıkı olan sûreti yakar.

1385. Mâdemki matlûba mensûb olanın vasfı, tâlibe mensûb olanın zıddıdır, vahiy ve nûrun berkı Peygamber'i yakıcıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1385. Mademki istenene ait olanın vasfı, isteyene ait olanın zıddıdır, vahiy ve nurun şimşeği Peygamber'i yakıcıdır.

"Tâlibî" ve "matlûbî" kelimelerindeki "yâ"larda üç vecih caiz olabilir. "Yâ-yı vahdet" (birlik yâ'sı) olduğuna göre; "Mademki bir istenenin vasfı, bir isteyicisinin vasfının zıddıdır" demek olur. "Yâ-yı masdariyyet" (mastar yâ'sı) olduğuna göre dahi "Mademki istenen olma vasfı, isteyen olma vasfının zıddıdır" demek olur. "Yâ-yı nisbet" (aidiyet yâ'sı) olduğuna göre de, tercümedeki gibi olur.

Yani "Varlıkta genel kural şudur ki, herhangi bir istenenin ve maşukun vasfı, herhangi bir isteyicinin ve âşığın vasfının zıddıdır. İşte bu kurala göre, mana olan ilahi vahiy ve rabbani nur şimşeğinin çakması, Peygamber'in suretini yakıcıdır." Çünkü mananın üstün gelmesi halinde, suretin hükümleri gizlenir. Nitekim vahiy indiği zaman şanlı Peygamber Efendimizin mübarek cisimleri vahyin ağırlığından ve nur şimşeğinin heybetinden değişirdi. Ve bu manaya işaretle Kur'an-ı Kerim'de اِنَّا سَنُلْقِى عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقِيلاً (Müzzemmil, 73/5) yani "Biz senin üzerine muhakkak ağır bir söz bırakırız" buyurulur.

Hz. Aişe (radiyallahu anhâ) validemiz buyururlar ki: "(S.a.v.) Efendimiz vahiy inişi esnasında değişir ve ızdırap çekerdi; ve aşırı hararetinden, mübarek alnı, mübarek vücudu terlerdi."

"Tâlibî"ve "matlûbî" kelimelerindeki "yâ"larda üç vecih câiz olabilir. "Yâ-yı vahdet" olduğuna göre; "Mâdemki bir matlûbun vasfı, bir tâlibinin vasfının zıddıdır" demek olur. "Yâ-yı masdariyyet" olduğuna göre dahi "Mâdemki matlubluğun vasfı, tâlibliğin vasfının zıddıdır" demek olur. "Yâ-yı nisbet" olduğuna göre de, tercümedeki gibi olur.

Ya'nî "Vücûdda kāide-i umûmiyye budur ki, herhangi bir matlûbun ve ma'şûkun vasfı, harhangi bir tâlibin ve âşıkın vasfının zıddıdır. İşte bu kāideye binâen ma'nâ olan vahy-i ilâhî ve nûr-ı rabbânî şimşeğinin çakması, Peygamber'in sûretini yakıcıdır." Zîrâ ma'nânın galebesi hâlinde, ahkâm-ı sûret ihtifâ eder. Nitekim vahiy nâzil olduğu vakit Resûl-i zîşân Efendimizin cism-i şerîfleri vahyin sıkletinden ve berk-ı nûrun heybetinden mütegayyir olur idi. Ve bu ma'nâya işâreten Kur'ân-ı Kerîm'de اِنَّا سَنُلْقِى عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقِيلاً (Müzemmil, 73/5) ya'nî "Biz senin üzerine muhakkak kavl-i sakili ilkā ederiz" buyurulur.

Hz. Aişe (radiyallahu anhâ) vâlidemiz buyururlar ki: "(S.a.v.) Efendimiz nüzûl-i vahy esnasında mütegayyir ve muztarib olur idi; ve fart-ı harâretlerinden, mübarek alnı, vücûd-ı şerîfi terler idi."

1386. Vaktâki kadîmin evsafı tecellî etti, binâenaleyh Kelîm, vasf-ı hadisi yakar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1386. Kadîm olanın vasıfları tecelli ettiğinde, bu sebeple Kelîm, sonradan olanın vasfını yakar.

"Kelîm"den kasıt Hak'tır. Çünkü kelâm, Hakk'ın sıfatlarından biridir ve bu sıfat da diğer sıfatlar gibi kadîmdir. Bu sebeple Kur'ân'ın konuşanı Hak'tır; yani kadîm olan Hakk'ın, kadîm olan vasıfları tecelli ettiği zaman, o kelâm sıfatıyla tecelli eden Hak, sonradan olan insanın vasıflarını yakar. Bu sebeple Kur'ân-ı Kerîm her ne kadar Peygamber'in dilinden harf, ses ve kelimelerle ortaya çıkmış olsa da, onun konuşanı Hak'tır. Nasıl ki cenâb-ı Pîr efendimiz bu anlama işaret ederek bu Mesnevî-i Şeriflerinde şöyle buyururlar: گرچه قرآن از لب پیغمبرست هر که گوید حق نگفت او کافرست "Gerçi Kur'ân Peygamber'in dudağından sâdırdır; her kim Hak söylemedi derse, o kimse kâfirdir." ربع قرآن هر کرا محفوظ بود جل فینا از صحابه می شنود

"Kelîm"den murâd Hak'dır. Zîrâ kelâm, Hakk'ın sıfatlarından birisidir ve bu sıfat dahi sâir sıfatlar gibi kadîmdir. Binâenaleyh Kur'ân'ın mütekellimi Hak'dır; ya'nî kadîm olan Hakk'ın, kadîm olan vasıfları tecellî ettiği vakit, o sıfat-ı kelâm ile mütecellî olan Hak, hâdis olan beşerin evsâfını yakar. Binâenaleyh Kur'ân-ı Kerîm her ne kadar lisân-ı Peygamberî'den harf ve savt ve kelimât ile zâhir olmuş ise de, onun mütekellimi Hak'dır. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz bu ma'nâya işâreten bu Mesnevî-i Şeriflerinde şöyle buyururlar: گرچه قرآن از لب پیغمبرست هر که گوید حق نگفت او کافرست "Gerçi Kur'ân Peygamber'in dudağından sâdırdır; her kim Hak söylemedi derse, o kimse kâfirdir." ربع قرآن هر کرا محفوظ بود جل فینا از صحابه می شنود

1387. Kur'ân'ın dörtte biri her kimin mahfûzu olur ise, sahâbeden "Celle fî-na"yı işitir idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1387. Kur'an'ın dörtte biri kimin ezberinde olursa, sahâbeden "İçimizde yüceldi" sözünü işitirdi.

Ashâb-ı kirâmdan her kim Kur'ân-ı Kerîm'in dörtte birini ezberlemiş idiyse, o yüce kişi diğer sahâbî arkadaşlarından, "Bu arkadaşımız içimizde yüceldi" dediklerini işitirdi; çünkü ashâb-ı kirâm okudukları âyet-i kerîmenin anlamına dalıp, bu âyet-i kerîmenin şerîf hükmüyle amel ederek, onun anlamıyla tahakkuk etmedikçe (gerçekleşmedikçe), diğer âyet-i kerîmeyi ezberlemezlerdi. جمع صورت با چنین معنی ژرف نیست ممکن جز از سلطان شگرف

Ashâb-ı kirâmdan her kim Kur'ân-ı Kerîm'in dörtte birini ezberlemiş idiyse, o zât-ı şerîf diğer sahâbî arkadaşlarından, "Bu arkadaşımız içimizde celîl oldu" dediklerini işitirdi; zîrâ ashâb-ı kirâm okudukları âyet-i kerîmenin ma'nâsında müstağrak olup, bu âyet-i kerîmenin hükm-i şerîfiyle amel ederek, onun ma'nâsıyla tahakkuk etmedikçe, dîğer âyet-i kerîmeyi ezberlemezler idi. جمع صورت با چنین معنی ژرف نیست ممکن جز از سلطان شگرف

1388. Böyle derin ma'nâ ile sûreti cem' etmek, sultan-ı şigerfden başkasına mümkin değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1388. Böyle derin anlam ile biçimi bir araya getirmek, yüce sultandan başkasına mümkün değildir.

"Sultân-ı şigerf" yani "yüce sultan"dan kastedilen, asıl olarak (s.a.v.) Efendimiz'dir; ve diğer peygamberler (a.s.) ve miras yoluyla da insân-ı kâmillerdir. Yani "Böyle derin anlam ile birlikte, beşerî biçimin hükümlerini bir araya getirmek, ancak yüce sultan olan (s.a.v.) Efendimiz ve diğer peygamberler ile, onların vârisleri için mümkündür; başkası için mümkün değildir." Çünkü başkaları bu derin anlamın sarhoşu olup, beşerî biçimin hükümleriyle kayıtlanamazlar; ve onların görünen biçimlerinden bu sarhoşlukları açıkça belli olur ve temkin ehli (manevî hallerde denge ve sağlamlık sahibi) olamazlar; ve ayıklık ile sarhoşluğu bir araya getiremezler. در چنین مستی مراعات ادب خود نباشد ور بود باشد عجب

"Sultân-ı şigerf" ya'nî "sultân-ı azîm"den murâd bi'l-asâle (s.a.v.) Efendimiz'dir; ve sâir enbiyâ (aleyhimü's-selâm) ve bi'l-verâse insân-ı kâmillerdir. Ya'nî "Böyle derin ma'na ile beraber, sûret-i beşeriyye ahkâmının cem'i, ancak sultân-ı azîm olan (s.a.v.) Efendimiz ve sâir enbiyâ ile, onların vârislerinden; başkası için mümkin değildir." Zîrâ başkaları bu derin ma'nânın sarhoşu olup, sûret-i beşeriyye ahkâmıyla takayyüd edemezler; ve onların sûret-i zâhirelerinden bu sarhoşlukları meşhûd olur ve ehl-i temkîn olamazlar; ve sahv ile sekri cem' edemezler. در چنین مستی مراعات ادب خود نباشد ور بود باشد عجب

1389. Muhakkak böyle bir sarhoşluk içinde edebe mürâât olmaz ve eğer olursa, acib olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1389. Böyle bir sarhoşluk içinde edebe riayet olmaz ve eğer olursa, şaşılacak bir durum olur.

Yani "Böyle bir mana sarhoşluğu içinde, görünen ismin tecelli kurallarına uymak ve sarhoşluğu ayıklık içinde gizlemek ve temkin (ağırbaşlılık) eseri göstermek olmaz; ve eğer olursa da, şaşılacak bir hal olur." Nasıl ki halkı davete ve irşada memur olan yüce peygamberlerin ve kâmil varislerden olan kerem sahibi evliyanın bu şaşılacak halleri ortadadır.

Ya'nî "Böyle bir ma'nâ sarhoşluğu içinde, ism-i Zâhir'in käide-i tecelliyâtına riâyet etmek ve sarhoşluğu sahv içinde setr etmek ve temkîn eseri göstermek olmaz; ve eğer olursa da, acîb bir hâl olur." Nitekim halkı da'vete ve irşâda memûr olan enbiyâ-yı izâmın ve verese-i kümmelînden olan evliyâ-yı kirâmın bu ahvâl-i acîbesi meydandadır.

1390. İstiğna içinde niyaza müraât, yuvarlak ve uzun gibi iki zıddı cem' et-mektir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1390. İstiğna içinde niyaza riayet etmek, yuvarlak ve uzun gibi iki zıddı bir araya getirmektir.

Örneğin, maşuk (sevilen), aşığın zıddıdır; çünkü birinin sıfatı başka, diğerinin sıfatı başkadır; ve maşuk istiğna (kimseye muhtaç olmama) ve naz makamında, aşık ise ihtiyaç ve niyaz makamındadır. Eğer istiğna mertebesinde olan maşuk, kendi mertebesi olmayan niyaza riayet ederse, bir şeyin hem yuvarlak hem de uzun olması gibi, kendisinde iki zıddı bir araya getirmiş olur. Bunun gibi Bâtın ismi, Zâhir isminin zıddıdır. Bâtın isminin hükümlerine dalmış olan kimsenin, Zâhir isminin hükümlerine de riayet etmesi gibi iki zıddı bir araya getirmek olur. Bu hal ancak insân-ı kâmil'lere özgüdür; bu sebeple insân-ı kâmil'e "câmiu'l-ezdâd" (zıtları bir araya getiren) derler.

Meselâ ma'şûk, âşıkın zıddıdır; çünkü birinin sıfatı başka, diğerinin sıfatı başkadır; ve ma'şûk makām-ı istiğnâ ve nâzda ve âşık ise, makām-ı ihtiyâç ve niyâzdadır. Eğer mertebe-i istiğnâda olan ma'şûk, kendi mertebesi olmayan niyâza riâyet ederse, bir şeyin hem yuvarlak ve hem de uzun olması gibi, nefsinde iki zıddı cem' etmiş olur. Bunun gibi ism-i Bâtın, ism-i Zâhir'in zıddıdır. İsm-i Bâtın'ın ahkâmında müstağrak olan kimsenin, ism-i Zâhir'in ahkâmına dahi riâyet etmesi gibi iki zıddı cem' etmek olur. Bu hâl ancak insân-ı kâmillere mahsûstur; onun için insân-ı kâmile "câmiu'l-ezdâd" derler.

1391. Muhakkak asa körün ma'şûku olur; kör ise, Kur'ân'ın sandığı olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1391. Muhakkak asa körün maşuku olur; kör ise, Kur'ân'ın sandığı olur.

"Amyân" kelimesi, feth ile okunduğunda körlük sahibi demektir. Yani "Kör, yolda kendisine rehberlik eden değneğine âşıktır; aynı şekilde o değnek de onun maşukudur. Bu sebeple o değneğe karşı muhtaç ve niyaz hâlindedir. Bunun gibi, resmî ve zahirî ilimler sahiplerinin maşuku da, körün değneği mesabesinde olan lafız ve kelime suretleridir. Böyle olunca, basiret gözleri manadan kör olan kimseler, Kur'ân'ın lafızlarını ezberlemekle yetinirler; ve "Kur'ân'ın sandığı" olurlar."

"Amyân" feth ile sâhib-i amâ demektir. Ya'nî "Kör, yolda kendisine rehberlik eden değneğine âşıktır; ve kezâlik onun ma'şûkudur. Binâenaleyh o değneğe karşı muhtâç ve hâl-i niyâzdadır. Bunun gibi, ulûm-ı resmiyye ve zâhire erbâbının ma'şûku da, körün değneği mesâbesinde elfâz ve kelimât sûretleridir. Böyle olunca basar-ı basîretleri ma'nâdan kör olan kimseler, Kur'ân'ın elfâzını ezberlemekle iktifâ ederler; ve "Kur'ân'ın sandığı" olurlar."

1392. Muhakkak dolu sandıklardırlar; körlerin kelâmı Mushaf'ın harflerinden ve zikirden ve korkudandır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1392. Onlar muhakkak dolu sandıklardırlar; körlerin sözü Mushaf'ın harflerinden, zikirden ve korkudandır.

Değerli şârihler, "güft" kelimesini geçmiş zaman fiili olarak almışlar; kimisi "güft"ün faili âriflerden biridir, kimisi de şanlı peygamberdir demişlerdir. Fakat fakire uygun gelen anlam, "güft" [söz] kelimesinin isim ve "kûrân" [körler] kelimesine tamlanan olmasıdır. Nitekim öyle tercüme ettim: "خود صناديقند پر" yukarıdaki beytin ikinci mısraının pekiştirmesidir. Bunun bütün hâli "کور خود صندوق قرآن میبود" takdirindedir. Ve bu durumun bağlı tercümesi şöyle olur: "Kör ise Kur'ân'ın sandığı olur, evet muhakkak dolu sandıklardır; körlerin sözü Mushaf'ın harflerinden, zikir ve tekrarından ve sevap kazanayım ve cehenneme gitmeyeyim diye nefislerinin korkusundan olur." İşte hafızların ve zahir ulemasının hâli budur. Hafızlar Kur'ân kelimelerini ve lafızlarını tekrar ederler ve sevap kazanmak için okurlar. Kur'ân hakikatlerinden ve ilahî sırlardan habersizdirler. Aynı şekilde zahir uleması da Kur'ân'ın inceliklerine ve ilahî sırlara nüfuz edemediklerinden, müteşâbihâttandır diye Kur'ân'ın lafızlarını tekrar etmekle yetinirler; sözleri bu alana sınırlı kalır.

Şurrâh-ı kirâm, "güft" kelimesini fiil-i mâzî olarak almışlar; ve kimi "güft"ün fâili, âriflerden birisidir ve kimi Nebiyy-i zîşândır demişlerdir. Fakat fakîre lâyih olan ma'nâ, "güft" [: söz] kelimesinin isim ve "kûrân" [: körler] kelimesine muzâf olmasıdır. Nitekim öyle tercüme ettim: خود صناديقند پر yukarıki beytin mısrâ'-1 sânîsinin te'kîdidir. Bunun hey'et-i mecmuası کور خود صندوق قرآن میبود takdirindedir. Ve bu sûre- tin merbûtan tencümesi böyle olur: "Kör ise Kur'ân'ın sandığı olur, evet muhakkak dolu sandıklardır; körlerin sözü Mushaf'ın harflerinden ve zikir ve tekrârından ve sevâb kazanayım ve cehenneme gitmeyeyim diye nefislerinin korkusundan olur." İşte hâfızların ve ulemâ-yı zâhirenin hâli budur. Hafızlar kelimât ve elfâz-ı kur'âniyyeyi tekrâr ederler ve sevâb kazanmak için okurlar. Hakäyık-ı kur'âniyyeden ve esrâr-ı rabbâniyyeden bî-haberdirler. Ve ke- zâ ulemâ-i zâhire de dakäik-ı kur'âniyye ve esrâr-ı rabbâniyyeye nüfüz edemediklerinden, müteşâbihâttandır diye Kur'ân'ın elfâzını tekrâr ile iktifâ ederler; kelâmları bu vâdîye münhasır kalır.

1393. Yine Kur'ân'dan dolu bir sandık, elde boş olan bir sandıktan iyidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1393. Yine Kur'ân'dan dolu bir sandık, elde boş olan bir sandıktan iyidir.

Bu şerefli beyit, önceden sorulmuş bir sorunun cevabıdır. Birisi çıkıp diyebilir ki: "Şu hâlde Kur'ân lafızlarını ezberleyenler ve onun zâhirî anlamlarından söz söyleyenler kınanmış mıdır?" Cevaben buyurulur ki: "Hayır, Kur'ân lafızlarıyla dolu olan sandık, elbette iyi ve şerefli bir sandıktır; çünkü boş bir sandık değildir. Bu dolu sandık, elbette boş sandıktan daha iyi ve şereflidir." Bu sebeple hadis-i şerifte "Benim ümmetimin şereflileri Kur'ân'ı taşıyanlardır" buyurulur.

Bu beyt-i şerîf bir suâl-i mukadderin cevabıdır. Birisi çıkıp diyebilir ki: "Şu halde elfaz-ı kur'âniyyeyi hıfz edenler ve onun maânî-i zâhiresinden söz söyleyenler mezmûm mudur?" Cevâben buyurulur ki: "Hayır, elfaz-ı kur'âniyye ile dolu olan sandık, elbette iyi ve şerefli bir sandıktır; zîrâ boş bir sandık değildir. Bu dolu sandık, elbette boş sandıktan daha iyi ve şereflidir." Onun için hadis-i şerîfde اشراف امتى حملة القرآن "Benim ümmetimin şereflileri Kur'ân'ı hâmil olanlardır" buyurulur.

1394. Yine yükten boş olan bir sandık, sıçan ve yılan dolu olan bir sandıktan iyidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1394. Yine yükten boş olan bir sandık, sıçan ve yılan dolu olan bir sandıktan iyidir.

Yine Kur'an lafızları yükünden boş olan bir sandık, yani avamın kalbi, sıçan ve yılan sıfatlarıyla dolu olan bir kalp sahibinden iyidir. Bu beyitlerde cenâb-ı Pîr efendimiz müminlerin hallerinin mertebelerini şöyle açıklamışlardır: 1. Kur'an'ın derin anlamları ve ince sırları içinde kaybolmuş olup, görünen lafızlarıyla meşgul olamayanlar. 2. Kur'an'ın ince anlamlarından habersiz ve görünen lafızlarıyla meşgul olanlar. 3. Kur'an'ın hem anlamından hem de lafızlarından faydalanamayan saf kalpli avam. 4. Kur'an'ın ne anlamından ne de lafızlarından nasipsiz olmakla kalpleri bozulmuş olan kimseler.

Yine elfâz-ı kur'âniyye yükünden boş olan bir sandık, ya'nî avâmın kal- bi, sıçan ve yılan sıfatlarıyla dolu olan bir kalb sâhibinden iyidir. Bu beyitlerde cenâb-ı Pîr efendimiz mü'minlerin merâtib-i ahvâlini şöyle beyân buyurmuşlardır: 1. Kur'ân'ın maânî-i amîkası ve esrâr-ı dakikası içinde müstağrak olup, elfāz-ı zâhiriyyesi ile meşgül olamayanlar. 2. Kur'ân'ın maânî-i dakikasından gâfil ve elfâz-ı zâhiriyyesiyle meşgül olanlar. 3. Kur'ân'ın hem ma'nâsından ve hem de elfâzından behremend olmayan sâf kalbli avâm. 4. Kur'ân'ın ne ma'nâsından ve ne de elfâzından nasîbsiz olmakla kalbleri fâsid olan kimseler.

1395. Elhâsıl kişi vasla düştüğü vakit, adamın önünde dellâle soğuk oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1395. Sözün özü, kişi vuslata erdiği zaman, adamın önünde dellâle soğuk oldu.

"Dellâle", abartma ile fail ismi olan "dellâl" kelimesinin dişili (müennesi)dir; delalet edici kadın demektir. Ve "dellâle", kadın ile erkek arasında aracı olan kadına denir. Gayrimeşru olanı için Türkçesi "pezevenk" demek olur. Meşru olanı için ise kılavuz kadın derler. Bu şerefli beyit, mananın özüne ulaşan kimsenin, sözlerin ve kelimelerin delaletine ihtiyaç duymadığını gösteren açık bir örnektir. Yani "Mananın inceliğine dalmış olan kimsenin, artık kelimelerin ve sözlerin nakışlarıyla uğraşması, soğuk bir durum olur. Nasıl ki istediği bir kadına kavuşan bir kişinin önünde kılavuz kadının varlığı ve bulunması soğuk bir durum olur."

"Dellâle" mübâlağa ile ism-i fâil olan "dellâl" kelimesinin müennesidir; delâlet edici kadın demektir. Ve "dellâle," kadın ile erkek arasında vâsıta olan kadına derler. Gayr-i meşrû'u için Türkçesi "pezevenk" demek olur. Ve meşrû'u için kılavuz kadın derler. Bu beyt-i şerîf, lübb-i ma'nâya vâsıl olan kim-senin delâlet-i elfâz ve kelimâta ihtiyaçtan müstağnî olduğuna bir misâl-i zâhirîdir. Ya'nî "Letâfet-i ma'nâda müstağrak kimsenin, artık nukuş-ı kelimât ve elfâz ile iştigâli, soğuk bir hâl olur. Nitekim istediği bir kadına kavuşan bir kişinin önünde kılavuz kadının vücûdu ve huzûru soğuk bir vaziyet olur."

1396. Ey melîh, vaktaki matlûbuna eriştin, şimdi ilim talebkarlığı kabîh oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1396. Ey güzel kişi, mademki istediğine ulaştın, şimdi ilim talep etmek çirkin oldu.

Ey yatkınlığı güzel olan Hakk Yolcusu, mademki ruhunun işitme duyusu açıldı ve Kur'an'ın anlamlarını, gerçek Kelîm olan Hak'tan dinlemeye başladın, artık sarf ve nahiv ilimlerinin peşinden koşmak senin için çirkin bir durum olur. Çünkü istenilene ulaştıktan sonra, delil aramaya başlamış olursun ki, bunun uygunsuzluğu ortadadır.

Ey isti'dâdı güzel olan sâlik, vaktāki sem'-i rûhun açıldı ve maânî-i Kur'ân'ı, Kelîm-i hakîkî olan Hak'dan dinlemeğe başladın, artık sarf ve nahiv ilimlerinin arkasında koşmak senin için çirkin bir hâl olur. Zîrâ matlûba vusûlden sonra, delîl aramağa başlamış olursun ki, bunun münasebetsizliği meydandadır.

1397. Vaktāki göğün damları üzerine gittin, merdiven aramak soğuk olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1397. Göğün damları üzerine gittiğin zaman, merdiven aramak soğuk olur.

Feleğin suretinin damları olan manalar üzerine yükseldiğin zaman, artık o manaların merdiveni hükmünde olan resmî ilimleri ve sözlerin, kelimelerin nakışlarını aramak soğuk bir hâl olur. Bu merdiven, manaların zirvesine çıkamamış olanlara özgüdür.

Sûret-i felekin damları olan maânî üzerine urûc ettiğin vakit artık o ma'nâların merdiveni mesâbesinde olan ulûm-ı resmiyyeyi ve nukūş-ı elfâz ve kelimâtı aramak soğuk bir hâl olur. Bu merdiven evc-i maânîye çıkamamış olanlara mahsûstur.

1398. Gayre muâvenet ve ta'lîmin gayri. Hayırdan sonra hayır yolu soğuk olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1398. Başkasına yardım ve öğretim dışında. Hayırdan sonra hayır yolu soğuk olur.

Fakat her kuralın bir istisnası olduğu gibi, bunun da bir istisnası vardır. O da şudur ki, manaya ulaştıktan sonra resmî ilimler tahsilinin peşinden koşmak, eğer başkalarına yardım ve öğretim için olursa, caiz ve uygun olur. Çünkü bu taleplilik o kişinin kendi nefsi için değildir; başkalarına faydası dokunmak içindir. Eğer kendi nefsi için olursa, hayırdan sonra hayır yoluna girmek soğuk bir çaba olur; fakat başkalarına öğretim başka bir hayır yolu olduğu için soğuk değildir.

Fakat her kāidenin bir istisnâsı olduğu gibi, bunun da bir istisnâsı vardır. O da budur ki, ma'nâya vusûlden sonra ulûm-ı resmiyye tahsili arkasında koşmak, eğer başkalarına muâvenet ve ta'lîm için olursa, câiz ve münasib olur. Zîrâ bu talebkârlık o kimsenin kendi nefsi için değildir; başkalarına fâidesi dokunmak içindir. Eğer kendi nefsi için olursa, hayırdan sonra hayır yoluna sülûk etmek soğuk bir sa'y olur; fakat başkalarına ta'lîm başka bir hayır yolu olduğu için soğuk değildir.

1399. Bir parlak ayna ki, sâf ve celî oldu, onun üzerine bir saykal vurmak cehil olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1399. Saf ve parlak bir aynayı parlatmaya çalışmak cahillik olur.

Örneğin, parlak bir ayna, saf ve berrak bir şekilde yansıyan suretleri açıkça gösterirken, artık o aynayı silip parlatmaya çabalamak cahillik olur. Bunun gibi, kalp aynası berraklaşıp ledün ilimlerinin (Allah katından gelen gizli ilimler) suretleri yansırken, onu resmî ilimlerle cilalamaya çalışmanın da bir anlamı yoktur.

Meselâ parlak bir ayna, sâf ve mücellâ ve suver-i mün'akiseyi berrâk bir halde gösterirken, artık o aynayı silip parlatmağa çabalamak cehâlet olur. Bunun gibi âyîne-i kalbi mücellâ olup suver-i ulûm-ı ledünniyye mün'akis olurken, onu ulûm-ı resmiyye ile cilâlandırmağa sa'y etmenin dahi ma'nâsı yoktur.

1400. Kabul içinde sultanın huzûrunda oturup, mektûb ve elçi aramak çirkin olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1400. Kabul içinde sultanın huzûrunda oturup, mektûb ve elçi aramak çirkin olur.

Örneğin, padişahın kabul edip huzurunda oturttuğu bir kimsenin, artık o padişahın mektubunu ve elçisini araması anlamsız ve çirkin olur.

Meselâ pâdişâhın kabûl edip huzûrunda oturttuğu bir kimsenin, artık o pâdişâhın mektûbunu ve elçisini araması abes ve çirkin olur.

## Aşıkın kendi ma'şûkunun huzûrunda aşk-nâme okumakla meşgül olması ve mütâlaa etmesi ve ma'şûkun onu nâ-makbûl tutması ve medlûlün husûlü indinde delîl talebi kabîh ve ma'lûma vusûlden sonra ilim ile iştigâl mezmûmdur, demesi hikâyesi

1401. O kimseyi, yâri kendi huzûrunda oturttu; mektûbu çıkardı ve yârin huzûrunda okudu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1401. O kimseyi, yâri kendi huzurunda oturttu; mektubu çıkardı ve yârin huzurunda okudu.

Bir âşığı, maşukası kendi huzuruna çağırıp oturttu; o âşık da, daha önce onun yokluğunda yazmış olduğu mektubu, cebinden çıkarıp, "Bak senin için ben bu mektubu yazdım," diye onun önünde okumaya başladı.

Bir âşıkı, ma'şûkası kendi huzûruna çağırıp oturttu; o âşık dahi, evvelce onun gıyâbında yazmış olduğu mektûbu, cebinden çıkarıp, bak senin için ben bu mektûbu yazdım, diye onun önünde okumağa başladı.

1402. Mektûbtaki beyitleri ve medih ve senâyı, zârîliği ve miskinliği ve çok yalvarmaları,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1402. Mektuptaki beyitleri ve övgü ve yüceltmeyi, ağlayıp sızlamayı ve miskinliği ve çok yalvarmaları,

Mektubun içine yazmış olduğu âşıkane beyitleri ve sevgilisinin övgü ve yüceltmesine dair olan fıkraları ve kendisinin aşkıyla gece ve gündüz yanıp tutuştuğu ve kavuşma dileğine ilişkin sözleri hep birer birer okudu.

Mektûbun içine yazmış olduğu âşıkāne beyitleri ve ma'şûkasının medih ve senâsına dâir olan fıkraları ve kendisinin aşkıyla gece ve gündüz yanıp tutuştuğu ve vuslat niyâzına müteallık sözleri hep birer birer okudu.

1403. Ma'şûk dedi: "Bu gerçi benim içindir; vuslat vaktinde bu, ömrü zâyi' etmektir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1403. Maşuk dedi: "Bu gerçi benim içindir; kavuşma vaktinde bu, ömrü boşa harcamaktır."

1404. "Ben senin önünde hâzırım ve sen mektûb okuyucusun. Bu, bir kere âşıkların nişanı değildir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1404. "Ben senin önünde hazırım ve sen mektup okuyucususun. Bu, bir kere âşıkların nişanı değildir."

Senin sevdiğin ve aradığın mademki bendim, işte senin önünde duruyorum; oysa sen beni yok sayarak mektubu okumaktasın. Bu durum âşıkların nişanı ve belirtisi değildir. Beni bulunca bu araçlardan vazgeçmen gerekirdi.

"Senin ma'şûkun ve matlûbun mâdemki ben idim, işte senin önünde duruyorum; halbuki sen beni gâib addederek mektûbu okumaktasın. Bu vaziyet âşıkların nişanı ve alâmeti değildir. Beni bulunca bu vesâitden ferâgat etmen lâzım idi."

1405. Dedi: "Burada hazırsın ammâ, velâkin ben senden kendi nasibimi iyi bulamam."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1405. Dedi: "Burada hazırsın, ama ben senden kendi nasibimi iyi bulamam."

Âşık cevap olarak dedi: "Evet, burada hazırsın ve kavuşma gerçekleşmiştir; fakat ben senden nasibimi ve hazzımı, eğer seni yok sayıp bu mektubu okumazsam, istediğim gibi bulamam; çünkü ayrılık zamanındaki zevkim ve hazzım, kavuşma zamanındaki zevkimden fazladır."

Âşık cevâben dedi: "Evet burada hazırsın ve vuslat ele geçmiştir; fakat ben senden nasîbimi ve hazzımı, eğer seni gâib addedip bu mektûbu okumaz isem, istediğim gibi bulamam; zîrâ ayrılık zamânındaki zevkim ve hazzım, vuslat zamânındaki zevkimden fazladır."

1406. "Her ne kadar visâli görüyor isem de, o şey ki, geçen sene gördüm, bu demde yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1406. "Her ne kadar kavuşmayı görüyor isem de, geçen sene gördüğüm o şey, bu anda yoktur."

Gerçi şimdi ben senin huzurundayım ve sana kavuştuğumu görüyorum; fakat geçen sene gördüğüm hâli bu kavuşma içinde göremiyorum. Çünkü ben geçen sene senin ayrılığınla ağlar ve gözyaşları dökerdim. Ve bu ağlamadan ve gönlümün yanmasından zevk ve lezzet duyardım; bu lezzet ve zevk şimdi senin huzurunda kesildi.

"Gerçi şimdi ben senin huzûrundayım ve sana vâsıl olduğumu görüyorum; fakat geçen sene gördüğüm hâli bu vuslat içinde göremiyorum. Zîrâ ben geçen sene senin firâkınla ağlar ve göz yaşları dökerdim. Ve bu ağlamadan ve gönlümün yanmasından zevk ve lezzet duyardım; bu lezzet ve zevk şimdi senin huzûrunda munkatı' oldu."

1407. "Çeşmeyi görüyorum velâkin su yoktur; suyun yolunu gâlibâ bir yol vurucu vurdu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1407. "Çeşmeyi görüyorum ama su yok; suyun yolunu galiba bir yol kesici kesti."

"Benim şimdiki durumum, susuz bir çeşme görmeye benzer. Önceki durumumda çeşmeyi görmediğim halde, suyu içer ve ondan zevk alırdım; şimdi ise, o zevk ve lezzet suyundan mahrum kaldım. Benim suyumun yolunu galiba varlığını hissedemediğim bir yol kesici kesti."

"Benim şimdiki hâlim, susuz bir çeşme görmeğe benzer. Evvelki hâlimde çeşmeyi görmediğim halde, suyu içer ve mütelezziz olurdum; şimdi ise, o zevk ve lezzet suyundan mahrûm kaldım. Benim suyumun yolunu gâlibâ vücûdunu hissedemediğim bir yol vurucu vurdu."

1408. Dedi: "Böyle olunca, ben senin ma'şûkun değilim; ben Bulgar'dayım ve senin murâdın Kutû'dadır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1408. Dedi: "Böyle olunca, ben senin maşukun değilim; ben Bulgar'dayım ve senin muradın Kutû'dadır."

"Bulgar", Asya'da kuzey kutbu tarafında bulunan bir şehrin adıdır ki, geceleri pek uzun olmakla karanlığı ile meşhurdur. Eskiden Zü'l-Karneyn'in oralara kadar gittiği tefsir kitaplarında rivayet edilir. "Kutû" da bir şehir ismi olduğu şarihler tarafından gösterilmiş ise de, hangi kıtada bulunduğu açıklanmamıştır. Eldeki lügat kitaplarında da bulamadım. Bulgar şehrinin durumu karinesiyle, hâl ve durum itibarıyla onun zıddı olan bir şehrin ismi olması düşünülebilir. İsimlerinin değişmiş olması ihtimaline göre, şimdiki zamanda bunların hangi mevkilerde bulundukları meçhuldür. "Maşuk"tan kasıt Hak, "Bulgar"dan kasıt, renk ve şekilden münezzeh olan; ve "Kutû"dan kasıt, renk ve şekil âlemidir. Yani "Ey benim âşıkım olan Hakk Yolcusu, benim zâtım renk ve şekilden münezzehtir; senin muradın ise, renk ve şekil âlemi olan aşk halleridir."

"Bulgar" Asya'da kutb-ı şimâlî tarafında vâki' bir şehrin adıdır ki, geceleri pek uzun olmakla karanlığı ile müştehirdir. Eskiden Zü'l-Karneyn'in oralara kadar gittiği kütüb-i tefâsîrde rivâyet olunur. "Kutû" dahi bir şehir ismi olduğu şârihler tarafından gösterilmiş ise de, hangi kıt'ada vâki' olduğu beyân olunmamıştır. Eldeki lügat kitablarında da bulamadım. Bulgar şehrinin vaziyeti karînesiyle hâlen ve vaziyyeten onun zıddı olan bir şehrin ismi olması melhûzdur. İsimleri tebeddül etmiş olması ihtimâline binâen, zamân-ı hâzırda bunların hangi mevki'lerde kâin oldukları meçhuldür. "Ma'şûk"tan murâd Hak, "Bulgar"dan murâd, renk ve sûretten münezzeh; ve "Kutû"dan murâd, âlem-i renk ve sûrettir. Ya'nî "Ey benim âşıkım olan sâlik, benim zâtım renk ve sûretden münezzehdir; senin murâdın ise, âlem-i renk ve sûret olan hâlât-ı aşktır."

1409. "Sen, bana ve benim hâletime âşıksın; ey delikanlı, hâlet elde olmaz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1409. "Sen, bana ve benim hâlime aşıksın; ey delikanlı, hâl elde edilemez."

"Evet, sen bana aşıksın ve benim aşkımdan doğan birtakım hallerin de aşığısın. Halbuki bu hallerin her biri yok olan bir gölgedir. Ben kalıcıyım, bu sebeple benimle beraber, gölgenin de aşığısın. Ey genç ve tasavvuf yoluna yeni girmiş Hakk Yolcusu, bu hallerin hiçbiri elde kalmaz; gölgelerin yok olduğu gibi, fani olup gider; ancak ben kalıcı kalırım."

"Evet, sen bana âşıksın ve benim aşkımdan mütevellid olan birtakım hallerin dahi âşıkısın. Halbuki bu hâlâtın herbiri zâil olan bir gölgedir. Ben bâkî- yim, binâenaleyh benim ile beraber, gölgenin dahi âşıkısın. Ey genç ve mübtedî sâlik, bu hallerin hiçbirisi elde kalmaz; gölgelerin zâil olduğu gibi, fânî olup gider; ancak ben bâkî kalırım."

1410. "Binâenaleyh senin matlûb-ı küllîn ben değilim. Zamanda senin için cüz'-i maksûdum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1410. "Bu sebeple senin küllî isteğin ben değilim. Zamanda senin için maksat edilenin bir parçasıyım."

Sen benim aşkımdan doğan zevk ve hallerin de âşıkı olunca, senin tam ve bütün olarak isteğin ben olmamış olurum; aksine ben şimdiki halde ve senin bu halinin içinde, senin kastettiğin ve murat ettiğin bir parça olurum. Çünkü senin aşkın ve muradın iki kısma ayrılmıştır. Biri benim Zât'ımdır, diğeri de zevk ve hallerdir. Şu halde ben senin maksat edileninin ve muradının bir parçası olurum.

"Sen benim aşkımdan mütevellid olan zevk ve hâlâtın dahi âşıkı olunca, senin kâmilen ve külliyyen matlûbun ben olmamış olurum; belki ben şimdiki halde ve senin bu hâlinin içinde, senin kasd ve murâd ettiğin bir cüz' olurum. Zîrâ senin aşkın ve murâdın iki hisseye ayrılmıştır. Biri benim Zât'ımdır, diğeri de zevk ve hâlâttır. Şu halde ben senin maksûdunun ve murâdının bir cüz'ü olurum."

1411. "Ben ma'şûk değil, ma'şûkanın eviyim; aşk nakd üzerindedir, sandık üzerinde değildir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1411. "Ben maşuk değil, maşukanın eviyim; aşk nakit üzerindedir, sandık üzerinde değildir."

Mademki şu anki zevk ve haller sana benim aşkımdan doğmuştur ve senin kalbin o zevk ve hallere bağlı kalmış ve onları maşuk edinmiştir, şu halde ben, maşukun olmam; ancak senin maşukunun oturduğu bir ev ve bir oda olurum. Ve senin aşkın da nakit üzerine, yani peşin ve hazır olan zevk ve haller üzerine olur. Yoksa kendisinde bu zevkler ve haller gizli olan sandık mesabesindeki Zât'ıma olmaz.

Bilinmeli ki, gerçek maşuk olan Hakk'ın zâtı ve sıfatı vardır. Hakk Yolcusu Hakk'ın zâtına âşık olmakla beraber, sıfat tecellilerinin de âşıkı olur. Bu tecelliler kesildiği zaman, zevki söner. Çünkü henüz suret kaydından kurtulamamış ve suretsiz ve renksiz olan sırf Zât'ın tamamıyla aşkına ehliyet kazanamamıştır. Onun zevki sıfat ve isim tecellileri perdeleri arkasında kalıp, maşukuna karşı, ağlayıp sızlamak hali içindedir. Nasıl ki Hafız Şirazî (k.s.) Hakk Yolcusu'nun bu haline işaretle bir gazelinde şöyle buyurur: Beyit: بلیلی برگ گلی خوش رنگ در منقار داشت و اندران برگ نوا خوش نالهای زار داشت گفتمش در عین وصل این ناله و فریاد چیست گفت ما را جلوه معشوق در این کار داشت "Bir bülbül güzel renkli bir gül yaprağını gagasında tutardı. Ve o güle sahip olduğu halde latif inlemeler ederdi. Ona dedim ki: "Vuslatın tam içindesin, bu inleme ve feryat nedir?" Dedi ki: "Maşukun cilvesi bizi bu işte tuttu."

"Mâdemki hâzırdaki zevk ve hâlât sana benim aşkımdan doğmuştur ve senin kalbin o zevk ve hâlâta muallak kalmış ve onları ma'şûk ittihâz etmiştir, şu halde ben, ma'şûkun olmam; ancak senin ma'şûkunun sâkin olduğu bir hâne ve bir oda olurum. Ve senin aşkın da nakd üzerine, ya'nî peşin ve hâzır olan zevk ve hâlât üzerine olur. Yoksa kendisinde bu ezvâk ve hâlât mündemic olan sandık mesâbesindeki Zât'ıma olmaz."

Ma'lûm olsun ki, ma'şûk-i hakîkî olan Hakk'ın zâtı ve sıfatı vardır. Sâlik Hakk'ın âşık-ı zâtı olmakla beraber, tecelliyât-ı sıfatiyyesinin dahi âşıkı olur. Bu tecelliyât munkatı' olduğu vakit, zevki söner. Zîrâ henüz sûret kaydından kurtulamamış ve bî-sûret ve bî-renk olan Zât-ı sırfın tamâmiyle aşkına ehliyet kesb edememiştir. Onun zevki tecelliyât-ı sıfatiyye ve esmâiyye perdeleri ar- kasında kalıp, ma'şûkuna karşı, ağlayıp sızlamak hâli içindedir. Nitekim Hâfız Şîrâzî (k.s.) sâlikin bu hâline işaretle bir gazelinde şöyle buyurur: Beyit: بلیلی برگ گلی خوش رنگ در منقار داشت و اندران برگ نوا خوش نالهای زار داشت گفتمش در عین وصل این ناله و فریاد چیست گفت ما را جلوه معشوق در این کار داشت "Bir bülbül güzel renkli bir gül yaprağını gagasında tutardı. Ve o güle mâlik olduğu halde latîf nâleler ederdi. Ona dedim ki: "Ayn-ı vasl içindesin, bu nâle ve feryâd nedir?" Dedi ki: "Ma'şûkun cilvesi bizi bu işde tuttu."

1412. Ma'şûk odur ki o, yektâ olur; senin mübtedân ve müntehân o olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1412. Maşuk odur ki o, tek olur; senin başlangıcın ve sonun o olur.

"Sen maşuku iki parçaya ayırdın; aksine maşuk böyle iki kat değil, tek kat olur. Ve onun sadece zâtı sevilir; yoksa başka bir amaca ve maksada aracı olduğu için sevilmez. Bu sebeple o maşuk, başta ve sonda, başlangıçta ve bitişte senin maksadın ve amacın olmak gerekir. İşte doğru bir aşk ve maşukluk böyle olur."

"Sen ma'şûku iki cüz'e ayırdın; halbuki ma'şûk böyle iki kat değil, bir kat olur. Ve onun münhasıran zâtı mahbûb olur; yoksa başka bir murâda ve maksûda vâsıta olduğu için mahbûb olmaz. Binâenaleyh o ma'şûk önde ve sonda, ibtidâda ve intihâda senin maksûdun ve murâdın olmak îcâb eder. İşte doğru bir aşk ve ma'şûkiyyet böyle olur."

1413. Vaktaki onu bulasın, muntazır kalmıyasın. Hem aşikâr, hem dahi sır olan o ola.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1413. Onu bulduğun zaman, bekleyiş içinde kalmayasın. Hem aşikâr, hem de sır olan o olsun.

Maşuku bulduğun zaman, artık onun sıfat ve isim tecellilerinden (Allah'ın isim ve sıfatlarının görünür hale gelmesi) meydana gelecek zevkleri beklememelisin. Senin gözünde, varlık mertebelerinin (varoluş düzeylerinin) hepsinde görünen ve görünmeyen, ancak o hakiki maşuk olan Allah'tan ibaret olmalı. Nitekim ayet-i kerimede فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ (Bakara, 2/115) yani "Ne tarafa yönelirseniz yönelin, hep Allah'ın vechi (yüzü, zatı) ve zatı vardır" buyrulur.

"Ma'şûkun kendini bulduğun vakit, artık onun tecelliyât-ı sıfatiyye ve esmâiyyesinden mütehassıl olacak olan ezvâka muntazır olmamalısın. Senin nazarında merâtib-i vücûdun kâffesinde zâhir ve bâtın olanın, ancak o ma'şûk-i hakîkî olan Hak'dan ibâret olmalı." Nitekim âyet-i kerîmede فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ (Bakara, 2/115) ya'nî "Ne tarafa teveccüh ederseniz, hep Allâh'ın vechi ve zâtı vâki'dir" buyrulur.

1414. Hâlin mevkūfu değil, ahvalin beyidir; ay ve yıl, o mâhın bendesi olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1414. Hâlin bağlısı değil, hallerin beyidir; ay ve yıl, o ay yüzlünün kulu olur.

Gerçek Maşuk'un zâtını bulup, varlığın bütün mertebelerinde, görünen ve görünmeyen âlemde O'nun vechini (yüzünü, yönünü) müşahede eden bir kâmil, artık Hak'ın halifesi olur; ve birtakım hallerin tesirleri altında duraklamaz; aksine o hallerde tasarruf eden bir bey ve bir hâkim olur. Artık o insân-ı kâmil, bu gibi hallerin kulu değil, ancak sürekli olarak, gerçek ay yüzlü olan Hakk'ın kulu olur; ve kulluk sıfatıyla iftihar eder. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz bu mertebenin zevkine ait olan şu rubailerini söylemişlerdir: Rubâî: Ben kul oldum, kul oldum, kul oldum. Ben senin hizmetine baş eğmiş kul oldum. Özgür olan her kul sevinir; ben sana kul olduğumdan dolayı sevindim.

"Ma'şûk-i hakîkînin zâtını bulup, cemî-i merâtib-i vücûdda, zâhirde ve bâtında O'nun vechini müşâhede eden bir kâmil, artık halîfe-i Hak olur; ve birtakım hallerin te'sîrâtı altında tevakkuf etmez; belki o hallerde tasarruf eden bir bey ve bir hâkim olur. Artık o insân-ı kâmil, bu gibi hallerin bendesi değil, ancak ale'd-devâm, mâh-ı hakîkî olan Hakk'ın bendesi olur; ve sıfat-ı abdiyyeti ile iftihâr eder." Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz bu mertebenin zevkine âid olan şu rubâîlerini îrâd buyurmuşlardır: Rubâî: Ben bende oldum, bende oldum, bende oldum. Ben senin hizmetine baş eğmiş bende oldum. Âzâd olan her bende mesrûr olur; ben sana bende olduğumdan dolayı mesrûr oldum."

1415. Söylediği vakit, hâle emr eder; istediği vakit, cisimleri cân eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1415. Söylediği zaman, hâle emreder; istediği zaman, cisimleri canlandırır.

Mevlânâ (r.a.) efendimiz, yüce zevklerine dayanarak bu şerefli beyitte, insân-ı kâmil bir mürşidin hâlini açıklarlar. Yani "Böyle Hakk'a ulaşmış bir ârif ve insân-ı kâmil bir mürşid, irşad esnasında halka söz söylediği zaman, kendisine yüce hallerden bir hal gelirse, o halin etkisi altında mağlup olmaz; aksine o hâle emredip, etkisini giderir ve yine halkı irşada devam eder. Çünkü o, Hakk'ın halifesidir ve hallerin efendisidir; ve eğer isterse müridlerin cisimlerini bir bakışla canlandırıverir ve onlarda nefse ait hazlardan eser bırakmaz."

Cenâb-ı Mevlânâ (r.a.) efendimiz zevk-i âlílerine müsteniden bu beyt-i şerîfde, mürşid-i kâmilin hâlini beyân buyururlar. Ya'nî "Böyle bir ârif-i vâsıl ve mürşid-i kâmil esnâ-yı irşâdda halka söz söylediği vakit, kendisine ahvâl-i âliyeden bir hâl gelirse, o hâlin te'sîri altında mağlûb olmaz; bil'akis o hâle emr edip, te'sîrini izâle buyurur ve yine halkı irşâda devam eder. Zîrâ halife-i Hak'dır ve ahvâlin beyidir; ve eğer isterse mürîdlerin cisimlerini bir nazar ile can ediverir ve onlarda nefsâniyetten eser bırakmaz."

1416. Müntehî olmaz ki o mevkūfdur; muntazır oturup hâl arayıcı olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1416. O, bağlı olduğu için sona ermez; bekleyerek oturur ve hal arayıcısı olur.

Birtakım hallerin etkisi altında durup, o halleri gidermeye gücü yetmeyen kimse, Hakk yolunun sonuna ulaşmış bir kimse değildir; aksine henüz yolun ortasındadır. Ve bu orta seviyedeki Hakk Yolcusu, halin ortaya çıkışını bekleyerek ve gözetleyerek oturmuştur; ne gelen bir hali kaldırabilir ne de istediği bir hali çekebilir; çünkü henüz hallerin efendisi ve hâkimi değildir.

Burada bir soru ortaya çıkar, o da şudur ki: "Ulu pirlerin bazılarından taşkınlıklar ortaya çıkardı ve özellikle Hz. Mevlânâ (k.s.) büyüklerin meclisinde semâ ederler ve acayip haller gösterirlerdi. Nasıl ki ayrıntıları menkıbelerde yazılıdır. Bu yüce zatlar, bu gelen hallerin etkileri altında mağlup değil midirler?"

Bu sorunun cevabı dikkat edilirse bu beyitlerde verilmiştir. Gerçekten de insân-ı kâmilde de birtakım haller ortaya çıkar; fakat bu halleri, isterlerse onlar çekerler, isterlerse giderip ayıklık haline gelirler. Çünkü onlar hallere tasarruf ederler ve hallerin efendisidirler. Halkın başvurularından sıkıldıkları zaman, bir hal çekerler ve bu hal içinde halka feyz bahşederler. Bununla beraber yine ayıklık içinde bulunurlar. Nasıl ki cenâb-ı Mevlânâ efendimiz, Menâkıb-ı Sipehsâlâr'da beyan olunduğu üzere, "Her ne hal içinde olursam olayım, eğer benden fetva almak için, başvuran olursa, engellemeyin, bana getirin!" buyurmuş oldukları cihetle, semâ esnasında fetva isteyen olduğu vakit, kalem ve kağıt getirirler; ve Hz. Pir efendimiz dahi, icap eden cevabı yazarlar idi. Şimdi eğer halin mağlubu olsalar idi, ilme ve tefekküre bağlı olan bu fetva vermek meselesine o an imkan olmaz idi. Menkıbelerde bu gibi vakalar çoktur; sözün özü, insân-ı kâmil, bir hal içinde bulunsa dahi yine temkin ehli (hal ve makamların gerektirdiği şekilde davranan)dir. Onların bu hallerine bakıp, telvin ehli (halleri sürekli değişen) zannedenler aldanırlar.

Birtakım hallerin te'sîri altında tevakkuf edip, o halleri izâleye muktedir olamayan kimse, tarîk-ı Hakk'ın nihâyetine vâsıl olmuş bir kimse değildir; belki henüz yolun ortasındadır. Ve bu sâlik-i mutavassıt, hâlin zuhûruna muntazır ve müterakkib olarak oturmuştur; ne gelen bir hâli ref' edebilir ve ne de istediği bir hâli celb edebilir; zîrâ henüz ahvâlin beyi ve hâkimi değildir.

Burada bir suâl vârid olur, o da budur ki: "Pîrân-ı izâm hazerâtının ba'zılarından şûrîdelikler zuhûr ederdi ve ezcümle Hz. Mevlânâ (k.s.) meclis-i ekâbirde semâ' buyururlar ve hâlât-ı acîbe izhâr ederlerdi. Nitekim tafsîlâtı menâkıbda mezkûrdur. Bu zevât-ı kirâm, bu ahvâl-i vâridenin te'sîrâtı altında mağlûb değil midirler?"

Bu suâlin cevabı dikkat olunursa bu beyitlerde verilmiştir. Filvâki' insân-ı kâmilde de birtakım ahvâl zuhûr eder; fakat bu ahvâli, isterlerse onlar celb ederler, isterlerse izâle edip sahve gelirler. Zîrâ onlar ahvâle mutasarrıftırlar ve ahvâlin beyidirler. Halkın müracaatından sıkıldıkları vakit, bir hâl celb ederler ve bu hâl içinde halka feyz bahş ederler. Bununla beraber yine sahv içinde bulunurlar. Nitekim cenâb-ı Mevlânâ efendimiz, Menâkıb-ı Sipehsâlâr'da beyân olunduğu üzere, "Her ne hâl içinde olursam olayım, eğer benden fetvâ almak için, mürâcaât eden olursa, men' etmeyin, bana getirin!" buyurmuş oldukları cihetle, semâ' esnâsında fetvâ isteyen olduğu vakit, kalem ve kâğıt getirirler; ve Hz. Pîr efendimiz dahi, îcâb eden cevabı yazarlar idi. İmdi eğer hâlin mağlûbu olsalar idi, ilme ve tefekküre mütevakkıf olan bu fetvâ vermek kaziyyesine hâlen imkân olmaz idi. Menâkıb'da bu gibi vak'alar çoktur; velhâsıl insân-ı kâmil, bir hâl içinde bulunsa dahi yine ehl-i temkîndir. Onların bu hallerine bakıp, ashâb-ı telvîn zannedenler aldanırlar.

1417. Onun eli hâlin kimyası olur; elini tahrik eder, bakır onun sarhoşu olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1417. Onun eli hâlin kimyası olur; elini hareket ettirir, bakır onun sarhoşu olur.

Yukarıda anılan insân-ı kâmilin eli, hâlin kimyası yani iksiri olur. İksir nasıl bakırı ve cıvayı altına dönüştürürse, o kâmilin eli de gerek kendi nefsindeki gerekse müridlerindeki halleri öylece dönüştürür. O elini hareket ettirince, bakır gibi olan aşağı haller onun sarhoşu olur. Nasıl ki cenâb-ı Pîr efendimiz bir gazellerinde şöyle buyururlar: ای عاشقان ای عاشقان من خاکرا گوهر کنم ای مطربان ای مطربان دف شما پر زر کنم "Ey âşıklar, ey âşıklar, ben toprağı cevher yaparım. Ey çalgıcılar, ey çalgıcılar, sizin deflerinizi altın dolu yaparım."

Yukarıda zikr olunan insân-ı kâmilin eli, hâlin kimyâsı ya'nî iksîri olur. İksîr nasıl bakırı ve civayı altına tahvíl ederse, o kâmilin eli de gerek kendi nefsindeki ve gerek mürîdlerindeki halleri öylece tahvíl eder. O elini tahrik edince, bakır gibi olan ahvâl-i süfliyye onun sarhoşu olur. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz bir gazellerinde şöyle buyururlar: ای عاشقان ای عاشقان من خاکرا گوهر کنم ای مطربان ای مطربان دف شما پر زر کنم "Ey âşıklar, ey âşıklar, ben toprağı gevher yaparım. Ey mutribler, ey mutribler, sizin deflerinizi altın dolu yaparım."

1418. Eğer isterse ölüm de tatlı olur; diken ve neşter, nergis ve nesrîn olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1418. Eğer isterse ölüm de tatlı olur; diken ve neşter, nergis ve nesrîn olur.

Böyle bir insân-ı kâmil eğer isterse, nefislere acı gelen ölüm, ona tatlı olur. Nasıl ki Hz. Mevlânâ efendimiz can çekişme hâlinde Azrail'i gördükleri zaman şöyle buyurmuşlardır: Beyit: پیشتر آ پیشتر آ جان من پيك در حضرت سلطان من "Ey benim canım! Daha ileriye gel, daha ileriye gel! Ey benim Hz. Sultân'ımın kapısının hizmetkârı!"

Ve Şeyh Sadreddîn-i Konevî hazretleri Nefehât-ı İlâhiyye adlı eserinde "Kâmil, ölümü kendi seçimine özgü olan kimsedir; isterse ölür, isterse diri olur" buyurmuşlardır. Nasıl ki Ferîdüddîn-i Attâr hazretlerinin irşat sebebi de şöyle olmuştur: Cenâb-ı Ferîdüddîn dükkânlarında oturdukları bir sırada, bir dilenci gelip, "Allah rızası için bir şey ver!" demiş. Hz. Attâr da "İnâyet ola!" demiş. Fakir bu söz üzerine durup Hz. Attâr'a dikkatle bir bakmış. Cenâb-ı Attâr, bakmasının sebebini sormuş, o da "Senin nasıl öleceğini düşünüyorum" demiş. Hz. Attâr da "Sen nasıl ölürsen, ben de vaktim geldiği zaman, öyle ölürüm" demiş. O zât, "Sen benim öldüğüm gibi ölebilir misin?" demiş. Hz. Attâr "Tuhaf şey! Senin ölümün başka mıdır?" deyince; o sâil-i kâmil elindeki keşkülünü başının altına koyup "Allah!" diye bir nara atmış ve ruhunu teslim etmiş. Hz. Attâr bu hâli görünce pek çok değişmiş ve dükkânını yağma ettirmiş ve Hakk yoluna girmiştir. Sözün özü "Kâmillerin önünde ölüm bu şekilde tatlı olur ve istedikleri zaman ölürler; ve diken ve neşter, yani kahredici tecelliler (Allah'ın celâl sıfatlarının tecellileri) onların önünde nergis çiçeği ve beyaz gül gibi latif olur."

Böyle bir insân-ı kâmil eğer isterse, nefislere acı gelen ölüm, ona tatlı olur. Nitekim Hz. Mevlânâ efendimiz hâlet-i nezi'de Azrail'i müşâhede buyurdukları vakit, şöyle buyurmuşlardır: Beyit: پیشتر آ پیشتر آ جان من پيك در حضرت سلطان من "Ey benim cânım! Daha ileriye gel, daha ileriye gel! Ey benim Hz. Sultân'ımın kapısının hâdimi!"

Ve şeyh Sadreddîn-i Konevî hazretleri Nefehât-ı İlâhiyye'sinde "Kâmil, ölümü kendi ihtiyârına mahsûs olan kimsedir; isterse ölür, isterse diri olur" buyurmuşlardır. Nitekim Ferîdüddîn-i Attâr hazretlerinin sebeb-i irşadı da şöyle olmuştur: Cenâb-ı Ferîdüddîn dükkânlarında oturdukları bir sırada, bir dilenci gelip, "Allah rızası için bir şey ver!" demiş. Hz. Attâr dahi "İnâyet ola!" demiş. Fakîr bu söz üzerine durup Hz. Attâr'a dikkatle bir bakmış. Cenâb-ı Attâr, bakmasının sebebini sormuş, o da "Senin nasıl öleceğini düşünüyorum" demiş. Hz. Attâr dahi "Sen nasıl ölürsen, ben de vaktim geldiği vakit, öyle ölürüm" demiş. O zât, "Sen benim öldüğüm gibi ölebilir misin?" demiş. Hz. Attâr "Tuhaf şey! Senin ölümün başka mıdır?" deyince; o sâil-i kâmil elindeki keşkülünü başının altına koyup "Allah!" diye bir na'ra vurmuş ve teslîm-i rûh etmiş. Hz. Attâr bu hâli görünce pek ziyâde mütegayyir olup dükkânını yağma ettirmiş ve tarîk-ı Hakk'a sülük etmiştir. Velhâsıl "Kâmillerin önünde ölüm bu süretle tatlı olur ve istedikleri vakit ölürler; ve hâr ve diken ya'nî tecelliyât-ı kahriyye onların önünde nergis çiçeği ve beyaz gül gibi latîf olur."

1419. O ki, hâlin mevkūfudur, âdemîdir; gâh hal ile efzûn ve gâh noksanlık içindedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1419. O ki, hâle bağlıdır, insandır; bazen hâl ile artar ve bazen noksanlık içindedir.

Yani "Hâle bağlı ve hâlin mağlûbu olan kimse insandır. Yani henüz beşerî sıfatlardan kurtulmamıştır. Bazen beşeriyetin gereği olan sıfatın üstün gelmesiyle noksanlık içinde olur ve bazen ruhun gereği olan sıfatlar yüzünden meydana gelen hâl sebebiyle artar."

Ya'nî "Hâlin mevkūfu ve mağlûbu olan kimse âdemîdir. Ya'nî henüz sıfât-ı beşeriyyeden kurtulmamıştır. Gâh beşeriyyet îcâbı olan sıfatın galebesiyle noksanlık içinde olur ve gâh rûhun îcâbı olan sıfât yüzünden vâki' olan hâl sebebiyle ziyâde olur."

1420. Sufî menâlde ibnü'l-vakt olur; fakat sâfî vakit ve hâlden fariğdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1420. Sufî, yetişme ve nail olma hâlinde vaktin oğlu olur; fakat sâfî, vakit ve hâlden bağımsızdır.

"Menâl" yetişmek ve nail olmak anlamındadır. Hakk yolunda bir "sûfi" ve bir de "sâfî" anlayışı vardır. Sûfinin Hakk yolunda yetiştiği ve nail olduğu mertebe, "ibnü'l-vakt" olmasıdır. "Vakit" ise tasavvuf terimlerinde, kulun kendi fiili olmaksızın kalbine hâkim olan bir hâldir. "Kabz" (manevî sıkıntı) ve "bast" (manevî genişlik) gibi kalpte meydana gelen hâllerin oluşumunda sûfi bunları gidermeye muktedir olamaz. Ve bu hâller, bir baba oğlunun üzerinde nasıl hâkim ve tasarruf sahibi olursa, öylece hâkim ve tasarruf sahibi olur. Bu sebeple o sûfiye "ibnü'l-vakt" veya "ibnü'l-hâl" derler. Ve sûfi, bu hâlin geldiği vakit ve an içinde, o hâlin esiri olur. "Ebu'l-vakt" (vaktin babası) ve "ebu'l-hâl" (hâlin babası) olan kâmil ise, vaktin ve hâlin esiri değildir. Bir baba, oğlu üzerinde nasıl tasarruf ederse, o da o vakit ve hâl üzerinde öylece tasarruf sahibi ve hâkim olur. İsterse o vakit ve hâli celb eder (getirir) ve isterse ref' eder (giderir). Sûfinin kalbinde nefse ait sıfatların kalıntıları olduğundan, henüz sâfî değildir; fakat kâmilin kalbi bu nefse ait sıfatlardan arınmıştır. Beyit:

Gönül âyînesin sûfi eder isen eğer sâfi Açılır sana bir kapı, ayân olur cemâlullâh

"Menâl" yetişmek ve nail olmak ma'nâsınadır. Tarík-ı Hak'da bir "sûfi" ve bir de "sâfî" i'tibârı vardır. Sûfînin tarîk-ı Hak'da yetiştiği ve nâil olduğu mertebe, "ibnü'l-vakt" olmasıdır. Ve "vakt" ıstılâhât-ı sûfiyyede abdin sun'u olmaksızın kalbine müstevlî olan bir haldir. "Kabz" ve "bast" kalbde olan sıkıntı ve ferah gibi ahvâlin vukü'unda sûfi bunları izâleye muktedir olamaz. Ve bu ahvâl, bir baba, oğlunun üzerinde nasıl hâkim ve mutasarrıf olursa, öylece hâkim ve mutasarrıf olur. Bu sebeble o sûfiye "ibnü'l-vakt" veyâ "ibnü'l-hâl" derler. Ve sûfi, bu hâlin geldiği vakit ve ân içinde, o hâlin zebûnu olur. "Ebu'l-vakt" ve "ebu'l-hâl" olan kâmil ise, vaktin ve hâlin zebûnu değildir. Bir baba, oğlu üzerinde nasıl tasarruf ederse, o da o vakit ve hâl üzerinde öylece mutasarrıf ve hâkim olur. İsterse o vakit ve hâli celb eder ve isterse ref' eder. Sûfinin kalbinde sıfât-ı nefsâniyyenin bakāyâsı olduğundan, henüz sâfî değildir; fakat kâmilin kalbi bu sıfât-ı nefsâniyyeden sâfidir. Beyit:

Gönül âyînesin sûfi eder isen eğer sâfi Açılır sana bir kapı, ayân olur cemâlullâh

1421. Hâller onun azim ve re'yine mevküfdur; onun Mesîh gibi olan nefhinden diridir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1421. Haller, onun azmine ve görüşüne bağlıdır; Mesih gibi olan nefesinden diridir.

Çeşitli hallerin ortaya çıkışı, kalbi saf olan kâmil insanın azmine ve görüşüne bağlıdır; istedikleri zaman istedikleri hali çekerler, istedikleri zaman yok ederler. O haller, o kâmil insanın, İsa Mesih'in (a.s.) nefesi gibi olan nefesinden ve üflemesinden diri olurlar ve ortaya çıkarlar.

Ahvâl-i muhtelifenin zuhûru, kalbi sâfî olan kâmilin azmine ve re'yine mütevakkıftır; istedikleri vakit, istedikleri hâli celb ederler, istedikleri vakit izâle ederler. O haller o kâmilin, Îsâ-yı Mesîh (a.s.)ın nefesi gibi olan nefesinden ve üfürmesinden diri olurlar ve zuhûra gelirler.

1422. "Sen hâlin âşıkısın, bana âşık değilsin; hâl ümîdi üzerine, benim üzerimde dolaşırsın."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1422. "Sen hâlin âşıkısın, bana âşık değilsin; hâl ümidi üzerine, benim üzerimde dolaşırsın."

Ey yazdığı muhabbetnâmeyi huzurda okumaktan zevk alan âşık! Sen hâlin âşıkısın; gerçekte bana âşık değilsin. Hâle olan aşkından ve hâlin ortaya çıkması ümidinden dolayı, benim aşkımın etrafında dolaşırsın.

Bu şerefli beyit her ne kadar kıssadaki maşuk tarafından, âşığa hitap ise de, Hak tarafından kula ve Hak'ın halifesi olan insân-ı kâmil tarafından Hakk Yolcusu'na yapılan hitaba işarettir.

"Ey yazdığı muhabbetnâmeyi huzûrda okumaktan zevk alan âşık! Sen hâlin âşıkısın; hakikatte bana âşık değilsin. Hâle taaşşukundan ve hâl zuhûru ümîdinden dolayı, benim aşkımın etrafında dolaşırsın."

Bu beyt-i şerîf her ne kadar kıssadaki ma'şûk tarafından, âşıka hitâb ise de, Hak tarafından abde ve halîfe-i Hak olan insân-ı kâmil tarafından sâlike vâki' olan hitâba işarettir.

1423. "O ki, bir dem nâkıs, bir dem kâmil ola; Halîl'in ma'bûdu değildir, âfil olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1423. "O ki, bir an eksik, bir an tam olur; Halîl'in tapındığı değildir, batar gider."

Hâl denilen şey, devam edemeyip başka bir hale geçer. Nitekim دوام الحال من المحال yani "Hâlin devamı imkânsız cinsindendir" denilmiştir. Bu sebeple "O hâl, bir zaman eksik ve kaybolan ve diğer bir zaman tam ve görünen olduğundan, Halîl'in ve vefalı âşığın sevip tapacağı bir şey olamaz. Eğer öyle bir tapınılana sarılayım desen, elinden gider ve kaybolur. Nitekim İbrâhîm Halîlullâh (a.s.) başlangıçta güneşi ve ayı ve yıldızları gördü; ve her birine tapınılacak varlık olacağı ihtimaliyle baktı; onların batması üzerine لا أحب الأفلين (En'âm, 6/76) yani "Ben batanları sevmem;" bu sebeple bunlar benim tapındığım ve sevdiğim olamazlar", buyurdu. Kıssası Kur'ân-ı Kerîm'de zikredilmiştir; buna dair olan açıklamalar I. ciltte "Halîfe'nin Leylâ'yı görmesi" kıssasında geçti.

Hâl denilen şey, devâm edemeyip tebeddül eder. Nitekim دوام الحال من المحال ya'nî "Hâlin devamı muhâl cinsindendir" denilmiştir. Binâenaleyh "O hâl, bir zaman nâkıs ve gâib ve diğer bir zaman kâmil ve zâhir olduğundan, Halîl'in ve vefâkâr âşıkın sevip tapacağı bir şey olamaz. Eğer öyle bir ma'bûda sarılayım desen, elinden gider ve gâib olur. Nitekim İbrâhîm Halîlullâh (a.s.) bidâyette güneşi ve ayı ve yıldızları gördü; ve her birine ma'bûd olacağı ihtimâliyle baktı; onların gurûbu üzerine لا أحب الأفلين (En'âm, 6/76) ya'nî "Ben gurûb edenleri sevmem;" binâenaleyh bunlar benim ma'bûdum ve ma'şûkum olamazlar", buyurdu. Kıssası Kur'ân-ı Kerîm'de mezkûrdur; buna dâir olan îzâhât I. cildde "Halîfe'nin Leylâ'yı görmesi" kıssasında geçti.

1424. "Ve o ki âfil ve gâh o ve bu olur; dilber değildir; ben âfilleri sevmem."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1424. "Ve o ki batar ve bazen o, bazen bu olur; dilber değildir; ben batanları sevmem."

Ve o hal ki batar ve başka bir hale geçip, bazen öyle, bazen böyle olur. O, gerçek bir dilber ve sevgili değildir. İbrahim Halilullah (a.s.) hazretlerinin buyurduğu gibi لا أحب الأفلين (En'âm, 6/76) yani "Ben batanları sevmem."

"Ve o hâl ki gurûb eder ve tebeddül edip, gâh öyle ve böyle olur. O hakîkî bir dilber ve ma'şûk değildir. İbrâhîm Halîlullâh hazretlerinin buyurduğu gibi لا أحب الأفلين (En'âm, 6/76) ya'nî "Ben gurûb edenleri sevmem."

1425. "O ki, gâh hoş ve gâh nâhoştur; bir zaman su ve bir dem ateştir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1425. "O ki, bazen hoş ve bazen nahoştur; bir zaman su ve bir an ateştir."

"O hâl ki, bazen genişleme gibi hoş ve bazen daralma gibi nahoştur; ve bir zaman su gibi içe letafet ve serinlik verir ve bazen de içi ateş gibi yakar."

"O hâl ki, ba'zan inbisât gibi hoş ve ba'zan inkıbâz gibi nâhoştur; ve bir zaman su gibi bâtına letâfet ve serinlik verir ve ba'zan da bâtını ateş gibi yakar."

1426. Ayın burcu olur, velâkin ay değildir; putun nakşı olur ve fakat âgâh değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1426. Ayın burcu olur, fakat ay değildir; putun nakşı olur ve ama haberdar değildir.

Yani "Böyle değişen haller, gerçek ayın zâtı değildir; aksine o haller, gerçek ay olan Hakk'ın burcu mesabesinde bulunan sıfat ve isimlerinin gerektirdikleridir; ve sıfat ve isimlerin gereği olan bu çeşitli haller, putun nakşı mesabesinde olur. Ve nakış ise kendi âşığının aşkından haberdar ve bilgili değildir." Fakat gerçek ay olan Hak, zâtının âşıklarından elbette haberdardır. Hiç "Habîr" (her şeyden haberdar olan) olan maşuk, habersiz olan maşukaya benzer mi?

Ya'nî "Böyle tebeddül eden haller, mâh-ı hakîkînin zâtı değildir; belki o haller mâh-ı hakîkî olan Hakk'ın burcu mesâbesinde bulunan sıfât ve esmâsının muktezeyâtıdır; ve sıfat ve esmâ îcâbı olan bu ahvâl-i muhtelife, putun nakşı mesâbesinde olur. Ve nakış ise kendi âşıkının aşkından haberdâr ve âgâh değildir." Fakat mâh-ı hakîkî olan Hak, zâtının âşıklarından elbette haberdârdır. Hiç "Habîr" olan ma'şûk, bî-haber olan ma'şûka benzer mi?

1427. Mâdemki sufî-i safâ, ibn-i vakt oldu, vakti baba gibi sıkı tutmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1427. Mademki safâ ehli sûfi, vaktin oğlu oldu, vakti baba gibi sıkı tutmuştur.

Hâlden safâ ve zevk bulan sûfi, mademki vaktin oğludur ve hâllerin tesirleri altında zayıftır, o gelen hâle mahal olan vakti, babası gibi sımsıkı tutar ve o hâllerin zevkleriyle zevklenir.

Halden safâ ve zevk bulan sûfi, mâdemki ibn-i vakttir ve ahvâlin te'sîrâtı altında zebûndur, o gelen hâle mahal olan vakti, babası gibi sımsıkı tutar ve o ahvâlin zevkleriyle mütezevvık olur.

1428. Zü'l-Celal'in aşkının garkı olan sâfidir; kimsenin oğlu değildir; halin evkātından fâriğdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1428. Celâl sahibi Allah'ın aşkına batmış olan kişi safidir; kimsenin oğlu değildir; hallerin vakitlerinden uzaktır.

Fakat Celâl sahibi olan Hakk'ın zâtının aşkına dalmış olan kişinin kalbinde nefse ait sıfatlardan asla bir kalıntı kalmadığından, o kişi safidir. Bu sebeple Allah'ın özel kuludur; hiçbir halin mağlubu değildir ve birtakım hallere mahal olan vakitlerden uzaktır.

Fakat Zü'l-Celâl olan Hakk'ın zâtının aşkında müstağrak olan kimsenin kalbinde sıfât-ı nefsâniyyeden aslâ bir bakıyye kalmamış olduğundan, o kimse sâfidir. Binâenaleyh bende-i hâss-1 Hudâ'dır; hiçbir hâlin mağlûbu değildir ve birtakım ahvâle mahal olan vakitlerden fâriğdir.

1429. Bir nûrun garkıdır ki O, "lem yûled"dir; "Lem yelid, lem yûled" Hakk'ın şanıdır. Sâfî olan zât, öyle bir nûr-ı vücûdun garkı olmuştur ki, o vücûd-ı hakîkînin mebdei ve menşei yoktur. Ve hiçbir kimseden doğmamıştır. Sûre-i İhlâs-ı şerîfde beyân buyurulduğu üzere, doğurmamak ve doğrulmuş olmamak o vâcibü'l-vücûd olan Hak Teâlâ hazretlerinin şânıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1429. O, "doğurulmamıştır" olan bir nurun garkıdır; "Doğurmamış ve doğurulmamıştır" Hakk'ın şanıdır. Saf olan zât, öyle bir varlık nurunun garkı olmuştur ki, o hakiki varlığın başlangıcı ve kaynağı yoktur. Ve hiçbir kimseden doğmamıştır. İhlâs Sûresi'nde beyan buyurulduğu üzere, doğurmamak ve doğrulmuş olmamak o vâcibü'l-vücûd olan Yüce Allah hazretlerinin şanıdır.

1430. Eğer diri isen, git, böyle bir aşkı ara! Ve yoksa muhtelif vaktin bendesisin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1430. Eğer diri isen, git, böyle bir aşkı ara! Ve yoksa çeşitli zamanların kölesisin.

Eğer diri ve bâkîlerden (varlığı devam edenlerden) isen, git böyle bir aşkı ara ve zevki, böyle bir aşk içinde bul; ve yoksa çeşitli hallerin içine konulduğu ve yeri olan zamanın kölesi ve esiri olursun.

Eğer diri ve bâkîlerden isen, git böyle bir aşkı ara ve zevki, böyle bir aşk içinde bul; ve yoksa muhtelif hallerin mazrûfu ve mahalli olan vaktin bende- si ve zebûnu olursun.

1431. Kendinin çirkin ve güzel nakşına bakma; kendi aşkına ve matlûbuna bak!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1431. Kendinin çirkin ve güzel nakşına bakma; kendi aşkına ve matlûbuna bak!

Yani "Şeklin ister güzel, ister çirkin olsun, ona bakma! Neye aşıksın ve istediğin nedir, ona bak!" Çünkü insan şekilden ibaret değildir. Onun ruhu ve anlamı vardır. Aşk ve istek onun şekline değil, anlamına ilişkindir. Eğer sevdiği ve istediği yüce bir şey ise, bu onun anlamının yüceliğine; ve eğer aşağılık bir şey ise, bu onun anlamının da aşağılığına işarettir.

Ya'nî "Sûretin ister güzel, ister çirkin olsun, ona bakma! Neye âşıksın ve matlûbun nedir, ona bak!" Zîrâ insan sûretten ibâret değildir. Onun rûhu ve ma'nâsı vardır. Aşk ve taleb onun sûretine değil, ma'nâsına taalluk eder. Eğer ma'şûku ve matlûbu ulvî bir şey ise, ma'nâsının ulviyyetine; ve eğer süflî bir şey ise, ma'nâsının dahi süfliyyetine alâmettir.

1432. Ona bakma ki, sen hakîrsin, ya zayıfsın; ey şerîf sen kendi himmetine bak!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1432. Ona bakma ki, sen değersizsin ya da zayıfsın; ey şerefli kişi, sen kendi gayretine bak!

Yani "Şeklen eksik uzuvlara sahip olmakla değersiz olduğuna veya sakat bulunduğuna ve halleri fakir, halk nazarında zelil olduğuna bakma; ancak senin manan olan kasıt ve gayretine bak, ey ruh şerefi sahibi!"

Ya'nî "Sûrette noksan a'zâ sâhibi olmakla hakîr olduğuna veyâ ma'lûl bulunduğuna ve fakîrü'l-ahvâl ve halk nazarında zelil olduğuna bakma; ancak senin ma'nân olan kasd ve himmetine bak, ey şerâfet-i rûh sâhibi!"

1433. Sen olduğun her bir halde taleb et; ey kuru dudaklı, dâima su iste!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1433. Sen olduğun her bir halde talep et; ey kuru dudaklı, daima su iste!

Ey ilahi hakikatler ve bilgiler suyuna susamış olan kimse, hangi halde olursan ol, daima bu Rabbanî hakikatler ve bilgiler suyunu iste.

Ey hakāyık ve maârif-i ilâhiyye suyuna susamış olan kimse, herhangi bir halde olursan ol, dâimâ bu hakāyık ve maârif-i rabbâniyye suyunu iste.

1434. Zîra senin o kuru dudağın şahidlik verir ki, sonunda menba' başına erişir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1434. Çünkü senin o kuru dudağın şahitlik eder ki, sonunda kaynağın başına erişir.

"Kaynağın başı"ndan kasıt, insân-ı kâmildir. Çünkü senin o ilâhî hakikatlere ve rabbanî sırlara susamışlığın, sonunda senin o hakikatler suyunun çeşme başı olan insân-ı kâmilin huzuruna ulaşacağına şahitlik eder.

"Menba' başı"ndan murâd, insân-ı kâmildir. Zîrâ senin o hakāyık-ı ilâhiyye ve esrâr-ı rabbâniyyeye susamışlığın, sonunda senin o âb-ı hakāyıkın çeşme başı olan insân-ı kâmilin huzûruna vâsıl olacağına şehadet eder.

1435. Dudak kuruluğu sudan bir haberdir ki, bu ıztırab yakînen seni suya getirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1435. Dudak kuruluğu sudan bir haberdir ki, bu ıstırap kesinlikle seni suya getirir.

Dudak kuruluğu, suya olan ihtiyacı haber veren bir hâldir ki, bu ihtiyaç içinde meydana gelen çırpınma, muhakkak seni su başına getirir. "Be-mâ"daki "mâ" Arapça olduğu takdirde, su anlamına; ve Farsça olduğu takdirde "biz" anlamınadır. Buna göre bu kelimede bir cinas (söz sanatı) vardır ki, sudan maksat insân-ı kâmil olduğuna ve Pîr'in zamanında, insân-ı kâmil kendileri olduğundan "be-mâ" [bize] ifadesiyle, yüce huzurlarına işaret buyurulmuş olur.

Dudak kuruluğu, suya olan ihtiyacı haber veren bir hâldir ki, bu ihtiyaç içinde vâki' olan çarpınmak, muhakkak seni su başına getirir. "Be-mâ" daki "mâ" Arabî olduğu takdirde, su ma'nâsına; ve Fârisî olduğu takdirde "biz" ma'nâsınadır. Binâenaleyh bu kelimede bir cinās vardır ki, sudan murâd insân-ı kâmil olduğuna ve zamân-ı Pîrde, insân-ı kâmil kendileri olduğundan "be-mâ" [: bize] ta'bîriyle, huzûr-ı şerîflerine işaret buyurulmuş olur.

1436. Zîra bu talebkârlık mübarek harekettir; bu taleb Hak yolunda mâni' öldürücüdür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1436. Çünkü bu talepkârlık mübarek bir harekettir; bu talep, Hak yolunda engelleri öldürücüdüdür.

1437. Bu taleb senin matlûblarının anahtarıdır. Bu senin askerin ve nusretin ve bayrağındır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1437. Bu istek senin istenen şeylerinin anahtarıdır. Bu senin askerin ve yardımın ve bayrağındır.

1438. Bu taleb sayhada bir horoz gibidir; sabah geliyor diye na'ra vurur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1438. Bu talep, sayfada bir horoz gibidir; sabah geliyor diye bağırır.

Kişinin bu içsel talebi, istenilene ulaşma sabahı geliyor diye öten bir horoz gibidir.

Kişinin bu bâtındaki talebi, matlûba vusûl sabâhı geliyor, diye öten bir horoz gibidir.

1439. Her ne kadar senin âletin yok ise de, sen iste; Rab yolunda âlete hâcet yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1439. Senin âletin olmasa da sen iste; Rab yolunda âlete gerek yoktur.

"Âlet"ten kasıt, ilim, amel ve vesilelerdir. Yani "Ey kişi, her ne kadar senin ibadet ve taatlardan hayırlı amellerin ve kitaplara yazılmış olan ilâhî ilimleri okuyup anlayabilecek derecede ilmin ve bunları elde etme vesilelerin yok ise de, yine sen Hakk'ı talep et; çünkü Hak yolunda bu gibi âlet ve vesilelere ihtiyaç yoktur." Nice ilimsiz ve amelsiz kimseler hakkında, sırf kalplerindeki arzu ve talebe dayanarak, ilâhî lütuflar bolca ihsan edilmiştir.

"Âlet"den murâd, ilim ve amel ve vesâildir. Ya'nî "Ey kimse, her ne kadar senin ibâdât ve tââttan hayırlı amellerin ve kitablara yazılmış olan ulûm-ı ilâhiyyeyi okuyup anlıyabilecek derecede de ilmin ve vesâil-i tahsíliyyen yok ise de, yine sen Hakk'ı taleb et; zîrâ Hak yolunda bu gibi âlât ve vesâile ihtiyâç yoktur.” Nice ilimsiz ve amelsiz kimseler hakkında, mahzâ kalblerindeki arzû ve talebe binâen, eltâf-ı ilâhiyye ibzâl buyurulmuştur.

1440. Ey oğul, her kimi talebkâr görür isen, onun yâri ol, meyli onun üzerine at!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1440. Ey oğul, her kimi talepkâr görürsen, onun yâri ol, meylini onun üzerine at!

"Ser endâhten" meyl etmek demektir; ve "ser" burada meyil ve arzu anlamındadır. Yani "Hakk'ı ve Hak yolunu isteyen kimseyi görürsen, ona dost ol ve onunla sohbet et; ve meylini onun önüne at!"

“Ser endâhten” meyl etmek demektir; ve “ser” burada meyil ve arzû ma’nâsınadır. Ya’nî “Hakk’ı ve Hak yolunu isteyen kimseyi görür isen, ona dost ol ve onunla musâhabet et; ve meylini onun önüne at!”

1441. Zîrâ tâliblerin civarından tâlib olursun; gâliblerin sâyesinden, gâlib olursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1441. Çünkü talep edenlerin yakınından talep eden olursun; üstün gelenlerin gölgesinden, üstün gelen olursun.

Çünkü Hakk'ı talep edenlerle komşuluk ve sohbet etmen sebebiyle, nihayet sen de Hakk'ın talep edeni olursun ve ondaki talep derdi sana da sirayet eder. Nasıl ki ayet-i kerimede bu anlama göre "Doğrularla beraber olun" (Tövbe, 9/119) buyurulur. Ve üstün gelenlerin gölgesine sığınan kimselerin de o gölgede üstün geldiği, görünen âlemde daima gözlemlenir.

Zîrâ tâlib-i Hak olanlar ile mücâveret ve musâhabetin sebebiyle, nihâyet sen de Hakk’ın tâlibi olursun ve ondaki derd-i taleb, sana da sirâyet eder. Nitekim âyet-i kerîmede bu ma’nâya binâen كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (Tövbe, 9/119) ya’nî “Sâdıklar ile beraber olun” buyurulur. Ve gâliblerin sâyesine ilticâ eden kimselerin dahi, o sâyede gâlib olduğu, âlem-i sûrette dâimâ meşhûddur.

1442. Eğer bir karınca Süleymanlık istedi ise, onun talebine gevşek gevşek bakma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1442. Eğer bir karınca Süleymanlık istedi ise, onun talebine gevşek gevşek bakma!

Ankaravî hazretleri "Süleymânî" kelimesindeki "yâ" harfini masdariyet (bir şeyin kaynağı olma) anlamına alıp "Süleymanlık" anlamını vermiştir. Hint şârihleri (şerh edenler) ise bu "yâ" harfine "yâ-yı ta'zîm" (yüceltme yâ'sı) anlamını vermişlerdir. Yani, "Eğer hakir (değersiz) olan bir karınca yüce Süleyman'ı istedi ise, sen, ey karınca, Süleyman kim, sen kim? diye onun bu talebine gevşek gevşek, yani küçümseyici bir bakışla bakma!" demek olur. Ve "yüce Süleyman"dan kastedilen, Celâl sahibi Yüce Allah hazretleridir.

Ankaravî hazretleri “Süleymânî” deki “yâ”yı masdariyyet ma’nâsına alıp “Süleymanlık” ma’nâsını vermiştir. Hind şârihleri bu “yâ”ya “yâ-yı ta’zîm” ma’nâsını vermişlerdir. Ya’nî, “Eğer hakîr olan bir karınca Süleymân-ı azîmi istedi ise, sen, ey karınca Süleymân kim, sen kim? diye onun bu talebine gevşek gevşek, ya’nî nazar-ı nakâretle bakma!” demek olur. Ve “Süleymân-ı azîm”den murâd, Zü’l-Celâl olan Hak Teâlâ hazretleridir.

1443. Sen maldan ve san’attan her ne tutarsan, evveli taleb ve endişe değil midir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1443. Sen maldan ve sanattan her ne tutarsan, evveli istek ve düşünce değil midir?

İstekten ve arzudan ne çıkar deme; dikkat et, sen mal ve sanat cinsinden her neye sahip isen, onlara sahip olmanın evveli, istek ve düşünce değil midir? Hiç düşünmediğin ve istemediğin bir şey kural olarak eline geçmez; geçse bile pek nadir ve istisna olur; istisna ise kural değildir. Bu sebeple Hak'kı istemek de bu kurala tabidir.

Talebden ve arzûdan ne çıkar deme; dikkat et, sen mal ve san’at cinsinden her neye mâlik isen onlara mâlikiyyetin evveli, taleb ve düşünce değil midir? Hiç düşünmediğin ve taleb etmediğin bir şey ale’l-kâide eline girmez; girse bile pek nâdir ve istisnâ olur; istisnâ ise kāide değildir. Binâenaleyh taleb-i Hak dahi bu kāideye tâbi'dir.

## Dâvud (a.s.)ın zamânında, gece ve gündüz "Bana meşakkatsiz helâl rızık ver!" diye duâ eden bir şahsın hikâyesidir

1444. O bir kimse Dâvûd-ı nebî ahdinde, her âlim nezdinde ve her gabînin önünde,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1444. O bir kimse, Davud peygamber (a.s.) zamanında, her âlimin yanında ve her cahilin önünde,

1445. Dâim bu duâyı ederdi ki: "Ey Hudâ, bana zahmetsiz bir servet bahş et!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1445. Daima bu duayı ederdi ki: "Ey Allah'ım, bana zahmetsiz bir servet bahşet!"

1446. "Mâdemki beni bir tenbel, bir zahm yiyici, bir gevşek hareketli bir ten- bel yarattın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1446. "Mademki beni bir tembel, bir yara alıcı, bir gevşek hareketli bir tembel yarattın!"

"Kâhil" tembel, "münbil" aynı şekilde tembel anlamlarındadır. Yani, "Ey Rabbim, madem beni tabiatım gereği bir tembel, hem de her yönden darbe yiyen ve gevşek hareketli bir tembel yarattın."

"Kâhil" tenbel, "münbil" kezâ tenbel ma'nâlarınadır. Ya'nî, "Yâ Rab, mâ- dem beni tab'an bir tenbel, hem de her cihetden darb yiyici ve gevşek hareketli bir tenbel yarattın."

1447. "Muradsız olan arkası yamalı eşekler üzerine, atların ve katırların yükünü koymak kābil değildir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1447. "İradesiz olan, arkası yamalı eşekler üzerine, atların ve katırların yükünü koymak mümkün değildir."

Yani "Çalışmak gibi ağır bir yükü, benim gibi bir tembel üzerine koymak, uygun olmaz."

Ya'nî "Çalışmak gibi ağır bir yükü, benim gibi bir tenbel üzerine koymak, muvâfik olmaz."

1448. "Ey Ganî! Mâdemki beni tenbel yarattın, rızkımı da tenbellik yolundan ver!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1448. "Ey Ganî! Mademki beni tembel yarattın, rızkımı da tembellik yolundan ver!"

"Mülf" zengin ve ganî anlamındadır ve maksat Hak'tır.

"Mülf" zengîn ve ganî ma'nâsınadır ve murâd Hak'dır.

1449. "Ben tenbelim, vücudda gölgede uyurum; bu fazl ve cûdun sayesinde uyurum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1449. "Ben tembelim, varlıkta gölgede uyurum; bu lütuf ve cömertliğin sayesinde uyurum."

"Ben yaratılışım gereği tembel olduğum için, bu izafî varlık âleminde, senin hakiki varlığının gölgesinde uyurum. Senin o hakiki varlığının bu lütuf ve cömertliği sayesinde uyurum. Ve çabalama ve gayret etme hareketinden uzak dururum."

"Ben tab'an tenbel yaratılmış olduğum için, bu vücûd-ı izâfî âleminde, senin vücûd-ı hakîkînin gölgesinde uyurum. Senin o vücûd-ı hakîkînin bu fazl ve cûdu sâyesinde uyurum. Ve sa'y ve içtihad hareketinden fâriğ bulunurum."

1450. "Ancak tenbeller ve gölgede uyuyanlar için, sen başka bir nevi' rızık yazmışsın."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1450. "Ancak tembeller ve gölgede uyuyanlar için, sen başka bir çeşit rızık yazmışsın."

Elbette kendilerine çalışmak ve sebeplere teşebbüs etmek zor gelen ve senin lütfunun gölgesinde uyuyan tembeller için, sen başka bir çeşit rızık yazmışsın; çünkü her bir kulun ömrünü ve yaşamasına gerekli olan rızkını takdir buyurdun. Çalışanlara bu rızık sebepler yolundan gelir; çalışmayanlara da takdir edilmiş olan bu rızık başka bir çeşittir ve başka yollardan gelir.

"Tab'an kendilerine çalışmak ve esbâba teşebbüs etmek zor gelen ve senin lutfunun sâyesinde uyuyan tenbeller için, sen başka bir nevi' rızık yazmışsın; zîrâ her bir kulun ömrünü ve yaşamasına lâzım olan rızkını takdîr buyurdun. Çalışanlara bu rızık esbâb yolundan gelir; çalışmayanlara da mukadder olan bu rızık başka bir nevi'dir ve başka bir yollardan gelir."

1451. "Her kimin ayağı varsa, bir rızık arar; her kimin ayağı yoksa, merhamet et!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1451. "Her kimin ayağı varsa, bir rızık arar; her kimin ayağı yoksa, merhamet et!"

1452. "Rızkı, o gamlının tarafına sür; her zemînin tarafına bulutu yağdır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1452. "Rızkı, o gamlının tarafına sür; her zeminin tarafına bulutu yağdır!"

"Rızkı, tembellik gamı ile üzgün olan o kimsenin tarafına yönelt ve toprak gibi donuk ve hareketsiz olan her bir tembelin tarafına kerem bulutunu yağdır."

"Rızkı, tenbellik gamı ile mahzûn olan o kimsenin tarafına sevk et ve arz gibi müncemid ve bî-hareket olan her bir tenbelin tarafına kerem bulutunu yağdır."

1453. "Zemînin ayağı olmadığı için, senin cûdun onun tarafına bulutu iki kat sürer."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1453. "Yerin ayağı olmadığı için, senin cömertliğin onun tarafına bulutu iki kat sürer."

Nasıl ki donmuş olan yerin hareketi olmadığı için, susuzluktan kupkuru bir hâle gelmiş olan o yer tarafına senin cömertliğin ve keremin yağmur bulutlarını iki kat olarak sevk eder.

"Nitekim müncemid olan arzın hareketi olmadığı için, susuzluktan kupkuru bir hâle gelmiş olan o arz tarafına senin cûd ve keremin yağmur bulutlarını iki kat olarak sevk eder."

1454. Çocuğun ayağı olmadığı için, onun anası gelir ve onun başına vazîfe döker.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1454. Çocuğun ayağı olmadığı için, onun anası gelir ve onun başına vazife döker.

Nasıl ki yürümekten âciz olan bir çocuğun anası, onun ayağına gelip sütünü verir.

"Nitekim yürümekten âciz olan bir çocuğun anası, onun ayağına gelip sütünü verir."

1455. Ben ansızın, zahmetsiz bir rızık isterim; zîrâ benim talebden başka sa'yim yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1455. Ben ansızın, zahmetsiz bir rızık isterim; çünkü benim istemekten başka çabam yoktur.

1456. Birçok müddet, gündüzden geceye, gece, bütün gece kuşluk vaktine kadar bu duâyı ederdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1456. Birçok süre, gündüzden geceye, gece, bütün gece kuşluk vaktine kadar bu duayı ederdi.

O tembel adam, gece ve gündüz kesintisiz bu duayı ederdi; ve bu duadan başka hiçbir işi ve çabası yoktu.

O tenbel adam, gece ve gündüz lâ-yenkati' bu duâyı ederdi; ve bu duâdan başka hiçbir işi ve sa'yi yok idi.

1457. Halk onun sözüne, onun ham tama'lığına ve mücâhedesine gülerler idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1457. Halk onun sözüne, onun aşırı hırsına ve mücadelesine gülerdi.

O kimse, bu dualarını herkesin önünde de açıkladığından, halk onun bu çocukça sözlerine ve onun hırsının çiğliğine ve bu duadaki mücadelesine ve ısrarına gülerdi de derlerdi:

O kimse, bu duâlarını herkesin önünde de ızhâr ettiğinden, halk onun bu kâhilâne sözlerine ve onun tama'ının çiğliğine ve bu duâdaki mücâhedesine ve ısrârına gülerler idi de derlerdi:

1458. Ki, "Acaib! Bu gevşek sakallı ne söylüyor; yahud ona birisi bî-huşluk esrarını vermiştir?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1458. Ki, "Şaşılacak şey! Bu gevşek sakallı ne söylüyor; yahut ona birisi uyuşturucu esrar mı vermiştir?"

Şaşılacak şey! Bu gevşek sakallı, yani ahmak ne söylüyor; yahut ona birisi aklına kötü etki edecek uyuşturucu mu içirmiştir?

Ki "Acib şey! Bu gevşek sakallı, ya'nî ahmak ne söylüyor; yâhut ona birisi aklına sû'-i te'sîr edecek esrâr mı içirmiştir?"

1459. Rızık yolu, kazanç ve zahmet ve meşakkattir; her bir kimseye bir san'at ve bir taleb verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1459. Rızık yolu, kazanç, zahmet ve meşakkattir; her bir kimseye bir sanat ve bir talep verdi.

Halk derlerdi ki: "Rızık yolu, kazanç, zahmet ve meşakkat yoludur; çünkü rızık elde etme hususunda Yüce Allah her bir kimseye bir sanat ve bir talep vermiştir."

Halk derlerdi ki: "Rızık yolu, kazanç ve zahmet ve meşakkat yoludur; zî-râ tahsil-i rızk husûsunda Hak Teâlâ hazretleri her bir kimseye bir san'at ve bir taleb vermiştir."

1460. Erzakı, sebeblerde taleb ediniz; vatanlara kapılarından giriniz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1460. Rızkı, sebeplerde isteyiniz; vatanlara kapılarından giriniz.

İlâhî rızıkları, sebeplere başvurma yoluyla isteyiniz. أَطْلُبُوا الْأَرْزاقَ فِي أَسْبَابِهَا وَادْخُلُوا الْأَوْطَانَ مِنْ أَبْوَابِهَا (Bakara, 2/189) Yani "Evlere kapılarından giriniz" yüce ayeti gereğince, yerleşeceğiniz yerlere kapılarından giriniz.

"Erzâk-ı ilâhiyyeyi, esbâba teşebbüs sûretiyle isteyiniz. أَطْلُبُوا الْأَرْزاقَ فِي أَسْبَابِهَا وَادْخُلُوا الْأَوْطَانَ مِنْ أَبْوَابِهَا (Bakara, 2/189) Ya'nî "Evlere kapılarından giriniz" âyet-i kerîmesi mûcibince, sâkin olacağınız mahallere kapılarından giriniz."

1461. "Şah ve sultan ve Hakk'ın resûlü, şimdi zû-fünûn olan Dâvud nebîdir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1461. "Şah ve sultan ve Hakk'ın elçisi, şimdi çok yönlü ilimlere sahip olan Dâvud peygamberdir."

O tembelin duasını duyan çevresindeki kimseler dediler ki: "Bu zamanda görünen ve görünmeyen âlemde hüküm sahibi, çok yönlü ilimlere sahip olan Dâvud (a.s.)'dır."

O tenbelin duâsını duyan muhîtindeki kimseler dediler ki: "Bu zamanda zâhirde bâtında hüküm sâhibi zû-fünûn olan Dâvud (a.s.) dır."

1462. "Onda olan böyle bir izzet ve bir nâz ile ki, dostun inâyetleri onu intihab etmiştir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1462. "Onda öyle bir izzet ve naz vardır ki, dostun yardımları onu seçmiştir."

"Hakk'ın yardımları o Dâvud'u (a.s.) seçip ona bir izzet ve naz bahşetmiştir."

"Hakk'ın inâyetleri o Dâvud (a.s.)ı intihâb ve ihtiyâr ederek. ona bir izzet ve bir nâz bahş etmiştir."

1463. "Onun mu'cizeleri sayısız ve adedsizdir; onun bahşayişinin dalgası, meded içinde mededdir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1463. "Onun mucizeleri sayısız ve sınırsızdır; onun bağışının dalgası, yardım içinde yardımdır."

"Ve o Davud (a.s.)ın mucizeleri pek çoktur ve onun maddî ve manevî bağışının art arda gelen dalgaları kullara yardım içinde yardımdır."

"Ve o Dâvud (a.s.)ın mu'cizeleri pek çoktur ve onun atâ-yı sûrî ve ma'nevîsinin mütevâlî dalgaları kullara yardım içinde yardımdır."

1464. "Adem'den şimdiye kadar muhakkak hiçbir kimseye erganûn gibi sadâ ne vakit olmuştur?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1464. "Âdem'den şimdiye kadar muhakkak hiçbir kimseye erganûn gibi ses ne zaman olmuştur?"

"Erganûn" ve "Ergan" bir çalgının ismidir. Eflâtûn tarafından icat edildiği rivayet olunur. Yani "Hz. Dâvud'un mucizelerinden olmak üzere sesi pek ziyade latif ve etkileyici idi; ve onun zamanına kadar güzel sesli insanlar

"Erganûn" ve "Ergan" bir çalgının ismidir. Eflâtûn tarafından ihtirâ' olunduğu rivâyet olunur. Ya'nî "Hz. Dâvud'un mu'cizâtından olmak üzere sesi pek ziyâde latîf ve müessir idi; ve onun zamânına kadar güzel sesli insanlar

1465. Ki her bir va'zında, onun güzel sesi, iki yüz adamı öldürürdü, yok ederdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1465. Çünkü onun her vaazında, güzel sesi iki yüz adamı öldürürdü, yok ederdi.

1466. O zaman arslan ve âhû, bu ondan muğfel olarak onun va'zına toplanırlar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1466. O zaman aslan ve ceylan, bu ondan habersiz olarak onun vaazına toplanırlardı.

Davud (a.s.) vaaza başladığı zaman birbirine zıt olan hayvanlar, birbirinin varlığından habersiz bir halde toplanırlardı. Ve doğası gereği aslanın ceylanı parçalaması gerekirken, güzel sesin etkisiyle mest olduğu için, ceylanın varlığından asla haberdar olamazdı. Hoş sesin canlılar üzerindeki etkileri açıktır.

"Dâvud (a.s.) va'za başladığı zaman birbirine muhâlif olan hayvânât, birbirinin vücûdundan gâfil bir halde toplanırlar. Ve tab'an arslan âhûyu parçalamak lâzım gelirken, güzel sadânın te'sîriyle mest olduğu için, âhûnun vücûdundan aslâ haberdar olamaz idi." Sadâ-yı latîfin zî-rûh üzerindeki te'sîrâtı zâhirdir.

1467. Dağlar ve kuşlar onun nefesine hem-âvâz olup, her ikisi da'vet vaktinde onun mahremi idiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1467. Dağlar ve kuşlar onun nefesine eşlik edip, davet vaktinde her ikisi de onun sırdaşı idiler.

"Resâil", "resîl" kelimesinin çoğuludur. "Resîl" burada, aynı dilden konuşan ve aynı sesi çıkaran anlamındadır. Bu şerefli beyitte, Sebe suresinde geçen وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلاً يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ (Sebe', 34/10) yani "Muhakkak biz Davud'a katımızdan bir lütuf verdik; dedik ki, ey dağlar ve kuşlar onunla birlikte tesbih edin. Ve biz onun için demiri yumuşattık" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani "Davud (a.s.)'ın güzel sesiyle yaptığı yakarışında, dağlar sesini tekrarlar; kuşlar cıvıldar ve cansız varlıklar ile hayvanlar kendi yatkınlıkları dairesinde uyum sağlarlar idi; ve onun tesbih ve zikirlerinin sırdaşı olurlar idi."

"Resâil" "resîl"in cem'idir. "Resîl" burada, hem-zebân ve hem-âvâz ma'nâsınadır. Bu beyt-i şerîfde sûre-i Sebe'de vâki' وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلاً يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ (Sebe', 34/10) ya'nî "Muhakkak biz Dâvûd'a indimizden bir fazl verdik; dedik ki, ey dağlar ve kuşlar onunla hem-âvâz olunuz. Ve biz onun için demiri yumuşattık" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Ya'nî "Dâvûd (a.s.)ın güzel sesi ile vâki' olan münâcâtında, dağlar sadâsını tekrâr eder; ve kuşlar cıvıldar ve cemâdât ve hayvânât kendi isti'dâdları dâiresinde muvâfakat ederler idi; ve onun tesbih ve ezkârının mahremi olurlar idi."

1468. Bu ve yüz bu kadar onun mu'cizeleri var; onun yüzünün nûru cihetler içinde bî-cihattır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1468. Onun bu ve yüz bu kadar mucizeleri var; onun yüzünün nuru yönler içinde yönsüzdür.

Onun bu zikrettiğimiz mucizeleri ve bu zikrettiğimizin yüz misli harikaları vardır. O hazretin görünen yüzünün nuru her ne kadar varlık âleminde (taayyün âlemi: varlıkların belirli bir şekil ve kimlik kazandığı âlem) görülmekte ise de, aslında yönlerden uzak olan Hakk'ın nurudur; çünkü Davud (a.s.)'da Hakk'ın halifeliği görünürdü. Nitekim ayet-i kerimede يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ (Sâd, 38/26) yani "Ey Davud, biz seni yeryüzünde halife yaptık" buyurulur.

Onun bu zikr ettiğimiz mu'cizâtı ve bu zikr ettiğimizin yüz misli hârikaları vardır. O hazretin vech-i zâhirinin nûru her ne kadar âlem-i taayyünde meşhûd olmakta ise de, hadd-i zâtında cihetlerden münezzeh olan Hakk'ın nûrudur; zîrâ Dâvud (a.s.)da hilâfet-i Hak zâhir idi. Nitekim âyet-i kerîmede يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ (Sâd, 38/26) ya'nî "Yâ Dâvud biz seni yeryüzünde halîfe yaptık" buyurulur.

1469. Bütün bu temkîn ile beraber Hudâ onun rızkını cüst ü cûya bağlı etmiş oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1469. Bütün bu temkin ile beraber Allah onun rızkını arayıp bulmaya bağlı kılmış oldu.

"Temkin" yer vermek ve mertebe tahsis etmek anlamındadır. Yani "Yüce Allah Hazretleri Davud (a.s.)'a böyle bir olgunluk mertebesi ihsan etmişken, onun rızkını arayıp bulmaya, yani sebeplere başvurmaya bağlı kılmış oldu."

"Temkîn" mekân vermek ve mertebe tahsîs etmek ma'nâsınadır. Ya'nî "Hak Teâlâ hazretleri Dâvûd (a.s.)a böyle bir mertebe-i kemâl ihsân buyurmuş iken, onun rızkını cüst ü cûya ya'nî esbâba teşebbüse bağlı etmiş oldu."

1470. Onun bütün bu zaferi ile beraber, zırh dokumaksızın ve bir zahmetsiz onun rızkı gelmez idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1470. Onun bütün bu zaferiyle beraber, zırh dokumaksızın ve bir zahmet çekmeksizin rızkı gelmezdi.

Onun bu derecede Hakk'ın yardımına erişmedeki zaferiyle beraber, demiri elinde yumuşatıp halkalar yapar ve o halkaları birbirine geçirip savaşta arkaya giyilmek üzere zırh örerdi. Bu zırhlı demir gömleği satıp, onunla geçimini sağlardı. Bu sebeple onun rızkı da böyle bir zahmetle eline geçerdi. Ankaravî hazretleri Tefsîr-i Medârik'ten naklen şu menkıbeyi (evliya kerametlerini anlatan hikaye) beyan ederler: "Davud (a.s.) her gün şekil değiştirip, tanınmayacak bir halde halk arasında dolaşır ve "Davud'un yönetimini nasıl bulursunuz?" diye sorar; onlar da memnuniyetlerini belirtirlermiş. Yüce Allah insan suretinde iki melek göndermiş. Davud (a.s.) yüce âdetleri gereği bunlara da öyle bir soru sormuş. Onlar cevaben demişler ki: "Eğer Davud gerek kendisi ve gerek ailesi rızıklarını beytü'l-mâlden (devlet hazinesi) yememiş olsalardı, ne güzel adam olurdu!" demişler. Bunun üzerine Hz. Davud Yüce Allah'tan, kendisini beytü'l-mâlden müstağni (ihtiyaçsız) kılacak bir sebep talep etmiş ve Yüce Allah da demiri yumuşatıp zırh yapmayı ihsan etmiştir.

Onun bu derece inâyet-i Hakk'a nâiliyetteki zaferiyle beraber, demiri elinde yumuşatıp, halka yapar ve o halkaları birbirine geçirip muhârebede arkaya giyilmek üzere, zırh örer ve bu zırhlı demir gömleği satıp, onunla taayyüş buyurur idi. Binâenaleyh onun rızkı da böyle bir zahmetle eline girer idi. Ankaravî hazretleri Tefsîr-i Medârik'den naklen şu menkabeyi beyân buyururlar: "Dâvud (a.s.) her gün tebdîl-i şekl edip, mütenekkiren halk arasında dolaşır ve "Dâvud'un emr-i idâresini nasıl bilirsiniz?" diye sorar; ve onlar da beyân-ı memnûniyyet ederler imiş. Cenâb-ı Hak âdem sûretinde iki melek göndermiş. Dâvud (a.s.) âdet-i seniyyeleri vechi ile bunlara da öyle bir sual sormuş. Onlar cevâben demişler ki: "Eğer Dâvud gerek kendisi ve gerek ıyâli ızıklarını beytü'l-mâlden yememiş olsalar idi, ne güzel adam olurdu!" demişler. Bunun üzerine Hz. Dâvud Cenâb-ı Hak'dan, kendisini beytü'l-mâlden müstağnî edecek bir sebeb taleb etmiş ve Hak Teâlâ hazretleri dahi, demiri yumuşatıp, zırh yapmayı ihsân eylemiştir.

1471. Böyle mahzûl ve arkada kalmış aciz, evi kokmuş bir feleğin kovulmuşu olan sefil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1471. Böyle horlanmış ve geride kalmış aciz, evi kokmuş bir feleğin kovulmuşu olan sefil!

1472. Böyle bedbaht, ticâretsiz acele eteğini kârdan doldurmak istiyor.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1472. Böyle bedbaht, ticaretsiz bir şekilde aceleyle eteğini kârdan doldurmak istiyor.

1473. Böyle bir ahmak, feleğin üzerine merdivensiz çıkayım diye ortaya geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1473. Böyle bir ahmak, feleğin üzerine merdivensiz çıkayım diye ortaya geldi.

1474. Bu ona istihza ile derdi ki: "Haydi tut ki, sana bir rızık erişti ve müjdeci geldi!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1474. Bu ona alay ederek derdi ki: "Haydi tut ki, sana bir rızık ulaştı ve müjdeci geldi!"

Onun bu duasını dinleyenlerden biri, alay yoluyla: "Haydi git, durma yakalasana! Bir rızık ulaştı ve bu rızkın müjdecisi geldi!" derdi.

Onun bu duâsını dinleyenlerden birisi, istihzâ tarîkıyla: "Haydi git, durma yakalasana! Bir rızık erişti ve bu rızkın müjdecisi geldi!" derdi.

1475. Ve o gülüp: "Ey köyün reîsi, bulduğun hediyeden bize de ver!" derdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1475. Ve o gülüp: "Ey köyün reîsi, bulduğun hediyeden bize de ver!" derdi.

Yukarıdaki beyitte geçen "küfteş" kelimesinin bu beyitle de bağlantısı vardır. Yani bu iki beytin özeti şudur ki: "O tembel kişinin duasını işitenlerden biri, "Haydi koş, sana rızık ve müjdeci geldi!" derdi; diğer birisi de, "Ey mahallenin ve köyün reîsi, şu aldığın hediyeden bize de ver!" derdi; ve onunla böylece alay ederlerdi."

Yukarıki beyitte olan "küfteş" kelimesinin bu beyite de merbûtiyyeti vardır. Ya'nî bu iki beytin hulâsası budur ki: "O tenbel şahsın duâsını işitenlerden birisi, "Haydi koş, sana rızık ve müjdeci geldi!" ve diğer birisi de, "Ey mahallenin ve köyün reîsi, şu aldığın hediyeden bize de ver!" derdi; ve onunla böylece alay ederlerdi."

1476. O, adamların bu teşnî'inden ve istihzasından, duâdan ve yaltaklanmadan eksik etmezdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1476. O, adamların bu ayıplamasından ve alay etmesinden, duadan ve yaltaklanmaktan geri durmazdı.

O tembel kişi, herkes kendisiyle böyle alay ettiği halde, bedava rızık duası yapmaktan ve Allah'a yalvarmaktan ve yaltaklanmaktan asla vazgeçmezdi.

O tenbel şahıs, herkes böyle kendisiyle istihzâ ettiği halde, bâd-ı havâ [=bedâva] rızık duâsından ve Hakk'a niyâzdan ve yaltaklanmaktan aslâ vazgeçmez idi.

1477. Tâ ki o boş zenbilden peynir arar diye, şehir içinde ma'ruf ve meşhûr oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1477. Ta ki o boş zembilden peynir arar diye, şehir içinde tanınmış ve meşhur oldu.

O tembel adam bu duasından hiç vazgeçmedi; sonunda "Boş zembilin içinde peynir arayan bir adamdır" diye halk arasında ve şehirde tanınmış ve meşhur oldu.

O tenbel adam bu duâsından hiç vazgeçmedi; nihâyet "Boş zenbilin içinde peynir arayan bir adamdır" diye halk arasında ve şehirde ma'rûf ve meşhûr oldu.

1478. O dilenci ham tama'lıkta mesel oldu; o, bu arzûdan cüdâ gelmedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1478. O dilenci, aşırı tamahkârlıkta örnek oldu; o, bu arzudan vazgeçmedi.

O tembel adam, darb-ı mesel hâline geldiği halde bile, zahmetsiz rızık istemeye ilişkin olan yakarışından ayrılmadı.

O ısrarla dua edenin evine öküzün koşması, Nebî (a.s.) "Muhakkak Yüce Allah duada ısrar edenleri sever" buyurdu; çünkü Yüce Allah'tan ısrar içinde istemenin kendisi, isteyiciye, ondan istediği şeyden daha iyidir.

O tenbel adam darb-ı mesel hâline geldiği halde bile, zahmetsiz rızık talebine müteallık olan münâcâtından ayrılmadı.

O ilhâh ile duâ edicinin evine öküzün koşması, Nebî (a.s.) "Muhakkak Allah Teâlâ duâda ilhâh edenleri sever" buyurdu; zîrâ Hak Teâlâ'dan ilhâh içinde istemenin aynı, isteyiciye, ondan istediği şeyden iyidir

1479. Tâ ki bir gün ansızın kuşluk vaktinde, âh u zâr ile bu duâyı ediyordu:&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1479. Tâ ki bir gün ansızın kuşluk vaktinde, ah edip inleyerek bu duayı ediyordu:

1480. Ansızın onun evine bir öküz koştu; boynuz vurdu, bağı ve kilidi kırdı. O tenbelin duâsı esnâsında onun evine doğru bir öküz koştu ve kapısına boynuz vurdu; kapının bağını ve kilidini kırdı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1480. Ansızın onun evine bir öküz koştu; boynuz vurdu, bağı ve kilidi kırdı. O tembelin duası esnasında onun evine doğru bir öküz koştu ve kapısına boynuz vurdu; kapının bağını ve kilidini kırdı.

1481. Küstah öküz o eve sıçradı; adam fırladı ve onun ayaklarını bağladı. "Kavâim" insanın ve hayvanın eline ve ayağına derler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1481. Küstah öküz o eve sıçradı; adam fırladı ve onun ayaklarını bağladı. "Kavâim" kelimesi, insanın ve hayvanın eline ve ayağına denir.

1482. İmdi o zaman tevakkufsuz, teemmülsüz, amansız öküzün boğazını kesti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1482. Şimdi o zaman duraksamadan, düşünmeden, acımadan öküzün boğazını kesti.

1483. Vaktaki onun başını kesti, kasap tarafına gitti, ta ki o demde acele onun derisini yüze.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1483. Kasap, onun başını kestiği vakit, hemen derisini yüzmek için kasap tarafına gitti.

## Nazm edicinin özür söylemesi ve onun yardım istemesi

1484. Ey cenîn gibi takāzā edici derûn, mâdemki bunun itmâmını takāzā ediyorsun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1484. Ey cenin gibi talep eden iç dünya, mademki bunun tamamlanmasını talep ediyorsun!

Bu bahiste "nazm edici"den kasıt, Cenâb-ı Pîr efendimizin yüce zâtlarıdır. Bu Mesnevî-i Şerif'in nazmının kolaylaşması için Yüce Allah'tan yardım dilerler. "Takāzā-ger" arzu gösterici demektir. Bundan önceki kıssada, zahmetsiz rızık dileyen tembelin rızkı olan öküz, duada ve niyazda ısrarı üzerine, evinin kapısını kırıp ayağına gelmişti. Hz. Pîr efendimizin yüce iç dünyalarında da bu Mesnevî-i Şerif'in ortaya çıkması arzusu bulunduğundan, onlar da Mesnevî'nin nazmının kolayca tamamlanması için Yüce Allah'a yakarıp buyururlar ki: "Ey ana karnındaki ceninin ortaya çıkmasını istemesi gibi, bu Mesnevî-i Şerif'in meydana gelmesini talep eden iç dünya, mademki bu Mesnevî'nin tamamlanmasını talep ediyorsun."

Bu bahisde "nazm edici"den murâd, cenâb-ı Pîr efendimizin zât-ı şerîfleridir. Bu Mesnevî-i Şerîfin teshil-i nazmı için Cenâb-ı Hak'dan yardım niyâz ederler. "Takāzā-ger" arzû gösterici demektir. Bundan evvelki kıssada, zahmetsiz rızık niyâz eden tenbelin rızkı olan öküz duâda ve niyâzda ısrârı üzerine, evinin kapısını kırıp, ayağına gelmiş idi. Hz. Pîr efendimizin bâtın-ı şerîflerinde de bu Mesnevî-i Şerîfin âlem-i zuhûra gelmesi arzûsu bulunduğundan, onlar da nazm-ı Mesnevî'nin kolayca itmâmı için Cenâb-ı Hakk'a münâcât edip buyururlar ki: "Ey ana karnındaki cenînin âlem-i zuhûra gelmesini istemesi gibi, bu Mesnevî-i Şerîfin meydana gelmesini takāzā edici olan bâtın, mâdemki bu Mesnevî'nin itmâmını takāzâ ediyorsun."

1485. Kolay yap, yol göster, tevfik ver! Yâhut takāzayı bırak, bizim üzerimize koyma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1485. Kolaylaştır, yol göster, başarı ver! Yahut bu isteği bırak, bizim üzerimize yükleme!

Mesnevî-i Şerîf'in ortaya çıkışı, Pîr efendimizin yüce iç dünyasının bir gereğidir. Münâcâtlarında (Allah'a yakarışlarında) latif iç dünyasına hitap etmesinin sebebi şudur: İnsân-ı kâmilin iç dünyası, Zât isminin tecelli yeridir. Ve Hakk'ın Zât ismi, bütün isimleri ve sıfatları kapsayandır. Bu sebeple onların iç dünyalarında oluşan irade, Hakk'ın iradesi olur; bu hâl, ittihad makamının (birlik makamının) gereğidir. Nitekim bu anlama işaretle âriflerin sultanı Bâyezîd-i Bistâmî hazretleri (k.s.) şöyle buyururlar: "Otuz yıl vardır ki, Hak buyurdu, ben onu yaptım; şimdi otuz yıl var ki, ben söylerim Hak onu yapar." Ve Pîr efendimizin kırk sene yüce hizmetlerinde bulunan Ferîdûn ibn Ahmed Sipehsâlâr hazretleri bu sözü şöyle açıklarlar: "Çünkü Hakk Yolculuğunun başlangıçlarında henüz onun iradesi, Hakk'ın iradesinde yok olmamıştı; otuz yıl kendi nefsini, Hakk'ın emirlerine ve yasaklarına uymaya sevk etti. Ve otuz yıldan sonra, onun iradesi, Hakk'ın iradesinde fani oldu ve onda Hakk'ın iradesinden başka irade kalmadı; ve ondan ancak Hakk'ın dilediği ortaya çıkar; ve onun dilediği, ancak Hakk'ın buyruğudur. Örneğin bir kimse denize düşse, onun hareketi mevcut oldukça, eli ve ayağı, denizin hareketine karşı çırpınır; tamamen boğulup, hiçbir hareket kalmayınca, ondan sonra onun hareketinin hükmü, denizin hareketidir. Ve Hz. Mevlânâ efendimiz bu anlamda Mesnevîlerinde şöyle buyururlar: Nazmen tercüme: Deniz suyu ölüyü yüzde tutar Diri düşse denize, dibe batar Beşerî vasıftan eser kalmasa Sırlar denizi seni başına kor

Bu sebeple eğer bir kâmilden bu halde, bu anlama dair bir söz ortaya çıkarsa, Hak'tan ortaya çıkmış olur." Bu açıklamadan anlaşıldığı üzere Hz. Pîr'in yüce iç dünyası Hak olup, bu Mesnevî'nin ortaya çıkışı da Hak katında istenilen bir şey olduğundan, Mevlânâ (k.s.) Hak olan iç dünyalarına hitaben "Bu Mesnevî'nin nazmını kolaylaştır, kullarının doğru yolu bulması için yol göster, başarı ihsan et; yahut bu ilahi iradeyi kaldır, bizim üzerimize bu yükü yükletme رَبَّنَا وَ لا تَحَمَلْنَا مَا لا طَاقَةَ لنا به (Bakara, 2/286) yani "Ey bizim Rabb'imiz gücümüzün yetmediği şeyi bize yükleme!" buyururlar.

Mesnevî-i Şerîfin zuhûru, cenâb-ı Pîr efendimizin bâtın-ı şerîflerinin takāzāsıdır. Münâcâtlarında bâtın-ı latîflerine hitâbın vechi budur ki: İnsân-ı kâmilin bâtını, mazhar-ı ism-i Zât'dır. Ve Hakk'ın ism-i Zât'ı, câmi'-i cemî-i esmâ ve sıfatdır. Binâenaleyh onların bâtınlarında hâsıl olan irâde, Hakk'ın irâdesi olur; bu hâl, makām-ı ittihâdın îcâbıdır. Nitekim bu ma'nâya işâreten sultânu'l-ârifîn Bâyezîd-i Bistâmî hazretleri (k.s.) şöyle buyururlar: "Otuz yıl vardır ki, Hak buyurdu, ben onu yaptım; şimdi otuz yıl var ki, ben söylerim Hak onu yapar." Ve cenâb-ı Pîr efendimizin kırk sene hizmet-i âlîlerinde bulunan Ferîdûn ibn Ahmed Sipehsâlâr hazretleri bu kelâmı şöyle îzâh buyururlar: "Zîrâ mebâdî-i sülükde henüz onun irâdesi, irâde-i Hak'da müstehlek değil idi; otuz yıl kendi nefsini, Hakk'ın evâmir ve nevâhîsine mutâvaata sevk etti. Ve otuz yıldan sonra, onun irâdesi, irâde-i Hak'da fânî oldu ve onda Hakk'ın iradesinden başka irâde kalmadı; ve ondan ancak Hakk'ın dilediği sâdır olur; ve onun dilediği, ancak Hakk'ın buyruğudur. Meselâ bir kimse denize düşse, onun hareketi mevcûd oldukça, eli ve ayağı, denizin hareketi hilâfında çırpınır; tamâmiyle gark olup, hiçbir hareket kalmayınca, ondan sonra onun hareketinin hükmü, denizin hareketidir. Ve Hz. Mevlânâ efendimiz bu ma'nâda Mesnevîlerinde şöyle buyururlar: Nazmen tercüme: Âb-ı deryâ ölüyü yüzde tutar Diri düşse denize, ka'ra batar Kalmasa vasf-ı beşerden âsâr Başına kor seni bahr-i esrâr

Binâenaleyh eğer bir kâmilden bu halde, bu ma'nâya dâir bir söz sâdır olursa, Hak'dan sâdır olmuş olur." Bu îzâhattan anlaşıldığı üzere Hz. Pîr'in bâtın-ı şerîfleri Hak olup, Bu Mesnevînin zuhûru da ind-i Hak'da matlûb olduğundan, cenâb-ı Mevlânâ (k.s.) Hak olan bâtınlarına hitâben "Bu Mesnevînin nazmını kolay yap, kullarının irşâdı için yol göster, muvaffakıyyet ihsân et; yâhud bu irâde-i ilâhiyyeyi ref' eyle, bizim üzerimize bu yükü yükletme رَبَّنَا وَ لا تَحَمَلْنَا مَا لا طَاقَةَ لنا به (Bakara, 2/286) ya'nî "Ey bizim Rabb'imiz tâkatımız olmayan şeyi bize yükleme!" buyururlar.

1486. Mâdemki müflisten altın takāzā ediyorsun, ey Ganî olan şah, gizlide altın bağışla!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1486. Mademki müflisten altın istiyorsun, ey Zengin olan şah, gizlice altın bağışla!

Mademki müflis olan bu beşerî varlıktan, altın gibi olan ilahî marifetlerini ve hakikatlerini talep ediyorsun, ey Zengin olan gerçek şah, gizlice ve içten o müflise, o istediğin altını yine sen ihsan et!

Mâdemki müflis olan bu vücûd-ı beşerden, altın gibi olan maârif ve hakāyık-ı ilâhiyyeni taleb ediyorsun, ey Ganî olan şâh-ı hakîkî, gizlide ve bâtında o müflise, o istediğin altını yine sen ihsân et!

1487. Sensiz şâm ve seher, nazım ve kafiye, ne vakit mecâl tutar ki, nazara gelsin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1487. Sensiz akşam ve seher, nazım ve kafiye ne zaman güç bulur ki, dikkate alınsın?

İlahi nazım ve kafiye elbisesiyle tecelli eden de sensin. Bu sebeple akşam ve sabah söylediğim bu Mesnevî-i Şerif'in nazmının ve kafiyesinin, sensiz kalp ve akıl nazarına gelmeye gücü ve takati var mıdır?

İlâhî nazım ve kāfiye kisvesiyle mütecellî olan dahi sensin. Binâenaleyh akşam ve sabah söylediğim bu Mesnevî-i Şerîfin nazmının ve kāfiyesinin, sensiz nazar-ı kalb ve akla gelmeğe mecâli ve tâkatı var mıdır?

1488. Ey Alîm! Nazım ve tecnîs ve kāfiyeler, korkudan senin emrinin bendesidirler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1488. Ey Alîm! Nazım, cinas ve kafiyeler, korkudan senin emrinin kullarıdırlar.

"Ters" ve "bîm" korku anlamına gelir ve eş anlamlı kelimelerdendir. "Nazım" kendisinde vezin ve kafiye geçerli olan söz ve ifadedir; buna "şiir" de derler. "Cinas" söz güzelliklerinden olup, lafız olarak birbirine benzeyen ve aynı cinsten olan, ancak anlamca farklı olan lafızları bir cümlede anmaya ve bir araya getirmeye denir. Bunun da çeşitleri vardır. "Tam cinas", "eksik cinas", "eğik cinas", "bitişik cinas" ve "kalbî cinas"tır. Bunların hepsi bu Şerefli Mesnevî'de geçer. Burada her birinin tanımları uzun olur ve asıl maksattan uzaklaşılmış olur. "Kafiye" beyitlerin ve şiirlerin sonlarında tekrar etmesi gereken son harflerin harekelerinde ve sükûnlarında (harekesizliklerinde) birliğine ve uyumuna denir. Bunun da "mücerred kafiye", "mürekkep kafiye", "müreddef kafiye" olmak üzere türleri vardır.

"Ey Alîm olan Allah'ım! Nazım ve şiir sanatlarından olan cinas ve kafiyeler, korkudan senin emrinin kullarıdırlar. Ortaya çıkmalarına emrin ilişince, hepsi korkudan titreyerek şekil âlemine koşarlar."

"Ters" ve "bîm" korku ma'nâsına olup, kelimât-ı müterâdifedendir. "Nazım" kendisinde vezin ve kafiye mu'teber olan nutuk ve ibâredir; "şiir" dahi derler. "Tecnîs" muhassenât-ı kelâmiyyeden olup, lafzan birbirine müşâbih ve mücânis ve ma'nen mugâyir olan lafızları bir fikrada zikir ve cem' etmeğe derler. Bunun da envâ'ı vardır. "Cinâs-ı tâm", "cinâs-ı nâkıs" ve "cinâs-ı münharif" ve "cinâs-ı lâhık" ve "cinâs-ı kalbî"dir. Bunların hepsi bu Mesnevî-i Şerîf'de geçer. Burada her birerlerinin ta'rîfâtı uzun ve maksaddan tebâud edilmiş olur. "Kāfiye" ebyât ve eş'ârın âhirlerinde tekerrürü lâzım gelen hurûf-ı ahîrenin harekât ve sekenâtında, ittihâd ve ittifakına derler. Bunun da "kāfiye-i mücerrede", "kāfiye-i mürekkebe", "kāfiye-i müreddefe" olmak üzere nevi'leri vardır.

"Ey Alîm olan Allah'ım! Nazım ve sanâyi'-i şi'riyyeden olan tecnîs ve kāfiyeler, korkudan senin emrinin bendesidirler. Zuhûrlarına emrin taalluk edince, hepsi korkudan lerzân olup âlem-i sûrete koşarlar."

1489. Vaktaki her şeyi temyîzli ve temyîzsiz olan zâtı tesbih edici ettin,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1489. Her şeyi, ayırt edici ve ayırt edici olmayan zâtı tesbih edici kıldın,

Ayırt etme yeteneğine sahip melekler, cinler ve insanlar gibi yaratılmışlarını ve ayırt etme yeteneği olmayan cansız varlıkları, bitkileri ve hayvanları, "Hakk'ı hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur" (İsrâ, 17/44) ayet-i kerimesinde beyan buyurduğun şekilde, tesbih edici yaptın,

Vaktāki temyîz sahibi olan melâike ve cin ve insân gibi mahlūkātını ve temeyyüz sahibi olmayan cemâdât ve nebâtât ve hayvanatı وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ (İsrâ', 17/44) ya'nî "Hakk'ı hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur" âyet-i kerîmesinde beyân buyurduğun vecihle, tesbih edici yaptın,

1490. Her biri başka bir nevi' üzere tesbih söyler; onun hâlinden bu habersizdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1490. Her biri başka bir türde tesbih söyler; onun hâlinden bu habersizdir.

Bu yaratılmışların her biri başka türlü tesbih ederler. Kimi söz diliyle ve kimi hâl ve yatkınlık diliyle Hakk'ı eksikliklerden uzak tutar. Bununla beraber, söz diliyle eksikliklerden uzak tutan insanlar, hâl diliyle eksikliklerden uzak tutan yaratılmışların tesbihinden habersizdir.

Bu mahlûkātın her birisi başka türlü tesbih ederler. Kimi lisân-ı kāl ile ve kimi lisân-ı hâl ve isti'dâd ile Hakk'ı tenzih eder. Bununla beraber, lisân-ı kāl ile tenzih eden insanların, lisân-ı hâl ile tenzîh eden mahlûkātın tesbihinden habersizdir.

1491. Ademî, cemâdın tesbihini münkirdir, halbuki o cemad ibârelerde üstaddır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1491. İnsan, cansız varlığın tesbihini inkâr eder, halbuki o cansız varlık ibarelerde ustadır.

Cansız varlıkların tesbihi hakkındaki açıklamalar [1006-1022] numaralı şerefli beyitlerin açıklamasında geçti.

Cemâdâtın tesbihi hakkındaki îzâhât [1006-1022] numaralı beyt-i şerîflerin îzâhında geçti.

1492. Belki yetmiş iki milletin her biri, şek içinde birbirinden habersizdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1492. Aksine, yetmiş iki milletin her biri, şüphe içinde birbirinden habersizdir.

İnsan, cansız varlıkların, bitkilerin ve hayvanların hemcinsi olmadığından, onların tesbihlerinden ve Hakk'ı eksikliklerden arındırmalarından habersizdir; aksine, birbirinin hemcinsi olan yetmiş iki millete mensup insanlar bile, şüphe içinde birbirinden habersizdirler; ve her bir milletin kendisine özgü bir tarzda Hakk'ı eksikliklerden arındırdığı ve tesbih ettiğinde şüphe ederler.

İnsan, cemâdâtın ve nebâtâtın ve hayvânâtın hemcinsi olmadığından, onların tesbihlerinden ve Hakk'ı tenzîhlerinden bî-haberdirler; belki yekdiğerinin hemcinsi olan yetmiş iki millete mensûb insanlar bile, şek içinde birbirinden habersizlerdir; ve her bir milletin kendisine mahsûs olan bir tarzda Hakk'ı tenzîh ve tesbih ettiğinde şek ve şübhe ederler.

1493. Mâdemki iki nâtık birbirinin hâlinden âgâh değildir, duvar ve kapı nasıl olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1493. Mademki iki konuşan varlık birbirinin halinden haberdar değildir, duvar ve kapı nasıl olur?

Mademki konuşmaları aracılığıyla birbirine hallerini anlatmaya muktedir olan insanlar bile, birbirinin hallerine vakıf değildirler; hâl böyleyken insanlar, duvarın ve kapının; yahut duvar, kapının tesbih ve tenzihine nasıl muttali olur?

Mâdemki nutukları vâsıtasıyla birbirine hallerini anlatmağa muktedir olan insanlar bile, birbirinin hallerine vâkıf değildirler; şu halde insanlar, duvarın ve kapının; veyâhud duvar, kapının tesbih ve tenzihine nasıl muttali' olur?

1494. Mâdemki ben nâtıkın tesbihinden gâfilim, sâmit olan tesbihi kalbim nasıl bilir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1494. Mademki ben konuşanın tesbihinden gafilim, suskun olanın tesbihini kalbim nasıl bilir?

Mademki ben, benim inancıma aykırı olan ve benim gibi konuşan bir insanın tesbihinden gafilim; ve onu Hakk'ı tesbih ve tenzih etmez sanırım ve bu sanım üzerine onu inkâr ederim; şu halde suskun olan ve görünürde konuşmayan bir yaratılmışın tesbihini kalbim nasıl idrak eder?

Mâdemki ben, benim i'tikädıma muhâlif ve benim gibi nâtık olan bir insanın tesbihinden gâfilim; ve onu Hakk'ı tesbih ve tenzih etmez zannederim ve bu zannım üzerine onu inkâr ederim; şu halde sâmit olan ve zâhirde nâtık olmayan bir mahlûkun tesbihini kalbim nasıl idrak eder?

1495. Sünnî için husûsî bir tesbih vardır; Cebrî için de gürîzgahda onun zıddı vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1495. Sünnî için özel bir tesbih vardır; Cebrî için de kaçış yerinde onun zıddı vardır.

"Menâs" kaçış yeri ve kaçıp kurtulacak yer demektir. Yani "Sünnî der ki: "Kul, fiilinde hem mecbur hem de seçme hakkına sahiptir." Nasıl ki tavla oyununda oyuncu zarın hükmü altındadır ve mecburdur. Fakat gelen zara göre kaç farklı şekilde oyun oynamak mümkünse, istediğini oynamakta seçme hakkına sahiptir ve serbesttir. Bu sebeple onun nazarında Yüce Allah Yardım Edendir ve Cömerttir. Cebrî'nin nazarında ise, "Bütün iradeler Hakk'ındır, kul fiilinde mecburdur ve cansız varlık (cemâd) gibidir. Hakk'ın muradı ne ise, kul onu yapmaya mecburdur. Ve Hak, kullarının üzerinde kahredicidir." Şimdi onların tesbihleri de böylece birbirinin zıddı olarak gerçekleşir.

"Menâs" gürizgâh ve kaçıp kurtulacak mahal demektir. Ya'nî "Sünnî der ki: "Abd fiilinde hem mecbûr ve hem de muhtârdır." Nitekim tavla oyununda oyuncu zarın hükmü altındadır ve mecbûrdur. Ve fakat gelen zara göre her kaç vech ile oyun oynamak mümkin ise, istediğini oynamakta muhtârdır ve serbesttir. Binâenaleyh onun indinde Hak Teâlâ Müsteân ve Cevâd'dır. Ve Cebrî'nin indinde, "Bütün irâdeler Hakk'ındır, abd fiilinde mecbûrdur ve cemâd mesâbesindedir. Hakk'ın murâdı ne ise, abd onu icrâya mecbûrdur. Ve Hak, ibâdının fevkınde kähirdir." İmdi onların tesbihleri de böylece birbirinin zıddı olarak vâki' olur.

1496. Sünnî, Cebrî'nin tesbihinden bî-haberdir, Cebrî, Sünnî'nin tesbihinden bî-eserdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1496. Sünnî, Cebrî'nin tesbihinden habersizdir, Cebrî, Sünnî'nin tesbihinden eser taşımaz.

Her bir grup, Hakk'ı kendi inançlarıyla sınırlayıp, bu inançlarına dalmış olduklarından, Cebrî'nin tenzihinden (Allah'ı eksikliklerden arındırma) ve tesbihinden Sünnî'nin haberi ve zevkî bilgisi yoktur; ve Cebrî'nin inancında da Sünnî'nin tenzihinden ve tesbihinden eser bulunmaz. Çünkü bunların inançları birbirinin zıddıdır ve iki zıddın bir yerde toplanması mümkün değildir.

Her bir tâife Hakk'ı kendi i'tikādlarıyla takyîd edip, bu i'tikādlarında müstağrak olduklarından Cebrî'nin tenzihinden ve tesbihinden Sünnî'nin haberi ve ilm-i zevkîsi yoktur; ve Cebrî'nin i'tikādında da Sünnî'nin tenzihinden ve tesbihinden eser bulunmaz. Zîrâ bunların i'tikādları birbirinin zıddıdır ve iki zıddın bir yerde cem' olması mümkin değildir.

1497. Bu diyor ki: "O dâldir ve gümrahdır!" Onun hâlinden ve "Kum" [Kalk!] emrinden bî-haber olarak.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1497. Bu diyor ki: "O sapkındır ve yolunu şaşırmıştır!" Onun hâlinden ve "Kalk!" emrinden habersiz olarak.

Bu Cebrî (cebrîye mezhebinden olan), Sünnî'nin inancını beğenmez ve o Sünnî'nin hâlinden ve Hakk'ın "Kalk!" emrinden habersiz olarak der ki: "O Sünnî efendi, yolunu şaşırmış ve sapkınlığa düşmüştür." Çünkü inanç sahiplerinin özelliği, birbirini kötülemek ve kâfir saymaktır. Nasıl ki ayet-i kerimede يكفر بعضهم بعضا و يلعن بعضهم بعضاً و ما لهم من ناصرين (Ankebût, 29/25) yani "O inanç sahiplerinin bazısı, bazısını kâfir sayar; ve bazısı bazısını kötüleyip lanetler; halbuki onlar için yardımcı yoktur" buyurulur. İnanç ehli hakkındaki ayrıntılar Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Muhammedî'de anılmıştır. Şimdi Cebrî'de, Sünnî'nin inancı olmadığından, onu saptırır ve onu saptırırken, Sünnî'nin zevkinden ve ilminden habersizdir. Çünkü Sünnî "Eğer insanda irade olmasaydı, قوموا لله قانتين (Bakara, 2/238) ["Allah'a saygı ve bağlılık içinde namaz kılın!"] ve قم فانذر (Müddessir, 74/2) yani "Ey Resûlüm, kalk uyar!" ve قم الليل الا قليلا (Müzemmil, 73/2)) ["Birazı hariç, geceleri kalk, namaz kıl!"] ayet-i kerimelerindeki "Kalk!" emrine gerek olmazdı; çünkü kalkmak, kulun iradesiyle meydana gelen bir fiildir" inancındadır.

Bu Cebrî, Sünnî'nin i'tikādını beğenmez ve o Sünnî'nin hâlinden ve Hakk'ın "Kum!" emrinden bî-haber olarak der ki: "O Sünnî efendi, yolunu şaşırmış ve dalâlete düşmüştür." Zîrâ erbâb-ı i'tikādın şânı, birbirini tel'în ve tekfir etmektir. Nitekim âyet-i kerîmede يكفر بعضهم بعضا و يلعن بعضهم بعضاً و ما لهم من ناصرين (Ankebût, 29/25) ya'nî "O erbâb-ı i'tikādın ba'zısı, ba'zısını tekfir; ve ba'zısı ba'zısını tel'în eder; halbuki onlar için yardımcı yoktur" buyurulur. Ehl-i i'tikād hakkındaki tafsilât Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Muhammedî'de mezkûrdur. İmdi Cebrî'de, Sünnî'nin i'tikādı olmadığından, onu idlâl eder ve onu idlâl ederken, Sünnî'nin zevkınden ve ilminden bî-haberdir. Zîrâ Sünnî "Eğer insanda irâde olmasa idi, قوموا لله قانتين (Bakara, 2/238) ["Allah'a saygı ve bağlılık içinde namaz kılın!"] ve قم فانذر (Müddessir, 74/2) ya'nî "Ey Resûlüm, kalk inzâr et!" ve قم الليل الا قليلا (Müzemmil, 73/2)) ["Birazı hariç, geceleri kalk, namaz kıl!"] âyet-i kerîmelerindeki "Kalk!" emrine lüzûm olmazdı; zîrâ kıyâm, abdin irâdesiyle vâki' olan bir fiildir" i'tikādındadır.

1498. Ve o diyor ki, "Bunun ne haberi vardır!" Yezdân onları kaderden cenge düşürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1498. Ve o diyor ki, "Bunun ne haberi vardır!" Yezdân onları kaderden savaşa düşürdü.

Ve o Sünnî de, "Kulun iradesinden bu Cebriye'nin ne haberi vardır; kendisini fiillerinde zorunlu bilmekle, nefsinden çıkan tesbih edici fiilleri de Allah'a isnat etmiş oluyor. Bu ise gerek 'Sana bir fenalık isabet ederse, nefsindendir' (Nisâ, 4/79) ayet-i kerimesine ve gerek kulun iradesine işaret eden diğer Kur'an ayetlerine aykırı bir inanç olmakla sapkınlıktır" diyor. Şimdi Yüce Allah, onların kavgalarını ve çekişmelerini, kaderden beri düşürdü. Yani bu grupların aralarındaki muhalefet, kader sırrına ve ezelde mazhar oldukları sabit hakikatlerinin yatkınlıklarına ilişkindir. Sabit hakikatler ise, Hakk'ın karşılıklı isimlerinin gölgeleridir ve onların ilimdeki suretleridir. Nasıl ki ayet-i kerimede "Eğer Cenâb-ı Hakk'ın dilemesi ilişkin olsaydı, hepinize hidayet ederdi" (En'âm, 6/149) buyurulur. Halbuki murat etmedi, çünkü O'nun iradesi ilmine ve ilmi de bilinen şeye tabidir ve bilinen şey ise, sabit hakikatlerdir. Bu sebeple sabit hakikatlerin, yatkınlık diliyle talep ettikleri şey ne ise, Yüce Allah onu verdi. Böyle olunca, sırf cebir yoktur. Bu hususta daha fazla açıklamalar I. ciltte 625 numaralı şerefli beyitte geçti.

Ve o Sünnî dahi, "Abdin irâdesinden bu Cebrî'nin ne haberi vardır; kendisini ef'âlinde mecbûr bilmek ile, nefsinden sâdır olan ef'âl-i tesbîhiyyeyi de Hakk'a izâfe etmiş oluyor. Bu ise gerek مَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ (Nisâ, 4/79) ya'nî "Sana bir fenâlık isâbet ederse, nefsindendir" âyet-i kerîmesine ve gerek abdin irâdesine delâlet eden dîğer âyât-ı kur'âniyyeye muhâlif bir i'tikād olmakla dalâlettir" diyor. İmdi Hak Teâlâ hazretleri, onların kavgalarını ve nizâ'larını, kaderden beri düşürdü. Ya'nî bu tavâifin aralarındaki muhâlefet, sırr-ı kadere ve ezelde mazhar oldukları a'yân-ı sâbitelerinin isti'dâdâtına taalluk eder. Ve a'yân-ı sâbite ise, Hakk'ın esmâ-i mütekābilesinin zılleridir ve onların suver-i ilmiyyesidir. Nitekim âyet-i kerîmede وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ (En'âm, 6/149) ya'nî "Eğer Cenâb-ı Hakk'ın meşiyyeti taalluk ede idi, hepinize hidâyet ederdi" [buyurulur]. Halbuki murâd etmedi, çünkü O'nun irâdesi ilmine ve ilmi de ma'lûma tâbi'dir ve ma'lûm ise, a'yân-ı sâbitedir. Binâenaleyh a'yân-ı sâbitenin, lisân-ı isti'dâd ile taleb ettikleri şey ne ise, Hak Teâlâ onu verdi. Böyle olunca, cebr-i sırf yoktur. Bu husûsta daha fazla îzâhât I. cildde 625 numaralı beyt-i şerîfde geçti.

1499. Her birinin gevherini âşikâr eder; cinsi, nâ-cinsten zâhir eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1499. Her birinin cevherini açıkça gösterir; cinsi, cins olmayandan ayırır.

Yüce Allah, her grubun, kendi ilâhî ilminde sabit olan cevherini ve hakikatini bu görünen âlemde açıkça gösterir. Bu fiiller âleminde, birbirinin cinsinden olmayan grupları ortaya çıkarır ve bu şekilde Hâdî (doğru yolu gösteren) ve Mudil (saptıran) ve Dârr (zarar veren) ve Nâfi' (fayda veren) gibi hükümleri birbirine zıt olan isimlerin tecellileri görünür; ve bu fiiller âleminde bu yüzden daima kavgalar ve çekişmeler eksik olmaz.

Hak Teâlâ hazretleri her tâifenin, ilm-i ilâhîsinde sâbit olan gevherini ve hakikatini, bu âlem-i şehâdetde âşikâr eder. Bu âlem-i ef'âlde, birbirinin cinsinden olmayan tâifeyi meydana çıkarır ve bu sûretle Hâdî ve Mudil ve Dârr ve Nâfi' gibi ahkâmı yekdiğerine muhâlif olan isimlerin mezâhiri zâhir olur; ve bu âlem-i ef'âlde bu yüzden dâimâ kavgalar ve nizâ'lar eksik olmaz.

1500. İster âlim, ister câhil, ister sefîl olsun, her bir kimse kahrı, lutuftan bilir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1500. İster âlim, ister câhil, ister sefîl olsun, her bir kimse kahrı, lutuftan bilir.

Halkın her sınıfı, kahrı ve lutfu birbirinden ayırt edebilir; çünkü Kahhâr (kahredici) ve Latîf (lütfedici) isimlerinin tesirlerini anlamak için derin düşünmeye ve tefekküre gerek yoktur. Elbette lütuf olan sevmek, kahır olan dövmenin aynısı değildir.

Halkın her sınıfı, kahrı ve lutfu birbirinden fark ve temyîz edebilir; zîrâ Kahhâr ve Latîf isimlerinin âsârı anlaşılmak için tedebbüre ve teemmüle hâcet yoktur. Elbette latîf olan sevmek, kahır olan dövmenin aynı değildir.

1501. Fakat kahırda gizlenmiş olan bir lutfu, yâhud ki lutfun bâtınında gelmiş olan bir kahrı,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1501. Fakat kahırda gizlenmiş olan bir lütfu, yahut lütfun içinde gelmiş olan bir kahrı,

1502. Az kimse bilir; ancak bu Rabbânî ki, onun kalbinde câna mensub bir mihek ola.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1502. Az kimse bilir; ancak o Rabbânî ki, onun kalbinde cana ait bir mihenk taşı olsun.

Kahır ile lütfu herkes fark eder ve ayırt eder; ancak kahırda gizlenmiş olan lütfu ve lütufta saklı olan kahrı ancak kalbinde canının mihengi olan bir Rabbânî bilir, herkes bilemez. Örneğin babası terbiye etmek için çocuğu döver. Bu görünüşte kahırdır; fakat içyüzünde lütuftur. Lakin bunu çocuk anlayamaz, kahır görür. Ve aynı şekilde tabip hastaya perhiz verir ve acı ilaç içirir. Şekilde kahırdır ve içyüzünde lütuftur. Bunun gibi, Yüce Allah kullarına fakirlik ve yoksulluk ve hastalık gibi belalar verir; görünüşte kahır olduğundan kullar feryat eder, telaşlanır ve şikâyet ederler. Ve o belaların altında saklı olan lütuflardan habersizdirler. Bu gizli olan lütuf ve rahmete vâkıf olanlar, ancak Rabbânî olan kimselerdir.

Kahır ile lutfu herkes fark ve temyîz eder; velâkin kahırda gizlenmiş olan lutfu ve lutufta müstetir olan kahrı ancak kalbinde cânının mihekki olan bir Rabbânî bilir, herkes bilemez. Meselâ babası te'dîb için çocuğu döver. Bu zâhirde kahırdır; fakat bâtında lutuftur. Lâkin bunu çocuk anlıyamaz, kahır görür. Ve kezâ tabîb hastaya perhîz verir ve acı ilâç içirir. Sûrette kahırdır ve bâtında lutuftur. Bunun gibi, Hak Teâlâ kullarına fakr u fâka ve hastalık gibi belâlar verir; sûrette kahır olduğundan kullar ceza' ve feza' ve şikâyet ederler. Ve o belâların tahtında müstetir olan lutuflardan gâfildirler. Bu gizli olan lutuf ve rahmete vâkıf olanlar, ancak Rabbânî olan kimselerdir.

1503. Bâkîleri bu ikiden bir zan götürürler; kendi yuvaları tarafına bir kanat ile uçarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1503. Geriye kalanlar bu ikisinden bir zan edinirler; kendi yuvaları tarafına tek kanatla uçarlar.

Rabbânî olmayan kimseler, bu kahır ve lütuftan bir zan oluştururlar; kahırdaki lütfu ve lütuftaki kahrı görmezler; kahırda lütuf ve lütufta kahır bulunduğu zannını taşımazlar; bu sebeple kendi yuvaları olan hakikatleri tarafına tek kanatla uçarlar ki, bu tek kanatla uçmadaki zorluk ileride açıklanacaktır:

Rabbânîlerin gayri olan kimseler, bu kahır ve lutuftan bir zan peydâ ederler; ve kahırdaki lutfu ve lutufdaki kahrı görmezler; ve kahırda lutuf ve lutufta kahır bulunduğu zannı taşımazlar; binâenaleyh kendi yuvaları olan hakîkatleri tarafına bir kanat ile uçarlar ki, bu bir kanat ile uçmadaki müşkilât âtîde îzâh buyurulur:

## İlimde zan ve yakînin misâli

1504. İlmin iki kanadı; zannın bir kanadı vardır; zan nâkıs geldi, pervâzda ebterdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1504. İlmin iki kanadı; zannın bir kanadı vardır; zan eksik geldi, uçuşta yetersizdir.

Bilinmeli ki ilim iki çeşittir: Birisi "yakînî ilim," diğeri "istidlâlî ilim"dir. Yakînî ilim, eşyanın hakikatlerini müşahede etmekten kaynaklanan ilimdir ki, bu ilim, peygamberlerin ve evliyanın ilmidir. Ve bu ilmin hem görünen hem de görünmeyen kanatları vardır. İstidlâlî ilim, beş dış duyunun (havâss-ı hamse-i zâhire) delaletiyle elde edilen ilimdir ki, bu duyuların idrakleri çoğunlukla hatalı olduğundan, zanna dayanır. Örneğin göz, uzak mesafedeki büyük cismi küçük görür; ve kulak çok keskin sesi ve çok zayıf sesi işitemez, yoktur zanneder. Bu sebeple bu ilmin yalnız görünen kanadı vardır ve eksiktir; ve hakikat âlemine uçuşu yetersizdir ve verimsizdir.

Ma'lûm olsun ki ilim iki nevi'dir: Birisi "ilm-i yakînî,” diğeri "ilm-i istidlâlî"dir. İlm-i yakînî, hakäyık-ı eşyânın müşâhedesinden münbais olan ilimdir ki, bu ilim, ilm-i enbiyâ ve evliyâdır. Ve bu ilmin hem zâhir ve hem de bâtın kanatları vardır. İlm-i istidlâlî, havâss-i hamse-i zâhirenin delâletiyle hâsıl olan ilimdir ki, bu havâssın idrâkâtı ekseriyâ galat olduğundan, zanna istinâd eder. Meselâ göz, uzak mesafedeki büyük cismi küçük görür; ve kulak pek tîz sadâyı ve pek zayıf sesi işitemez, yoktur zanneder. Binâenaleyh bu ilmin yalnız zâhir kanadı vardır ve nâkıstır; ve âlem-i hakikate uçuşu ebterdir ve akîmdir.

1505. Bir kanatlı kuş, çabuk baş aşağı düşer; tekrâr iki adım, ya ziyâde uçar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1505. Bir kanatlı kuş, çabuk baş aşağı düşer; tekrar iki adım, ya da daha fazla uçar.

İlm-i istidlâlî (çıkarımsal bilgi) sahibinin uçuşuna örnektir.

İlm-i istidlâlî sahibinin uçuşuna misâldir.

1506. Zan kuşu, bir kanadı ile yuvası ümîdi üzerine düşe kalka uçar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1506. Zan kuşu, bir kanadı ile yuvası ümidi üzerine düşe kalka uçar.

İstidlâlî (çıkarıma dayalı) bilgi kanadını takmış olan insan ruhu, bu zan kanadı ile, kendi yuvası olan hakikate ulaşma ümidi üzerine düşe kalka uçar. Yani bugün hakikat bildiği istidlâlî bilgisi, yarın başka bir akli delil ile tamamen cehalet olur. Ve doğal olarak o bilgiden geri dönmeye mecbur kalır.

İlm-i istidlâlî kanadını takmış olan rûh-ı insânî, bu zan kanadı ile, kendi yuvası olan hakikati tarafına vusûl ümîdi üzerine düşe kalka uçar. Ya'nî bugün hakikat bildiği ilm-i istidlâlîsi, yarın diğer bir delîl-i aklî ile cehl-i mahz olur. Ve bittabi' o ilimden rücû'a mecbûr olur.

1507. Vaktâki zandan kurtuldu, ona ilim yüz gösterdi; o bir kanatlı kuş, iki kanatlı oldu, açtı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1507. Vaktaki zandan kurtuldu, ona ilim yüz gösterdi; o bir kanatlı kuş, iki kanatlı oldu, açtı.

İstidlâlî ilim sahibi âlim, Hakk yoluna girdiğinde, ona ilme'l-yakîn (kesin bilgi) mertebesi yüz gösterdi ve artık zandan kurtuldu. O tek kanatlı olan kuş, görünen ve görünmeyen kanatlarını takındı. Bu iki kanat ile, kendi hakikatı tarafına uçtu.

İlm-i istidlâlî âlimi vaktâki tarîk-ı Hakk'a sülûk edip, ona ilme'l-yakîn mertebesi yüz gösterdi ve artık zandan kurtuldu. O bir kanatlı olan kuş, zâhir va bâtın kanatlarını takındı. Bu iki kanat ile, kendi hakikatı tarafına uçtu.

1508. Ondan sonra yüzü üzerine düşücü veyahud ma'lûl değil, düz olarak doğru yürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1508. Ondan sonra yüzü üzerine düşerek veya hasta olarak değil, düz olarak doğru yürür.

Bu şerefli beyitte Mülk Suresi'nde geçen أَفَمَنْ يمشى مكبًا عَلَى وَجهه أَهْدَى أَمْ مَن يمشى سوياً عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (Mülk, 67/22) yani "Yüz üstü sürünerek yürüyen kimse mi daha doğru yoldadır, yoksa dosdoğru bir yol üzerinde düzgün yürüyen kimse mi?" ayet-i kerimesine işaret buyurulur. Yani "Zahirî ve batınî ilimler kanatlarını takındıktan sonra, bu iki kanatlı ruh, kendi hakikati tarafına yüz üstü sürünerek yahut zan hastalığıyla hasta olarak değil, dosdoğru yürüyerek uçup gider."

Bu beyt-i şerîfde sûre-i Mülk'de olan أَفَمَنْ يمشى مكبًا عَلَى وَجهه أَهْدَى أَمْ مَن يمشى سوياً عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (Mülk, 67/22) ya'nî "Yüz üstü sürünerek yürüyen kimse mi? Yahud sırât-ı müstakîm üzerinde dosdoğru yürüyen kimse mi hidâyete vâsıl olur?" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Ya'nî "Ulûm-ı zâhire ve bâtıne kanatlarını takındıktan sonra, bu iki kanatlı rûh, kendi hakikati tarafına yüz üstü sürünerek veyâhut illet-i zan ile ma'lûl olarak değil, dosdoğru yürüyerek uçup gider."

1509. Cebrâîl gibi iki kanat ile gümânsız ve mekirsiz ve kıyl ü kālsiz uçar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1509. Cebrail gibi iki kanat ile şüphesiz, hilesiz ve dedikodusuz uçar.

Yakînî ilim mertebesine ulaştıktan sonra, ister zahirî ilimlerde ister batınî ilimlerde olsun, şüphesiz, beş duyunun hilesi olmaksızın ve dedikodudan arınmış bir halde, Cebrail (a.s.) gibi, mana âleminde iki kanat ile uçar.

İlm-i yakînî mertebesine vâsıl olduktan sonra gerek ulûm-ı zâhiriyyede ve gerek ulûm-ı bâtıniyyede gümânsız ve havâss-i hamsenin mekri olmaksızın ve kıyl ü kālden ârî bir halde, Cebrâîl (a.s.) gibi, âlem-i ma'nâda iki kanat ile uçar.

1510. Eğer bütün âlem ona, "Yezdân'ın yolu ve dîn-i müstevî üzerinde olan sensin!" deseler,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1510. Eğer bütün âlem ona, "Sen Yezdân'ın yolu ve dosdoğru din üzerindesin!" deseler,

1511. Onların sözünden, germ-ter olmaz; onun tek olan cânı, onların çifti olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1511. Onların sözünden daha sıcak olmaz; onun tek olan canı, onların çifti olmaz.

1512. Ve eğer cümle ona "Sen dâlsin, dağ zannediyorsun, halbuki sen saman yaprağısın!" deseler,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1512. Ve eğer bütün varlık ona "Sen sapkınsın, dağ zannediyorsun, aksine sen saman yaprağısın!" deseler,

1513. Ve onların ta'nından vehme düşmez; o onların kîninden dertli olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1513. Ve onların kınamasından vehme düşmez; o, onların kininden dertli olmaz.

"Za'n" kin tutmak anlamındadır. İlmelyakin (kesin bilgi) mertebesine ulaşan kişiyi, bütün âlem övseler, onların övgülerinden haz duymaz; ve yer görseler, yermelerinden de etkilenmez. İstidlâlî ilimler (akıl yürütmeye dayalı ilimler) sahiplerinin türlü türlü ilmî itirazlarından, onun yakin bilgisine şüphe gelmez.

"Za'n" kin tutmak ma'nâsınadır. İlme'l-yakîn mertebesine vâsıl olan kimseyi, cümle âlem medh etseler, onların medihlerinden haz duymaz; ve zemm etseler, zemlerinden dahi müteessir olmaz. Ulûm-ı istidlâliyye ashâbının türlü türlü ilmî i'tirazlarından, onun ilm-i yakînine şek ârız olmaz.

1514. Belki derya ve dağ söze gelip, ona "Sen dalâlete çift oldun!" dese,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1514. Aksine, deniz ve dağ dile gelip, ona "Sen sapkınlığa eş oldun!" dese,

1515. Hiçbir zerre hayale düşmez, yahut dağların ta'nı ile rencûr-ı hâl olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1515. Hiçbir zerre hayale düşmez, yahut dağların kınamasıyla hâli incinmez.

Bilinmeli ki, Hakk Yolcusu Hakk yoluna girdiği zaman, oluş ve bozuluş âleminin kısımları ve parçaları, kıskançlıkları sebebiyle, hakiki tevhide ulaşmayı engellemeye çalışırlar. Ve yolculuk esnasında kendisine açığa çıkan bilgileri karıştırırlar. Hakk Yolcusunu bu hâl içinde korumak için kâmil bir mürşid gereklidir. Eğer bu gibi keşiflere aldanarak Hakk Yolcusu, maksada ulaştığını zannederse, kendisini mürşidden müstağni (ihtiyaçsız) görür ve hatta kendisini mürşid sayarsa, o Hakk Yolcusu, ebter (sonu kesik) bir Hakk Yolcusu olur. Kâmil mürşidin himayesi altında, Hakk'ın yardımı ve kendi gayreti ile Hakk'ın birliği hakkında yakînî (kesin) ve zevkî (deneyimsel) bilgi hâsıl olduğu zaman, oluş âlemindeki çoklukların farklı fertleri tarafından kendisine "Sen bu ilmin ile sapkınlığa düştün" denilmiş olsa, o kimseye, "Acaba bunların dedikleri doğru mudur? Hakikaten ben bu ilmim ile sapkınlığa mı düştüm?" diye kendisine asla bir hayal ve şüphe gelmez ve onun zevkî bilgisine kınama ve itiraz edenlerin kınamasıyla, kalbi kırılmaz ve hasta olmaz.

Ma'lûm olsun ki, sâlik, tarîk-ı Hakk'a sülûk ettiği vakit, âlem-i kevnin aksâm ve eczâsı hasedleri hasebiyle, tevhîd-i hakîkîye vusûlden men'e sa'y ederler. ve esnâ-yı sülükte kendisine münkeşif olan ulûmu karıştırırlar. Sâliki bu hâl içinde muhafaza için mürşid-i kâmil lâzımdır. Eğer bu gibi keşfiy- yâta mağrûren sâlik, maksada vâsıl olduğunu zannederse, kendisini mürşidden müstağnî bilir ve belki kendisini mürşid addederse, o sâlik, sâlik-i ebter olur. Mürşid-i kâmil himâyesi altında Hakk'ın inâyeti ve kendi himmeti ile vahdet-i Hak hakkında ilm-i yakînî ve zevkî hâsıl olduğu vakit, keserât-ı kevniyyenin efrâd-ı muhtelifesi cânibinden kendisine "Sen bu ilmin ile dalâlete düştün" denilmiş olsa, o kimseye, "Acabâ bunların dedikleri doğru mudur? Hakikaten ben bu ilmim ile dalâlete mi düştüm?" diye kendisine aslâ bir hayâl ve şübhe gelmez ve onun ilm-i zevkîsine ta'n ve i'tirâz edenlerin ta'nı ile, kalbi münkesir ve hasta olmaz.

## Halkın ta'zîminin vehmi sebebiyle âdemînin hasta olması ve müşterilerin ona rağbeti misâli ve muallimin hikâyesi

1516. Bir mektebin çocukları, muallimden melâl ve içtihad cihetinden meşakkat gördüler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1516. Bir okulun çocukları, öğretmenden sıkıntı ve gayret etme yönünden zorluk gördüler.

Bir okulun öğretmeni, çocukları çok çalıştırdığı ve eğitim konusunda onları çok sıktığı için bu çocuklar okula devam etmekten usandılar.

Bir mektebin muallimi, çocukları çok çalıştırdığı ve ta'lîm hususunda onları çok sıktığı için bu çocuklar mektebe devamdan usandılar.

1517. Muallim ıztırara düşmek için, ta'vîk-ı kârda meşveret ettiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1517. Öğretmeni çaresiz bırakmak için, işi geciktirme konusunda danıştılar.

Öğretmeni çaresizliğe ve acze düşürerek ders işini geciktirmek ve erteletmek hususunda bir yerde toplanıp danıştılar ve görüştüler de dediler ki:

Muallimi ıztırâra ve acze düşürerek tedrîs işini ta'vîk ve te'hîr ettirmek husûsunda bir yerde toplanıp müşâvere ve müzakere ettiler de dediler ki:

1518. "Çün ki ona bir hastalık gelmez ki, birkaç gün uzaklık tutsun!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1518. "Çünkü ona bir hastalık gelmez ki, birkaç gün uzaklık tutsun!"

"Biz bu okuldan bıktık usandık; bir çare düşünelim, çünkü hoca efendiye hiçbir hastalık gelmiyor ki yatmaya mecbur olsun; biz de bu okul belasından birkaç gün olsun kurtulalım."

"Biz bu mektebten bıktık usandık; bir çâre düşünelim, zîrâ hoca efendiye hiçbir hastalık gelmiyor ki yatmağa mecbûr olsun; biz de bu mekteb belâsından birkaç gün olsun kurtulalım."

1519. "Tâ ki hapisten ve darlıktan ve işten kurtulalım; o mermer taşı gibi karâr üzerinedir!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1519. "Ta ki hapisten, darlıktan ve işten kurtulalım; o mermer taşı gibi karar üzerinedir!"

1520. O pek zekî olan biri, bu tedbîri etti ki, üstada diye: "Niçin sarısın?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1520. O pek zekî olan biri, bu tedbiri etti ki, üstada şöyle desin: "Niçin sarısın?"

1521. "Hayrola! Senin rengin yerinde değildir; bu eser ya havadan, ya sıtmadandır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1521. "Hayırdır! Senin rengin yerinde değil; bu etki ya havadan, ya sıtmadan kaynaklanıyor."

1522. "Bundan biraz hayâle düşer; kardeş sen de böyle yardım et!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1522. "Bundan biraz hayale düşer; kardeş sen de böyle yardım et!"

1523. "Mekteb kapısından içeri geldiğin vakit, "Hoca efendi ahvâlin hayrola!" de!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1523. "Mektep kapısından içeri girdiğin zaman, "Hoca efendi, hallerin hayırlı olsun!" de!"

1524. "Onun o hayâli biraz ziyâde olur; zîrâ bir hayâlden bir akıllı, deli olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1524. Onun o hayali biraz fazla olur; çünkü bir hayalden bir akıllı, deli olur.

1525. "O üçüncü ve dördüncü ve beşinci, bizim arkamızda böyle gam ve esef göstersinler."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1525. "O üçüncü, dördüncü ve beşinci, bizim arkamızdan böyle gam ve esef göstersinler."

1526. Bu haberi otuz çocuğa kadar müttefikan söyledikleri vakit yerleşir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1526. Bu haberi otuz çocuğa kadar hepsi birlikte söyledikleri zaman yerleşir.

1527. Her birisi ona dedi ki: "Aferin ey zeki; senin bahtın inâyet üzerine dayanıcı olsun!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1527. Her biri ona dedi ki: "Aferin ey zeki; senin bahtın ilahi yardıma dayalı olsun!"

1528. Mektebin bütün çocukları, o zeki çocuğun rey ve tedbîri üzerine hareket edip, arkadaşlardan hiçbirisinin o tedbîr hilafında hareket etmiyeceğine müttefikan kuvvetli ahd ettiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1528. Okulun bütün çocukları, o zeki çocuğun görüş ve planı üzerine hareket edip, arkadaşlardan hiçbirinin o plana aykırı hareket etmeyeceğine oy birliğiyle kuvvetli bir şekilde söz verdiler.

1529. Ondan sonra o cümlesine yemîn verdi, tā ki bir gammaz mâcerayı söylemeye.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1529. Ondan sonra o, bütün arkadaşlarına yemin ettirdi ki, bir gammaz olmasın ve macerayı söylemesin.

Bu kesin sözleşmeden sonra o zeki çocuk, içlerinden bir gammaz çıkıp bu istişareyi ve kararı hiçbir kimseye söylememesi için, çocukların hepsine tek tek yemin ettirdi.

Bu kavilli ahidden sonra o zekî çocuk, içlerinden bir gammaz çıkıp bu müşâvereyi ve karârı hiçbir kimseye söylememek için, çocukların hepsine birer birer yemin ettirdi.

1530. O çocuğun re'yi cümleden gâlib geldi; onun aklı cemaatten ileriye gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1530. O çocuğun görüşü hepsinden üstün geldi; onun aklı topluluktan ileriye gitti.

"Çerbîden" üstün gelmek; ve "remeh" sürü anlamındadır. Yani "O zeki çocuğun görüşü, mektep çocuklarının hepsinin görüşüne üstün geldi ve bu üstün gelmesi sebebiyle hepsini irâdesi altına aldı ve onun aklı bu çocuk sürüsünün ve topluluğunun hepsinden ileriye gitti ve onlara öncülük etti."

"Çerbîden" gâlib gelmek; ve "remeh" sürü ma'nâsınadır. Ya'nî "O zeki çocuğun re'yi, mekteb çocuklarının hepsinin re'yine galebe çaldı ve bu galebesi sebebiyle hepsini irâdesi altına aldı ve onun aklı bu çocuk sürüsünün ve cemâatinin hepsinden ileriye gitti ve onlara takaddüm etti."

1531. Zîrâ güzeller arasında sûretlerde olan o tefâvüt, akl-ı beşerde de vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1531. Çünkü güzeller arasında suretlerde olan o farklılık, insan aklında da vardır.

İlahi isimler arasında üstünlük ve farklılık bulunduğundan, bu ilahi isimlerin ve görünen güzellerin suretlerinde nasıl üstünlük ve farklılık varsa, insan akıllarında da yaratılışta böylece farklılık ve üstünlük vardır.

Esmâ-i ilâhiyye arasında tefâzul ve tefävüt bulunduğundan, bu esmâ-i ilâhiyyenin ve zâhirî olan güzellerin sûretlerinde nasıl tefāzul ve tefâvüt varsa, ukül-i beşerde de, hilkatte böylece tefâvüt ve tefāzul vardır.

1532. Ahmed, makālde bu cihetten buyurdu: Ricâlin hüsnü, dili altında olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1532. Ahmed, makalede bu yönden buyurdu: Erkeklerin güzelliği, dillerinin altında olur.

Yani "Hatem-i enbiya Ahmed (a.s.v.) Efendimiz, insanların akıllarının yaratılıştaki farklılığına işaret etme yönünden المرء مخفى تحت لسانه yani 'Kişi dilinin altında gizlidir' buyurdu." Çünkü sözün kaynağı ve menşei akıldır; aklı çok ve güzel olanın, sözü de latif olur. Nasıl ki "Kişinin kendi miktarı sözünden belli olur" denilmiştir. Ve aynı şekilde Risaletpenah Efendimiz diğer bir hadis-i şeriflerinde جمال الرجل فصاحة اللسان yani "Adamın güzelliği, dilin fesahatidir" buyurmuştur. Ve dilin fesahati, aklın kemalinden gelir. Asıl yaratılışta insanların akılları farklıdır ve Mu'tezile nezdinde eşittir; akılların farklılığı ilim tahsilindendir "Mu'tezile" Ehl-i Sünnet inancından dönen bir topluluğa verilmiş isimdir. Bu düşüncenin reisi Vâsıl ibn Atâ isminde bir şahıstır. Bu adam, Kufe mescidinde vaaz eden Hasan-ı Basrî hazretlerinin meclisinden kalktı ve "Büyük günahları işleyen kimse ne mümindir ne de kafirdir" fikrini ortaya koyup, mescidin bir köşesinde oturdu. Hasan-ı Basrî hazretleri bu adam hakkında قد اعتزل عنا yani "Bizim inancımızdan döndü" buyurdu. Çünkü Ehl-i Sünnet'e göre insanların akılları yaratılışta farklıdır ve bu hal zahirde birçok delil ile sabittir. Nasıl ki ileride açıklanır:

Ya'nî "Hâtem-i enbiyâ Ahmed (a.s.v.) Efendimiz, ukul-i beşerin hilkatte tefâvütüne işâret cihetinden المرء مخفى تحت لسانه ya'ni "Kişi lisânının altında gizlidir" buyurdu." Zîrâ kelâmın menşei ve masdarı akıldır; aklı çok ve güzel olanın, kelâmı da latif olur. Nitekim "Kelâmından olur ma'lûm kişinin kendi mikdârı" denilmiştir. Ve kezâ Risâletpenâh Efendimiz diğer bir hadis-i şerîflerinde جمال الرجل فصاحة اللسان ya'ni "Adamın cemâli, lisânın fesâhatidir" buyurmuştur. Ve fesâhat-i lisân, aklın kemâlinden gelir. Asl-ı fıtratda halkın akılları mütefavitdir ve Mu'tezile nezdinde mütesâvîdir; akılların tefâvütü tahsîl-i ilimdendir "Mu'tezile" ehl-i sünnet i'tikādından dönen bir tâifeye verilmiş isimdir. Bu mefkûrenin reîsi Vâsıl ibn Atâ ismindeki bir şahıstır. Bu adam, Kûfe mescidinde va'z eden Hasan-i Basrî hazretlerinin meclisinden kalktı ve "Günâh-ı kebâiri irtikâb eden kimse ne mü'mindir ve ne de kâfirdir" fikrini ortaya koyup, mescidin bir köşesinde oturdu. Hasan-ı Basrî hazretleri bu adam hakkında قد اعتزل عنا ya'ni "Bizim i'tikādımızdan döndü" buyurdu. Zîrâ ehl-i sünnet indinde halkın akılları yaratılışta mütefāvitdir ve bu hâl zâhirde birçok delâil ile müsbettir. Nitekim âtîde beyân buyurulur:

1533. Akılların ihtilafı asılda idi; Sünnilerin ittifakı üzere dinlemek lazımdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1533. Akılların farklılığı özde idi; Sünnilerin ittifakı üzere dinlemek gerekir.

İnsan akıllarının birbirinden farklı olması özde ve yaratılışta meydana geldi. Bu meseleyi Ehl-i Sünnet'in ittifakı üzerine dinlemek ve delillerini kavramak gerekir ve hakikat de bu merkezdedir.

Ukul-i beşerin birbirinden farklı olması asılda ve hilkatte vâki' oldu. Bu meseleyi ehl-i sünnetin ittifakı üzerine dinlemek ve delâilini zabt etmek lâ-zımdır ve hakikat da bu merkezdedir.

1534. Ehl-i i'tizâlin kavli hilafına ki, akıllar asılda i'tidal tutarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1534. Mutezile mezhebinin sözünün aksine ki, akıllar asılda itidal üzere olurlar.

1535. Tecdübe ve ta'lîm, ziyade ve noksan eder; nihayet birini birinden daha âlim eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1535. Tecrübe ve eğitim, artırır ve eksiltir; sonunda birini diğerinden daha bilgili yapar.

Ehl-i Sünnet'in üzerinde anlaştığı görüş, Mu'tezile topluluğunun sözü ve görüşünün aksinedir. Çünkü Mu'tezile der ki: "Akılların özde ve yaratılışta dengeleri ve eşitlikleri vardır. Tecrübe ve eğitim vasıtasıyla aklın kuvveti artar veya eksilir; ve bu tecrübe ve eğitim sonunda, birbirinden daha bilgili olur."

Ehl-i sünnetin ittifak ettikleri fikir, Mu'tezile tâifesinin sözü ve fikri hilâfı-nadır. Zîrâ Mu'tezile derler ki: "Akılların asılda ve fıtratta i'tidâlleri ve müsâ-vâtları vardır. Tecrübe ve ta'lîm vâsıtasıyla aklın kuvveti ziyâde veyâ nâkıs olur; ve bu tecrübe ve ta'lîm sonunda, birbirinden daha âlim olur."

1536. Bu bâtıldır; zîrâ ki bir çocuğun re'yi ki, bir meslekte tecrübesi yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1536. Bu bâtıldır; çünkü bir çocuğun görüşü ki, bir meslekte tecrübesi yoktur.

1537. O küçük çocuktan bir düşünce zâhir oldu ki, yüz tecrübeli ihtiyar bir koku götürmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1537. O küçük çocuktan bir düşünce ortaya çıktı ki, yüz tecrübeli ihtiyar bir koku bile götürmez.

Akılların yaratılışta eşit olması fikri geçersizdir; çünkü hiçbir meslekte tecrübesi olmayan ve henüz ilim tahsil etmemiş bulunan bir küçük çocuk, sanının insan varlığı üzerinde etkili olduğunu nasıl düşünebildi? Böyle bir düşünceden yüz tecrübeli ve çok yaş yaşamış bir adam, bir koku bile alamaz.

Ukülün fıtratda müsâvî olması fikri bâtıldır; çünkü hiçbir meslekte tecrübesi olmayan ve henüz tahsîl-i ilim etmemiş bulunan bir küçük çocuk, vehmin vücûd-ı beşer üzerinde müessir olduğunu nasıl düşünebildi? Böyle bir düşünceden yüz tecrübeli ve çok yaş yaşamış bir adam, bir koku bi-lemez.

1538. Muhakkak o ziyâdelik iyidir ki, o fıtrattandır; nihayet bir ziyâdelikten ki cehd ve fikrettir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1538. Şüphesiz o fazlalık iyidir ki, o fıtrattandır; nihayet bir fazlalıktan ki çaba ve fikirdir.

Şüphesiz yaratılıştan gelen akıl fazlalığı, çaba ve fikir olan fazlalıktan daha iyidir; çünkü ilim ve tecrübe edinme, fıtrî aklı parlatır ve aydınlatır; fakat fıtratta eksik olan aklı artırmaz. Çünkü aynı okulda, aynı eğitimi alan ve aynı sınavı vermiş olan öğrenciler arasında, bu ilimlerin uygulanmasında her zaman farklar görülür. Hatta birisi fıtrî zekâsıyla iyi ve diğeri, fıtrî zekâsındaki eksiklik sebebiyle kötü uygular.

Muhakkak hilkatten olan akıl ziyâdeliği, sa'y ve fikir olan ziyâdelikten iyidir; zîrâ tahsíl-i ilim ve tecrübe, akl-ı fitrîyi parlatır ve tenvîr eder; fakat fit-ratda nâkıs olan aklı ziyâdeleştirmez. Zîrâ aynı mektebde aynı tahsilde bulunan ve aynı imtihânı vermiş olan talebe arasında, bu ilimlerin tatbikatında her vakit farklar görülür. Hattâ birisi zekâ-yı fıtrîsiyle iyi ve diğeri, zekâ-yı fit-rîsindeki noksan hasebiyle fenâ tatbik eder.

1539. Sen söyle; Hudâ'nın vergisi mi daha iyidir, yâhud ki râhvarca giden bir topal mı?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1539. Sen söyle; Allah'ın vergisi mi daha iyidir, yoksa hızlı giden bir topal mı?

Ey Mesnevî dinleyicisi, sen söyle; Hakk'ın vergisi olan şey mi daha iyidir, yoksa tecrübe ve ilim zahmetiyle elde edilen zekâ mı daha iyidir? Birisi doğuştan gelen ihsan olan akıl ile zahmetsiz yürür; diğeri ise doğuştan gelen akıllarını tecrübe ve eğitim ile aydınlatıp hızlı giden ilim ehlini taklit ederek ve topallayarak yürür.

Ey sâmi'-i Mesnevî, sen söyle; Hakk'ın vergisi olan şey mi daha iyidir, yoksa tecrübe ve ilim külfetiyle hâsıl olan zekâ mı daha iyidir? Birisi ihsân-ı fitrî olan akıl ile külfetsiz yürür; ve diğeri akl-ı fıtrîlerini tecrübe ve tahsil ile tenvîr edip rehvâr giden ehl-i ilmi taklîd ederek ve topallıyarak yürür.

## Çocukların muallimi vehme düşürmesi

1540. Gündüz oldu ve çocuklar bu fikir üzerine, evden dükkâna geldiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1540. Gündüz oldu ve çocuklar bu fikir üzerine, evden dükkâna geldiler.

"Dükkân" burada mektep (okul) ve eğitim yeri demektir.

"Dükkân" burada mekteb ve mahall-i ta'lîm demektir.

1541. Hepsi dışarıda, o musırr olan yârin kelimesi için muntazır durdular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1541. Hepsi dışarıda, o ısrarcı yârin sözü için beklediler.

Çocukların hepsi, okulun kapısına kadar gelip, o görüşünde sabit ve ısrarcı olan akıllı çocuğun gelmesini beklediler. Hint nüshalarında "ısrarcı" yerine "mekr (tuzak, hile, plan)" kelimesi geçmektedir. Bu durumda anlam, "Çocuklar ve o hilekâr ve kurnaz arkadaşlarını beklediler" demek olur.

Çocukların hepsi, mektebin kapısına kadar gelip, o re'yinde sâbit ve mu- sırr olan akıllı çocuğun vürûduna muntazır oldular. Hind nüshalarında "mu- sırr" yerine "mekir" vâki'dir. Bu sûretde ma'nâ, "Çocuklar ve o mekir ve hîle arkadaşını beklediler" demek olur.

1542. Zîrâ bu re'ye o menba' olmuştur; baş dâimâ ayağa imâm gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1542. Çünkü bu görüşe o kaynak olmuştur; baş daima ayağa imam gelir.

Çünkü öğretmeni vehme düşürmek görüşünün anlamı ve kaynağı o zeki çocuk olmuş ve bu görüşünde, diğer çocuklara baş olmuştur ve baş ayağa daima önce gelir.

Zîrâ muallimi vehme düşürmek re'yinin ma'nâ ve masdarı o zekî çocuk olmuş ve bu re'yinde, diğer çocuklara baş olmuştur ve baş ayağa dâimâ tekaddüm eder.

1543. Ey mukallid, sen onun üzerine ziyâdelik isteme ki, o âsumânın nurundan menba' ola.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1543. Ey taklitçi, sen onun üzerine fazlalık isteme ki, o gökyüzünün nurundan kaynak olsun.

"Taklitçi", herhangi bir hususta bir kimseye tâbi olup, onun görüş ve fikrini kabul edene denir. Yani, ey taklitçi, sen görüş ve fikri yüce âlemin nurundan kaynak olan kimsenin üzerine üstünlük taslama; ve fazilet ve meziyette böyle bir kimsenin üzerine fazlalık iddiasında bulunma; çünkü o icat eden, sen ise taklit edensin.

"Mukallid" herhangi bir husûsta bir kimseye tâbi' olup, onun re'y ve fikrini kabûl edene derler. Ya'nî, ey mukallid, sen re'y ve fikri âlem-i ulvînin nûrundan menba' olan kimsenin üzerine tefazzul etme; ve fazıl ve meziyyette böyle bir kimsenin üzerine ziyâdelik da'vâsında bulunma; zîrâ o mûcid ve sen mukallidsin.

1544. O içeriye girdi, dedi: "Ey üstad selâm! Hayrola, senin yüzünün rengi sarı renktir?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1544. O içeriye girdi, dedi: "Ey üstad selâm! Hayrola, senin yüzünün rengi sarı renktir?"

O zeki çocuk, okul kapısından içeriye girdi; dedi ki: "Hoca efendi selamün aleyküm, hayrola, yüzünün rengini sararmış görüyorum?"

O zekî çocuk, mekteb kapısından içeriye girdi; dedi ki: "Hoca efendi selâmün aleyküm, hayrola, yüzünün rengini sararmış görüyorum?"

1545. Muallim dedi: "Benim üzerimde bir hastalık yoktur; sen git otur hele, boş laf söyleme!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1545. Muallim dedi: "Benim üzerimde bir hastalık yoktur; sen git otur hele, boş laf söyleme!"

Muallim hastalığı kendinden uzaklaştırdı; ama çocuğun bu sözünden kötü bir sanı tozu kalkıp, muallimin kalbine ansızın kondu; ve içinden, "Acaba dediği gibi bende bir kötülük mü vardır?" dedi.

Muallim hastalığı kendinden nefy etti ammâ, çocuğun bu sözünden fenâ bir vehim tozu kalkıp, muallimin kalbine ansızın kondu; ve içinden, "Acabâ dediği gibi bende bir fenâlık mı vardır?" dedi.

1546. Nefy etti ammâ, kötü vehim tozu, onun kalbine ansızın biraz çarptı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1546. Nefy etti ama, kötü sanı tozu, onun kalbine ansızın biraz çarptı.

Öğretmen hastalığı kendinden nefy etti ama, çocuğun bu sözünden kötü bir sanı tozu kalkıp, öğretmenin kalbine ansızın kondu; ve içinden, "Acaba dediği gibi bende bir kötülük mü vardır?" dedi.

Muallim hastalığı kendinden nefy etti ammâ, çocuğun bu sözünden fenâ bir vehim tozu kalkıp, muallimin kalbine ansızın kondu; ve içinden, "Acabâ dediği gibi bende bir fenâlık mı vardır?" dedi.

1547. Bir başkası geldi, böyle söyledi; o vehim bunun üzerine biraz ziyâde oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1547. Bir başkası geldi, böyle söyledi; o vehim bunun üzerine biraz daha arttı.

Önceki çocuğun sözü üzerine oluşan vehim, bu çocuğun sözüyle biraz daha arttı.

Evvelki çocuğun sözü üzerine hâsıl olan vehim, bu çocuğun sözünden bi- raz daha ziyâdeleşti.

1548. Böylece nihayet onun vehmi kuvvet tuttu; kendi hâlinde çok taaccübde kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1548. Böylece nihayet onun vehmi kuvvetlendi; kendi hâline çok şaşırdı.

Müşavere ve müzakere sonucunda kararlaştırıldığı şekilde çocukların hepsi birer birer gelip böyle söyledi. Sonunda hoca efendinin vehmi kuvvetlendi. "Benim hastalığımı bunlar görüp bildiler de, nasıl olup da ben kendimi bilemedim!" diye, kendi hâline çok şaşırdı.

Müşavere ve müzakere neticesinde takarrur ettiği vech ile çocukların hepsi birer birer gelip böyle söyledi. Akıbet hoca efendinin vehmi kuvvetlendi. "Benim hastalığımı bunlar görüp bildiler de, nasıl olup da ben kendimi bilemedim!" diye, kendi hâline çok taaccübde kaldı.

## Fir'avn'ın dahi, halkın ta'zîminden vehim sebebiyle hasta olması

1549. Kadından ve çocuktan ve erkekten olan halkın secdesi, Fir'avn'ın kalbine çarptı, hasta etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1549. Kadından, çocuktan ve erkekten oluşan halkın secde etmesi, Firavun'un kalbine çarptı, onu hasta etti.

Kadın, çocuk ve erkek sınıfından olan her türlü halkın Firavun'un huzurunda baş eğmesi ve onun zulümlerine karşı ağzını açamaması, Firavun'un kalbinde gerçekten kendisinin bir dahi ve büyük bir adam olduğu duygusunu ve sanısını oluşturdu ve o biçarenin iç dünyası bu sanı ile hasta oldu. Tarihlerde halkın bu şekilde şımarttığı hükümdarların sayısı pek çoktur.

Kadın ve çocuk ve erkek tâifesinden bulunan her nevi' halkın Fir'avn'ın huzûrunda baş eğmesi ve onun mezâlimine karşı şakk-ı şefe edememesi, Fir'avn'ın kalbinde hakikaten kendisinin bir dâhî ve bir büyük adam olduğu duygusunu ve vehmini peydâ etti ve o bîçârenin bâtını bu vehim ile hasta oldu. Târihlerde halkın bu vech ile şımarttıkları hükümdarların adedi pek çoktur.

1550. Her birinin hudâvend ve melik demesi, bir vehimden onu öyle münhetik etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1550. Her birinin efendi ve padişah demesi, bir vehimden onu öyle alçalttı.

"Hudâvend" sahip ve malik demektir ve "melik" padişah anlamındadır. Yani "Halktan her birinin o Firavun'a, bizim sahibimiz ve malikimiz ve efendimiz ve padişahımız diye rütbeler vermesi, onun gurur ve azamet vehmini besleyerek, ahlakının perdesini öyle bir yırtış yırttı."

"Hudâvend" sahib ve mâlik demektir ve "melik" pâdişâh ma'nâsınadır. Ya'nî "Halktan her birinin o Fir'avn'a, bizim sâhibimiz ve mâlikimiz ve efendimiz ve pâdişâhımız diye pâyeler vermesi, onun vehm-i gurûr ve azametini besliyerek, ahlâkının perdesini öyle bir yırtış yırttı."

1551. Ki ulûhiyyet da'vâsında cesûr oldu. Ejderha oldu ve hiç doymadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1551. Ki ilâhlık iddiasında cesur oldu. Ejderha oldu ve hiç doymadı.

Nihayet Firavun, bu vehmi (sadece sanıda var olan düşünce) sebebiyle Allahlık iddiasına kadar cüret etti ve nefsi, halkı zehirleyip kahreden bir ejderha oldu; ve bu gibi gurur ve azametten onun cehennem tabiatlı olan nefsi doymak bilmedi.

Nihâyet Fir'avn bu vehmi sebebiyle Allahlık da'vâsına kadar cür'et etti ve nefsi halkı zehirleyip, kahreden bir ejderha oldu; ve bu gibi gurûr ve azametten onun cehennem tabîatlı olan nefsi doymak bilmedi.

1552. Akl-ı cüz'î, onun afeti vehimdir ve zandır; zîrâ ki onun için vatan zulümât içinde oldu&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1552. Cüz'î aklın afeti vehim ve zandır; çünkü onun vatanı karanlıklar içinde oldu.

Cüz'î akıl dediğimiz anlamın afeti, yine anlam âleminden olan vehim ve zandır; çünkü bu aklın meskeni ve vatanı, oluş âleminin karanlıkları içindedir. Ve onun bilgileri, bu oluş âleminin karanlıklarından sızan birtakım bilgilerden ibarettir. Ve bu karanlıklar, hakikatlerin perdesi ve engelidir. Bu sebeple onun bilgileri kesin bilgiler olmaktan pek uzaktır, vehmî bilgilerdir; ve vehim ise baş belasıdır.

Akl-1 cüz'î dediğimiz ma'nânın âfeti, yine ma'nâ âleminden olan vehim ve zandır; çünkü bu aklın meskeni ve vatanı, zulümât-ı kevniyye içindedir. Ve onun bilgileri, bu zulümât-ı kevniyyeden sızan birtakım ma'lûmâttan ibârettir. Ve bu zulümât, hakāyıkın perdesi ve hicâbıdır. Binâenaleyh onun ma'lûmâtı ulûm-ı yakîniyye olmaktan pek uzaktır, ulûm-ı vehmiyyedir; ve vehim ise baş belâsıdır.

1553. Zemîn üzerinde bir arşın yer olsa, bir adam vehimsiz, emîn olarak yürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1553. Yer üzerinde bir arşınlık bir alan olsa, bir adam vehim duymadan, güvenle yürür.

Nasıl ki düz bir yer üzerinde bir arşın genişliğinde bir alan olsa, bir adam vehim duymadan ve düşme korkusundan emin olarak yürür.

Nitekim düz bir zemîn üzerinde bir arşın eninde yer olsa, bir adam vehimsiz ve düşmek korkusundan emîn olarak yürür.

1554. Eğer yüksek duvar üzerinde gidersen, onun eni iki arşın olsa, eğri olursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1554. Eğer yüksek duvar üzerinde gidersen, onun eni iki arşın olsa, eğri olursun.

Yüksek bir duvar üstünde iki arşın eninde bir yol olsa, o yükseklik senin cüz'î aklına bir sanı (gerçek olmayan tahayyül) düşürür; sende düşme korkusu oluşur, iç âlemin eğri ve karışık olur. Çünkü burada akla ait muhakemeler etkili değildir, sanı hâkimdir.

Yüksek bir duvar üstünde iki arşın eninde bir yol olsa, o yükseklik senin akl-ı cüz'îne bir vehim ilkā eder; sende düşmek korkusu hâsıl olur, bâtının eğri ve müşevveş olur. Çünkü burada muhâkemât-ı akliyye müessir değildir, vehim hâkimdir.

1555. Belki vehim sebebiyle kalbin titremesinden düşersin; vehmî olan korkuya fehim ile iyi bak!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1555. Aksine, vehim sebebiyle kalbin titremesinden düşersin; vehmî olan korkuya anlayışla iyi bak!

Duvar üstündeki o geniş yolda vehim sebebiyle kalbine düşme korkusu düşer; ve neticesinde aksine düşersin. İşte vehmedilmiş olan bu korkunun mahiyetine tam bir anlayış ve idrak ile iyi bak ve dairesinin ne kadar geniş olduğunu düşün! Zâhir ulemasının, evliya ilimlerini inkâr etmeleri de bu vehimdendir.

Duvar üstündeki o geniş yolda vehim sebebiyle kalbine düşmek korkusu düşer; ve neticesinde belki de düşersin. İşte vehmî olan bu korkunun mâhiyyetine fehim ve idrâk-ı tâm ile iyi bak ve dâiresinin ne kadar vâsi' olduğunu düşün! Ulemâ-yı zâhirenin, ulûm-ı evliyâyı inkâr etmeleri de bu vehimdendir.

## Üstâdın vehim sebebiyle hasta olması

1556. Muallim, vehimden ve korkudan, gevşek kalbli oldu; ve o yerinden fırladı, abâsını çektirdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1556. Muallim, vehimden ve korkudan, gevşek kalpli oldu; ve o yerinden fırladı, abasını çektirdi.

Çocuklar tarafından art arda yapılan uyarı üzerine, muallimin vehmi (sanısı) kabardı ve hastalık korkusundan kalbine zayıflık ve gevşeklik geldi ve bulunduğu yerden sıçradı ve çocuklara abasını üstüne çektirdi. "Keşîden" çekmek ve "keşânîden" çektirmek demektir. Vehmi, kendisinde o derece zayıflık meydana getirdi ki, abasını bile çocuklara giydirtti.

Çocuklar tarafından müteselsilen vâki' olan ihtâr üzerine, muallimin vehmi kabardı ve hastalık korkusundan kalbine zaaf ve gevşeklik peydâ oldu ve bulunduğu yerden sıçradı ve çocuklara abâsını üstüne çektirdi. "Keşîden" çekmek ve "keşânîden" çektirmek demektir. Vehmi, kendisinde o derece zaaf vücûda getirdi ki, abâsını bile çocuklara giydirtti.

1557. Karısına öfkeli olarak dedi ki: "Onun muhabbeti gevşektir, ben bu haldeyim sormadı ve aramadı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1557. Karısına öfkeli olarak dedi ki: "Onun muhabbeti gevşektir, ben bu haldeyim sormadı ve aramadı."

Sanının (vehmin) etkisiyle kendisinin hastalığına hükmettikten sonra, karısına öfkelenip, kendi kendine şöyle söylenip derdi ki: "Onun bana karşı sevgisi zayıftır; ben böyle hasta olduğum halde, yüzüme bakıp, hâlimi sormadı ve aramadı!"

Te'sîr-i vehm ile kendisinin hastalığına hükmettikten sonra, karısına öfkelenip, kendi kendine şöylece söylenip derdi ki: "Onun muhabbeti bana karşı zayıftır; ben böyle hasta olduğum halde, yüzüme bakıp, hâlimi sormadı ve aramadı!"

1558. "Beni rengimden âgâh etmedi, benim nengimden kurtulmak için kasd tutar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1558. "Beni rengimden haberdar etmedi, benim utancımdan kurtulmak için kasıt güder."

"Beni, yüzümün sarı olan renginden haberdar etmedi, bu hareketiyle benim eşim olmak utancından kurtulmak için bir fikir ve maksat beslediği anlaşılır."

"Beni, yüzümün sarı olan renginden âgâh etmedi, bu hareketiyle benim zevcem olmak ârından kurtulmak için bir fikir ve maksad beslediği anlaşılır."

1559. "O kendi hüsnüne ve cilvesine mest oldu; bî-haber ki, leğen gibi damdan düştüm."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1559. "O kendi güzelliğine ve cilvesine mest oldu; habersiz ki, leğen gibi damdan düştüm."

"Taşt ez bâm üftâden" (damdan leğen düşmesi) Farsça kinayelerden olup, kötü bir şöhretin yayılmasından ve duyulmasından kinayedir. Burada hastalığın herkes tarafından duyulmasından kinayedir. Yani "O benim eşim, kendi güzelliğinin ve cilvesinin sarhoşu olmuş ve hiçbir şeyi göremez bir hâle gelmiştir. Benim hastalığımın herkes katında yayılmasından habersizdir."

"Taşt ez bâm üftâden" kinâyât-ı Acem'den olup, kötü nâmın yükselmesinden ve intişârından kinâyedir. Burada marazın herkes tarafından işitilmesinden kinâyedir. Ya'nî "O benim zevcem, kendi güzelliğinin ve cilvesinin sarhoşu olmuş ve hiçbir şeyi göremez bir hâle gelmiştir. Benim hastalığımın herkes indinde şüyû'undan bî-haberdir."

1560. Geldi, kapıyı sertlikle açtı; çocuklar o üstâdın arkasında idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1560. Geldi, kapıyı sertlikle açtı; çocuklar o üstadın arkasında idi.

Hoca efendi öfkeyle söylenerek geldi ve evinin veya odasının kapısını sertlikle açtı; mektep çocukları da alay ederek arkasında idi.

Hoca efendi öfke ile söylenerek geldi ve evinin veyâ odasının kapısını sertlikle açtı; mekteb çocukları da alay ile arkasında idi.

1561. Kadın dedi: "Hayırdır! Niçin çabuk geldin ki, zât-ı pakine fenâlık olmasın?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1561. Kadın dedi: "Hayırdır! Niçin çabuk geldin ki, temiz zâtına kötülük gelmesin?"

Muallimin eşi olan hanım dedi: "Efendi, inşallah hayırdır! Niçin böyle âdetinin aksine olarak çabuk geldin? Sakın temiz zâtına bir kötülük gelmesin?"

Muallimin zevcesi olan hanım dedi: "Efendi, hayırdır inşallah! Niçin böyle âdetin hilafında olarak çabuk geldin? Sakın zât-ı pâkine bir fenâlık ârız olmasın?"

1562. Dedi: "Kör müsün? Rengimi ve hâlimi gör! Gamımdan yabancılar eseftedir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1562. Dedi: "Kör müsün? Rengimi ve hâlimi gör! Gamımdan yabancılar eseftedir."

Muallim eşine dedi: "Yahu kör müsün! Bir kere rengime ve hâlime bak, benim bu üzüntü dolu hâlimden dolayı yabancılar üzüntü ve acıma içindedir."

Muallim zevcesine dedi: "Yâhu kör müsün! Bir kere rengime ve hâlime bak, benim bu hâl-i esef-iştimâlimden dolayı yabancılar teessüf ve telehhüf içindedir."

1563. "Sen ev içinde buğz ve nifakdan dolayı benim harâret içinde olan hâlimi görmezsin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1563. "Sen ev içinde buğz ve nifaktan dolayı benim hararet içinde olan hâlimi görmezsin."

"Sen ev içinde bana karşı olan buğz ve nifakından dolayı, benim hastalık harareti içinde olan hâlimi görmezsin."

"Sen ev içinde bana karşı olan buğz ve nifâkından dolayı, benim hastalık harâreti içinde olan hâlimi görmezsin."

1564. Kadın dedi: "Ey efendi, senin bir kusûrun yoktur; lâ-şey olan vehim ve zan sana ma'nâsızdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1564. Kadın dedi: "Ey efendi, senin bir kusurun yoktur; vehmedilmiş ve zanna dayalı olan sana anlamsızdır."

1565. Ona dedi: "Ey kahbe! Sen henüz inaddasın; bu tagayyürü ve titremeyi görmüyor musun?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1565. Ona dedi: "Ey kahpe! Sen hâlâ inat ediyorsun; bu değişimi ve titremeyi görmüyor musun?"

1566. "Eğer sen kör ve sağır oldun ise, bizim için ne cürüm vardır; biz bu renc-de gam ve şedîd-i gam içindeyiz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1566. "Eğer sen kör ve sağır olduysan, bizim için ne suç vardır; biz bu hastalıkta gam ve şiddetli gam içindeyiz."

"Gürm", şiddetli gam ve kalbin üzüntüsü anlamındadır. Ve aynı şekilde "gam" anlamına gelen "endûh" kelimesinin pekiştirmesidir. Yani "Biz bu hastalıkta gam ve hem de şiddetli gam içindeyiz" demek olur.

"Gürm" şedîd-i gam ve teessür-i kalb ma'nâsınadır. Ve kezâ "gam" ma'nâsına olan "endûh" kelimesinin te'kîdidir. Ya'nî "Biz bu hastalıkta gam ve hem de şedîd-i gam içindeyiz", demek olur.

1567. Dedi: "Ey efendi, benim kabahatim olmadığını bilmen için, ayna getireyim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1567. Dedi: "Ey efendi, benim kabahatim olmadığını bilmen için, ayna getireyim."

Öğretmenin eşi, kocasının kötü sözlerinden etkilenerek dedi: "Ey efendi, mademki bana kusur ve kabahat yüklüyorsun; benim kabahatim olmadığını bilmen için, sana ayna getireyim de, aynada kendini gör ve sözümün doğruluğuna inan!"

Muallimin zevcesi, zevcinin kötü sözlerinden müteessir olup dedi: "Ey efendi, mâdemki bana kusûr ve kabâhat isnâd ediyorsun; benim kabâhatım olmadığını bilmen için, sana ayna getireyim de, aynada kendini gör ve sözümün sıdkına inan!"

1568. Dedi: "Git, ne sen, ne de aynan kurtulmasın; dâimâ buğz ve kin ve inad içindesin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1568. Dedi: "Git, ne sen, ne de aynan kurtulmasın; dâimâ buğz ve kin ve inad içindesin."

"Me tu rehî" ifadesi "tu merehî" anlamına gelir; şiirsel zorunluluktan dolayı olumsuzluk edatı "me" ile "rehî" fiili arasına "tu" zamiri eklenmiş ve "me" ayrı yazılmıştır. Yani "Ne sen, ne de aynan ilâhî kahırdan kurtulmasın!" anlamında bir bedduadır. Bu mısra, Hindistan nüshalarında گفت رو رو چه تو چه آئینه ات şeklinde olup anlamı "Dedi: Git, git! Ne sen ne de aynan lâzımdır" demektir.

"Me tu rehî" "tu merehî" ma'nâsına olup zarûret-i şi'riyyeden dolayı mâ-i nâfiye ile "rehî" fiili arasına "tu" idhâl edilmiş ve "me" ayrı yazılmıştır. Ya'nî "Ne sen, ne de aynan kahr-ı ilâhîden kurtulmasın!" ma'nâsında bedduâdır. Bu mısra' Hind nüshalarında گفت رو رو چه تو چه آئینه ات sûretinde ma'nâsı "Dedi: Git, git! Ne sen ne de aynan lâzımdır" demek olur.

1569. "Çabuk benim yatağımı yay! Tâ yatayım ki, başım ağır oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1569. "Çabuk benim yatağımı yay! Tâ ki yatayım, çünkü başım ağır oldu."

"Zû", "zûd" kelimesinin kısaltılmışıdır; "güsterân", "güsterânîden" mastarının şimdiki zaman emir kipidir.

"Zû" "zûd" kelimesinin muhaffefidir; "güsterân" "güsterânîden" masdarının emr-i hâzırıdır.

1570. Kadın tevakkuf etti, erkeği ona: “Ey düşman, çabuk ol, sana bu layıktır!" diye bağırdı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1570. Kadın durakladı, erkeği ona: “Ey düşman, çabuk ol, sana bu layıktır!" diye bağırdı.

Kadın, kocasının hastalığına dair bir belirti görmediğinden, onun emrini yerine getirme konusunda tereddüt etti ve durakladı. Bu duraklama üzerine erkeği ona: "Ey benim düşmanım olan kadın! Çabuk ol, yatağımı ser; sen iyi muameleden anlamazsın; sana böyle kötü muamele layıktır!" diye bağırdı.

Kadın zevcinde bir hastalık eseri göremediğinden, onun emrini infâz husûsunda tereddüd ve tevakkuf etti. Bu tevakkuf üzerine erkeği ona: "Ey benim düşmanım olan kadın! Çabuk ol, yatağımı ser; sen iyi muameleden anlamazsın; sana böyle fenâ muâmele lâyıktır!" diye bağırdı.

## Üstâdın yatağa düşmesi ve onun hastalıktan inlemesi

1571. O acûz yatağı getirdi ve serdi; dedi: “İmkân yoktur ve bâtını harâretten doludur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1571. O yaşlı kadın yatağı getirdi ve serdi; dedi: "İmkân yoktur ve içi hararetten doludur."

Yani "Kocasının ısrarından âciz kalan kadın, yatağı getirip serdi ve kendi kendine de dedi ki: "Buna haber anlatmak mümkün değildir; çünkü içi gazap hararetinden doludur."

Ya'nî "Kocasının ısrârından âciz kalan kadın, yatağı getirip yaptı ve kendi kendine de dedi ki: "Buna haber anlatmak mümkin değildir; zîrâ içi harâret-i gazabdan doludur."

1572. "Eğer söylersem beni müttehem tutar; ve eğer söylemesem, bu mâcerâ cidd olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1572. "Eğer söylersem beni suçlu sayar; ve eğer söylemezsem, bu olay gerçek olur."

Hastalığının aslı olmayıp vehmedilmiş olduğundan bahsedersem, bana bir suç isnat eder; ve eğer sussam, vehminin etkisi sebebiyle bu hastalık olayı ciddiyete dönüşür ve gerçekten hastalanır.

"Hastalığının aslı olmayıp vehmî olduğundan bahs edersem, bana bir töhmet isnâd eder; ve eğer sussam vehminin te'sîri hasebiyle bu hastalık mâcerâsı ciddiyyete münkalib olup ve sahihden hastalanır."

1573. Kötü fal, dâimâ bir adamı marîz eder ki, onun bir gamı olmamış idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1573. Kötü fal, daima bir adamı hasta eder ki, onun bir gamı olmamış idi.

Bu yüce beyit, kadın tarafından değil, doğrudan doğruya Pîr hazretleri tarafından bir irşattır (doğru yolu gösterme). Yani "Kötüye yorma, hiçbir gamı olmayan bir adamı hastalandırır."

Bu beyt-i şerîf, kadın tarafından değil, doğrudan doğruya cenâb-ı Pîr tarafından irşâddır. Ya'nî "Fenâ tefe'ül, hiçbir gamı olmayan bir adamı hastalandırır."

1574. Peygamberin sözü. Onun kabulu farz olunur: "Eğer siz temâruz ederseniz, bizim indimizde marazlanırsınız."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1574. Peygamberin sözü. Onun kabulü farz kılınır: "Eğer siz temaruz ederseniz, bizim katımızda hastalanırsınız."

Şanlı Peygamber Efendimiz'in "لا تمارضوا فتمرضوا" yani "Yapay olarak hastalanmayın, zorlamayla hastalanırsınız" hadis-i şerifini kabul etmek, insanlık cinsi için farzdır. Bu sebeple, ey müridlerim ve Hakk Yolcularım, eğer bu hadis-i şerifin aydınlatıcı hükmüne aykırı hareket ederek kendinizi yapay olarak ve yalandan hasta göstermeye kalkışırsanız, biliniz ki bizim katımızda, sizin o yapay hastalığınız, gerçekten size musallat olur ve hastalanırsınız.

Resûl-i zîşân Efendimiz'in لا تمارضوا فتمرضوا ya'ni "Ca'lî olarak hastalanmayın, tekellüf ile hastalanırsınız" hadis-i şerîfini kabûl etmek, cins-i beşer için farzdır. Binâenaleyh eğer ey müridlerim ve sâliklerim, bu hadis-i şerîfin hükm-i münîfine mugâyir hareketle kendinizi ca'lî olarak ve yalancıktan hasta göstermeye teşebbüs ederseniz, biliniz ki bizim indimizde, sizin o ca'lî hastalığınız, hakikaten size musallat olur ve hastalanırsınız."

1575. "Eğer söylersem, o bir hayal vurur; kadının fiili vardır ki, halvet ediyor."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1575. "Eğer söylersem, o bir hayal vurur; kadının fiili vardır ki, halvet ediyor."

1576. "Muhakkak beni evden dışarı itsin, bir fısk için fiil ve mekr yapsın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1576. "Muhakkak beni evden dışarı atsın, bir fısk için fiil ve mekr yapsın!"

Bu beyitler, kadın tarafındandır. Yani "Eğer ben eşime sende hastalık yoktur diye ısrar edersem; o benim bu ısrarımdan bir hayale kapılır da der ki: "Galiba bunun bir işi vardır ki, evde yalnız kalmak istiyor, muhakkak beni evden dışarı çıkaracak ve yalnız kaldıktan sonra yapmaya niyet ettiği fiili yapacaktır. Bu ısrarı bu fısk için bir dolap ve hiledir."

Bu beyitler, kadın tarafındandır. Ya'nî "Eğer ben zevcime sende hastalık yoktur diye ısrar edersem; o benim bu ısrârımdan bir hayâle düşer de der ki: "Gâlibâ bunun bir işi vardır ki, evde yalnız kalmak istiyor, muhakkak beni evden dışarıya çıkaracak ve yalnız kaldıktan sonra icrâsına niyet ettiği fiili icrâ edecektir. Bu ısrârı bu fisk için bir dolap ve hîledir."

1577. Onun yatağını yaptı ve muallim düştü; ondan âh vâh ve nâle doğardı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1577. Onun yatağını yaptı ve muallim düştü; ondan âh vâh ve nâle doğardı.

Eşi bu düşünce üzerine ısrar etmeyip, muallimin yatağını yaptı ve muallim bitkin bir halde yatağa düştü ve yatak içinde ondan âh, vâh diye iniltiler çıkardı.

Zevcesi bu mütâlaa üzerine ısrar etmeyip, muallimin yatağını yaptı ve muallim bîtâb bir halde yatağa düştü ve yatak içinde ondan âh, vâh diye iniltiler çıkar idi.

1578. Çocuklar orada oturmuşlar ve yüz gam ile gizli ders okurlar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1578. Çocuklar orada oturmuşlar ve yüz gam ile gizli ders okurlardı.

Çocukların ders okuduğu yer ile öğretmenin yattığı yer, aynı bina içinde olup, çocuklar kendilerine özgü olan yerde oturmuşlar ve dış görünüşte çok gamlı ve üzgün görünerek, yavaş yavaş mırıldanarak ders okumaya başlamışlardı da, derlerdi:

Çocukların ders okuduğu mahal ile muallimin yattığı yer, bir binâ dâhilinde olup, çocuklar kendilerine mahsûs olan mahalde oturmuşlar ve sûret-i zâhirede pek ziyâde gamlı ve müteessif görünerek, yavaş yavaş mırıldanarak ders okumağa başlamışlar idi de, derlerdi:

1579. "Biz hepsini yaptık; halbuki biz zindânîleriz. Bir kötü bina idi ve biz kötü banîyiz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1579. "Biz hepsini yaptık; halbuki biz zindandakileriz. Bir kötü bina idi ve biz kötü mimarız."

Biz okuldan kurtulmak için verdiğimiz kararın hepsini tamamen uyguladık. Halbuki yine okulda tutsak bir haldeyiz. Bu sebeple yaptığımız tedbir kötü bir bina idi ve biz de bu tedbir binasının kötü mimarıyız.

"Biz mektebden kurtulmak için verdiğimiz karârın hepsini tamâmen icrâ ettik. Halbuki yine mektebde mahbûs bir haldeyiz. Binâenaleyh yaptığımız tedbîr bir fenâ binâ idi ve biz de bu binâ-yı tedbîrin fenâ bânîsiyiz."

## Bizim Kur'ân okumamızdan onun baş ağrısı artar diye çocukların ikinci def'a muallime vehim bırakması

1580. O zekî dedi ki: "Ey makbul olan kavim! Ders okuyunuz ve sesi yüksek ediniz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1580. O zeki dedi ki: "Ey makbul olan topluluk! Ders okuyunuz ve sesi yükseltiniz!"

O zeki çocuk, diğer çocuklara gizlice dedi ki: "Ey sözümü tamamen yerine getiren makbul arkadaşlarım, şimdi dersinizi yüksek sesle bağıra bağıra okumaya başlayınız!"

O zekî çocuk, diğer çocuklara hafiyyen dedi ki: "Ey sözümü tamâmiyle icrâ eden makbûl arkadaşlarım, şimdi dersinizi yüksek sadâ ile bağıra bağıra okumağa başlayınız!"

1581. Vaktaki okudular; dedi: "Ey çocuklar, bizim sesimiz üstâda ziyan tutar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1581. Okudukları zaman dedi ki: "Ey çocuklar, bizim sesimiz hocaya zarar verir."

1582. "Sesten üstadın baş ağrısı artar; bu değer mi ki, birkaç para için dert bulsun?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1582. "Sesten üstadın baş ağrısı artar; bu değer mi ki, birkaç para için dert bulsun?"

Çocuklar, o zeki çocuğun gizli telkini üzerine derslerini hızlı okumaya başladığı zaman, yine o zeki çocuk, görünüşte çocuklara hitaben dedi ki: "Çocuklar! Bizim sesimizin hocamıza zararı vardır. Zaten onun başı ağrıyor, bizim sesimizden onun baş ağrısı bir kat daha artar. Bizim vereceğimiz birkaç paradan ibaret ders ücreti için, ona böyle zarar vermemiz uygun olur mu?"

Çocuklar, o zeki çocuğun telkîn-i hafîsi üzerine derslerini hızlı okumağa başladığı vakit, yine o zeki çocuk, zâhiren çocuklara hitâben dedi ki: "Çocuklar! bizim sesimizin hocamıza zararı vardır. Zâten onun başı ağrıyor, bizim sesimizden bir kat daha onun baş ağrısı ziyâdeleşir. Bizim vereceğimiz birkaç paradan ibâret ücret-i tedrîsiyye için, ona böyle zarar îkā etmemiz lâyık olur mu?"

1583. Muallim dedi: "Doğru söylüyor; gidiniz, başımın ağrısı arttı; dışarı olunuz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1583. Muallim dedi: "Doğru söylüyor; gidiniz, başımın ağrısı arttı; dışarı çıkınız!"

## Bu mekr ile çocukların mektebden halâs bulması

1584. Secde ettiler ve dediler: "Ey kerîm, hastalık ve korku, senden uzak olsun!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1584. Secde ettiler ve dediler: "Ey kerîm, hastalık ve korku, senden uzak olsun!"

Hoca efendi çocuklara izin verince, hepsi ona karşı saygıyla eğildiler ve: "Ey kerîm olan öğretmenimiz, senden hastalık ve ölüm korkusu uzak olsun!" diye dualar da ettiler.

Hoca efendi çocuklara izin verince, hepsi ona karşı ta'zîmen eğildiler ve: "Ey kerîm olan muallimimiz, senden hastalık ve ölüm korkusu uzak olsun!" diye duâlar da ettiler.

1585. İmdi dâneler hevâsındaki kuşlar gibi evler tarafına sıçradılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1585. Şimdi, daneler peşindeki kuşlar gibi, evler tarafına sıçradılar.

Kuşlar yem ve gıda bulma sevdasıyla nasıl uçup çeşitli yerlere dağılırlar ise, çocuklar da okuldan evleri tarafına öylece sıçradılar ve oyunlara daldılar.

Kuşlar yem ve gıda bulmak sevdâsıyla nasıl uçup, muhtelif mevâki'e dağılırlar ise, çocuklar da öyle mektebden, evleri tarafına öylece sıçradılar ve oyunlara daldılar.

1586. Onların anaları öfkeli oldular ve dediler: "Küttab günü ve siz lehv ile çiftsiniz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1586. Onların anaları öfkeli oldular ve dediler: "Yazı yazma günü ve siz eğlence ile meşgulsünüz!"

"Küttâb" yazı yazma yeri ve yazı yazanlar demektir. Burada, yazı yazma yeri demektir. Anaları çocuklarının oyuna daldıklarını görünce, öfkelendiler de dediler ki: "Bugün okul günüdür, siz ise haylazlık edip oyunla meşgulsünüz."

"Küttâb" mahall-i kitâbet ve yazı yazıcılar demektir. Burada, mahall-i kitâbet demektir. Anaları çocuklarının oyuna daldıklarını görünce, öfkelendiler de dediler ki: "Bugün mekteb günüdür, siz ise haylazlık edip oyunla meşgûlsünüz."

1587. "Ey ana dur! Bu günah bizden ve taksîrden değildir," diye özür getirdiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1587. "Ey ana dur! Bu günah bizden ve taksîrden değildir," diye özür getirdiler.

Çocuklar annelerine cevap olarak: "Ey anne, bu okula gitmeme kabahati bizim tarafımızdan ve bizim kusurumuzdan dolayı meydana gelmemiştir," diye özür dilediler de dediler ki:

Çocuklar analarına cevâben: "Ey anne, bu mektebe gitmemek kabâhati bi- zim tarafımızdan ve bizim taksîrimizden dolayı vâki' olmamıştır," diye özür dilediler de dediler ki:

1588. "Muallimimiz kazâ-yı âsumândan hasta ve alîl ve mübtelâ oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1588. "Öğretmenimiz ilâhî kazâdan dolayı hasta, sakat ve belaya uğramış oldu."

1589. Analar dediler ki: "Mekirdir ve yalandır; ayran tama'ı için yüz yalan getirirsiniz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1589. Anneler dediler ki: "Bu bir tuzaktır ve yalandır; ayran isteği için yüz yalan söylersiniz."

1590. "Biz sizin hîlenizin aslını görmek için, sabah muallimin önüne geliriz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1590. "Biz sizin hilenizin aslını görmek için, sabah öğretmeninizin önüne geliriz."

1591. Çocuklar dediler ki: "Bismillah, gidiniz, bizim kizbimize ve sıdkımıza vakıf olunuz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1591. Çocuklar dediler ki: "Bismillah, gidiniz, bizim yalanımıza ve doğruluğumuza vâkıf olunuz."

## Çocukların analarının muallimin iyâdetine gitmesi

1592. O analar sabahleyin geldiler; muallim ağır hasta gibi yatmış idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1592. O anneler sabahleyin geldiler; öğretmen ağır hasta gibi yatmış idi.

1593. Yorganın çokluğundan da terlemiş, başını bağlamış, yüzünü örtüye çekmiş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1593. Yorganın çokluğundan da terlemiş, başını bağlamış, yüzünü örtüye çekmiş.

"Sicâf", "sîn" harfinin esreli ve üstünlü okunuşuyla perde ve örtü anlamındadır. Yani "Hoca efendi hastalığı def etmek için üstüne çok yorgan örtmüş ve bu kadar yorgan altında doğal olarak terlemiş ve başını da bağlamış; yüzüne de mendil ve tülbent gibi bir örtü örtmüştü."

"Sicâf" "sîn"in kesri ve fethiyle perde ve örtü ma'nâsınadır. Ya'nî "Hoca efendi hastalığın def'i için üstüne çok yorgan örtmüş ve bu kadar yorgan altında bittabi' terlemiş ve başını da bağlamış; yüzüne de mendil ve tülbent gibi bir örtü örtmüş idi."

1594. O âheste bir ah, ah ediyordu; cümlesi de lâ-havle deyici oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1594. O yavaş yavaş bir ah, ah ediyordu; hepsi de lâ-havle diyen oldular.

Hoca efendi bu acıklı durum içinde yavaş yavaş bir ah, ah ederdi. Bu hâli gören çocuk anaları da hep birlikte "Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm" diyen oldular da dediler ki:

Hoca efendi bu vaziyyet-i elîme içinde âheste âheste bir âh, âh ederdi. Bu hâli gören çocuk anaları da cümleten "Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm" deyici oldular da dediler ki:

1595. "Ey muallim, bu baş ağrısı hayrola! Cânın hakkı için bizim bundan haberimiz olmadı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1595. "Ey öğretmen, bu baş ağrısı hayra alamet olsun! Canın hakkı için bizim bundan haberimiz olmadı."

1596. Dedi: "Ben de bundan bî-haber idim, Agâh olun ki, beni anaları kahbeler vâkıf ettiler."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1596. Dedi: "Ben de bundan habersizdim. Bilin ki, beni anaları kahpe olanlar haberdar ettiler."

Öğretmen onlara cevap olarak dedi ki: "Evet, bu hastalıktan benim de haberim yok; bilin ki, beni anaları kahpe olan çocuklar bu hastalığımdan haberdar ettiler; yoksa ben hasta hasta gezip duracaktım." Çocukların anaları karşısında bulunduğu halde, onların anaları hakkında "kahpe ana" ifadesini kullanması, aklının hafiflik derecesine işaret eder. Çünkü eksik akıllı kişilerle düşüp kalkan ilkokul öğretmenlerinin, akıl hafifliklerine işaret eden hikâyeleri çoktur. Bununla birlikte Hindistan nüshalarında bu beytin ikinci mısraı "آگهم این کودکان کردند. هین" yani "Bilin ki, bu çocuklar beni haberdar ettiler" şeklindedir.

Muallim onlara cevâben dedi ki: "Evet, bu hastalıktan benim de haberim yok; âgâh olun ki, beni anaları kahbe olan çocuklar bu hastalığımdan haberdâr ettiler; yoksa ben hasta hasta gezip duracaktım. Çocukların anaları karşısında bulunduğu halde, onların anaları hakkında "Mâder-i garân" ta'bîrini kullanması, aklının derece-i hıffetine delâlet eder. Zîrâ ukūl-i nâkısa ashâbından olan çocuklar ile düşüp kalkan ibtidâî mektebi hocalarının, hiffet-i akıllarına delalet eden hikâyeler çoktur. Maahâzâ Hind nüshalarında bu beytin ikinci mısra'ı آگهم این کودکان کردند. هین ya'ni "Agâh olun, bu çocuklar beni vâkıf ettiler" sûretindedir.

1597. "Ben kal u kuyl şuglü sebebiyle gâfil idim; bâtında böyle sakîl bir hastalık mevcud idi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1597. "Ben söz ve dedikodu işi sebebiyle gâfildim; içimde böyle ağır bir hastalık mevcuttu."

"Ben söz ve dedikodu ile meşguliyetim sebebiyle içimde böyle ağır bir hastalık olduğundan gâfildim." Bu şerefli beyitte, dış ilimler ve dünyevî meşguliyetler sebebiyle ruhunun hastalığından gâfil olup, ancak insân-ı kâmil tarafından yapılan uyarı ve bildirim üzerine bu hastalığı fark eden kimselere işaret buyrulur.

"Ben kıyl ü kâl ile meşgûliyetim sebebiyle bâtınımda böyle ağır bir hastalık olduğundan gâfil idim." Bu beyt-i şerîfde ulûm-ı zâhire ve şevâgıl-i dünyeviyye sebebiyle, rûhunun hastalığından gâfil olup, ancak insân-ı kâmil tarafından vâki' olan îkâz ve ihbâr üzerine bu hastalığa vâkıf olan kimselere işâret buyrulur.

1598. Bir adam cidd ile meşgul olduğu vakit, o kendi marazını görmekten kör olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1598. Bir adam ciddi bir şekilde meşgul olduğu zaman, kendi hastalığını görmekten kör olur.

Bu şerefli beyit doğrudan doğruya Hz. Pîr efendimizin irşatlarından (doğru yolu göstermelerinden) biridir. Yani "Bir kimse tam bir ciddiyetle bir şeyle meşgul olduğu zaman, ne maddî hastalığını ne de manevî hastalığını göremez." Nasıl ki dedikoduya, tartışmaya ve mücadeleye dalmış olan zahir uleması (dış görünüşe önem veren âlimler), bu dedikodu, tartışma ve mücadele altındaki nefislerinin kötü hastalıklarından gafil olurlar.

Bu beyt-i şerîf doğrudan doğruya Hz. Pîr efendimizin irşâdâtındandır. Ya'nî "Bir kimse kemâl-i ciddiyyet ile bir şeyle meşgül olduğu vakit, ne maraz-ı maddîsini ve ne de maraz-ı ma'nevîsini göremez. Nitekim kıyl u kāle ve mübâhase ve mücadeleye münhemik olan ulemâ-i zâhire, bu kıyl u kal ve mübâhase ve mücâdele tahtındaki nefislerinin fenâ marazlarından gâfil olur.

1599. Mısır kadınlarından Yūsuf hikâye oldu; meşgüliyetten dolayı onlardan haber gitti diye.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1599. Mısır kadınlarından Yûsuf hikâye oldu; meşguliyetten dolayı onlardan haber gitti diye.

1600. Kendi bileklerini pâre pâre etmiş idiler; hayran olan rûh, ne arkayı, ne önü görür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1600. Kendi bileklerini parça parça etmişlerdi; hayran olan ruh, ne arkayı ne önü görür.

Yukarıdaki beyit ile bu beytin ilk mısraı bir cümle oluşturur. Yani "Mısır kadınları Yusuf (a.s.)ın latif güzelliğini seyretmekle meşgul olduklarından dolayı, ellerindeki meyve soydukları keskin bıçaklar ile kendi bileklerini kestiler ve bu kesişlerinden haberleri olmadı diye o Mısır kadınlarının Hz. Yusuf'un güzelliğini seyre dalmalarındaki istiğrakları (kendinden geçme hali) bize kıssa ve hikâye oldu. Evet, şaşkın ve hayran olan bedendeki ruhtur ki, ne arkayı ne de önü görür. Bu sebeple ruh bir şeye dalmış olduğu zaman, bedenin hükmü kalmaz." Nitekim İmam-ı Ali (k.v.) efendimiz, savaşta mübarek ayaklarına saplanmış olan oku, namazda kendinden geçmiş iken çıkarttı ve ameliyattan haberi bile olmadı. Bu şerefli beyitte, Yusuf suresinde olan şu ayet-i kerimeye işaret buyrulur: فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ وَأَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ (Yusuf, 12/31) Yani "Züleyha kadınların kendi aleyhindeki tuzaklarını işittiği vakit; onları davet için kadınlar gönderdi ve onlar için latif yastıklar hazırladı ve onların her birine meyve soymak için birer bıçak verdi; ve Yusuf (a.s.)a dedi ki: "Onlara çık!" Onu gördükleri ve onun güzelliğini pek büyük buldukları vakit; bıçaklar ile meyve soyarken, ellerini kestiler. Dediler ki: "Biz Allah'ı tenzih ederiz, bu bir insan değildir, ancak kerim olan bir melektir."

Yukarıdaki beyit ile bu beytin ilk mısrâ'ı bir cümle teşkil eder. Ya'nî "Mısır kadınları Yûsuf (a.s.)ın cemâl-i latîfini müşâhede ile meşgül olduklarından dolayı, ellerindeki meyve soydukları keskin bıçaklar ile, kendi bileklerini kestiler ve bu kesişlerinden haberleri olmadı diye o Mısır kadınlarının Hz. Yûsuf'un müşâhede-i cemâlindeki istiğrakları bize kıssa ve hikâye oldu. Evet, vâlih ve hayrân olan ceseddeki rûhdur ki, ne arkayı ve ne de önü görür. Binâenaleyh rûh bir şeyde müstağrak olduğu vakit, cesedin hükmü kalmaz." Nitekim İmâm-ı Ali (k.v.) efendimiz, harbte mübarek ayaklarına saplanmış olan oku, namazda müstağrak iken çıkarttı ve ameliyattan haberi bile olmadı. Bu beyt-i şerîfde, sûre-i Yûsuf'da olan şu âyet-i kerîmeye işâret buyrulur: فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ وَأَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ (Yusuf, 12/31) Ya'nî "Vaktâki Züleyha kadınların kendi aleyhindeki mekirlerini işitti; onları da'vet için kadınlar gönderdi ve onlar için latîf yastıklar hazırladı ve onların her birine meyve soymak için birer bıçak verdi; ve Yûsuf (a.s.)a dedi ki: "Onlara çık!" Vaktâki onu gördüler ve onun cemâlini pek büyük buldular; bıçaklar ile meyve soyarken, ellerini kestiler. Dediler ki: "Biz Allah'ı tenzîh ederiz, bu beşer değildir, ancak kerîm olan bir melektir."

1601. Ey çok şecâatli adam, muhârebedeki onun elini ve ayağını mudârebe keser.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1601. Ey çok cesur adam, savaşta onun elini ve ayağını vuruşma keser.

"Hırâb" müfâale babından masdar olup, savaş demektir. "Dırâb" yine müfâale babından vuruşmak demektir. Yani "Nice cesur adamlar vardır ki, savaşta kılıç ile vuruşmak, onun elini ve ayağını keser."

"Hırâb" müfâale bâbından masdar olup, muhârebe demektir. "Dırâb" yine müfâale bâbından vuruşmak demektir. Ya'nî "Nice şacâatli adamlar vardır ki, muhârebede kılıç ile vuruşmak, onun elini ve ayağını keser."

1602. O hemen cenge el getirir; bu zan üzerine ki, o ber-karardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1602. O hemen savaşa girişir; bu sanı üzerine ki, o sağlamdır.

O eli kesilen yiğit adam, savaşın gürültüsü içinde tamamen kaybolduğundan, bu yarasının farkına varamaz; o yaralı eliyle yine savaşa dalar ve zanneder ki, eli önceki gibi olup parçalanmamıştır.

O eli kesilen şecî adam, gulgule-i harb içinde tamâmen müstağrak olduğundan, bu yarasının farkına varamaz; o yaralı eliyle yine harbe dalar ve zanneder ki, eli evvelki gibi olup paralanmamıştır.

1603. Halbuki zararda el gitmiş; kan habersiz olarak ondan çok gitmiş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1603. Halbuki zararda el gitmiş; kan habersiz olarak ondan çok gitmiş.

Halbuki o cesur adamın eli, ruhunun savaşta kendini kaybetmesi sebebiyle, zannettiği gibi sağlam değildir. Aksine, savaşın verdiği zarar neticesinde yaralanmış, haberi olmadığı halde ondan çok kan akmıştır.

Halbuki o şecî adamın eli, rûhunun harbde istiğrâkı sebebiyle, zannettiği gibi tamâm değildir. Belki harbin îka' ettiği zarar netîcesi olarak yaralanmış, haberi olmadığı halde ondan çok da kan akmıştır.

## Onun beyânındadır ki, cesed rûha bir libâs gibidir ve bu el rûhun elinin yenidir ve bu ayak, rûhun ayağının çizmesidir

1604. Tâ bilesin ki ten libâs gibi geldi; git lâbisi iste, libâsı yalama!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1604. Ta ki bilesin ki ten elbise gibi geldi; git elbiseyi giyeni iste, elbiseyi yalama!

"Lebîs", "libâs" kelimesinin imâle edilmiş hâlidir. Yani "Ruhun bir şeye dalması sebebiyle, bedene ârız olan hâlden haberdar olamaması, senin o tenin ruhun elbisesi olduğunu bilmen içindir. Bu sebeple git, beden elbisesi giymiş olan ruhu iste, onun elbisesi olan bu bedeni yalama ve bedene muhabbet etme!"

"Lebîs" libâs kelimesinin imâle olunmuşudur. Ya'nî "Rûhun bir şeyde istiğrâkı hasebiyle, cisme ârız olan halden haberdâr olamaması, senin o ten rûhun libâsı olduğunu bilmen içindir. Binâenaleyh git cisim libâs giymiş olan rûhu iste, onun libâsı olan bu cismi yalama ve cisme muhabbet etme!"

1605. Rûha Allah'ın tevhîdi daha hoştur; diğer gayr-i zahir el ve ayak vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1605. Ruha Allah'ın tevhidi daha hoştur; diğer görünmeyen el ve ayak vardır.

İlahi tevhid şudur ki, Yüce Allah, başkasının tevhidiyle değil, öncesiz olarak ve sonsuza dek kendi özüyle daima birlik sıfatıyla nitelenmiş olmaktır. Nasıl ki "Allah vardır ve O'nunla beraber bir şey yoktur" buyrulmuştur. Bu öyle bir tevhiddir ki, Hakk'ın varlığı karşısında, kendi varlıklarını görerek, gaflet ve perde ehlinin tevhidleri değildir. İşte ruhun bu tevhitten zevki vardır; fakat cisim âleminde oluşan fikirler ve vehimler ruhu bu zevkinden alıkoyar. Ey Hakk Yolcusu bil ki, bu görünen el ve ayaktan başka, görünmeyen misalî surete ait el ve ayak vardır.

Tevhîd-i ilâhî odur ki, Hak Sübhânehû ve Teâlâ, başkasının tevhîdiyle değil, ezelen ve ebeden kendi nefsiyle dâimâ vasf-ı vahdâniyetle mevsûf olmaktır. Nitekim كان الله و لم يكن معه شيئ ya'ni "Allah vardır ve O'nunla beraber bir şey yoktur" buyrulmuştur. Bu öyle bir tevhîddir ki, Hakk'ın vücûdu muvâcehesinde, kendi vücûdlarını görerek, ehl-i gaflet ve hicâbın tevhîdleri değildir. İşte rûhun bu tevhîdden zevki vardır; fakat âlem-i cisimde hâsıl olan efkâr ve evhâm rûhu bu zevkinden men' eder. Ey sâlik bil ki, bu zâhirî el ve ayaktan başka, gayr-i zâhir olan sûret-i misâliyyeye âid el ve ayak vardır.

1606. Rü'yâda el ve ayak ve i'tilaf görürsün, onu hakîkat bil, onu beyhûde bilme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1606. Rüyada el ve ayak ve uyum görürsün, onu hakikat bil, onu boş bilme!

Cismin elinden ve ayağından başka el ve ayak olduğu inkâr edilecek bir şey değildir. Çünkü biz, birtakım rüyalar görürüz; rüyalarımıza özgü olan bedenlerimiz ile bağlarda, bahçelerde gezeriz; ve ölüden ve diriden bu rüyalarımızda gördüğümüz kimseler ile konuşuruz ve dostluk kurarız. Hâlbuki görünen bedenimizin eli ve ayağı yatakta hareketsiz bir hâldedir ve yanımızda konuşanların sözlerini kulağımız işitmez ve onların varlıklarını görmez. Şu hâlde rüyada yürüyen ayak ve tutan el ve söyleyen dil ve gören göz ve işiten kulak, ancak insanın misal âlemine özgü olan cismine aittir. Ve bu misalî şekli sen hakikat bil; onu boş ve hayalden ibaret bilme! Çünkü nasıl boş bir hayal olur ki, rüyayı gören rüyasında, hiç gitmemiş olduğu bir şehri ve evi görür ve uyanıklık hâlinde o şehre ve o eve girdiği vakit, rüyasında gördüğü şekillerin aynısı olduğunu idrak edince, hayrete düşer.

Cismin elinden ve ayağından başka el ve ayak olduğu inkâr edilecek bir şey değildir. Zîrâ biz, birtakım rü'yalar görürüz; rü'yâlarımıza mahsûs olan cesedlerimiz ile bağlarda, bahçelerde gezeriz; ve ölüden ve diriden bu rü'yâ- larımızda gördüğümüz kimseler ile konuşuruz ve ülfet ederiz. Halbuki cesed-i zâhirîmizin eli ve ayağı yatakta bî-hareket bir haldedir ve yanımızda konuşanların sözlerini kulağımız işitmez ve onların vücûdlarını görmez. Şu halde rü'yâda yürüyen ayak ve tutan el ve söyleyen lisan ve gören göz ve işiten kulak, ancak insanın âlem-i misâle mahsûs olan cismine âiddir. Ve bu sûret-i misâliyyeyi sen hakikat bil; onu boş ve hayâlden ibâret bilme! Zîrâ nasıl boş bir hayâl olur ki, râî rü'yâsında, hiç gitmemiş olduğu bir şehri ve evi görür ve uyanıklık hâlinde o şehre ve o eve girdiği vakit, rü'yâsında gördüğü sûretlerin aynı olduğunu idrâk edince, hayrete düşer.

1607. O sensin ki, bedensiz beden tutarsın; binâenaleyh cisimden can dışarı olmaktan korkma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1607. O sensin ki, bedensiz beden tutarsın; bu sebeple cisimden can dışarı olmaktan korkma!

Ey rüyasında kendisini cisimli ve bedenli gören kimse, o gördüğün sensin; öyle bir sensin ki, yoğun bedenin ve cismin olmadığı hâlde, böyle latif bir beden ve cisim sahibisin. Bu sebeple ölürüm ve benim bu yoğun cismim toprak altında çürümekle yok olurum diye korkma! Latif ruh, bu yoğun cisimden alakasını kesip çıktığı vakit, rüyada gördüğün gibi latif bir bedene ilişir; ve latif olan berzah âleminde ruh, bu latif olan bedenle seyreder.

Ey rü'yâsında kendisini cisimli ve bedenli gören kimse, o gördüğün sensin; öyle bir sensin ki, kesîf bedenin ve cismin olmadığı halde, böyle latîf bir beden ve cisim sâhibisin. Binâenaleyh ölürüm ve benim bu cism-i kesîfim toprak altında çürümekle yok olurum diye korkma! Rûh-ı latîfin bu cism-i ke- sîften alâkasını kesip çıktığı vakit, rü'yâda gördüğün gibi latîf bir bedene taalluk eder; ve latîf olan âlem-i berzahda rûh, bu latîf olan bedenle seyr eder.

## Dağda halvet etmiş olan o dervîşin hikâyesidir ve inkıtâ' ve halvet halâvetinin beyânı ve bu menkabeye dâhil olmanın beyânıdır ki, Hak Teâlâ "Ben beni zikr edenin celîsiyim ve ben benim müste'nisimin enîsiyim" buyurdu. "Mâdemki bensizsin, eğer cümle ile olsan, cümlesizsin ve mâdemki benim ilesin, eğer cümlesiz olsan, cümle ilesin!

1608. Bir dervîş vardı; bir dağlıkta mukîm, halvet ona yâr ve nedîm idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1608. Bir derviş vardı; bir dağlık yerde yerleşmişti, yalnızlık ona dost ve sırdaş idi.

Bu bölümde, dağda yalnız başına ibadetle meşgul olan dervişin hâli anlatılır; ve dünya işleriyle düşünceleri dağınık olan halkın sohbetinden uzaklaşmanın ve yalnız kalmanın tatlılığı ve lezzeti ve ... انا جليس من ذكرنى الخ ["Ben Beni zikredenin dostuyum..."] kutsî hadisinin güzel işine dahil olmak açıklanır.

Pîr Hazretleri, ilahi hilafeti sebebiyle Yüce Allah'tan bu kutsî hadisi açıklayarak beyt-i şerifte buyururlar ki: "Ey kulum, bu geçici gölge olan bütün eşyayı ve kendi varlığını bensiz ve onları benim varlığımın dışında sanıp, benim dışımda olduğu zannıyla, onlara yapışmış isen, bil ki onlarsızsın. Çünkü hepsi sabun köpüğü gibi boştur ve eğer bütün hallerinde benim ile beraber isen, bütün varlıklarla berabersin." Çünkü eşyanın Kayyım'ı (varlıklarını ayakta tutan), Hakk'ın varlığıdır ve Hak eşyada, kendi varlığı ile yayılmıştır. Ve Buhârî-i Sahîh'de bu kutsî hadis anlamında, başka bir şerif hadis de vardır. Yani "Muhakkak Allah Teâlâ ان الله تعالى يقول انا مع عبدى اذا ذکرنی و تحرکت شفتاه buyurur ki, ben, beni zikrettiği ve dudakları hareket ettiği zaman, kulum ile beraberim." Hint şarihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî bu beytin kafiyeleri hakkında şöyle buyurur: "Her iki mısrada "heme" lafzının kafiye olması, birinin küllün fertleri ve diğerinin küllün toplamı anlamına olması itibariyledir. Bu sebeple anlam farklılığı sebebiyle aynı kelimelerin kafiye olması doğru olur." "Menkabe", güzel iş anlamına gelir.

"Hem-hâb" beraber uyuyan anlamına gelip, arkadaştan kinayedir. Bu "derviş"ten maksat, Mevlânâ Câmî hazretlerinin Nefehâtü'l-Üns adlı eserinde menkabesi zikredilen Ebu'l-Hayr Tînâtî (k.s.) hazretleridir. Ve "Tînât" Mısır'da bir köyün ismidir. Ebu'l-Hayr hazretleri de oraya mensuptur.

Bu bahiste, dağda yalnız başına ibâdetle meşgül olan dervîşin hâli hikâye olunur; ve âmâl-i dünyeviyye ile efkârı perîşân olan halkın sohbetinden kesil- menin ve yalnız başına kalmanın halâveti ve lezzeti ve ... انا جليس من ذكرنى الخ ["Ben Beni zikredenin celîsiyim..."] hadîs-i kudsîsi fiil-i hasenine dâhil olmak beyân olunur.

Cenâb-ı Pîr, hilafet-i ilâhiyyesi hasebiyle cenâb-ı Hak'dan bu hadîs-i kudsîyi tavzîhan beyt-i şerîfde buyururlar ki: "Ey kulum, bu zıll-i zâil olan cümle eşyayı ve kendi vücûdunu bensiz ve onları benim vücûdumun hâricinde tevehhüm edip, benim gayrim zanniyle, onlara yapışmış isen, bil ki onlarsızsın. Zîrâ hepsi sabun köpüğü gibi boştur ve eğer cemî-i ahvâlinde benim ile beraber isen, bütün mevcûdât ile berabersin." Zîrâ eşyânın Kayyûm'u, Hakk'ın varlığıdır ve Hak eşyâda, kendi varlığı ile sârîdir. Ve Buhâ- ri-i Sahîh'de bu hadîs-i kudsî ma'nâsında, diğer bir hadîs-i şerîf dahi vardır. Ya'nî "Muhakkak Allah Teâlâ ان الله تعالى يقول انا مع عبدى اذا ذکرنی و تحرکت شفتاه buyurur ki, ben, beni zikr ettiği ve dudakları hareket ettiği vakit, kulum ile berâberim." Hind şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî bu beytin kāfiyeleri hakkında şöyle buyurur: "Her iki mısra'da "heme" lafzının kāfiye olması, birinin küll efrâdı ve diğerinin küll mecmû'u ma'nâsına olması i'tibariyledir. Binâenaleyh ihtilâf-ı ma'nâ hasebiyle aynı kelimelerin kāfiye olması doğru olur." "Menkabe", fiil-i hasen ma'nâsınadır.

"Hem-hâb" beraber uyuyan ma'nâsına olup, refikden kinâyedir. Bu "dervîş"den murâd, Mevlânâ Câmî hazretlerinin Nefehâtü'l-Üns nâm eserinde menkabesi zikr olunan Ebu'l-Hayr Tînâtî (k.s.) hazretleridir. Ve "Tînât" Mı- sır'da bir karyenin ismidir. Ebu'l-Hayr hazretleri de oraya mensûbdur.

1609. Vaktaki ona halktan şarâb erişti, kadının ve erkeğin enfâsından melûl oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1609. Ona halktan şarap eriştiği vakit, kadının ve erkeğin nefeslerinden sıkıldı.

"Şemûl", kokusundan sarhoş olunan şarap anlamına gelir. "Ebu'l-Hayr hazretlerine Yüce Yaratıcı tarafından muhabbet şarabı eriştiği vakit, erkeğin ve kadının sohbetlerinden ona bıkkınlık geldi."

"Şemûl" kokusundan sarhoş olunan şarâb ma'nâsınadır. "Vaktāki Ebu'l- Hayr hazretlerine Hâlık Teâlâ tarafından muhabbet şarabı erişti, erkeğin ve kadının sohbetlerinden ona fütûr geldi."

1610. Nitekim bize hazar kolay oldu; diğer kavme de, sefer kolay oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1610. Nasıl ki bize yerleşik hayat kolay oldu; diğer topluluğa da yolculuk kolay oldu.

Yani "Halkın sohbetinden uzaklaşıp bir köşeye çekilmek herkese kolay değildir. Ancak Hak ile yakınlık kuran kimselere kolay gelir. Nasıl ki bizlere de bir şehirde ev edinip, orada yerleşik olmak ve işi gücü ile meşgul bulunmak kolay gelir; fakat başkalarına, gerek memleketler görmek ve gerek ticaret etmek için yolculuk yapmak ve yeryüzünde dolaşmak kolay gelir."

Ya'nî "Halkın sohbetinden inkıtâ' edip bir köşeye çekilmek herkese kolay değildir. Ancak Hak'la ünsiyyet eden kimselere kolay gelir. Nitekim bizlere de bir şehirde mesken tedarik edip, orada mukîm olmak ve işi gücü ile meşgûl bulunmak kolay gelir; fakat başkalarına, gerek memleketler görmek ve gerek ticâret etmek için sefer etmek ve yeryüzünde dolaşmak kolay gelir."

1611. Onun gibi ki, sen serverliğe âşıksın; o efendi demirciliğe âşıktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1611. Nasıl ki sen liderliğe aşıksın; o efendi de demirciliğe aşıktır.

Bazı kimseler, "İnsanlardan kaçıp, köşede bucakta yalnız başına yaşamak doğru değildir; böyle kimseler insan topluluğuna karşı görevlerini ihmal etmiş olurlar" şeklinde münzevilere (toplumdan uzaklaşanlara) itiraz ederler. Biz de deriz ki, bu davranış itiraza değer değildir. Örneğin sen insan topluluğu içinde başa geçip hükmetmeyi seversin ve liderliğe aşık olursun; o diğer bir efendi de demirciliği sever ve o sanata aşık olur. Bunun gibi, birisi ilahi sevginin üstün gelmesiyle halkın sohbetinden ürküp bir köşeye çekilir; bir diğeri de geçici gölge olan Allah dışındaki şeylerin sevgisine daldıkça dalar.

Ba'zı kimseler "İnsanlardan kaçıp, köşede bucakta yalnız başına yaşamak doğru değildir; böyle kimseler cem'iyyet-i beşeriyyeye karşı vazîfelerini ihmâl etmiş olurlar" tarzında münzevílere i'tirâz ederler. Biz de deriz ki, bu reviş şâyân-ı i'tirâz değildir. Meselâ sen cem'iyyet-i beşeriyye içinde re's-i kâre geçip hükmetmeyi seversin ve serverliğe âşık olursun; o diğer bir efendi de demirciliği sever ve o san'ata âşık olur. Bunun gibi, birisi muhabbet-i ilâhiyyenin galebesiyle halkın sohbetinden tevahhuş edip bir köşeye çekilir; bir diğeri de zıll-ı zâil olan mâsivâ muhabbetine daldıkça dalar.

1612. Her bir kimseyi, bir iş için düzdüler; onun meylini onun kalbine attılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1612. Her bir kişiyi, bir iş için hazırladılar; o işe olan eğilimini kalbine yerleştirdiler.

Bu şerefli beyitte, "De ki: Herkes kendi yaratılışına göre iş yapar." (İsrâ, 17/84) ayet-i kerimesiyle, "Herkes ne için yaratılmışsa, o kendisine kolaylaştırılmıştır." hadis-i şerifine işaret buyrulur. Yani "Herkesin ilâhî ilimde sabit olan hakikati, yatkınlık diliyle Hak'tan ne talep etmişse, Hak onu vermiş ve onu bu suretler âleminde o ezelî talebini gerçekleştirmek için yaratmıştır. Bu sebeple onun kalbine bu âlemde o işin sevgisini yerleştirdiler. İman ehline, salih ameller ve güzel ahlak kolay gelir; küfür ehline ise, kötü ameller ve çirkin ahlak hoş ve kolay gelir."

Bu beyt-i şerîfde قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ (İsrâ, 17/84) ya'nî "Yâ Habibim, de ki her bir kimse kendi hilkati üzerinedir" âyet-i kerîmesiyle, كُلٌّ مَيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ ya'nî "Her bir kimse ne için yaratılmış ise, kolay kılınmıştır" hadis-i şerîfine işâret buyrulur. Ya'nî "Herkesin ilm-i ilâhîde sabit olan hakikati, lisân-ı isti'dâd ile Hak'dan ne taleb etmiş ise, Hak onu vermiş ve onu bu âlem-i sûrette o taleb-i ezelîsini tahakkuk ettirmek için halk etmiştir. Binâenaleyh onun kalbine bu âlemde o işin muhabbetini ilkâ ettiler. Ehl-i îmâna, âmâl-i sâliha ve ahlâk-ı hasene kolay gelir; ehl-i küfre ise, fenâ ameller ve ahlâk-ı seyyie hoş ve kolay gelir."

1613. El ve ayak meyilsiz ne vakit kımıldayıcı olur? Diken ve çöp, susuz ve rüzgârsız ne vakit gider?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1613. El ve ayak meyilsiz ne zaman kımıldayıcı olur? Diken ve çöp, susuz ve rüzgârsız ne zaman gider?

El ve ayak, kalp bir işe meyil etmeyince, harekete gelir mi? Aynı şekilde çörçöp su veya rüzgâr tarafından hareket ettirilmedikçe kendi kendine hareket edebilir mi? İnsanın uzuvları da cansız varlıklar (cemâd) türündendir, onların hareket ettiricisi ruhtur ve ruh ancak bir şeye eğilim duyduğu zaman kendisinin araçları hükmünde olan uzuvları hareket ettirerek o işte kullanır.

El ve ayak, kalb bir işe meyl etmeyince, harekete gelir mi? Ve kezâ çörçöp su veyâ rüzgâr tarafından tahrik olunmadıkça kendi kendine hareket edebilir mi? İnsanın a'zâsı da cemâd nev'indendir, onun muharriki rûhdur ve rûh ancak bir şeye mütemâyil olduğu vakit kendisinin âlâtı mesâbesinde olan a'zâyı tahrik ederek o işte kullanır.

1614. Eğer kendi meylini semâ tarafına görürsen, hümâ gibi devlet kanadını aç!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1614. Eğer kendi meylini semâ tarafına görürsen, hümâ gibi devlet kanadını aç!

Eğer kendi meylini ve muhabbetini yüksek tarafa, yani Hak tarafına görürsen, hümâ kuşu gibi manevî devlet kanadını aç!

Eğer kendi meylini ve muhabbetini yüksek tarafa, ya'nî Hak tarafına görürsen, hümâ kuşu gibi devlet-i ma'neviyye kanadını aç!

1615. Ve eğer kendi meylini zemîn tarafına görürsen, nevha et, hîç nâleden oturma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1615. Ve eğer kendi eğilimini aşağılık dünyaya doğru görürsen, feryat et, asla inlemekten geri durma!

Ve eğer kendi eğilimini ve sevgini, aşağı âlem tarafına doğru görürsen, Yüce Allah'a karşı ağlayarak yalvar ve asla yakarmaktan ve inlemekten geri kalma!

Ve eğer kendi meylini ve muhabbetini, âlem-i süflî tarafına görürsen, Cenâb-ı Hakk'a karşı ağlıyarak yalvar ve aslâ niyâz ve nâleden geri kalma!

1616. Akıllılar muhakkak önce nevhalar ederler; câhiller sonunda başa vururlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1616. Akıllılar muhakkak önce feryat ederler; cahiller sonunda başa vururlar.

Akıllı olan kimseler belanın varlığını, gerçekleşmesinden önce idrak edip, telaşlanır ve feryat ederler; cahiller ise o beladan habersiz ve keyiflerine devam edip, ancak o bela gelip çattığı zaman başlarını döverler.

Akıllı olan kimseler belânın vücûdunu vukü'undan evvel idrâk edip, telâş ve nevha ederler; câhiller ise o belâdan bî-haber ve keyiflerinde ber-devâm olup, ancak o belâ gelip çattığı vakit başlarını döverler.

1617. Kârın ibtidasından sonunu gör, ta ki yevm-i dînde sen pişman olmayasın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1617. İşin başlangıcından sonunu gör ki, kıyamet gününde pişman olmayasın.

İnsanın yaratılışının başlangıcına ve görünen âlemde diğer hayvanlar üzerindeki üstünlüğüne ve ayrıcalığına dikkat et de sonunda bu yaratılmışın amellerinin hesapsız bırakılmayacağını anla. Nasıl ki ayet-i kerimede ا يحسب الانسان أن يترك سُدى (Kıyâme, 75/36) yani "İnsan zanneder mi ki, başıboş hayvan gibi bırakılsın!" buyurulur. Bu sebeple mademki insan olarak yaratılmışsın ve anlayış ve zekâ sahibisin, hesap günü olan ahirette, dünyadaki amellerinden pişman olmamaya çalış.

Beşerin ibtidâ-i hilkatine ve âlem-i şehadetde, sâir hayvânât üzerindeki fazl ve meziyetine dikkat et de sonunda bu mahlûkun a'mâli, muhasebesiz bırakılmıyacağını idrak et. Nitekim âyet-i kerîmede ا يحسب الانسان أن يترك سُدى (Kıyâme, 75/36) ya'nî "İnsan zanneder mi ki, başıboş hayvan gibi bırakılsın!" buyurulur. Binâenaleyh mâdemki insan olarak mahlûksun ve dirâyet ve zekâvet sâhibisin, yevm-i hisâb olan âhirette, dünyadaki amellerinden pişmân olmamağa çalış.

## Kuyumcunun âkıbet kârı görmesi ve terâzîyi âriyet isteyene sözü akıbete muvâfık olmak üzere söylemesi

1618. O biri, bir kuyumcu önüne geldi; terâzi ver ki bir altın tartayım diye. Ya'nî "Titrek bir ihtiyar adam, bir kuyumcuya gelip: "Bana bir altın terâzisi iâre et ki, altın tartacağım", dedi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1618. O biri, bir kuyumcunun önüne geldi; "Terazi ver ki bir altın tartayım" diye. Yani "Titrek bir ihtiyar adam, bir kuyumcuya gelip: "Bana bir altın terazisi ödünç ver ki, altın tartacağım," dedi."

1619. Efendi dedi: "Git, benim kalburum yoktur." Dedi: "Mîzânı ver; istihzâda durma!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1619. Efendi dedi: "Git, benim kalburum yoktur." Dedi: "Mîzânı ver; istihzâda durma!"

Kuyumcu efendi, titrek ihtiyarı görünce, "Haydi git, benim kalburum yoktur" dedi. Bu cevap üzerine o ihtiyar, "Ben senden terazi istiyorum, sen bana kalburdan bahsediyorsun. Alay etme, haydi teraziyi ver, dedi!"

Kuyumcu efendi, titrek ihtiyan görünce, "Haydi git, benim kalburum yoktur" dedi. Bu cevâb üzerine o ihtiyar, "Ben senden terâzi istiyorum, sen bana kalburdan bahs ediyorsun. Alay etme, haydi terâziyi ver, dedi!"

1620. Dedi: "Dükkânda süpürgem yoktur." Dedi: "Yeter yeter bu müdhikeleri bırak!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1620. Dedi: "Dükkânda süpürgem yoktur." Dedi: "Yeter yeter bu müdhikeleri bırak!"

Kuyumcu, onun itirazına cevap olarak bu defa da, "Dükkânda süpürgem yoktur" dedi. İhtiyar da, tekrar ona cevap olarak: "Yeter yeter, bu gülünç sözleri bırak da, ciddi ol!" dedi.

Kuyumcu onun i'tirâzına cevâben bu def'a da, "Dükkânda süpürgem yoktur" dedi. İhtiyar dahi, tekrâr ona cevâben: "Yeter yeter, bu gülünç sözleri bırak da, ciddî ol!" dedi.

1621. "Ben bir terâziyi ki istiyorum, ver. Kendini sağır etme, her tarafa sıçrama!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1621. "Ben bir terâzi istiyorum, onu ver. Kendini sağır etme, her tarafa sıçrama!"

"Ey kuyumcu efendi, ben senden bir terâzi istiyorum, onu bana ver; kendini sağır yapıp bazen kalburdan, bazen süpürgeden bahsetme!"

"Ey kuyumcu efendi, ben senden bir terâzi istiyorum, onu bana ver; kendini sağır yapıp gâh kalburdan, gâh süpürgeden bahs etme!"

1622. Dedi: "Sözü dinledim, sağır değilim, tâ zannetmeyesin ki ben ma'nâsızım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1622. Dedi: "Sözü dinledim, sağır değilim, tâ zannetmeyesin ki ben anlamsızım."

Kuyumcu dedi: "Ben senin sözünü dinledim, sağır değilim; sana verdiğim cevapların da anlamsız olduğunu zannetme. Bu söylediğim sözler bir anlama dayanmaktadır."

Kuyumcu dedi: "Ben senin sözünü dinledim, sağır değilim; sana verdiğim cevâblar da ma'nâsız olduğunu zannetme. Bu söylediğim sözler bir ma'nâya müsteniddir."

1623. "Bunu işittim, lakin sen titrek bir ihtiyarsın; elin titreyici, cismin nâmünteışdir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1623. "Bunu işittim, lakin sen titrek bir ihtiyarsın; elin titreyici, cismin nâmünteışdır."

"Senin terazi istediğini işittim; lâkin vücudu titrek bir ihtiyar olduğun için, teraziden sonra, sana gerekli olacak şeyleri düşündüm. Çünkü elin titreyici ve cisminin kıvamı yoktur." "Münteış" ayakta durmak ve bir kimsenin hâli iyi olmak anlamlarına gelir. "Nâ-münteış" kıvamsız demektir.

"Senin terâzi istediğini işittim; lâkin vücûdu titrek bir ihtiyar olduğun için, terâziden sonra, sana lâzım olacak şeyleri düşündüm. Zîrâ elin titreyici ve cisminin kıvamı yoktur." "Münteış" kāim olmak ve bir kimsenin hâli iyi olmak ma'nâlarına gelir. "Nâ-münteış" kıvâmsız demek olur.

1624. Ve senin o altının dahi rîze rîze kırıntıdır; binâenaleyh elin titrer hurde altınlar dökülür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1624. Ve senin o altının dahi kırıntıdır; bu sebeple elin titrer, küçük altınlar dökülür.

"Kurâza" kırıntı, "hurd u mürd" ufak parçalar demektir. Yani "Senin tartacağın altın çok küçük kırıntılar hâlindedir; bu sebeple tartarken elin titrer, teraziden altınlar yere dökülür."

"Kurâza" kırıntı, "hurd u mürd" ufak parçalar demektir, Ya'nî "Senin tartacağın altın gâyet küçük kırıntılar hâlindedir; binâenaleyh tartarken elin titrer, terâziden altınlar yere dökülür."

1625. Böyle olunca: "Efendi altınımı toz içinde aramak için bir süpürge ver, dersin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1625. Böyle olunca: "Efendi, altınımı toz içinde aramak için bir süpürge ver, dersin."

1626. Vaktaki toprağı süpüresin, toplayasın; bana: "Ey cerî kalbur isterim!" dersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1626. Toprağı süpürüp topladığında bana: "Ey cesur, kalbur isterim!" dersin.

"Cerî" cesur ve cüretkâr anlamındadır. Burada, kuyumcunun sanatında cesur ve mahir olduğu anlamının kastedilmesi uygundur. Hint nüshalarında "cerî" yerine "harî" (حری) geçmektedir.

"Cerî" cesûr ve cür'etkâr ma'nâsınadır. Burada, kuyumcunun san'atında cesûr ve mâhir olduğu ma'nâsı murâd olunmak münasibdir. Hind nüshalarında "cerî" yerine "harî" (حری) vâki'dir.

1627. Ben sonu, tamamen evvelden gördüm; buradan başka yere git vesselâm!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1627. Ben sonu, tamamen evvelden gördüm; buradan başka yere git vesselâm!

Bu şerefli beyit hem kuyumcuya aittir hem de yukarıda 1612 numaralı ... هر کسی را بهر کاری الخ beytinin anlamına bağlı olarak doğrudan doğruya Pir Hazretleri tarafından söylenmiştir. Kuyumcuya ait olduğuna göre "Ey titrek ihtiyar, ben senin yapacağın işin başlangıcı olan altın tartmanı gördüm ve bu işin başlangıcından sonunu anladım ve sana teraziden sonra süpürge ve kalbur gerekeceğini söyledim. Eğer benim görüşüme güvenin yoksa, buradan başka yere git, vesselâm!" demek olur. Zikredilen şerefli beytin devamı olduğuna göre: "Ey Hakk Yolcusu, bizim gibi keşif ehli olan kâmillerin bakışı, oluş emrinin başlangıcı olan sabit hakikatler âleminedir. Bu sebeple huzurumuza gelen bir kimsenin, tekil sabit hakikatine bakarız ve bu başlangıçtan, onun sonunu görürüz ve yatkınlığına göre terbiye ederiz. Eğer bizim bu evvelden sonunu görmek suretiyle gerçekleşen terbiyemize güvenin yoksa, buradan başka yere git ve kendine başka bir mürebbi ve mürşid bul, vesselâm!" demek olur.

Bu beyt-i şerîf hem kuyumcuya râci'dir ve hem de yukarıda 1612 numaralı ... هر کسی را بهر کاری الخ beytinin ma'nâsına irtibâten doğrudan doğruya cenâb-ı Pîr tarafından vâki'dir. Kuyumcuya râci' olduğuna göre "Ey titrek ihtiyar, ben senin yapacağın işin evveli olan altın tartmanı gördüm ve bu işin bidâyetinden sonunu anladım ve sana terâziden sonra süpürge ve kalbur lâzım olacağını söyledim. Eğer benim görüşüme i'timâdın yok ise, buradan başka yere git, vesselâm!" demek olur. Zikr olunan beyt-i şerîfin mâba'di olduğuna göre: "Ey sâlik, bizim gibi ehl-i keşf olan kâmillerin nazarı, emr-i tekvînin ibtidâsı olan a'yân-ı sâbite âleminedir. Binâenaleyh huzûrumuza gelen bir kim- senin, ayn-ı sâbitesine nazar ederiz ve bu başlangıçtan, onun sonunu görürüz ve isti'dâdına göre terbiye ederiz. Eğer bizim bu evvelden sonunu görmek sûretiyle vâki' olan terbiyemize i'timâdın yok ise, buradan başka yere git ve kendine başka bir mürebbî ve mürşid bul, vesselâm!" demek olur.

1628. Şimdi şeyh-i ferdin haberini tamam et ki, onun uykusu ve taâmı o dağlık içinde idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1628. Şimdi tek başına yaşayan şeyhin haberini tamamla ki, onun uykusu ve yiyeceği o dağlık içinde idi.

Bu şerefli beyit, Pir Efendimizin kendi nefsine hitabıdır. Yani "Artık uykusu ve yiyeceği dağlık içinde olan tek başına yaşayan şeyh Ebu'l-Hayr Tînâtî hazretlerinin kıssasını tamamla."

Bu beyt-i şerîf cenâb-ı Pîr efendimizin nefs-i nefislerine hitâbdır. Ya'nî "Artık uykusu ve taâmı dağlık içinde olan şeyh-i ferd Ebu'l-Hayr Tînâtî hazretlerinin kıssasını tamâm et."

## O dağa mensûb olan zâhidin kıssasının bakıyyesidir ki "Dağın meyvesini ağaçtan koparmıyayım ve ağacı silkmiyeyim ve bir kimseye sarâhaten ve kinâyeten, silk demiyeyim. Rüzgârın ağaçtan düşürmüş olduğunu yiyeyim" diye nezr etmiş idi

1629. O dağda çok ağaçlar ve yemişler, dağa mensûb sayısız armut var idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1629. O dağda çok ağaçlar ve yemişler, dağa ait sayısız armut vardı.

1630. O derviş dedi: "Yâ Rab, ben seninle ahd ettim, şimdiki halde bundan toplamıyayım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1630. O derviş dedi: "Ey Rabbim, ben seninle sözleştim, şimdiki durumda bundan (dünyalıktan) toplamayayım."

1631. "O meyveden gayri ki, onu rüzgâr attı; ben münteış olan ağaçtan topla- mıyayım." "Yâ Rab, bu dağdaki ağaçlarda biten meyvelerden koparıp yememeğe ve topraktan intiâş eden ağaçlardaki meyvelere el sürmemeğe seninle ahd ettim. Yalnız bu ağaçlardan rüzgârın düşürdüğü meyveler müstesnâdır ve onlar bu ahdimin hâricindedir; onlardan yiyeceğim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1631. "O meyveden başka ki, onu rüzgâr attı; ben yayılmış olan ağaçtan toplamayayım." "Ey Rabbim, bu dağdaki ağaçlarda biten meyvelerden koparıp yememeye ve topraktan yetişen ağaçlardaki meyvelere el sürmemeye seninle söz verdim. Yalnız bu ağaçlardan rüzgârın düşürdüğü meyveler istisnadır ve onlar bu sözümün dışındadır; onlardan yiyeceğim."

1632. Bir müddet onun kendi nezri üzerine vefâsı oldu; nihayet kaza imtihanları geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1632. Bir süre onun kendi adağına vefası oldu; sonunda kazâ imtihanları geldi.

Ebu'l-Hayr hazretleri, ilâhî kazâ imtihanları gelinceye kadar, bir süre ahdine karşı vefalı davrandı ve dağda yalnız rüzgârın ağaçlardan düşürdüğü meyveler ile gıdasını sağladı.

Ebu'l-Hayr hazretleri kazâ-yı ilâhî imtihanları gelinceye kadar, bir müddet ahdine karşı vefâkâr bulundu ve dağda yalnız rüzgârın ağaçlardan düşürdüğü meyveler ile gıdâsını te'mîn etti.

1633. Bu sebebden istisna ediniz buyurdu. "Eğer Hudâ isterse"yi ahde vurun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1633. Bu sebeple "Eğer Allah isterse"yi ahde katınız, buyurdu.

Bu şerefli beyitte, Kehf Suresi'nde yer alan "وَلاَ تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ" (Kehf, 18/23-24) yani "Bir şey için ben bunu muhakkak yarın yapacağım deme; ancak Yüce Allah murat ederse de!" ayet-i kerimesine işaret buyurulur. Yani "Bu ilahi kaza imtihanları olduğu için, bir şey hakkında ahd ve nezir ederseniz, bu ahdinize 'Eğer Yüce Hakk'ın dilemesi ilişirse!...' sözünü de ekleyiniz." Çünkü herhangi bir işte insanın harekete geçiricisi fikirdir ve fikrin oluşmasında insanın dahli yoktur. Birçok fikir ve düşünce arasından yalnız bir düşünce ayrılıp, insanın kalbine gelir. Birçok düşünce arasından, bu düşüncenin ayrılıp, insana musallat olmasının sebebi bilinmezdir. Ve bu fikrin musallat olmasında insanın iradesi ve müdahalesi yoktur. Kalp bir çöl gibidir ve gelen düşünceler dört taraftan o çöle esen rüzgârlar gibidir. Şimdi bu düşüncelerin Yaratıcısı ve sevk edicisi Hak'tır. Herhangi bir fikrin icrası kastedildiği zaman, o fikrin, fiiller âleminde ortaya çıkmasına ilahi dilemenin ilişip ilişmeyeceği bilinmediğinden, kul fiilinde kendini bağımsız görmeyip, gerçek faili müşahede ettiğine delil olmak üzere "İnşallah" demek lazımdır.

Bu beyt-i şerîfde, sûre-i Kehf'de olan وَلَا تَقُولَنَّ لشيئ أني فاعل ذلكَ غَدًا الا أَنْ يَشَاءَ اللهُ (Kehf, 18/23-24) ya'nî "Bir şey için ben bunu muhakkak yarın yapacağım deme; ancak Allah Teâlâ murâd ederse de!" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Ya'nî “Bu kazâ-yı ilâhî imtihanları olduğu için, bir şey hakkında ahd ve nezr ederseniz, bu ahdinize "Eğer Cenâb-ı Hakk'ın meşiyyeti taalluk ederse!.." sözünü de zammediniz." Zîrâ herhangi bir işte insanın muharriki fikirdir ve fikrin husûlünde insanın dahli yoktur. Birçok fikirler ve düşünceler arasından yalnız bir düşünce ayrılıp, insanın kalbine hutûr eder. Birçok düşünceler arasından, bu düşüncenin ayrılıp, insana musallat olmasının sebebi meçhüldür. Ve bu fikrin tasallutunda insanın irâdesi ve medhali yoktur. Kalb bir sahrâ gibidir ve havâtır-ı vâride dört taraftan o sahrâya esen rüzgârlar gibidir. İmdi bu havâtırın Hâlik'ı ve sâikı Hak'dır. Herhangi bir fikrin icrâsı kasd olunduğu vakit, o fikrin, âlem-i ef'âlde zuhûruna meşiyyet-i ilâhiyye taalluk edip etmiyeceği meçhûl olduğundan, kul fiilinde kendini müstakil görmeyip, fâil-i hakîkîyi müşâhede ettiğine delîl olmak üzere "İnşâallah" demek lâzımdır.

1634. "Her zaman kalbe başka bir meyil veririm; her nefes kalb üzerine başka bir dağ koyarım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1634. "Her zaman kalbe başka bir meyil veririm; her nefes kalbin üzerine başka bir dağ koyarım."

Bu beyitler, anılan ayet-i kerimenin tefsirleridir. Yani Yüce Allah buyurur ki: "Her zaman kalbe başka bir meyil ve fikir veririm; her nefeste kalbin üzerine bir dağ ve damga koyarım." "Dağ" kızgın demirle yapılan nişan, alâmet ve damga demektir. Hayvanlar birbirinden bu dağ vasıtasıyla ayırt edilir. İnsan da kalbine musallat olup, kendisini harekete geçiren fikrin mahiyeti ile birbirinden ayrılır. Doğru fikirler, doğru ve salih amellere; bozuk ve fasit fikirler de, eğri ve kötü amellere sevk eder; ve ameller insanın cevherini belirlemeye sebep olur.

Bu beyitler, mezkûr âyet-i kerîmenin tefsîrleridir. Ya'nî Hak Teâlâ buyurur ki: "Her zaman kalbe başka bir meyil ve fikir veririm; her nefeste kalb üzerine bir dâğ ve damga koyarım." "Dâğ" kızgın demir ile yapılan nişan ve alâmet ve damga demektir. Hayvânât birbirinden bu dâğ vâsıtasıyla tefrîk olunur. İnsan da kalbine musallat olup, kendisinin muharriki olan fikrin mâhiyyeti ile birbirinden temeyyüz eder. Efkâr-ı müstakîme, doğru ve sâlih amellere ve efkâr-ı sakîme ve fâside de, eğri ve fenâ amellere sevk eder; ve ameller âdemin gevherini ta'yîne sebeb olur.

1635. Her sabah bizim için yeni şân vardır; her bir şey benim muradımdan meyl etmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1635. Her sabah bizim için yeni bir hal vardır; hiçbir şey benim isteğimden sapmaz.

Bu şerefli beyitte, Rahmân Suresi'nde geçen "Göklerde ve yerde olan yaratılmışlar O'nu talep ederler; O her an yeni bir haldedir" (Rahmân, 55/29) ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani "Ben öyle yüce şanlı mutlak bir Zât'ım ki, her bir tecelli sabahında, mazharlarda (tecelli yerlerinde) yeni bir hal ile görünürüm. Bu mazharlar, benim şerefli sıfatlarımın ve isimlerimin birer aynası olduğundan, hiçbir şey benim isteğim ve iradem dairesinden sapmaz ve eğilmez. Ve oluş âlemindeki suretlerden (şekillerden) hiçbir şey benim irademin dışında hareket etmez."

Bu beyt-i şerîfde sûre-i Rahmân'da olan يَسْتَلُهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلِّ يوم هو في شأن (Rahmân, 55/29) ya'nî "Göklerde ve yerde olan mahlûkāt O'nu taleb ederler; O her anda bir şe'ndedir" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Ya'nî "Ben öyle bir Azîmü'ş-şân-ı Zât-ı mutlakım ki, her bir subh-ı tecellîde, mezâhirde yeni bir şe'n ile zâhir olurum. Bu mezâhir, benim sıfât ve esmâ-i şerîfemin birer âyînesi olduğundan, her bir şey benim murâdım ve meşiyyetim dâiresinden meyil ve inhirâf etmez. Ve suver-i kevniyyeden hiçbir şey benim irâdemin hâricinde hareket etmez."

1636. Hadîsde geldi ki, "Kalb bir tüy gibidir; bir sahrada bir sert rüzgârın esîridir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1636. Hadiste geldi ki, "Kalp bir tüy gibidir; bir çölde sert bir rüzgârın esiridir."

Hadis-i şerifte مَثَلُ الْقَلْبِ مَثَلُ الرِّيشَةِ فِي الْفَلَاةِ تُقَلِّبُهَا الرِّيَاحُ ظَهَرَ الْبَاطِنِ yani "Kalbin misali, çölde olan kuş tüyünün misalidir ki, rüzgârlar onu döndürüp, iç yüzü dış yüzü olur" buyurulmuştur. Bu sebeple kalp bir kuş tüyü gibidir. İmkân çölü üzerinde sert ve şiddetli olarak esen ilâhî irâde rüzgârının esiri ve mağlubudur.

Hadîs-i şerîfde مَثَلُ الْقَلْبِ مَثَلُ الرِّيشَةِ فِي الْفَلَاةِ تُقَلِّبُهَا الرِّيَاحُ ظَهَرَ الْبَاطِنِ ya'nî "Kalbin meseli, sahrâda olan kuş tüyünün meselidir ki, rüzgârlar onu döndürüp, bâtını zâhir olur" buyurulmuştur. Binâenaleyh kalb bir kuş tüyü gibidir. Sahrâ-yı imkân üzerinde sert ve şedîd olarak esen irâde-i ilâhî rüzgârının esîri ve mağlûbudur.

1637. Rüzgâr tüyü her tarafa, gâh sola ve gâh sağa yüz ihtilaf ile boş yere sürer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1637. Rüzgâr, tüyü her tarafa, bazen sola bazen sağa yüzlerce farklı şekilde boş yere sürükler.

1638. Diğer hadîsde "Bu kalbi öyle bil ki, kazan içinde ateşte kaynayan sudur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1638. Diğer hadiste "Bu kalbi öyle bil ki, kazan içinde ateşte kaynayan sudur."

Diğer bir hadis-i şerifte الْقَلْبُ أَشَدُّ تَقْلِيبًا مِنَ الْقِدْرِ فِي غَلَيَانِهَا yani "Kalbin dönüşü kaynayışta kazandan daha şiddetlidir" buyurulduğundan, sen bu kalbi, ateşte kaynayan kazan içindeki su bil! "Kazan"dan kasıt insan bedeni ve "ateş"ten kasıt, ilâhî irade ve rabbanî kazâdır. Kalp ise asıl saflığı itibarıyla suya benzetilmiştir.

Diğer bir hadîs-i şerifde الْقَلْبُ أَشَدُّ تَقْلِيبًا مِنَ الْقِدْرِ فِي غَلَيَانِهَا ya'nî "Kalbin dönüşü kaynayışta kazandan daha şedîddir" buyurulduğundan sen bu kalbi, ateşte kaynayan kazan içindeki su bil! "Kazan"dan murâd cism-i beşer ve "ateş"ten murâd, irâde-i ilâhî ve kazâ-yı rabbânîdir. Ve kalb sâfiyyet-i asliyyesi i'tibâriyle suya teşbîh buyurulmuştur.

1639. Her zaman kalbin bir başka re'yi olur; o ondan değil, fakat bir yerden olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1639. Her zaman kalbin başka bir görüşü olur; o kalpten değil, fakat bir yerden olur.

Kalp hiçbir an fikirden ve görüşten boş kalmaz: Bu fikirler kalpten değil, ancak bir yerden olur ki, o yer ve kaynak dahi Hak'tır.

Bilinmeli ki, fikrin ortaya çıkış sebebi dörttür. Ya Rahmânî (Allah'tan gelen), ya nefsânî (nefisten gelen) veya melekî (melekten gelen) veya şeytanî (şeytandan gelen) olur. قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ (Nisâ, 4/78) yani "Hepsi Allah katındandır" ayet-i kerimesinde beyan buyurulduğu üzere, bunların hepsi Hak katından sevk olunur; fakat bu fikirlerin sevki, kulun yatkınlığına göre meydana gelir. Çünkü Hakk'ın tecellileri (ortaya çıkışları), mazharların (tecelliye mahal olanların) yatkınlıklarına göredir.

Kalb hiçbir an fikirden ve reyden hâlî kalmaz: Bu fikirler kalbden değil, ancak bir yerden olur ki, o yer ve menşe' dahi Hak'dır.

Ma'lûm olsun ki, fikrin sebeb-i zuhûru dörttür. Ya Rahmânî, ya nefsânî veyâ melekî veya şeytanî olur. قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ (Nisâ, 4/78) ya'nî "Hepsi Al- lah indindendir" âyet-i kerîmesinde beyân buyurulduğu üzere, bunların hepsi Hak indinden sevk olunur; fakat bu sevk-i efkâr, abdin isti'dâdına nazaran vâki' olur. Zîrâ Hakk'ın tecelliyâtı, mezâhirin isti'dâdâtına göredir.

1640. Böyle olunca niçin kalbin re'yi üzerine emîn olursun; sonunda utanmak için ahid bağlarsın?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1640. Böyle olunca niçin kalbinin görüşüne güvenirsin; sonunda utanmak için söz verirsin?

Mademki kalbe gelen düşüncelerin kaynağı Hak'tır ve Hak bu fikirleri senin yatkınlığına göre kalbine gönderir ve sen kendi hakikatinin yatkınlığına ve kader sırrına vâkıf değilsin. O halde kalbinin her fikrine nasıl güvenirsin de, sonunda aksi ortaya çıkarak utanmak için söz verirsin?

Bilinmeli ki, ehlullahın "Fenâ-yı sâlis-i mahk-ı küllî" (üçüncü küllî yok oluş) diye adlandırdıkları makamın altında bulunanların kalplerine olan ilahi tecellilere, duyular ve şehadet âleminin görünen suretleri ve işitilen sesleri ve bunlardan meydana gelen akli düşünceler karıştığından, onların kalpleri levh-i mahfuz değil, aksine levh-i mahv ve isbattır (yazılıp silinen levhadır). Ve onların düşünceleri, sırf rabbani düşünceler olmayıp, meleki, nefsani ve şeytani düşüncelerle karışık olur. Bu sebeple bu düşüncelere güvenerek söz vermek caiz olmaz. Çünkü yatkınlığa göre meydana gelen bir tecellinin başka bir tecelli ile bozulması daima mümkündür. Bu hakikate dayanarak kullara şefkatinden dolayı Âlemlerin Efendisi Server-i âlem (s.a.v.) Efendimiz "Nezir etmeyiniz; çünkü nezir, kaderden bir şeyi gidermez, yani kaderin ortaya çıkmasına engel olmaz" buyurmuşlardır.

Mâdemki kalbe gelen havâtırın menşei Hak'dır ve Hak bu efkârı senin isti'dâdına göre kalbine sevk eder ve sen kendi hakikatinin isti'dâdına ve sırr-ı kadere vâkıf değilsin. O halde kalbinin her fikri üzerine nasıl emîn olursun da, sonunda aksi zuhûr ederek utanmak için ahd edersin?

Ma'lûm olsun ki, ehlullâhın "Fenâ-yı sâlis-i mahk-ı küllî" ta'bîr ettikleri makāmın mâdûnunda bulunanların kalblerine olan tecelliyât-ı ilâhiyyeye, âlem-i his ve şehadetin suver-i mer'iyyesi ve mesmû' olan sadâları ve bunlardan mütehassıl tefekkürât-ı akliyye karıştığından, onların kalbleri elvâh-1 mahfûza değil, belki elvâh-ı mahv ve isbâttır. Ve onların havâtırı, havâtır-1 rabbâniyye-i sırfa olmayıp, havâtır-ı melekiyye ve nefsâniyye ve şeytâniyye ile mümtezic olur. Binâenaleyh bu havâtıra i'timâden ahid bağlamak câiz olmaz. Zîrâ isti'dâda göre vâki' olan bir tecellî-i diğer ile, onun bozulması dâimâ mümkindir. Bu hakîkate binâen şefekaten li'l-ibâd Server-i âlem (s.a.v.) Efendimiz لا تنذروا فان النذر لا يغنى عن القدر شيئا ya'ni "Nezr etmeyiniz; zîrâ nezir, kaderden bir şey iğnâ etmez, ya'nî kaderin zuhûruna mâni' olmaz" buyurmuşlardır.

1641. Bu da hükmün ve kaderin te'sîrindendir; kuyuyu görürsün ve korkuya kādir olmazsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1641. Bu da hükmün ve kaderin etkisindendir; kuyuyu görürsün ve korkmaya güç yetiremezsin.

Böyle olmakla birlikte, senin nezir (adak) ve ahd (yemin) etmen de yine ilâhî hükmün ve rabbânî kaderin etkisindendir. Nasıl ki yol üzerindeki kuyuyu görürsün ve korkup, üzerine doğru gitmemen gerekirken, senden korku gider ve kuyuya düşmen mukadder ise düşersin.

Böyle olmakla beraber senin nezir ve ahd etmen dahi, yine hükm-i ilâhî ve kader-i rabbânî te'sîrindendir. Nitekim yol üzerindeki kuyuyu görürsün ve korkup, üzerine doğru gitmemek îcâb ederken, senden korku gider ve kuyuya düşmek mukadder ise düşersin.

1642. Uçucu kuştan bu aceb değildir ki, tuzağı görmesin ve helâka düşsün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1642. Uçucu kuştan bu şaşılacak bir şey değildir ki, tuzağı görmesin ve helâke düşsün.

"Atab" helâk olmak anlamındadır. "İlâhî kazâdan dolayı havada uçan bir kuşun tuzağı görmeyerek yakalanması ve helâk olmaya düşmesi ve koşması şaşılacak bir şey değildir. Bu çoğunlukla meydana gelir."

"Atab" helâk olmak ma'nâsınadır. "Kazâ-yı ilâhîden dolayı havada uçan bir kuşun tuzağı görmiyerek tutulması ve helâk olmağa düşmesi ve koşması acíb bir şey değildir. Bu alelekser vâki' olur."

1643. Bu acibdir ki tuzağı görür, kazığı da görür; ister istemez düşer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1643. Bu şaşırtıcıdır ki tuzağı görür, kazığı da görür; ister istemez düşer.

Fakat şaşırtıcı olan durum şudur ki, tuzağı ve kazığı gördüğü halde bir kuş, yine ilâhî kazâdan dolayı ister istemez o tuzağa düşer.

Fakat taaccübe şâyân olan hal budur ki, tuzağı ve kazığı gördüğü halde bir kuş, yine kazâ-yı ilâhîden dolayı ister istemez o tuzağa düşer.

1644. Göz açık ve kulak açık ve tuzak önde; kendi kanadı ile tuzak tarafına uçar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1644. Göz açık ve kulak açık ve tuzak önde; kendi kanadı ile tuzak tarafına uçar.

## Kazâ tuzağı bağının sûretde gizli ve eser ile zâhir olmasının teşbîhi

1645. Bir büyüğün evladını eski libas içinde baş açık ve belâya düşmüş görürsün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1645. Bir büyüğün evladını eski elbise içinde, başı açık ve belaya düşmüş görürsün.

1646. Bir nâbekârın hevâsında yanmış, kumaşlarını ve mülklerini satmış.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1646. Bir işe yaramazın hevesine kapılmış, kumaşlarını ve mallarını satmış.

1647. Hân u mân gitmiş, bednâm ve zelîl olmuş, bedbahtlar gibi düşmanın adımı üzere gidiyor.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1647. Ailesi gitmiş, adı kötüye çıkmış ve zelil olmuş, bedbahtlar gibi düşmanın adımları üzere gidiyor.

"Hân u mân" aile demektir. "İdbîr" idbâr kelimesinin imâle edilmiş hâlidir; burada mef'ûl (nesne) anlamında masdardır; müdbir demektir ki, bedbaht anlamına gelir. Bu bahiste, ilâhî kazâ tuzağına tutulmuş olan bir kimsenin hâli tasvir edilir. Şöyle ki: Örneğin çok zengin ve büyük bir adamın oğlu, başı açık, yalın ayak, pejmürde bir hâlde dolaşmaya başlar. Bunun sebebi, bir fahişenin muhabbetine tutulmuş olmasıdır. Bu biçare, bu kötü kadının sevdasıyla eşyasını ve emlâkini satıp bu fahişeye yedirmiş; ailesi harap olmuş ve kendisi adı kötüye çıkmış ve zelil olmuş; Allah katında ezelî bedbahtlar gibi, kendisinin düşmanı olan nefis ve şeytanın adımlarını takip ediyor ve bu zahirî hayatında bu düşmanların arkalarından onların muratları üzere gidiyor. "Kâm-ı düşmen" "ber-kâm-ı düşmen" takdirindedir.

"Hân u mân” âile demektir. "İdbîr" idbâr kelimesinin imâle olunmuşudur; burada mef'ûl ma'nâsına masdardır; müdbir demek olur ki, bedbaht ma'nâsınadır. Bu bahiste, kazâ-yı ilâhî tuzağına tutulmuş olan bir kimsenin hâli tasvîr buyurulur. Şöyle ki: Meselâ pek zengin ve büyük bir adamın oğlu, baş açık, yalın ayak, pejmürde bir halde dolaşmağa başlar. Bunun sebebi, bir fahişenin muhabbetine mübtelâ olmasıdır. Bu bîçâre bu nâbekârın sevdâsıyla eşyâsını ve emlâkini satıp bu fahişeye yedirmiş; âilesi harâb ve kendisi bednâm ve zelil olmuş; ind-i ilâhîde ezelî bedbahtlar gibi, kendisinin düşmanı olan nefis ve şeytanın adımlarını ta'kîb ediyor ve bu hayât-ı sûrîsinde bu düşmanların ar-kalarından onların murâdları üzere gidiyor. "Kâm-ı düşmen" "ber-kâm-ı düş-men" takdirindedir.

1648. Bir zahidi görür, der ki: "Ey büyük, Allah için bir himmet tut!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1648. Bir zâhid görür, der ki: "Ey büyük, Allah için bir himmet (manevî destek) tut!"

1649. "Zîra bu çirkin idbara düşmüşüm; malı ve altını ve ni'meti elimden vermişim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1649. "Çünkü bu çirkin gerilemeye düşmüşüm; malı, altını ve nimeti elimden vermişim."

1650. "Bir himmet! Ola ki, ben bundan kurtulayım; ola ki bu bulanık çamurdan sıçrayım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1650. "Bir himmet! Ola ki, ben bundan kurtulayım; ola ki bu bulanık çamurdan sıçrayayım!"

Bu büyük ve zengin adamın evladı, düştüğü bu sefaletin vahimliğini idrak etse de, kendi iradesiyle bundan yakasını kurtarması mümkün olmadığından, hali düzgün bir zatı ve bir zahidi gördüğü zaman şöyle der: "Aman bana himmet et, böyle bir kötü duruma düştüm; servetim elimden gitti, belki senin himmetinin bereketleriyle, düştüğüm bu sefaletten kurtulurum ve bu bulanık çamur hükmünde olan perişan hal içinden fırlayıp, bir saadet alanına çıkarım."

Bu büyük ve zengin adamın evlâdı, bu düştüğü sefâletin vehâmetini müdrik ise de, kendi irâdesiyle bundan yakasını sıyırmak mümkin olmadığından, salâh-ı hâl sahibi bir zâtı ve bir zâhidi gördüğü vakit: "Aman bana himmet et, böyle bir idbâra düştüm; servetim elimden gitti, câiz ki senin himmetin berekâtıyla, bu düştüğüm sefâletten kurtulayım ve bu bulanık çamur mesâbesinde olan hâl-i perîşân içinde fırlayıp, bir sâha-yı saâdete çıkayım."

1651. "Halas ve halâs ve halas!" diye bu duâyı avâmdan ve havâsdan ister.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1651. "Kurtuluş ve kurtuluş ve kurtuluş!" diye bu duayı halktan ve seçkinlerden ister.

Bu sefaletzede efendi, kurtulma duasını halkın her sınıfından isteyip durur. Şerefli beyitte "halâs" kelimesinin üç defa tekrarı, yaratılışın üçlü ferdiyet üzerine dayandığına işarettir. Çünkü sefaletten kurtuluş, yaratılışa ait bir iştir. Bu üçlü ferdiyet konusu önemli bir konu olup ayrıntısı Fusûsu'l-Hikem'de Salih Fassı'nda yer almaktadır. Burada açıklaması uzun olur.

Bu sefâlet-zede efendi, kurtulma duâsını halkın her sınıfından isteyip durur. Beyt-i şerîfde "halâs" kelimesinin üç defa tekrârı, tekvînin ferdiyyet-i selâsiyye üzerine müstenid olduğuna işarettir. Zîrâ sefâletten halâs, bir emr-i tekvînîdir. Bu ferdiyyet-i selâsiyye bahsi bir bahs-i mühim olup tafsili Fusûsu'l-Hikem'de Fass-1 Salihî'de mündericdir. Burada îzâhı uzun olur.

1652. El açık ve ayak açık ve bağ yok; baş üzerinde ne müvekkel ne bir demir var...&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1652. El açık ve ayak açık ve bağ yok; baş üzerinde ne müvekkel ne bir demir var...

Himmet isteyen bu efendinin elinde ve ayağında bir bağ yoktur, hareketinde serbesttir; başı ucunda fiillerine ve hareketlerine emir veren görünen bir âmir olmadığı gibi, demir zincirlerle de bir yere bağlanmış değildir.

Himmet isteyen bu efendinin elinde ve ayağında bir bağ yoktur, hareketinde serbesttir; başı ucunda ef'âl ve harekâtına emr eden bir âmir-i zâhir olmadığı gibi, demir zincirler ile de bir yere bağlanmış değildir.

1653. Hangi bağdan kurtulmak istiyor ve hangi habsden mahall-i halâs arıyor?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1653. Hangi bağdan kurtulmak istiyor ve hangi hapisten kurtuluş yeri arıyor?

1654. Takdîrin ve muhtefî kazanın bağı ki, onu safînin cânından başkası görmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1654. Takdirin ve gizli kazanın bağı ki, onu saf kişinin canından başkası görmez.

Bu efendinin kurtulmak istediği bağ, ilâhî takdir ve Rabbânî kazâ bağıdır ki, o bağı "saf nefs" mertebesinde bulunan bir insân-ı kâmilin canından başka canlar göremez.

Bu efendinin kurtulmak istediği bağ, takdîr-i ilâhî ve kazâ-yı rabbânî bağıdır ki, o bağı "nefs-i sâfiye" mertebesinde bulunan bir kâmilin canından başka canlar göremez.

1655. Gerçi aşikâr değildir, o pusudadır; zindandan ve demir bağdan beterdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1655. Gerçi aşikâr değildir, o pusudadır; zindandan ve demir bağdan beterdir.

O bağ gerçi nefs-i sâfiye (arınmış nefis) sahibi olan kâmil insandan başkasının önünde görünen ve açıkça beliren değildir. O pusuda ve bâtındadır (gizlidir). Bununla birlikte, görünen ve açıkça beliren zindandan ve demir zincirden yapılmış olan bağdan daha beter ve daha şiddetlidir.

O bağ gerçi nefs-i sâfiye sahibi olan kâmilden başkasının önünde zâhir ve âşikâr değildir. O pusuda ve bâtındadır. Maahâzâ zâhir ve âşikâr olan habsden ve demir zincirden yapılmış olan bağdan daha beter ve daha şedîddir.

1656. Zîra ki demirci muhakkak onu kırar ve çukur kazıcı da zindanın ker- piçini koparır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1656. Çünkü demirci muhakkak onu kırar ve çukur kazıcı da zindanın kerpicini koparır.

Çünkü o görünen zincir bağını demirci kırabilir ve çukur kazıcı ve duvar delici olan kimse de zindanın duvarındaki kerpiçleri söküp koparır ve bu şekilde o bağdan ve zindandan kaçmak ve kurtulmak mümkün olur.

Zîrâ o zâhirde olan zincir bağını demirci kırabilir ve çukur kazıcı ve duvar delici olan kimse dahi zindanın duvarındaki kerpiçleri söküp koparır ve bu sûretle o bağdan ve zindandan kaçmak ve halâs olmak mümkin olur.

1657. Hey gidi hey! Bu gizli ağır bağ acibdir; demirciler onu kırmaktan âcizdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1657. Hey gidi hey! Bu gizli ağır bağ şaşırtıcıdır; demirciler onu kırmaktan âcizdir.

1658. Hurma lifinden olan boğaza bağlanmış o ipi görmek Ahmed'e erişir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1658. Hurma lifinden olan boğaza bağlanmış o ipi görmek Ahmed'e erişir.

1659. Ebû Leheb'in karısının sırtı üzerinde odun dengini gördü; o odun hammalı dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1659. Ebû Leheb'in karısının sırtında odun yükü gördü; o odun hammalı dedi.

Bu yüce beyitte تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَ تَبَّ مَا أَغْنَى عَنْهُ مَالُهُ وَ مَا كَسَبَ سيصلي ناراً ذات لهب وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ فِي جِيدِهَا حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ (Tebbet, 111/1-4) yani "Ebû Leheb'in elleri kırılsın, kırıldı ya! Ondan malı ve kazandığı şey kurtaramadı. Yakında alevli bir ateşe kavuşacaktır; onun karısı da odun hammalıdır. Boynunda hurma lifinden ip vardır!" yüce sûresine işaret buyrulur. Bu yüce sûrenin görünen anlamı, inkârcıların birçok dedikodularına sebep olmuş ve hâlâ da olmaktadır. Burada onların zikrine ve reddine dair açıklamalar uzun olur ve konunun dışındadır. Esasen bu yüce sûrede dahi birçok sembol ve işaret vardır. Çünkü Ebû Leheb'in eşi, Ebû Süfyan'ın kız kardeşinin kızı Ümmü Cemîl'dir; ve mal ve servet sahibidir. Bu sebeple, görünüşte boynuna hurma lifinden ip takıp odun taşıyacak bir durumda değildir. Bu ip, onun misalî suretinin boynuna takılmış olan ilâhî kazâ ipidir ki, bunu ancak peygamberlerin sonuncusu Ahmed (a.s.v.) Efendimiz gördü ve bu görüşü üzerine ona "Odun hammalı" dedi; ve bu öyle bir bağdır ki, her asırda inkârcıların misalî suretlerinin boynuna takılmıştır. Ve onu ancak şanlı Peygamber Efendimiz'in kâmil vârisleri olan saf ruh sahipleri görürler ve sırtlarındaki kötü amellerin odun yüklerini bunlar müşahade ederler.

Bu beyt-i şerîfde تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَ تَبَّ مَا أَغْنَى عَنْهُ مَالُهُ وَ مَا كَسَبَ سيصلي ناراً ذات لهب وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ فِي جِيدِهَا حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ (Tebbet, 111/1-4) ya'nî "Ebû Leheb'in elleri kırılsın, kırıldı ya! Ondan malı ve kazandığı şey kurtaramadı. Yakında alevli bir ateşe kavuşacaktır; onun karısı da odun hammalıdır. Boynunda hurma lifinden ip vardır!" sûre-i münîfesine işâret buyurulur. Bu sûre-i şerîfenin ma'nâ-yı zâhirîsi münkirlerin birçok dedikodularını mûcib olmuş ve elân dahi olmakta bulunmuştur. Burada onların zikrine ve reddine dâir îzâhât uzun olur ve saded hâricindedir. Esâsen bu sûre-i şerîfede dahi birçok rumûz ve işârât vardır. Zîrâ Ebû Leheb'in zevcesi, Ebû Süfyan'ın kız kardeşinin kızı Ümmü Cemîl'dir; ve mal ve servet sahibidir. Binâenaleyh zâhirde boynuna hurma lifinden ip takıp odun taşıyacak bir vaziyette değildir. Bu ip onun sûret-i misâliyyesinin boynuna takılmış olan kazâ-yı ilâhî ipidir ki, bunu ancak Hâtem-i enbiyâ Ahmed (a.s.v.) Efendimiz gördü ve bu görüşü üzerine ona "Odun hammalı" dedi; ve bu öyle bir bağdır ki, her asırda münkirlerin sûret-i misâliyyelerinin boynuna takılmıştır. Ve onu ancak Resûl-i zîşân Efendimiz'in vâris-i kâmilleri olan nüfûs-ı sâfiye ashâbı görürler ve sırtlarındaki a'mâl-i habîse odun yüklerini bunlar müşâhede ederler.

1660. İpi ve odunu, onun gayri bir göz görmedi; zîrâ her görünmeyen ona zâhir gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1660. İpi ve odunu, onun dışındaki bir göz görmedi; çünkü her görünmeyen ona açıkça belirir.

Ebû Leheb'in eşinin boynundaki ipi ve sırtındaki odun yükünü Peygamber Efendimiz'den başka bir göz göremedi. Çünkü melekût âlemine ait her görünmeyen hal, o yüce zatın huzurunda açıkça görülür. Onların saadetli zamanlarında bu göz henüz başkalarında yoktu.

Ebû Leheb'in zevcesinin boynundaki ipi ve arkasındaki odun yükünü Risâletpenâh Efendimiz'den gayri bir göz göremedi. Zîrâ her görünmeyen ahvâl-i melekût, o hazretin huzûr-ı saâdetlerinde meşhûd olur. Onların zamân-ı saâdetlerinde bu göz henüz başkalarında yok idi.

1661. Onun bâkîleri hep te'vil ederler; zîrâ bu bir bîhuşluktur ve onlar hûşmenddirler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1661. Onun bâkîleri hep yorumlarlar; çünkü bu bir kendinden geçme hâlidir ve onlar akıllıdırlar.

Peygamberlerden (a.s.) ve onların vârisleri olan saf nefis sahiplerinden sonra kalan ilim ehli, hurma lifinden olan ipi ve odun yükünü yorumlayıp derler ki: "O odundan kastedilen, dedikoduculuktur ve 'ipten' kastedilen, dünya işlerinin bağıntılarına tutulmaktır ki, ahiret saadetine engel olur." Çünkü bu basiret ehli olmayan zahir uleması, bu şekil âleminin akıllılarıdır. Halbuki o odun yükünü ve ipi görmek ise, bu âlemin aklından soyutlanmak ile olur. Çünkü melekût âleminin halleri, bu zahirî aklın tavrının dışındadır. Bu sebeple basiret ehli, melekût âleminin hallerini müşahede ettikleri için asla yorumlama yoluna gitmezler ve gördüklerini aynen söylerler. Zâhir uleması ise, onların sözlerini, kendi akıllarının tavrının dışında gördükleri için kabul etmezler ve yorumlama yoluna giderler.

Enbiyâ (aleyhimü's-selâm) ile, onların vârisleri olan nüfüs-ı sâfiye ashâbından sonra bâkî kalan ehl-i ilim, hurma lifinden olan ipi ve odun yükünü te'vil edip derler ki: "O odundan murâd, nemmâmlıktır ve "ip"ten murâd, umûr-ı dünyâ taallukātına giriftârlıktır ki, saâdet-i uhreviyyeye mâni' olur." Zîrâ bu ehl-i basîretin gayri olan ulemâ-yı zâhire, bu âlem-i sûretin akıllılarıdır. Halbuki o odun yükünü ve ipi görmek ise, bu âlemin aklından tecerrüd etmek ile olur. Çünkü âlem-i melekûtun ahvâli, bu akl-ı zâhirînin tavrı hâricindedir. Binâenaleyh ehl-i basîret ahvâl-i melekûtu müşâhede ettikleri için aslâ te'vîl cihetine gitmezler ve gördüklerini aynen söylerler. Ulemâ-yı zâhire ise, onların sözlerini, kendi akıllarının tavrı haricinde gördükleri cihetle, kabûl etmezler ve te'vîl cihetine giderler.

1662. Lakin onun te'sîrinden onun arkası iki kat olmuş ve senin önünde nâlân olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1662. Lakin onun tesirinden onun arkası iki kat olmuş ve senin önünde inler hâle gelmiştir.

Fakat o görünmeyen ilâhî kazâ bağının tesirinden o kazaya uğramış kimsenin arkası bükülmüş, iki kat olmuştur. Ve ey saadet ehli olan kimse, ondan dolayı senin önünde âciz ve inler hâle gelmiştir de der,

Fakat o görünmeyen kazâ-yı ilâhî bağının te'sîrinden o kazâ-dîde olan kimsenin arkası bükülmüş, iki kat olmuştur. Ve ey ehl-i saâdet olan kimse, ondan dolayı senin önünde âciz ve nâlân olmuştur da der,

1663. Ki: "Bir duâ-yı himmet! Tâ ki kurtulayım, tâ ki bu gizli bağdan dışarı sıçrayım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1663. Ki: "Bir himmet duası! Tâ ki kurtulayım, tâ ki bu gizli bağdan dışarı sıçrayayım!"

1664. O ki görür, bu alametleri gördü; o şakîyi saîdden nasıl bilmez?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1664. O ki görür, bu alametleri gördü; o şakîyi saîdden nasıl bilmez?

O basiret ehli (gerçekleri gören kişi) ki, melekût âleminin (gayb âlemi) hallerini görür, bu kazâ-zede (ilâhî takdire uğramış) olan kimsenin üzerindeki gizli bağları ve yükleri gördü. Bu sebeple yine melekût âleminin hallerinden olan şakînin (ilâhî takdirde kötü sonlu olan) ve saîdin (ilâhî takdirde iyi sonlu olan) alametlerini görüp, bunları birbirinden nasıl olur da ayırt etmez?

O ehl-i basîret ki, ahvâl-i melekûtu görür, bu kazâ-zede olan kimsenin üzerindeki gizli bağları ve yükleri gördü. Binâenaleyh yine ahvâl-i melekûttan olan şakînin ve saîdin alâmetlerini görüp, bunları birbirinden nasıl olur da tefrîk etmez?

1665. Bilir ve Zü'l-Celâl'in emriyle örter; zîrâ Hakk'ın sırrını keşf helâl olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1665. Bilir ve Yüce Allah'ın emriyle örter; çünkü Hakk'ın sırrını açıklamak helal olmaz.

Basiret sahibi peygamberler ve evliyalar, halkın iç hallerini görüp bilirler; fakat Yüce Allah'ın emriyle örterler, açıklamazlar. Çünkü bu, Hakk'ın sırlarından biridir; Hakk'ın sırrını açıklamak ise helal ve caiz olmaz. Nasıl ki bu anlamı cenab-ı Pir efendimiz bir gazellerinde şöyle buyururlar: Nazmen tercüme: "Hastanın rengini görünce hastalığı anlar tabip Böylece renginden anlar dinini gören kişi Din ve kin halini gördüğünde renginden bilir Örter lakin seni etmez o dünya rezili Gözleri kapalıdır, dudakları okumaz O bilir yarın bu hamileden ne suret doğacağını."

Ehl-i basîret olan enbiyâ ve evliyâ, halkın ahvâl-i bâtınelerini görüp bilir; fakat Zü'l-Celâl olan Hakk'ın emriyle örter, ifşa etmez. Zîrâ bu Hakk'ın esrâ- rındandır; Hakk'ın sırrını keşfetmek ise helâl ve câiz olmaz. Nitekim bu ma'nâyı cenâb-ı Pîr efendimiz bir gazellerinde şöyle buyururlar: Nazmen tercüme: "Reng-i rencûru görünce illeti anlar tabib Böylece renginden anlar dînini bînâ olan Hâl-i dîn ü kînini gördükde renginden bilir Setr eder lâkin seni etmez o rüsvâ-yı cihân Gözleri mektûbdadır, etmez kırâat lebleri O bilir ferdâ bu hâmilden ne sûretdir doğan."

1666. Bu sözün nihayeti yoktur; o fakîr açlıktan zebûn ve teni esîr oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1666. Bu sözün sonu yoktur; o fakir açlıktan zayıf düştü ve bedeni esir oldu.

Bu ilâhî kazâ bağları ve basiret ehli tarafından onların görülmesi hakkındaki sözlerin sonu yoktur. Bu sebeple kıssaya dönelim; o dağda halvete çekilen Ebu'l-Hayr Tînâtî sonunda açlıktan dolayı zayıf ve âciz düştü ve bedeni gıdaya esir oldu.

Bu kazâ-yı ilâhî bağları ve ehl-i basîret tarafından onların görülmesi hakkındaki sözlerin nihâyeti yoktur. Binâenaleyh kıssaya rücû' edelim; o dağda halvet eden Ebu'l-Hayr Tînâtî nihâyet açlıktan dolayı zebûn ve âciz ve teni gıdâya esîr oldu.

## Nezr etmiş olan fakîrin ağaçtan armut koparmakta muztar olması ve mühlet vermeksizin Hakk'ın te'dîbi erişmesi

1667. Beş gün o rüzgâr bir armut dökmedi; onun açlığı ateşinden saburluğu kaçtı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1667. Beş gün o rüzgâr bir armut düşürmedi; onun açlık ateşinden sabrı kalmadı.

1668. Dalın başı üzerinde birkaç armut gördü; yine sabr etti ve kendini geri çekti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1668. Dalın başı üzerinde birkaç armut gördü; yine sabretti ve kendini geri çekti.

1669. Rüzgâr geldi, dalın başını aşağı itti; tabîatı onu yemek üzerine galebe etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1669. Rüzgâr geldi, dalın başını aşağı itti; tabiatı onu yemek üzerine üstün geldi.

Şiddetli esen rüzgâr, üzerinde meyve dolu olan dalın başını aşağıya sarkıttı; karnı pek aç olan zâhidin tabiatı, sarkan meyveleri yemek üzerine üstün geldi.

Şiddetli esen rüzgâr, üzerinde meyve dolu olan dalın başını aşağıya sarkıttı; karnı pek aç olan zâhidin tabîatı, sarkan meyveleri yemek üzerine gâlib geldi.

1670. Açlık ve za'f ve cezb-i kazâ kuvveti, zâhidi nezrinden bî-vefâ etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1670. Açlık ve zayıflık ve kazâ çekim gücü, zâhidi adaktan vefasız etti.

Zâhiddeki şiddetli açlık, vücudundaki zayıflık ve bir taraftan ilâhî kazânın çekim gücü, o zâhidi adağına ve ahdine karşı vefasız etti ve ahdini bozmasına sebep oldu.

Zâhiddeki şiddetli açlık, vücûdundaki za'f ve bir taraftan kazâ-yı ilâhî kuvvetinin câzibesi, o zâhidi nezrine ve ahdine karşı vefâsız etti ve ahdini bozmağa sebeb oldu.

1671. Vaktâki armut ağacından meyveyi kırdı, kendi nezr ve ahdinde zayıf oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1671. Armut ağacından meyveyi kopardığında, kendi adak ve ahdinde zayıf oldu.

1672. O demde dahi te'dîb-i Hak erişti; onun gözünü açtı ve onun kulağını çekti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1672. O anda dahi Hakk'ın terbiye edişi yetişti; onun gözünü açtı ve onun kulağını çekti.

Yani Ebu'l-Hayr hazretleri ahdini bozar bozmaz, "Yüce Allah hazretlerinin terbiye edişi de baş gösterdi ve Yüce Allah onun gaflet gözünü açtı ve kulağını da çekti", şöyle ki:

Ya'nî Ebu'l-Hayr hazretleri ahdini bozar bozmaz, "Hak Teâlâ hazretlerinin te'dîbi dahi baş gösterdi ve Hak Teâlâ onun gaflet gözünü açtı ve kulağını da çekti", şöyle ki:

## O şeyhi hırsızlar ile beraber müttehem etmesi ve onun elini kesmesi

1673. Orada hırsızlardan yirmi ve daha ziyade var idiler; kendi çalmış olduklarını taksîm ederlerdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1673. Orada hırsızlardan yirmi ve daha ziyade vardı; kendi çalmış olduklarını taksim ederlerdi.

Ebu'l-Hayr hazretlerinin sakin olduğu dağda yirmiden fazla hırsız vardı; çaldıkları malları taksim etmekteydiler.

Ebu'l-Hayr hazretlerinin sâkin olduğu dağda yirmiden ziyâde hırsız var idi; çaldıkları malları taksîm etmekte idiler.

1674. Gammaz polisi vakıf etmiş idi; polisin adamları çabuk üzerine düştüler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1674. Gammaz polisi haberdar etmişti; polisin adamları çabuk üzerlerine düştüler.

Bir gammaz, bu hırsızların burada olduklarını polise haber vermişti; bu haber üzerine polisin görevlendirdiği adamlar bu hırsızları bastılar.

Gammâzın birisi bu hırsızların burada olduklarını polise haber vermiş idi; bu haber üzerine polisin ta'yîn ettiği adamlar bu hırsızları bastılar.

1675. Hem o mahalde hırsızların sol ayağını ve sağ elini hep kestiler; ve bir gürültü kalktı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1675. Hem o yerde hırsızların sol ayağını ve sağ elini hep kestiler; ve bir gürültü koptu.

Hırsızların hırsızlığı, suçüstü halinde yakalanınca وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا (Mâide, 5/38) yani "Erkek ve kadın hırsızların ellerini kesiniz" ayet-i kerimesinin hükmüne uygun olarak o hırsızların sağ ellerini kestiler. Ve bu sırada o yerde doğal olarak büyük gürültüler ve feryatlar oluştu. Ayet-i kerimede sol ayakların kesilmesi emredilmemişken, burada hırsızlara fazla bir ceza uygulanması, o zamanki hükümetin idari bir cezası olması gerekir.

Hırsızların sirkati, cürm-i meşhûd hâlinde tutulunca وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا (Mâide, 5/38) ya'nî "Erkek ve kadın hırsızların ellerini kesiniz" âyet-i kerîmesinin hükmüne tevfikan o hırsızların sağ ellerini kestiler. Ve bu esnâda o mahalde bittabi' büyük gürültüler ve feryâdlar hâsıl oldu. Âyet-i kerîmede sol ayakların kesilmesi emr olunmamış iken, burada hırsızlara fazla bir cezâ tatbik edilmesi, o zamanki hükümetin idârî bir cezâsı olmak îcâb eder.

1676. Zâhidin eli dahi galat olarak kesilmiş oldu; onun ayağını da sakat etmek istedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1676. Zâhidin eli de yanlışlıkla kesilmiş oldu; onun ayağını da sakat etmek istedi.

O kargaşalık esnasında memurlar Ebu'l-Hayr Tînâtî hazretlerini de hırsızlardan sanıp tuttular ve yanlışlıkla onun da sağ elini kestiler. Bu işi yapan memur, onun ayağını da kesmek istedi.

O kargaşalık esnasında memurlar Ebu'l-Hayr Tînâtî hazretlerini de hırsızlardan zannedip tuttular ve yanlışlıkla onun da sağ elini kestiler. Bu işi icrâ eden memur, onun ayağını da kesmek istedi.

1677. Derhâl pek güzîde bir süvari geldi; memûra böyle bağırdı: "Ey köpek bak!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1677. Hemen çok seçkin bir süvari geldi; görevliye şöyle bağırdı: "Ey köpek bak!"

1678. "Bu falan şeyhdir ve abdal-ı Hudâ'dandır; onun elini niçin cüdâ ettin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1678. "Bu falan şeyhtir ve Allah'ın abdallarındandır; onun elini niçin kestin?"

1679. O memur elbisesini yırttı ve hemen baş memûrun önüne gitti; harâretle ona âgâhlık verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1679. O memur elbisesini yırttı ve hemen baş memurun önüne gitti; hararetle ona bilgi verdi.

O memur, üzüntüsünün şiddetinden elbisesini yırttı ve derhal baş memurun huzuruna gidip, yanlışlıkla bir Hakk velisinin elinin kesilmiş olduğunu haber verdi.

O memûr, şiddet-i teessüründen elbisesini yırttı ve derhal başmemûrun huzûruna gidip, yanlışlıkla bir veliyy-i Hakk'ın eli kesilmiş olduğunu haber verdi.

1680. Başmemûr özür dileyici olduğu halde yalın ayak geldi dedi ki: "Ben bilmedim, Hak benim üzerime şâhiddir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1680. Başmemur, özür dileyici bir halde yalın ayak geldi ve dedi ki: "Ben bilmedim, Allah benim üzerime şahittir."

1681. "Agâh ol, ey kerîm ve ehl-i cennetin serveri; bu çirkin işi bana helâl et!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1681. "Haberdar ol, ey cömert ve cennet ehlinin efendisi; bu çirkin işi bana helâl et!"

1682. Dedi: "Bu iğnenin sebebini biliyorum; ben kendi günahımı tanıyorum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1682. Dedi: "Bu iğnenin sebebini biliyorum; ben kendi günahımı tanıyorum."

Ebu'l-Hayr hazretleri baş memurun özür dilemesine cevaben dedi: "Bu bana batırılan iğnenin sebebini biliyorum ve kendi kusurumu tanıyor ve itiraf ediyorum."

Ebu'l-Hayr hazretleri baş memûrun i'tizârına cevâben dedi: "Bu bana batırılan iğnenin sebebini biliyorum ve kendi kusûrumu tanıyor ve i'tirâf ediyorum."

1683. Ben onun yeminlerinin hürmetini kırdım; binâenaleyh onun dâdistânı elimi götürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1683. Ben onun yeminlerinin hürmetini kırdım; bu sebeple onun dâdistânı elimi götürdü.

"Eymân", yeminin çoğuludur. "Yemîn" sağ el anlamına gelir. "Dâdistân" kelimesi, "dâd" ile "sitânden" masdarının şimdiki zaman emir kipi olan "sitân"dan oluşmuş birleşik bir sıfat olabileceği gibi, yer ismi de olabilir. Birleşik sıfat olduğuna göre, "Hakk'ın adalet alıcısı" demektir ki, kastedilen şeriat hükmünün yerine getirilmesiyle görevli olan kimsedir. Yer ismi olduğuna göre, Hakk'ın adalet yeri, yani ilahi adaletin uygulandığı yer demektir ki, hırsızların ellerinin kesildiği yerdir. Bazı nüshalarda "eymân" yerine "peymân" (antlaşma) geçmiştir. Yani "Ben Hakk'ın yeminlerine ve ahitlerine hürmet etmem gerekirken, ettiğim ahdi bozdum; bu sebeple onun adaletini uygulamakla görevli olan veya onun adaletinin uygulandığı yer ve ceza yeri benim sağ elimi kesip götürdü."

"Eymân" yemînin cem'idir. "Yemîn" sağ el ma'nâsınadır. "Dâdistân" "dâd" ile "sitânden" masdarının emr-i hâzırı olan "sitân"dan mürekkeb vasf-ı terkîbî olabileceği gibi, ism-i mekân dahi olabilir. Vasf-ı terkîbî olduğuna göre, "Hakk'ın dâd alıcısı" demek olur ki, murâd hadd-i şerînin îfâsına memur olan kimsedir. İsm-i mekân olduğuna [göre], adl-gâh-ı Hak, ya'nî adâlet-i ilâhiyyenin infâz olunduğu mahal demek olur ki, hırsızların ellerinin kesildiği yerdir. Ba'zı nüshalarda "eymân" yerine "peymân" vâki' olmuştur. Ya'nî "Ben Hakk'ın yeminlerine ve ahidlerine hürmet etmek lâzım gelirken, ettiğim ahdi bozdum; binâenaleyh onun adâletini icrâya memur olan veyâ onun adâletinin icra olunduğu mahal ve siyâsetgâh benim sağ elimi kesip götürdü."

1684. "Ben ahdi kırdım ve bildim ki fenâdır; nihayet o cür'etin uğursuzluğu ele erişti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1684. "Ben ahdi kırdım ve bildim ki fenâdır; nihayet o cür'etin uğursuzluğu ele erişti."

Ben Allah'a karşı olan ahdimi bozdum ve bildim ki bu yaptığım iş kötüdür. وَ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا (Şûrâ, 42/40) yani "Kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür" ayet-i kerimesi gereğince, bu kötülüğün cezası olan bir kötülüğü bekliyordum, nihayet o ahdi bozma cüretinin uğursuzluğu elime isabet etti.

"Ben Allâh'a karşı olan ahdimi bozdum ve bildim ki bu yaptığım iş kötüdür. وَ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا (Şûrâ, 42/40) Ya'nî "Fenâlığın cezâsı, onun gibi bir fe-nâlıktır" âyet-i kerîmesi mûcibince, bu fenâlığın cezâsı olan bir fenâlığa muntazır idim, nihâyet o ahdi bozmak cür'etinin uğursuzluğu elime isâbet etti."

1685. Bizim elimiz ve ayağımız ve içimiz ve kabuğumuz ey vâli, dostun hükmüne fedâ olsun!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1685. Bizim elimiz ve ayağımız ve içimiz ve kabuğumuz ey vâli, dostun hükmüne fedâ olsun!

Ey memleket işlerini idare etmekle görevli vâli efendi, bizim elimiz ve ayağımız ve ruhumuz ve bedenimiz, gerçek dost olan Hakk'ın hükmüne ve kazâsına fedâ olsun!

"Ey idâre-i umûr-ı memlekete memûr olan vâli efendi, bizim elimiz ve ayağımız ve rûhumuz ve cesedimiz dost-ı hakîkî olan Hakk'ın hükmüne ve kazâsına fedâ olsun!"

1686. "Bu benim kısmetim idi; sana helâl ettim; sen bilmedin, senin için vebal olmaz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1686. "Bu benim kısmetimdi; sana helâl ettim; sen bilmedin, senin için günah olmaz!"

Hint şârihlerinden Bahru'l-Ulûm ve İmdâdullah hazretleri bu iki şerefli beytin açıklamasında şöyle buyururlar: "Bu iki beytin özeti şudur ki, bu kesme fiilinin iki yönü vardır. Biri kulun kesbi olması, diğeri ise Hak'ın yaratmasıdır. Bu sebeple bu kesme fiili, kesb yönüyle kesicinin ve şıhnenin fiili idi. Ve ahdi bozma cezasının hakkında yaratma yönüyle Hak'ın fiili idi. Ve birinci yönden günah olabilir; çünkü kesilen üzerine zulümdür. Bu yönden onun günahının ortadan kalkması için affetti ve ilimsizlik yönünden onu mazur saydı. Şimdi Hak gerçi bilicidir, aksine O Mâlik'tir, onun için ferman vardır, şikâyet olunamaz. Hatta bu, rahmet cümlesinden olabilir; çünkü nezre karşı vefasızlık günahının uğursuzluğu, ceza isabeti sebebiyle ortadan kalktı ve kesilen, yüce bir mertebe buldu."

Hind şârihlerinden Bahru'l-Ulûm ve İmdâdullah hazretleri bu iki beyt-i şerîfin şerhinde şöyle buyururlar: "Bu iki beytin hulâsası odur ki, bu fiil-i kat'ın iki ciheti vardır. Biri meksûb-ı abd olması ve diğeri mahlûk-ı Hak olmasıdır. Binâenaleyh bu fiil-i kat', kesb cihetiyle katı' ve şıhnenin fiili idi. Ve ahd-şi-kenlik cezası hakkında halk cihetiyle fiil-i Hak idi. Ve evvelki cihetten ma'sı-yet olabilir; zîrâ maktû' üzerine zulümdür. Bu cihetten onun ma'sıyeti mürtefi' olmak için afv buyurdu ve ilimsizlik cihettinden onu ma'zûr addetti. Ve ikinci cihetten fiil-i Hak'dır. İmdi Hak gerçi bilicidir, velâkin O Mâlik'tir, onun için fermân vardır, şikâyet olunamaz. Belki bu, rahmet cümlesinden olabilir; zîrâ nezre karşı bî-vefâlık günâhının uğursuzluğu, cezâ isâbeti sebebiyle mürtefi' oldu ve maktû', mertebe-i ulyâ buldu."

1687. O kimse ki bildi, o fermân yürütücüdür, Hudâ'ya taarruz kuvveti nerededir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1687. O kimse ki bildi, o ferman yürütücüdür, Allah'a taarruz kuvveti nerededir?

"Sâmân" kelimesinin çeşitli anlamları vardır; burada kuvvet ve kudret anlamı uygundur. "Pîçîden" dolaşmak demektir. Burada taarruzdan kinayedir. Yani "Yüce Allah'ın hüküm ve fermanını mutlaka yürütücü ve uygulayıcı olduğunu bilen kimsenin, Allah'ın fermanına ve kazâsına taarruz kuvveti nerede kalır? O kimse hiç O'nun emrine karşı gelmeye cüret edebilir mi?"

"Sâmân" kelimesinin müteaddid ma'nâsı vardır; burada kuvvet ve kudret ma'nâsı münasibdir. "Pîçîden" dolaşmak demektir. Burada taarruzdan kinâyedir. Ya'nî "Allah Teâlâ hazretlerinin hüküm ve fermânını behemehâl yürütücü ve infâz edici olduğunu bilen kimsenin, Hudâ'nın fermânına ve kazâsına taarruz kuvveti nerede kalır? O kimse hiç O'nun emrine mukābeleye cür'et edebilir mi?"

1688. Ey, çok dâne arayan uçucu kuşun boğazını, yine onun boğazı kesmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1688. Ey, çok dane arayan uçucu kuşun boğazını, yine onun boğazı kesmiştir.

Gıdasını arayan birçok havada uçan kuşlar, lokma bulmak ve boğazının ihtiyacını temin etmek için tuzağa tutulmuş ve neticede boğazı kesilip helak olmuştur.

Gıdâsını arayan birçok havada uçan kuşlar, lokma bulmak ve boğazının ihtiyacını temin etmek için tuzağa tutulmuş ve netîcede boğazı kesilip helâk olmuştur.

1689. Ey, çok kuş mi'deden ve açlıktan dam kenarından kafesin mahbusudur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1689. Ey, nice kuş midesinden ve açlıktan dam kenarından kafesin mahpusudur.

Yani "Helak olan kuşlar, boğazlarının derdinden helak olduğu gibi, tutulup; sesinin güzelliğinden veya biçiminin inceliğinden dolayı kafese hapsedilmiş ve kafesi tavan kenarına asılan kuşlar da, yine lokma ve boğaz derdinden dolayı bu hapse maruz kalmıştır."

Ya'nî "Helâk olan kuşlar, boğazlarının derdinden helâk olduğu gibi, tutulup; sadâsının güzelliğinden veyâ hey'etinin letâfetinden dolayı kafese hab- sedilmiş ve kafesi tavan kenârına asılan kuşlar da, yine lokma ve boğaz der- dinden dolayı bu habse dûçâr olmuştur."

1690. Ey, çok balık su içinde elden uzaktır; boğaz hırsından oltanın meʼhûzu [1695] olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1690. Ey, çok balık su içinde elden uzaktır; boğaz hırsından oltanın tuzağı olmuştur.

Denizlerde ve nehirlerde gezen balıklara insanların eli ulaşamazken, sırf boğaz ve lokma hırsından dolayı, insanların uzattıkları oltalara yakalanmışlardır.

Denizlerde ve nehirlerde gezen balıklara insanların eli yetişemez iken, mahzâ boğaz ve lokma hırsından dolayı, insanların uzattıkları oltalara yaka- lanmışlardır.

1691. Ey, çok perdede mestûr olmuş, fercin ve boğazın uğursuzluğundan rüsvây olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1691. Ey, çok perdede örtülü kalmış, cinsel organın ve boğazın uğursuzluğundan rezil olmuştur.

Birçok iffet perdesi arkasında oturmuş olan kadın ve erkek, cinsel organa özgü olan zevkin uğursuzluğundan ve yeme içmeye olan düşkünlük ve uğursuzluğundan dolayı, maddeten ve manen rezil ve rüsvay olmuştur.

Birçok iffet perdesi arkasında oturmuş olan kadın ve erkek, âlet-i tenâsü- le mahsûs olan zevkin şüûmundan ve yeme ve içmeye olan ibtilâ ve uğursuzluğundan dolayı, maddeten ve ma'nen rezîl ve rüsvây olmuştur.

1692. Ey, çok iyi huylu âlim kadı, boğazdan ve onun uğursuzluğundan sarı yüzlüdür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1692. Ey, çok iyi huylu âlim kadı, boğazdan ve onun uğursuzluğundan sarı yüzlüdür.

Nice iyi huylu ve ilmi çok olan kadılar, boğazlarını doyurmak için halktan rüşvet almak suretiyle zilleti işlemişler ve boğazlarından ve onun böyle bir uğursuzluğundan halk nazarında utanmış ve mahcup olmuşlardır.

Nice iyi huylu ve ilmi çok olan kadılar, boğazlarını doyurmak için halktan rüşvet almak sûretiyle zilleti irtikâb etmişler ve boğazlarından ve onun böyle bir uğursuzluğundan halk nazarında hacîl olmuş ve utanmışlardır.

1693. Belki Hârût ve Marût'da o şarab, feleğe urûcdan onlara sedd-i bâb oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1693. Aksine, Hârût ve Mârût'ta o şarap, feleğe yükselmekten onlara kapı kapattı.

Aksine, beşeriyete inen Hârût ve Mârût ismindeki melekler için o şarap, yani cinsel ve boğaz hazları, onların imtihan sonrası tekrar beşeriyetten sıyrılarak feleğe yükselmelerinin kapısını kapattı. Bu Hârût ve Mârût kıssası birinci ciltte açıklandı.

Belki beşeriyyete nüzûl eden Hârût ve Mârût nâmındaki melekler de o şarâb, ya'nî ferc ve boğaz huzûzâtı, onların ba'de'l-imtihan tekrar beşeriyyetten tecerrüd ederek feleğe urûclarının kapısını kapadı. Bu Hârût ve Mârût kıssası I. ciltdde îzah olundu.

1694. Bâyezîd bunun için ihtiraz etti; namazda kendisinde tenbellik gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1694. Bâyezîd bu sebeple sakındı; namazda kendisinde tembellik gördü.

Bu şerefli beyitte Bâyezîd-i Bistâmî (k.s.) hazretlerinin "Ben bir gün nefsimi ibadetlerden bir ibadete çağırdım, icabet etmedi; bu sebeple onu bir sene sudan men ettim" sözüne işaret buyrulmuştur.

Bu beyt-i şerîfde Bâyezîd-i Bistâmî (k.s.) hazretlerinin انی دعوت نفسى يوما الى طاعة من الطاعات فلم تجبنى فمنعتها الماء سنة ya'nî "Ben bir gün nefsimi tââttan bir tâata da'vet ettim, icâbet etmedi; binâenaleyh onu bir sene sudan men' ettim" kelâmına işâret buyurulmuştur.

1695. O akıl sahibi, sebebden endîşe etti; illeti çok su içmek gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1695. O akıl sahibi, sebepten endişe etti; illeti çok su içmek gördü.

O akıl sahibi olan Hz. Bâyezîd, nefsinin ibadetten kaçınmasının sebebini düşündü ve sebep olarak çok su içmiş olmasını buldu. Gerçekten de çok su içildiği zaman vücutta bir gevşeklik ve ağırlık meydana gelir.

O akıl sahibi olan Hz. Bâyezîd nefsinin ibâdetden imtinâ'ının sebebini düşündü ve sebeb olarak çok su içmiş olmasını buldu. Filhakīka çok su içtiği vakit vücûdda bir rehâvet ve betâet peydâ olur.

1696. "Bir seneye kadar su içmiyeceğim" dedi; öyle yaptı ve Hudâ ona kudret verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1696. "Bir seneye kadar su içmeyeceğim" dedi; öyle yaptı ve Allah ona kudret verdi.

Nefsinin ibadetten kaçınmasının çok su içmek sebebiyle olduğunu anlayınca, bir sene su içmemeye karar verdi ve bu kararı da ilâhî kazâya uygun olmakla, Yüce Allah, o niyetini yerine getirmeye kudret ve başarı verdi. Eğer ilâhî kazâya uygun olmasaydı, onun hâli de, Ebu'l-Hayr Tînâtî hazretlerinin hâline benzerdi.

Nefsinin tâatten imtinâ'ı çok su içmek sebebiyle olduğunu anlayınca, bir sene su içmemeğe karar verdi ve bu kararı da kazâ-yı ilâhîye muvâfık olmakla, Hak Teâlâ hazretleri, o kasdını icrâya kudret ve tevfik verdi. Eğer kazâ-yı ilâhîye muvâfik olmasa idi, onun hâli de, Ebu'l-Hayr Tînâtî hazretlerinin hâline benzer idi.

1697. Bu, dîn için onun aşağı cehdi idi, o sultan ve kutbu'l-arifîn oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1697. Bu, din için onun en aşağı mücadelesi idi, o sultan ve âriflerin kutbu oldu.

Hz. Bâyezîd'in bu mücâhedesi, din uğrunda yaptığı mücadelelerin en düşüğü idi; bu mücadelelerinden dolayı o âriflerin kutbu ve sultanı oldu.

Hz. Bâyezîd'in bu mücâhedesi, dîn uğrunda yaptığı mücâhedelerin ednâsı idi; bu mücâhedelerinden dolayı o âriflerin kutbu ve sultânı oldu.

1698. Vaktâki boğaz için el kesilmiş oldu, zahid olan adama şikâyet kapısını bağladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1698. Boğaz için el kesilmiş olunca, zâhid olan adama şikâyet kapısını kapattı.

Lokma ve boğaz ihtiyacından dolayı Ebu'l-Hayr hazretleri ahdini bozup bu yüzden eli kesilmiş olunca, bu ihtiyaç sebebiyle ahdi bozmuş olma niteliği, zâhid olan Hz. Ebu'l-Hayr'a şikâyet kapısını kapattı.

Vaktâki lokma ve boğaz ihtiyacından dolayı Ebu'l-Hayr hazretleri ahdini bozdu ve bu yüzden eli kesilmiş oldu, bu ihtiyaç sebebiyle ahdi bozmuş olmak keyfiyyeti, zâhid olan Hz. Ebu'l-Hayr'a şikâyet kapısını bağladı.

1699. Halk indinde onun adı "Şeyh-i Akta" oldu. Boğazın bu afetleriyle onu ma'ruf etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1699. Halk arasında onun adı "Şeyh-i Akta" oldu. Boğazın bu afetleriyle onu tanıttı.

Halk arasında sağ eli kesik bir halde gezdiğinden, insanlar ona "Şeyh-i Akta" adını verdiler. Yüce Allah, boğazın bu afetleriyle onu halk arasında tanıttı.

Halk arasında sağ eli kesik bir halde gezdiğinden, nâs ona "Şeyh-i Akta" adını koydular. Hak Teâlâ hazretleri, boğazın bu âfetleriyle halk arasında onu ma'rûf etti.

## Şeyh-i Akta'ın kerâmetleri ve onun iki el ile zenbil örmesi

1700. Ziyaretçilerden biri onu, sazdan ma'mûl çardak altında buldu ki, o her iki eliyle zenbil örer idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1700. Ziyaretçilerden biri onu, sazlardan yapılmış çardak altında buldu ki, o her iki eliyle zenbil örüyordu.

"Arîş" sazlardan yapılan çardak, çergi ve gölgelik anlamındadır.

"Arîş" sazlardan yapılan çardak ve çergi ve gölgelik ma'nâsınadır.

1701. Ona dedi ki: "Ey kendi canının düşmanı, benim çergime başını ileri itmişsin." Ebu'l-Hayr hazretleri o ziyâretçiye dedi ki: "Niçin bilâ-istîzân benim külbe- min penceresinden başını içeriye soktun ve يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا (Nûr, 24/27) ya'nî "Ey îmân eden kimseler, isti'nâs etmedikçe ve ehline selâm vermedikçe evinizin gayri olan eve girmeyiniz!" âyet-i kerîmesi hükmüne muhâlefetle canının düşmanı oldun."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1701. Ona dedi ki: "Ey kendi canının düşmanı, benim çergime başını ileri itmişsin."

Ebu'l-Hayr hazretleri o ziyaretçiye dedi ki: "Niçin izinsiz benim kulübemin penceresinden başını içeriye soktun ve يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا (Nûr, 24/27) yani "Ey iman eden kimseler, izin almadıkça ve ehline selam vermedikçe evinizin dışındaki eve girmeyiniz!" ayet-i kerimesi hükmüne muhalefetle canının düşmanı oldun."

1702. "Niçin sibâkda bu aceleyi yaptın?" Dedi: "Muhabbet ve iştiyâkın if- râtından!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1702. "Niçin girişte bu aceleyi yaptın?" Dedi: "Sevgi ve özlemin aşırılığından!"

"Kulübeye girme girişinde niçin bu aceleyi yaptın; izin isteme hususunda şeriat edebine uymadın?" Ziyaretçi de cevap olarak: "Sana olan sevgimin ve özlemimin aşırılığından bu edebe uymak aklıma gelmedi!" dedi.

"Külbeye girmek sibâkında niçin bu aceleyi ettin; istîzân etmek husûsunda edeb-i şer'îye riâyet etmedin?" Ziyâretçi de cevâben: "Sana olan muhabbet ve iştiyâkımın ifrâtından bu edebe riâyet hatırıma gelmedi!" dedi.

1703. Böyle olunca tebessüm etti ve dedi: "Şimdi gel, fakat ey azîz, bunu mah- fî tut!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1703. Böyle olunca tebessüm etti ve dedi: "Şimdi gel, fakat ey azîz, bunu gizli tut!"

Ziyaretçinin aşırı sevgisini işitince Ebu'l-Hayr hazretleri tebessüm edip dedi ki: "Öyle ise, şimdi gel, fakat ey Allah meydanının sevgilisi olan azîz, bu gördüğün hâli sakla!"

Zâirin ifrât-ı muhabbetini işitince Ebu'l-Hayr hazretleri tebessüm edip dedi ki: "Öyle ise, şimdi gel, fakat ey meydân-ı Hudâ'nın muhibbi olan azîz, bu gördüğün hâli sakla!"

1704. "Ben ölmedikçe bunu ne bir karîbine ne bir habîbine ve ne de bir denîye, kimseye söyleme!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1704. "Ben ölmedikçe bunu ne bir yakınına ne bir dostuna ve ne de bir alçağa, kimseye söyleme!"

"Ben hayatta oldukça, benim iki sağlam el ile zenbil ördüğümü gördüğünü, ne akrabandan olan bir kimseye ve ne de bir dostuna ve ne de sıradan insanlardan birine, sözün özü hiçbir kimseye söyleme ve bu sırrı açıklama!"

"Ben hayatta oldukça, benim iki sağlam el ile zenbil ördüğümü gördüğünü, ne akrabân olan bir kimseye ve ne de bir dostuna ve ne de âhâd-ı nâsdan birisine velhâsıl hiçbir kimseye söyleme ve bu sırrı ifşâ etme!"

1705. Ondan sonra başka tâife onun penceresinden, onun dokumasına muttali' oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1705. Ondan sonra başka bir topluluk onun penceresinden, onun dokumasına muttali oldular.

Bu ziyaretçi, gördüğü bu sırrı her ne kadar saklamış ve açığa vurmamış ise de, onun hâllerini araştıran başka kimseler, gizlice onun kulübesinin penceresinden bakıp, onun iki sağlam el ile zenbil (sepet) dokuyuşuna vâkıf oldular.

Bu zâir gördüğü bu sırrı her ne kadar saklamış ve ifşâ etmemiş ise de, onun ahvâlini tecessüs eden başka kimseler, gizlice onun külbesinin penceresinden bakıp, onun iki sağlam el ile zenbil dokuyuşuna vâkıf oldular.

1706. Dedi: "Ey Kirdigâr, hikmeti sen bilirsin; ben gizlerim, sen âşikâr ettin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1706. Dedi: "Ey Yaratıcı, hikmeti sen bilirsin; ben gizlerim, sen açığa vurdun!"

Bu sırrın keşfi üzerine Ebu'l-Hayr hazretleri Yüce Allah'a yakarmaya başlayıp dedi ki: "Ey gerçek fail olan Yaratıcım! Bu sırrın yayılmasındaki hikmeti sen bilirsin. Ben saklıyorum, sen meydana çıkarıyorsun; bundaki hikmetin nedir?"

Bu sırrın keşfi üzerine Ebu'l-Hayr hazretleri Hak Teâlâ'ya münâcâta başlayıp dedi ki: "Ey fâil-i hakîkî olan Hâlık'ım! Bu sırrın şüyû'undaki hikmeti sen bilirsin. Ben saklıyorum, sen meydana çıkarıyorsun; bundaki hikmetin nedir?"

1707. Ona ilhâm geldi ki: "Birkaç kimseler geldi ki, bu gamda sana münkir oldular."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1707. Ona ilham geldi ki: "Birkaç kimseler geldi ki, bu gamda sana inkâr ettiler."

Bu münacatı üzerine Hz. Ebu'l-Hayr'a böyle ilahi ilham geldi: "Bu elin kesilmesi gamında senin samimi halini inkâr eden, tarikat ehlinden birkaç kimseler vardı, dediler."

Bu münâcâtı üzerine Hz. Ebu'l-Hayr'a böyle ilhâm-ı ilâhî geldi: "Bu elin kesilmesi gamında senin sıdk-ı hâlini inkâr eden, ehl-i tarîkten birkaç kimseler var idi, dediler."

1708. "Ki, meğer o tarîkde riyakâr idi ki, Hudâ ferîk içinde onu rüsvay etti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1708. "Meğer o yolda riyakârmış ki, Allah onu topluluk içinde rezil etti."

"Meğer o Ebu'l-Hayr, Hakk yolunda ihlas sahibi değil, aksine riyakâr bir kimse imiş; bu sebeple Yüce Allah onu ihlas ehli içinde, eli kesilmek suretiyle rezil etti, yoksa o yol ehli değil, hırsızlık ehli imiş!"

"Meğer o Ebu'l-Hayr, tarîk-i Hak'da ihlâs sâhibi değil, bil'akis riyâkâr bir kimse imiş; onun için Hak Teâlâ hazretleri onu ehl-i ihlâs içinde, eli kesilmek sûretiyle rüsvây etti, yoksa o ehl-i tarîk değil, ehl-i sirkat imiş!"

1709. "Ben istemedim ki o tâife kafir olsunlar; dalâlette, sû'-i zan içinde gitsinler!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1709. "Ben istemedim ki o topluluk kâfir olsunlar; sapıklıkta, kötü zan içinde gitsinler!"

"Ben, görünen durumlara göre olan hükümlerinde onları mazur gördüm ve tam keremimden istemedim ki, o sana karşı çıkan topluluk sapıklıkta ve benim bir velîme karşı kötü zan içinde yürüsünler!"

"Ben zâhiren cereyân eden ahvâle göre olan hükümlerinde onları ma'zûr gördüm ve kemâl-i keremimden istemedim ki, o sana münkir olan tâife dalâlette ve benim bir velîme karşı sû'-i zan içinde yürüsünler!"

1710. "Bu kerâmeti aşikâr ettik ki, iş vaktinde sana el veririz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1710. "Bu kerâmeti açıkça gösterdik ki, iş vaktinde sana yardım ederiz."

"Bu sağlam el ile zenbil örmek kerâmetini halka açıkça gösterdik ve zenbil örmek zamanında sana yardım ettiğimizi insanlara gösterdik."

"Bu sağlam el ile zenbil örmek kerâmetini halka ızhâr ettik ve zenbil örmek zamânında sana el verdiğimizi nâsa gösterdik."

1711. "Tâ ki o kötü zanlı bîçareler cenâb-ı âsumândan merdûd olmayalar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1711. "O kötü zanlı çaresizler, yüce katından reddedilmesinler diye."

"Bu keşfi ve açıklamayı, o kötü zanlı çaresizler ilâhî rahmet ve hidayet tarafından geri çevrilmesinler diye yaptık."

"Bu keşf ve ızhârı, bu kötü zanlı bîçâreler rahmet ve hidâyet-i âsumânî tarafından reddolunmamak için yaptık."

1712. "Bu kerâmeti ben sana onlar için verdim; ve bu çerağı sana bunun için koydum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1712. "Bu kerâmeti ben sana onlar için verdim; ve bu çerağı sana bunun için koydum."

Senin elin kesildikten sonra, iki sağlam el ile zenbil örmek kerâmetini ben sana, onlara göstermek için verdim. Ve bu hidayet ışığını sana, onların kötü zandan ve sapkınlık karanlığından kurtulmaları için yerleştirdim.

"Senin elin kesildikten sonra, iki sağlam el ile zenbil örmek kerâmetini ben sana, onlara göstermek için verdim. Ve bu çerâğ-ı hidâyeti sana, onların sû'-i zandan ve zulmet-i dalâletten kurtulmaları için vaz' ettim."

1713. "Sen ondan geçmişsin ki, tenin ölümünden ve eczâ-yı bedenin tefrikin-den korkasın."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1713. "Sen ondan geçmişsin ki, tenin ölümünden ve bedenin parçalarının ayrılmasından korkasın."

"Sen bedenin ölümü korkusundan ve bedenin parçalarının toprakta dağılıp, şeklinin yok olması korkusundan geçmişsin; çünkü sen, senin senliğinin bedenden ibaret olmadığını kesin olarak anladın."

"Sen cismin ölümü korkusundan ve eczâ-yı bedenin toprakta dağılıp, sûretin ma'dûm olması havfından geçmişsin; zîrâ sen, senin senliğinin cisimden ibaret olmadığını yakînen anladın."

1714. "Başın ve ayağın tefríki vehmi senden gitti; vehmin def'i sana iyi si-per-i azîm olarak erişti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1714. Başın ve ayağın ayrılığı vehmi senden gitti; vehmin defedilmesi sana iyi ve büyük bir siper olarak erişti.

"Öleceğim, başım ve ayağım toprakta çürüyüp, birbirinden ayrılacak" diye gaflette olanların her an maruz kaldığı vehim senden yok oldu. Bu vehmin defedilmesi, senin elinin kesilmesinden etkilenmemen hususunda iyi ve büyük bir siper olarak senin yardımına ulaştı.

"Öleceğim, başım ve ayağım toprakta çürüyüp, birbirinden ayrılacak diye ehl-i gafletin her an dûçâr olduğu vehim senden zâil oldu. Bu vehmin defi, senin elinin kesilmesinden müteessir olmamak husûsunda iyi ve azîm bir si-per olarak senin imdâdına erişti."

## Fir'avn'ın sâhirlerinin el ve ayaklarının kesilmesindeki cesâretlerinin sebebi

1715. Fir'avn-ı laîn değil mi ki, yeryüzünde sâhirlere tehdîd-i siyaset etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1715. Lânetli Firavun değil mi ki, yeryüzünde sihirbazlara siyasetle tehdit etti.

1716. Ki, sizin elinizi ve ayağınızı hilaftan keseyim, sonra da asayım; sizi muâf tutmayayım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1716. Ki, sizin elinizi ve ayağınızı çaprazlama keseyim, sonra da asayım; sizi affetmeyeyim.

Bu beyitlerde Tâhâ sûresinde geçen şu yüce ayete işaret buyurulur: قَالَ آمَنتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ أَذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرِ كُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَا قَطعن أيديكم و أرجلكم من خلاف وَلَأَصْلَبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ (Tâhâ, 20/71) Yani "Firavun dedi ki: Ben size izin vermeden önce ona iman ettiniz. O muhakkak size sihri öğreten büyüğünüzdür. Şimdi sizin sağ elinizi ve sol ayağınızı çaprazlama elbette keseyim ve sizi hurma dallarına asayım." Şuara sûresinde de bu anlamda bir yüce ayet vardır. İşte Firavun, Musa (a.s.)'a iman eden sihirbazları böyle bir siyaset ile tehdit etti.

Bu beyitlerde sûre-i Tâhâ'da vâki' şu âyet-i kerîmeye işaret buyurulur: قَالَ آمَنتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ أَذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرِ كُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَا قَطعن أيديكم و أرجلكم من خلاف وَلَأَصْلَبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ (Tâhâ, 20/71) Ya'ni "Fir'avn dedi ki: Ben size izin vermezden evvel, ona îmân ettiniz. O muhakkak size sihir ta'lîm eden sizin büyüğünüzdür. İmdi sizin sağ elinizi ve sol ayağınızı hilaf cihetinden elbette keseyim ve sizi hurma dallarına asayım." Sûre-i Şuara'da dahi bu meâlde bir âyet-i kerîme vardır. İşte Fir'avn, Mûsâ (a.s.)a îmân eden sihirbazları böyle bir siyaset ile tehdîd etti.

1717. O zannederdi ki onlar yine vehim ve tahvîfde ve vesvâsta ve zandadırlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1717. O zannederdi ki onlar yine vehim ve korkutmada ve vesvesede ve zandadırlar.

O Firavun, sihirbazlar iman ettikten sonra da yine bu vehmedilmiş varlığa bağlanmış ve korkutmalardan korkmada bulunmuş ve vesvesenin vesveseleri içinde kalmış ve bu izafî varlığın bağımsızlığı zannına düşmüş olduklarını zannederdi; ve bu zannına dayanarak onları siyasetle tehdit etti.

O Fir'avn, sâhirler îmân ettikten sonra da yine bu vücûd-ı mevhûma bağlanmış ve tahvîflerden korkmada bulunmuş ve vesvâsın vesveseleri içinde kalmış ve bu vücûd-ı izâfînin istiklâli zannına düşmüş olduklarını zannederdi; ve bu zannına müsteniden onları siyasetle tehdîd etti.

1718. Ki onlara nefsin tevehhümlerinden ve tehdîdlerinden titreme ve korkutma ve korku olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1718. Ki onlara nefsin vehimlerinden ve tehditlerinden titreme ve korkutma ve korku olur.

O Firavun, zannederdi ki sihirbazların nefislerini azap ve helak ile tehdit ederse, kendi nefsinde meydana gelen vehimlerden ve yapacağı tehditlerden o sihirbazların nefislerinde de titreme oluşur ve korkutmanın etkisiyle, onlarda korku meydana gelir; çünkü Firavun'un bakış açısına göre, kesmek ve asmak kötü bir şeydir, onun nefsinin vehmi budur.

O Fir'avn, zannederdi ki sâhirlerin nefislerini ta'zīb ve helâk ile tehdîd ederse, kendi nefsinde vâki' olan tevehhümlerden ve yapacağı tehdidlerden o sâhirlerin nefislerinde de titreme hâsıl ve korkutmanın te'sîriyle, onlarda korku peyda olur; zîrâ Fir'avn'ın nokta-i nazarına göre, kesmek ve asmak fenâ bir şeydir, onun nefsinin tevehhümü budur.

1719. O bilmezdi ki, onlar kurtulmuşlardır; kalb nûrunun perceresine oturmuşlardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1719. O bilmezdi ki, onlar kurtulmuşlardır; kalp nurunun penceresine oturmuşlardır.

Firavun, sihirbazları da kendi gibi sanıp, siyasetle tehdit ederdi. O bilmezdi ki, onlar bu vehmedilmiş varlıktan ve varlık sanısından kurtulmuşlardır. Kalp nurunun penceresinde oturmuşlar ve onlara yakin nuru (şüpheye yer bırakmayan bilgi) hâsıl olmuştur. Bu sebeple onların nazarında bu vehmedilmiş olan varlığın kıymeti kalmamıştır.

Fir'avn, sâhirleri de kendi gibi zannedip, siyâsetle tehdîd ederdi. O bilmezdi ki, onlar bu vücûd-ı vehmîden ve vehm-i vücûdîden kurtulmuşlardır. Kalb nûrunun penceresinde oturmuşlar ve onlara nûr-ı yakîn hâsıl olmuştur. Binâenaleyh onların nazarında bu mevhûm olan vücûdun kıymeti kalmamıştır.

1720. Kendi sâyelerini, kendi zâtlarından bilmişlerdir; çabuk ve çevik ve güzel sıçramışlardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1720. Kendi gölgelerini, kendi özlerinden bilmişlerdir; çabuk, çevik ve güzel sıçramışlardır.

"Gölge"den kasıt, görünen varlıktır; "kendi özü"nden kasıt ise ruhanî cevher veya ilmî surettir. Bilinmeli ki insan hakikatte ruhtur ve bu beden gölge mesabesindedir. Ruhun varlığını sürdürmesi bu gölgeye bağlı değildir ve ruhun hayatı kalıcıdır. Unsurlardan oluşan bu beden olsun olmasın, o ayaktadır. Bu unsurlardan oluşan beden ve görünen cisim gittiği zaman, ruh diğer berzahî bedende diridir. Bu hakikat sihirbazlara keşif yoluyla (manevî sezgiyle) bilindiğinden, Firavun'un tehdidinden korkmadılar da, cevap olarak لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ (Şuarâ, 26/50) yani "Zarar yoktur; biz muhakkak Rabb'imize döneriz" dediler. Bu konudaki hakikatler Fusûsu'l-Hikem'de Musa Fassı'nda yer almaktadır. "Geş" hoş, güzel ve alımlı anlamındadır.

"Sâye"den murâd, vücûd-ı zâhirî; "kendi zâtı"ndan murâd, cevher-i rûhânî veyâ sûret-i ilmîdir. Ma'lûmdur ki insan hakikatte rûhdur ve bu beden sâye mesâbesindedir. Ve rûhun bekāsı bu sâyeye mevkūf değildir ve rûhun hayâtı bâkîdir. Beden-i unsurî olsun olmasın o kāimdir. Bu beden-i unsurî ve cism-i zâhirî gittiği vakit, rûh diğer beden-i berzahîde haydır. Bu hakikat sâhirlere keşfen ma'lûm olduğundan Fir'avn'ın tehdîdinden korkmadılar da, cevaben لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ (Şuarâ, 26/50) ya'nî "Zarar yoktur; biz muhakkak Rabb'imize münkalib oluruz" dediler. Bu babdaki hakāyık Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Mûsevî'de mündericdir. "Geş" hoş, ve ra'nâ ve güzel ma'nâsınadır.

1721. Eğer feleğin havanı onları bu çamurluk içinde yüz kere ince döğse,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1721. Eğer feleğin havası onları bu çamurluk içinde yüz kere ince dövse,

1722. Mâdemki bu terkîbin aslını görmüşlerdir, vehmin fer'lerinden az kork- muşlardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1722. Mademki bu terkibin aslını görmüşlerdir, vehmin dallarından az korkmuşlardır.

Bu cismaniyet âlemi, bir hakikatin mertebe mertebe yoğunlaşmasından ibarettir. Yoğun eşya suretlerinden her birinin ilahi ilimde birer hakikatleri sabittir. Ondan sonra bu hakikatler, nurani ve mücerret (soyut) cevherlerden ibaret olan ruhlara akseder ve ruhlar misal mertebesinde belirlenmiş olan suretlere yansır. Ondan sonra anasır (elementler)dan oluşan cisimlere akseder. Şimdi her bir ruh kendi hakikatinin gölgesi ve misali suret ruhun gölgesi ve her yoğun şehadet cismi de, misali suretin gölgesidir. Bu yoğun cismi teşkil eden anasırdan her birinin hakikatleri de, bu zikredilen inişe tabidir. Buna göre bu unsuri terkibin aslının ne olduğu, bu izah ile bir dereceye kadar ilmen bilinir; fakat bu inişi bir de insanın kendi varlığında keşfen ve zevkan (manevi tecrübe ile) görmesi vardır. İlmen bilenler vehm-i vücudi (varlık vehmi)nin dallarından olan hastalık ve zillet ve ölüm gibi hallerden korkarlar. Keşfen ve zevkan görenler, bu vehmin dallarından korkmazlar. Onun için cenab-ı Pir efendimiz bu iki şerefli beyitte buyururlar ki: "Eğer bu istihale (başkalaşım) feleğinin havası, yani başkalaşımları o sihirbazları bu çamurluk ve unsurluk içinde, yüz defa inceden inceye dövse, onlar bu cismani terkibin aslını ve hakikatini keşfen ve zevkan görmüş oldukları için, bu vehm-i vücudinin dallarından olan elin ve ayağın kesilmesinden korkmazlar."

Bu cismâniyet âlemi, bir hakikatin mertebe mertebe tekâsüfüfünden ibârettir. Eşyâ-yı kesîfe sûretlerinden her birinin ilm-i ilâhîde birer hakikatleri sâbittir. Ondan sonra bu hakikatler, nûrânî ve mücerred cevherlerden ibâret olan rûhlara akseder ve rûhlar mertebe-i misâlde müteayyen olan sûretlere mün'akis olur. Ondan sonra anâsırdan terekküb eden cisimlere akseder. İmdi her bir rûh kendi hakikatinin gölgesi ve sûret-i misâliyye rûhun gölgesi ve her cism-i kesîf-i şehâdî dahi, sûret-i misâliyyenin gölgesidir. Bu cism-i kesîfi teşkil eden anâsırdan her birinin hakikatleri de, bu zikr olunan nüzûle tâbîdir. Binâenaleyh bu terkîb-i unsurî aslının ne olduğu, bu îzâh ile bir dereceye kadar ilmen ma'lûm olur; fakat bu nüzûlü bir de insanın kendi vücûdunda keşfen ve zevkan görmesi vardır. İlmen bilenler vehm-i vücûdînin fer'lerinden olan hastalık ve zillet ve ölüm gibi hallerden korkarlar. Keşfen ve zevkan görenler, bu vehmin fer'lerinden korkmazlar. Onun için cenâb-ı Pîr efendimiz bu iki beyt-i şerîfde buyururlar ki: "Eğer bu âlem-i istihâle feleğinin havanı, ya'nî istihâlâtı o sâhirleri bu çamurluk ve unsuriyât içinde, yüz def'a inceden inceye döğse, onlar bu terkib-i cismânînin aslını ve hakikatini keşfen ve zevkan görmüş oldukları için, bu vehm-i vücûdînin fer'lerinden olan elin ve ayağın kesilmesinden korkmazlar."

1723. Bu cihân rü'yâdır; zan içinde durma, eğer rü'yâda bir el giderse korku yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1723. Bu dünya rüyadır; sanı içinde durma, eğer rüyada bir el giderse korku yoktur.

Bu dünya rüyadır ve hayaldir. Sen onu bağımsız bir varlık zannedip durma! Bu sebeple, bu hayal âleminde senin maddî bedenine bir eksiklik gelirse, eğer durumun hakikatine bakıyorsan, üzülme. Nasıl ki bir kimsenin rüyada eli kesilmiş olursa, onun için bir korku olmaz; çünkü uyandığı zaman, elini sağlam bulur. Bunun gibi, insanın bu yoğun bedene özgü olan el ve ayağından başka, misalî suretine özgü olan bir el ve ayağı vardır. Bu âlemden göçtüğü ve görünür ölüm vasıtasıyla bedenini bu duyular âleminde bıraktığı zaman, berzah âlemindeki bedenini elli ve ayaklı olarak tam bir halde bulur. Ve ruhu, bu berzahî suretine bağlanır. Ve Şeyh-i Ekber Muhyiddîn Arabî hazretleri Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Süleymânî'de şöyle buyururlar: انما الكون خيال و هو حق في الحقيقة والذى يفهم هذا حاز اسرار الطريقة "Kevn, ancak hayaldir ve o hakikatte Hak'tır. Ve bunu anlayan kimse, tarikatın sırlarını elde etti."

Bu dünyâ rü'yâdır ve hayâldir. Sen onu müstakillü'l-vücûd bir hakikat zannedip durma! Binâenaleyh, bu âlem-i hayâlde senin cism-i unsurîne bir noksan gelirse, eğer hakikat-i hâle nâzır isen, müteessir olma. Nitekim bir kimsenin rü'yâda eli kesilmiş olursa, onun için bir korku olmaz; çünkü uyandığı vakit, elini sağlam bulur. Bunun gibi, insanın bu kesîf cisme mahsûs olan el ve ayağından başka, sûret-i misâliyyesine mahsûs olan bir el ve ayağı vardır. Bu âlemden intikal ettiği ve mevt-i sûrî vâsıtasıyla cesedini bu âlem-i hisde bıraktığı vakit, âlem-i berzahdaki cismini elli ve ayaklı olarak tamâm bir halde bulur. Ve rûhu, bu sûret-i berzahiyyesine taalluk eder. Ve cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn Arabî hazretleri Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Süleymânî'de şöyle buyururlar: انما الكون خيال و هو حق في الحقيقة والذى يفهم هذا حاز اسرار الطريقة "Kevn, ancak hayâldir ve o hakikatte Hak'dır. Ve bunu anlayan kimse, esrâr-ı tarikatı hâiz oldu."

1724. Eğer rü'yâda senin başını makas kesse, yine başın yerindedir ve ömrün dahi uzundur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1724. Eğer rüyada senin başını makas kesse, yine başın yerindedir ve ömrün de uzundur.

"Ender" kelimesi, vezni tamamlamak için fazladan zikredilmiştir. Örneğin, rüyada senin başını makasla kesseler, uyandığın zaman başını yerinde bulursun, bu kesilmenin bir hayal olduğunu anlarsın; ve böyle bir rüyayı rüya yorumcuları ömür uzunluğu ile yorumlarlar. Veyahut rüyada başının makasla kesilmiş olması, bedensel âlemdeki ömrünü kısaltmaz; ömrün yine uzundur. Bunun gibi, eğer rüyadan ibaret olan bu dünyada senin başın harpte kılıçla kesilmiş olup da, berzaha (ölümden sonra ruhların kıyamete kadar beklediği âlem) intikal etsen, orada başını sağlam ve ömrünü uzun bulursun.

"Ender" kelimesi tekmîl-i vezn için zâid olarak mezkûrdur. Meselâ rü'yâda senin başını makas ile kesseler, uyandığın vakit, başını yerinde bulursun, bu kesilmenin bir hayâl olduğunu anlarsın; ve böyle bir rü'yâyı muabbirler ömür uzunluğu ile ta'bîr ederler. Veyâhut rü'yâda başının makas ile kesilmiş olması, cismâniyet âlemindeki ömrünü kısaltmaz; ömrün yine uzundur. Bunun gibi eğer rü'yâdan ibaret olan bu dünyâda senin başın harpte kılıçla kesilmiş olup da, berzaha intikal etsen, orada başını sağlam ve ömrünü uzun bulursun.

1725. Eğer kendini rü'yâda iki yarım görsen, ten-dürüstsün, kalktığın vakit sakîm değilsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1725. Eğer kendini rüyada iki yarım görsen, bedenen sağlıklısın, uyandığında hasta değilsin.

Örneğin, eğer kendi bedenini rüyada ikiye ayrılmış görsen, unsurlardan oluşan bedenine bunun asla bir etkisi olmaz ve sağlam bir haldedir. Uykudan kalktığın zaman, hasta ve kusurlu değilsin.

Meselâ eğer kendi vücûdunu rü'yâda iki parça olmuş görsen, vücûd-ı unsurîne bunun aslâ te'sîri olmayıp, sağlam bir haldedir. Uykudan kalktığın vakit, sakîm ve ma'lûl değilsin.

1726. Elhâsıl rü'yâda noksân-ı beden korku değildir; ve iki yüz parça olmak değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1726. Sözün özü, rüyada bedenin eksilmesi korku değildir; ve iki yüz parça olmak da değildir.

1727. Sûret ile käim olan bu cihân için Peygamber buyurdu ki: "Uyuyanın rüyasıdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1727. Şekil ile ayakta duran bu dünya için Peygamber şöyle buyurdu: "Uyuyanın rüyasıdır."

Yani şanlı peygamberimiz Efendimiz, cismanî şekillerle ayakta duran bu dünya hakkında "Dünya uyuyan bir kimsenin gördüğü rüyadır" buyurdu; ve şehadet âlemini hayal âlemine, hayal âlemini de şehadet âlemine kattı. Ve aynı şekilde "Muhakkak insanlar uykudadırlar, öldükleri vakit uyanırlar" buyurdu. Şanlı peygamberimiz Efendimiz bu hadis-i şeriflerinde, yaratılış âleminde geçerli olan her şeyin, gaybî anlamlardan bir anlamın şekli ve ilmî hakikatlerden bir hakikatin misali olduğuna işaret buyurmuşlardır. Lakin insanlar gaflet uykusu ve doğal perdelerle örtülü olmaları sebebiyle, varlıkların şekilleri aynalarında bu hakikatleri gözlemleyemezler. Yani his âleminden misal âlemine ve misal âleminden ruhlar âlemine ve ruhlar âleminden sabit hakikatler âlemine ve sabit hakikatlerden isimler ve zâta ait haller âlemine geçiş yapamazlar. Ancak iradî ölüm zevkini tadıp, bâkî olan yüzün şahitliğinde yok olan kimse, bu yok oluşdan sonra varlık bulup uyanır ve bu şekilde de anlamın şekilde tecelli ettiğini ve yaratılmış şekillerin gerçek maşukun güzelliğine ayna olduğunu manevî keşif ile bilir. Ve bunlar Muhammedî zevk sahibidirler.

Ya'nî "Resûl-i zîşân Efendimiz suver-i cismâniyye ile käim olan bu dünyâ hakkında الدنيا كحلم النائم ya'ni "Dünyâ uyuyan bir kimsenin gördüğü rü'yâdır" buyurdu; ve hazret-i şehadeti, hazret-i hayâle ve hazret-i hayâli, hazret-i şehâdete ilhâk eyledi." Ve kezâ ان الناس نيام فاذا ماتوا انتبهوا ya'ni "Muhakkak nâs uykudadırlar, öldükleri vakit uyanırlar" buyurdu. Resûl-i zîşân Efendimiz bu hadîs-i şerîflerinde, âlem-i halkta cârî olan her bir şeyin, maânî-i gaybiyyeden bir ma'nânın sûreti ve hakāyık-ı ilmiyyeden, bir hakîkatin misâli olduğuna işâret buyurmuşlardır. Lâkin nâs nevm-i gaflet ve hucüb-i tabiiyye ile ihticâb sebebiyle, suver-i ekvân âyînelerinde bu hakāyıkı müşâhede edemezler. Ya'nî âlem-i hisden âlem-i misâle ve âlem-i misâlden âlem-i ervâha ve âlem-i ervâhdan âlem-i a'yâna ve a'yândan esmâ ve şuûnât-ı zâtiyyeye intikal edemezler. Ancak mevt-i irâdî zevkini tadıp, vech-i bâkînin şühûdunda helâk olan kimse, bu fenâdan sonra bekā bulup uyanır ve bu sûretde de ma'nânın sûrette cilve-ger olduğunu ve suver-i halkıyyenin ma'şûk-i hakîkînin hüsnüne âyîne bulunduğunu keşf-i ma'nevî ile bilir. Ve bunlar zevk-i Muhammedî sâhibidirler.

1728. Sen taklîd yolundan kabul ettin; sâlikler bunu resûlsüz zahir görmüşlerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1728. Sen taklit yolundan kabul ettin; Hakk Yolcuları bunu peygambersiz açıkça görmüşlerdir.

Ey görünen ilimle meşgul olan kişi, sen dünyanın uyuyanın rüyası olduğunu, şanlı Peygamber Efendimiz'in hadis-i şeriflerindeki anlamı kabul etmekle bildin; zevken ve keşfen bilmedin. Bu anlamı tasdikte şanlı Peygamber Efendimiz'e taklit ettin. Fakat Hakk Yolcuları, o şanlı Peygamber Efendimiz'in inançta, amelde ve ahlakta şerefli izine tamamen uymak sayesinde keşif mertebesine ulaştılar ve bu anlamı şanlı Peygamber Efendimiz'in hadis-i şerifindeki anlamı takliden kabul etmekle değil, keşfen ve zevken bildiler. Bu hadis-i şerifi işitmemiş olsalar bile, onların halleri ve zevkleri bu anlamı tasdik etti. Bu sebeple onlar bu anlamı peygambersiz olarak açıkça gördüler.

Ey ilm-i zâhir ile meşgül olan kimse, sen dünyânın, uyuyanın rü'yâsı olduğunu, Resûl-i zîşân Efendimiz'in hadîs-i şerîflerindeki ma'nâyı kabûl et- mekle bildin; zevkan ve keşfen bilmedin. Bu ma'nâyı tasdikte Resûl-i zîşân Efendimiz'e taklîd ettin. Fakat sâlikler o Resûl-i zîşân Efendimizin i'tikādda ve amelde ve ahlâkda tamâmiyle isr-i şerîfine iktifa etmek sâyesinde mertebe-i keşfe nâil oldular ve bu ma'nâyı Resûl-i zîşân Efendimiz'in hadis-i şerîfindeki ma'nâyı taklîden kabûl etmekle değil, keşfen ve zevkan bildiler. Bu hadis-i şerîfi işitmemiş olsalar bile, onların halleri ve zevkleri bu ma'nâyı musaddık oldu. Binâenaleyh onlar bu ma'nâyı resûlsüz olarak âşikâre gördüler.

1729. Gündüz uykudasın; deme ki, bu uyku değildir; gölge fer'dir. Asıl, meh- tabın gayri değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1729. Gündüz uykudasın; deme ki, bu uyku değildir; gölge fer'dir. Asıl, ay ışığının gayrı değildir.

Ey dünya hayatını uyanıklık sanan kişi, sen gündüz uykudasın; sakın bu uyku değildir deme! Çünkü bu dünya hayatını hakikat sanıp, sıkı sıkı sarıldın; bu dünyevî şekillerin gölgelerden ibaret olduğunu bilmedin. Nasıl ki bu gölgeler 1722 numaralı beyitte açıklandı. Ve gölgeler, gölge sahibinin fer'idir (tali, ikincil); ve asıl ay ışığının, yani Hak Zât'ının nurunun gayrı değildir. Bu gölge ve zıll (gölge) bahsi hakkındaki ayrıntılar Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Yûsufî'de yer almaktadır.

Ey hayât-ı dünyeviyyeyi uyanıklık zanneden kimse, sen gündüz uykudasın; sakın bu uyku değildir deme! Çünkü bu hayât-ı dünyeviyyeyi hakikat zannedip, sıkı sıkı sarıldın; bu suver-i dünyeviyyenin gölgelerden ibaret olduğunu bilmedin. Nitekim bu gölgeler 1722 numaralı beyitte îzah olundu. Ve gölgeler, gölge sahibinin fer'idir; ve asl-ı mehtâbın, ya'nî Zât-ı Hakk'ın nûrunun gayri değildir. Bu gölge ve zıll bahsi hakkındaki tafsilât Fusûsu'l-Hi- kem'de Fass-1 Yûsufi'de mündericdir.

1730. Ey azud! Uykunu ve uyanıklığını o bil ki, uyumuş görür ki, uykuya gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1730. Ey yardımcı! Uykunu ve uyanıklığını o bil ki, uyumuş görür ki, uykuya gitti.

"Azud" yardımcı ve destekçi anlamındadır. "Ey azud" ifadesiyle, bu Mesnevî-i Şerif'i yazan Hüsâmeddîn Çelebi hazretlerinin kastedildiği düşünülebilir. Yani, "Ey Mesnevî-i Şerif'i yazma konusunda yardımcı olan Hüsâmeddîn Çelebim, senin bu dünyadaki görünen uykun ve görünen uyanıklığın hep birer rüyadır." Görünen uyanıklığın uyku olduğu, yukarıda açıklandı. Bu sebeple bir kimse rüyadan ibaret olan görünen uyanıklık halinden, görünen uyku haline geçip rüyalar görse, bu rüya içinde rüya olur.

"Azud" muîn ve yardımcı ma'nâsınadır. "Ey azud" ta'bîriyle, bu Mesnevi-i Şerifi yazan Hüsâmeddîn Çelebi hazretleri murâd buyurulmuş olmak melhûzdur. Ya'nî, "Ey Mesnevî-i Şerifi yazmak hususunda muîn olan Hüsâmeddîn Çelebim, senin bu dünyadaki zâhirí uykun ve zâhirî uyanıklığın hep birer rü'yâdır." Zâhirî uyanıklığın uyku olduğu, yukarıda îzâh olundu. Binâenaleyh bir kimse rü'yâdan ibaret olan zâhirî uyanıklık hâlinden, zâhirî uyku hâline intikal edip rü'yâlar görse, rü'yâ içinde rü'yâ olur.

1731. O zan götürmüş ki, bu dem uyumuşum; ondan habersizdir ki, o ikinci uyku içindedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1731. O, bu an uyuduğunu zannetmiş; oysa ikinci bir uyku içinde olduğundan habersizdir.

O görünen uyanıklıktan, görünen uyku hâline geçen kimse, "Şimdi uyudum" der ve uyuduğunu sanır. Aksine, önceki uyanıklık hâli de uyku ve rüya olduğu için, ikinci bir uyku içinde olduğunun farkında değildir.

O zâhirí uyanıklıktan, zâhirî uyku hâline ihtikäl eden kimse, "Şimdi uyudum" der ve uyuduğunu zanneder. Halbuki ikinci uyku içinde olduğunun farkında değildir; zîrâ evvelki uyanıklık hâli de uyku ve rü'yâ idi.

1732. Çömlekçi eğer çömleği kırarsa, istediği vakit, yine muhakkak kāim eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1732. Çömlekçi eğer çömleği kırarsa, istediği zaman, yine muhakkak ayakta tutar.

Bu izafî varlık, çömlekçinin yaptığı bir çömleğe benzer. Yüce Allah onu, görünür ölümle yok ederse, onu berzah âleminde (ölümden sonra ruhların bulunduğu âlem) yine ayakta tutar. Nasıl ki çömlekçi, bir çömleği kırarsa, onun benzerini yine ayakta tutar. Bu anlamı cenâb-ı Pîr efendimiz Dîvân-ı Kebîrlerinde şu yüce beyit ile beyan buyururlar: گر بشکند این جامم من غصه نیاشامم جامی دگر آن ساقی در زیر بغل دارد "Eğer Yüce Allah benim bu varlık kadehimi kırarsa, hiç gam çekmem; çünkü o Bâkî olan sâkînin (Allah'ın) koltuğu altında başka bir kadeh vardır."

"Bu vücûd-ı izâfi, çömlekçinin yaptığı bir çömleğe benzer. Hak Teâlâ onu, mevt-i sûrî ile ifnâ ederse, onu âlem-i berzahda yine kāim kılar. Nitekim çömlekçi, bir çömleği kırarsa, onun mislini yine ikāme eder." Bu ma'nâyı cenâb-ı Pîr efendimiz Dîvân-ı Kebîrlerinde şu beyt-i şerîf ile beyân buyururlar: گر بشکند این جامم من غصه نیاشامم جامی دگر آن ساقی در زیر بغل دارد "Eğer Hak Teâlâ benim bu kadeh-i vücûdumu kırarsa, hiç gam çekmem; zîrâ o sâkî-i Bâkî'nin koltuğu altında başka bir kadeh vardır."

1733. Kör için her adımda kuyu korkusu olur, binlerce korku ile yola gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1733. Kör için her adımda kuyu korkusu olur, binlerce korku ile yola gelir.

Gerçek durumu göremeyen gaflet ehli (gerçeklerden habersiz olanlar), bu zahirî hayatın her bir adımında bir helak kuyusuna düşeceğinden korkar; ve gerçek durumu idrak edemeyen Hakk Yolcusu, Hakk yoluna bin korku ile girer. Riyâzât ve mücâhedât sebebiyle vücudunun zayıflayıp sonunda helak olacağından korkar. Ve müminlerin çoğu, örneğin Ramazan orucundan, cisimlerinin zayıflığa düşeceği korkusuyla titrerler.

Hakikat-ı halden kör olan ehl-i gaflet, bu hayât-ı sûrînin her bir adımında bir helâk kuyusuna düşeceğinden korkar; ve hakikat-i hâli müdrik olmayan sâlik, tarîk-i Hakk'a bin korku ile sâlik olur. Riyâzet ve mücâhede sebebiyle vücûdunun zayıf olup, nihâyet helâk olacağından korkar. Ve âmme-i mü'minînden bir çoğu, meselâ savm-ı ramazandan, cisimlerinin za'fa dûçâr olacağı korkusuyla titrerler.

1734. Gören adam, yolun arzını gördü; binaenaleyh o mahall-i helâki ve kuyuyu bilir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1734. Gören adam, yolun genişliğini gördü; bu sebeple o helâk yerini ve kuyuyu bilir.

Basiret gözü açık olan adam, yükseliş yolculuğundaki yolun enini, boyunu gördü ve bildi ki, asıl helâk yeri bu unsurlardan oluşan dünya sahasıdır; ve korku bedene ve onun nefse ait hazlarına sarılmaktadır.

Basar-ı basîreti açık olan adam, seyr-i urûcîdeki yolun enini, boyunu gördü ve bildi ki, asıl mahall-i helâk bu unsuriyât ve dünyâ sâhasıdır; ve korku cisme ve onun huzûzâtına sarılmaktadır.

1735. Onun ayağı ve dizi, her bir dem titremez. O, her bir gamdan ne vakit yüzünü ekşi tutar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1735. Onun ayağı ve dizi, her an titremez. O, her bir gamdan ne zaman yüzünü ekşi tutar?

Bu sebeple, bu gibi basiret ehlinin ayakları ve dizleri, vehmin (gerçek olmayan tahayyülün) dalları olan ve bedene ait olan dayak, hapis, öldürme ve uzuv kesme gibi azapların hayal edilmesiyle titremez. Hiç onlar, bu bedenselliğe ait olan her bir gamdan etkilenip, yüzlerini buruştururlar mı? Böyle bir kimsenin nazarında, beden korkusu yoktur; zalimlerin zulümlerine karşı söz söylemekten asla çekinmez.

Binâenaleyh bu gibi ehl-i basîretin ayakları ve dizleri, vehmin fer'leri olan ve cisme taalluk eden darb ve hapis ve katl ve kat'-ı uzuv gibi azâbların tahayyülü ile titremez. Hiç onlar, bu cismâniyyete taalluk eden her bir gamdan müteessir olup, yüzlerini buruştururlar mı? Böyle bir kimsenin nazarında, cisim korkusu yoktur; zâlimlerin zulümlerine karşı söz söylemekten aslâ çekinmez.

1736. Kalk! ey Fir'avn ki, biz o değiliz ki, her bir ses ve gül için duralım!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1736. Kalk ey Firavun! Biz o değiliz ki, her bir ses ve gül için duralım!

Bu şerefli beyit, özellik bakımından sihirbazlar tarafından Firavun'a, genellik bakımından ise her asırda milletlerin başına musallat olan Firavun tabiatındaki zorba zalimlere hitaben söylenmiştir. Yani, "Kalk ey Firavun! Yahut Firavun tabiatında olan zorba zalim. Biz o senin bildiğin, bu vehmedilmiş varlığın yok olmasından korkan zümreden değiliz ki, her bâtıl sese ve Hak yolunu şaşırtan bir gulyabani (korkunç hayalet) tabiatındaki maddî ve manevî davetçilere uyalım."

Bu beyt-i şerîf husûsiyyet cihetinden sâhirler tarafından Fir'avn'a ve umûmiyyet cihetinden her bir asırda milletlerin başına musallat olan Fir'avun meşrebindeki müstebid zâlimlere hitâben vâki'dir. Ya'nî, "Kalk ey Fir'avn! veyâ Fir'avun meşrebinde olan müstebid zâlim. Biz o senin bildiğin bu vücûd-ı mevhûmun zevâlinden korkan zümreden değiliz ki, her bâtıl sese ve Hak yolunu şaşırtan bir gulyabânî tab'ındaki sûrî ve ma'nevî da'vetçilere tâbi' olalım."

1737. Bizim hırkamızı yırt! Dikici vardır; ve yoksa muhakkak bizim için tenin çıplağı olmak iyidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1737. Bizim hırkamızı yırt! Dikici vardır; ve yoksa muhakkak bizim için tenin çıplağı olmak iyidir.

"Ey Firavun, siyasetinle hükmet! Ve asmak ve kesmek yoluyla bedenimizin hırkasını yırt! Sen bu unsurlardan oluşan bedeni yok edersen, bize berzahî (ara âleme ait) bedenin dikicisi vardır; ve sen bu bedeni yok etsen bile bize bedenin hükmünden kurtulmuş olmak iyidir." Yani biz zaten bu dünya hayatında iken ten elbisesinden soyunmuş ve موتوا قبل ان تموتوا ["Ölmeden evvel ölünüz"] yani, ölmeden evvel ölmenin sırrına nail olmuşuz.

"Ey Fir'avn, siyasetinle hükm et! Ve asmak ve kesmek sûretiyle cismimizin hırkasını yırt! Sen bu cism-i unsurîyi ifnâ edersen, bize cism-i berzahînin dikicisi vardır; ve sen bu cismi ifnâ etsen bile bize cismin hükmünden kurtulmuş olmak iyidir." Ya'nî biz zâten bu hayât-ı dünyeviyyede iken libâs-ı tenden soyunmuş ve موتوا قبل ان تموتوا ["Ölmeden evvel ölünüz"] ya'nî, ölmezden evvel ölmenin sırrına nail olmuşuz.

1738. Ey nabekâr olan düşman! Libassız bu güzeli daha hoş kucağa getiririz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1738. Ey kötü düşman! Elbisesiz bu güzeli daha hoş bir şekilde kucağa getiririz.

"Güzel"den kasıt, gerçek sevgili olan Hak'tır. Bu şerefli beyitten anlaşılan şudur ki: Sevgiliyi kucağa çekmek hem elbiseyle hem de elbisesiz olabilir; fakat elbisesiz kucağa çekilmesi daha hoştur. Sevgiliyi elbiseyle kucağa çekmek şudur ki, Hakk Yolcusu kendi nefsine ait sıfatları ve vehmedilmiş benliği bâki olduğu halde, tecellî yerlerinde isimleriyle görünenin ancak Hak olduğunu bilmek ve tecellî yerlerinden isimlere ve isimlerden isimlendirilene geçmektir. Bu, "ilme'l-yakîn" (bilgi yoluyla kesinlik) mertebesidir. Sevgiliyi elbisesiz kucağa çekmek ise şudur ki, Hakk Yolcusu kendi nefsine ait sıfatlarından ve vehmedilmiş benliğinden fânî olduğu halde, kendi varlığında ve eşyada; yani dış âlemde ve iç âlemde, Hakk'ın zâta ait ve sıfatlara ait tecellîlerini zevk yoluyla müşâhede etmektir. Bu ikinci durum, doğal olarak, öncekinden daha hoştur; çünkü "hakka'l-yakîn" (hakikat yoluyla kesinlik) mertebesidir.

"Hûb"dan murâd, ma'şûk-i hakîkî olan Hak'dır. Bu beyt-i şerîfden anlaşılan budur ki: Ma'şûku âgūşa çekmek hem libâs ile ve hem de libâssız olabilir; fakat libâssız âgūşa çekilmesi daha hoştur. Ma'şûku libâs ile âgüşa çekmek budur ki, sâlik kendinin sıfât-ı nefsâniyyesi ve enâniyyet-i mevhûmesi bâkî olduğu halde mezâhirde esmâsıyla zâhir olanın ancak Hak olduğunu bilmek ve mezâhirden esmâya ve esmâdan müsemmâya intikāl etmektir. Bu "ilme'l-yakîn" mertebesidir. Ve ma'şûku libâssız âgüşa çekmek dahi budur ki, sâlik kendinin sıfât-ı nefsâniyyesinden ve enâniyyet-i mevhûmesinden fânî olduğu halde, kendi vücûdunda vė eşyâda; ya'nî âfâkda ve enfüsde, Hakk'ın tecelliyât-ı zâtiyye ve sıfatiyyesini zevkan müşâhede etmektir. Bu ikinci sûret bittabi', evvelkinden daha hoştur; çünkü "hakka'l-yakîn" mertebesidir.

1739. Ey ilhamsız ve ahmak Fir'avn! Tenden ve mizâcdan tecrîdden daha hoş bir şey yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1739. Ey ilhamsız ve ahmak Firavun! Tenden ve mizâcdan (beden ve huy karışımından) soyutlanmaktan daha hoş bir şey yoktur.

"Mizâc" kelimesi, Farsça kuralına göre "gîc" kelimesine kafiye olması için imâle (uzatma) ile "mizîc" şeklinde geçmiştir. Bazı nüshalarda "mizâc" aslî şekli üzere yazılı olup, ikinci mısraın kafiyesi de "gâc" kelimesidir; ve "gîc" ile "gâc" aynı anlamdadır. Yani "Ey maddiyata gömülmüş olup, ruhundan ilham alamayan ahmak Firavun! İnsan ruhunun cisimden ve mizâcdan soyutlanmasından daha hoş bir hâl yoktur."

"Mizâc" "gîc" kelimesine kâfiye olmak üzere, kâide-i Fürs vechi ile imâle ile "mizîc" sûretinde vâki' olmuştur. Ba'zı nüshalarda "mizâc" şekl-i aslîsi üzerinde muharrer olup, ikinci mısra'ın kâfiyesi de "gâc" kelimesidir; ve "gîc" ile "gâc" aynı ma'nâdadır. Ya'nî "Ey maddiyyâtta müstağrak olup, rûhundan ilhâm alamayan ahmak Fir'avn! Rûh-i insânînin cisimden ve mizâcdan tecrîdinden daha hoş bir hâl yoktur."

## "Ben çok yüz üstü düşüyorum ve sen ancak nâdiren düşersin" diye katırın deve önünde şikâyeti

1740. Katır deveye dedi ki: "Ey yokuşta ve inişte ve ince yolda iyi arkadaş!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1740. Katır deveye dedi ki: "Ey yokuşta, inişte ve ince yolda iyi arkadaş!"

"Katır"dan kasıt, cismanî (bedensel) olanlar; "deve"den kasıt ise ruhanî (manevî) kimselerdir. Ve bu kıssanın yukarıdaki konuyla bağlantısı açıktır.

"Katır"dan murâd, cismânî; ve "deve"den murâd rûhânî kimselerdir. Ve bu kıssanın yukarıya rabtı zâhirdir.

1741. "Sen baş üstüne gelmezsin ve iyi gidersin; ben azgın kimse gibi tepe üstüne gelirim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1741. "Sen baş üstüne gelmezsin ve iyi gidersin; ben azgın kimse gibi tepe üstüne gelirim."

"Ben yürürken, gözünü budaktan sakınmayan azgın adamlar gibi sendeleyip tepe üstüne düşerim; sen ise dosdoğru ve iyi yürürsün."

"Ben yürürken, gözünü budaktan sakınmayan azgın adamlar gibi sendeleyip tepe üstüne düşerim; sen ise dosdoğru ve iyi yürürsün."

1742. "Ben her bir dem, kurulukta olsun, yaşlıkta olsun, yüz üstüne düşüyorum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1742. "Ben her an, kurulukta olsun, yaşlıkta olsun, yüz üstüne düşüyorum."

1743. "Bunun sebebini bana açık söyle ki nedir? Tâ ben bileyim ki, nasıl yaşamak lazımdır?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1743. "Bunun sebebini bana açıkça söyle ki nedir? Ta ki ben bileyim ki, nasıl yaşamak lazımdır?"

1744. Dedi ki: "Benim gözüm senden daha aydındır; ondan sonra da yüksek- likten bakıcıdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1744. Dedi ki: "Benim gözüm senden daha aydındır; ondan sonra da yükseklikten bakıcıdır."

Ruhanî olan kimse, cismanî olana dedi ki: "Sen her şeye, duyusal gözle bakarsın; ve ben basiret gözüyle bakarım. Bu sebeple benim duyusal gözüm, basiret gözümle aydınlandığı için, daha nurludur. Ondan sonra da benim görüş ufkum cismanîliği ve ruhanîliği kuşattığı için, gözüm yüce bir mertebeden bakar. Senin görüş dairen yalnız cismanîliğe sınırlı olduğundan, bakışın alçaktandır ve sınırlıdır."

Rûhânî olan kimse, cismânîye dedi ki: "Sen her şeye, basar-ı hissî ile bakarsın; ve ben basar-ı basîret ile bakarım. Binâenaleyh benim basar-ı hissîm, basar-ı basîretimle münevver olduğu için, daha nûrludur. Ondan sonra da benim ufuk-ı rü'yetim cismâniyyeti ve rûhâniyyeti muhît olduğu için, gözüm âlî bir mertebeden bakar. Senin dâire-i rü'yetin yalnız cismâniyyete münhasır olduğundan, nazarın alçaktandır ve mahdûddur.

1745. "Yüksek dağın başı üzerine çıktığım vakit, akıllı olarak güç geçit yerinin sonunu görürüm."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1745. "Yüksek dağın başı üzerine çıktığım zaman, akıllı olarak güç geçit yerinin sonunu görürüm."

"Akabe" dağda geçilmesi güç olan geçit yeri anlamındadır. Şerefli beyitte vezin zorunluluğu için "kaf" harfinin harekesi sükûna çevrilmiştir. "Yüksek dağ"dan kastedilen, insanın cismanîliğidir. Yani "Cismanî âlemin zirvesi olan beşeriyet mertebesinde, mana âlemine giden güç geçit yerlerinin sonuna bakarım."

"Akabe" dağda geçilmesi güç olan geçit mahalli ma'nâsınadır. Beyt-i şerîfde zarûret-i vezn için "kāf" ın harekesi sükûna kalb olunmuştur. "Yüksek dağ"dan murâd, cismâniyyet-i beşerdir. Ya'nî "Alem-i cismâniyyetin zirvesi beşeriyyet mertebesinde, ma'nâ âlemine giden güç geçit yerlerinin sonuna nazar ederim."

1746. "Böyle olunca, Allah dahi benim gözüme bütün alçaklığı ve yüksekliği açık gösterir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1746. "Böyle olunca, Allah da benim gözüme bütün alçaklığı ve yüksekliği açıkça gösterir."

1747. "Ben her adımı görüş cihetinden koyarım; kaymaktan ve düşmekten kurtulurum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1747. "Ben her adımı görüş açısından atarım; kaymaktan ve düşmekten kurtulurum."

Ben akıllıca geçit yerlerine baktığımdan, Yüce Allah da benim gözüme, bu cismanî hayattaki alçaklıkları ve yükseklikleri, basiret gözüme açık bir şekilde gösterir. Bu sebeple bu cismanîlik sahasında attığım her bir adımı, görerek atarım; bu yüzden kayıp, tepe üstü sapkınlığa düşmekten kurtulurum.

"Ben âkılâne geçit yerlerine nazar ettiğimden, Allah Teâlâ hazretleri de benim gözüme, bu hayât-ı cismâniyyedeki alçaklıkları ve yükseklikleri, basar-ı basîretime açık bir sûrette gösterir. Binâenaleyh bu cismâniyyet sâhasında at- tığım her bir adımı, görerek atarım; onun için kayıp, tepe üstü dalâlete düşmekten kurtulurum."

1748. "Sen önünü iki üç adım görürsün; dâneyi görürsün ve tuzağın zahmeti- ni görmezsin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1748. "Sen önünü iki üç adım görürsün; taneyi görürsün ve tuzağın zahmetini görmezsin."

Ey bedensel olan! Senin duyu gözün çok kısa görür; onun görüşü iki üç adımlık mesafeden başka değildir. Bu sebeple sen bedenselliğe ait faydaları ve hazları görürsün ve onun altındaki tuzağın zorluklarını ve zahmetlerini göremezsin.

"Ey cismânî! Senin his gözün gâyet kısa görür; onun görüşü iki üç adımlık mesafeden başka değildir. Binâenaleyh sen cismâniyyete âid menâfi' ve huzûzâtı görürsün ve onun altındaki tuzağın meşakkatlerini ve zahmetlerini göremezsin."

1749. Sizin indinizde kör ve görücü, ikāmet mahallinde ve nüzûlde ve gezilecek mahalde müsavîdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1749. Sizin yanınızda kör ve görücü, ikamet yerinde, inişte ve gezilecek yerde eşittir.

"Ey bedenî olanlar! Siz insan şeklinde gördüğünüzün hepsini eşit sayarsınız. Onun gaflet ehli ve bâtından kör olanı ile, basiret gözü sahibi olanını ayırt edemezsiniz. Bu sebeple insanlık makamında oturan ve bu insanlık makamından, hayvanlık derecesine düşen ve inen ve bu iki menzil arasında bazen insanlık ve bazen hayvanlık tarafına yolculuk eden kimseleri bir görürsünüz."

"Ey cismânîler! siz beşer sûretinde gördüğünüzün hepsini müsâvî addedersiniz. Onun ehl-i gaflet ve bâtından kör olanı ile, basar-ı basîret sahibi olanını fark edemezsiniz. Binâenaleyh makām-ı insâniyyette oturan ve bu insâniyet makāmından, hayvâniyet derekesine sukut ve nüzül eden ve bu iki menzil arasında gâh insâniyet ve gâh hayvâniyet tarafına seyr eden kimseleri bir görürsünüz."

1750. Mâdemki cenîne karında Hak can verir, mizāca cezb-i eczâyı O vaz' eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1750. Mademki cenine karında Hak can verir, mizaca eczaları çekmeyi O yerleştirir.

"Ey cismanî olan kimse! Sen dar görüşünle, öldükten sonra dirilmeyi uzak görürsün ve dersin ki: أ اذاً متناً وكنا تراباً ذلك رجع بعيد (Kaf, 50/3) Yani "Biz ölüp toprak olduktan sonra, yine hayata döner miyiz? Bu dönüş uzaktır." Mademki Yüce Allah ana karnında cenine can veriyor, mizaca, unsurlara ait eczaların çekimini de O yerleştirir; bu, uzak görülecek bir şey değildir." Bilinmeli ki, unsurlarda "su" sıvı ve "toprak" katı ve "hava" gaz ve "ateş" hararetten ibaret olan "dört temel unsur" (erkân-ı erbaa) ana maddelerdir ve her birinin bir şekli vardır ve anlamı da vardır. Her birinin şekli karanlıktır ve anlamı nurdur. Her birinin şekline "unsur" ve anlamına "tabiat" derler. Bu sebeple dört unsur ve dört tabiat olur. Ve bunların hepsine "ana maddeler" derler. Ne zaman ki bu ana maddeleri birbirine bir şart ile karıştırırlar ki, eczaları birbirine benzeyen bir şey meydana gelir; işte buna "mizaç" derler. Ve mizacı, imtizaçtan (karışmaktan) almışlardır.

"Ey cismânî olan kimse! sen dar görüşünle, öldükten sonra ba'si baîd görürsün ve dersin ki: أ اذاً متناً وكنا تراباً ذلك رجع بعيد (Kaf, 50/3) Ya'ni "Biz ölüp toprak olduğumuzdan sonra, yine hayâta rücû' eder miyiz? Bu rücû' baîddir." Mâdemki Hak Teâlâ hazretleri ana karnında cenîne can veriyor, mizāca, eczâ-yı unsuriyyenin cezbini de o vaz' eder; bu istib'âd olunacak şey değildir." Ma'lûm olsun ki, unsuriyâtta "su" mâyi' ve "toprak" sulb ve "hava" gaz ve "ateş" harâretten ibaret olan "erkân-ı erbaa" ümmehâttırlar ve her birinin bir sûreti vardır ve ma'nâsı da vardır. Her birinin sûreti zulmettir ve ma'nâsı nûrdur. Her birinin sûretine "unsur" ve ma'nâsına "tabîat" derler. Binâenaleyh dört unsur ve dört tabiat olur. Ve bunun cümlesine "ümmehât" derler. Vaktâki bu ümmehâtı yekdiğerine bir şart ile karıştırırlar ki, müteşâbihu'l-eczâ bir şey peyda olur; işte buna "mizâc" derler. Ve mizâcı, imtizācdan almışlardır.

1751. Kırk seneye kadar onu cüz'lerin cezbine Hak Teâlâ onu nemada harîs etmiş oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1751. Kırk seneye kadar onu, parçaların çekimine, Yüce Allah onu büyümede istekli kılmış oldu.

Cenîn doğduktan sonra, kırk yaşına kadar o çocuğu, bedenin parçalarının çekimine Yüce Allah doğası gereği istekli kıldı ve beden büyüme ve gelişme içinde bulundu. Çünkü bu yaşa kadar varlıkta doğuştan gelen sıcaklık üstündür; ve kırktan sonra bedende bü-

Cenîn doğduktan sonra, kırk yaşına kadar o çocuğu, cismin cüz'lerinin cezbine Hak Teâlâ tab'an harís etti ve cisim neşv ü nemâda bulundu. Zîrâ bu yaşa kadar vücûdda harâret-i garīziyye gâlibdir; ve kırktan sonra cisimde bü-

1752. O yemekten eczâyı cezb eder; kendi cisminin tar u pûdunu örer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1752. O, yemekten maddeleri çeker; kendi bedeninin dokusunu örer.

"Tar u pûd" kumaşların çözgüsü ve atkısı anlamındadır. Dokumanın ve örgünün boyu ve eni demektir. Yani "O cenin, anne rahminde içtiği âdet kanındaki ve doğduktan sonra da, kırk yaşına kadar bedeninin boyunu ve enini yediği gıdalardaki ana maddeleri çeke çeke örer."

"Târ u pûd" kumaşların arışı, argacı ma'nâsınadır. Nescin ve örgünün tû- lu ve arzı demek olur. Ya'nî "O cenîn, rahm-i mâderde içtiği hayız kanındaki ve doğduktan sonra da, kırk yaşına kadar cisminin tûlünü ve arzını yediği gı- dâlardaki eczâ-yı anâsını çeke çeke örer."

1753. Rûha cezb-i eczâyı ta'lîm etti; tek olan şah cezb-i eczâyı niçin bilmesin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1753. Ruha parçaları çekmeyi öğretti; tek olan şah, parçaları çekmeyi niçin bilmesin?

Yukarıda, basit unsurların katı, sıvı ve gaz hâlindeki biçimleriyle, ısının ana unsurlardan olduğu açıklanmış ve mizaç tanımlanmıştı. Bu ana unsurlar birbirine karıştığı zaman, bunların anlamları da birbirine karışmış olur. O karışmış biçime "cisim" ve onların karışmış anlamına da "ruh" derler. Buna göre mizaç hem cisimde hem de ruhta olur. Ana unsurlar ayrı ve karışmamış oldukları sürece, onlara "unsurlar" ve "tabiatlar" derler. Ve birbirine karışınca "mizaç" ortaya çıkar; ve "cisim" ile beraber "ruh" derler. Ve cisim her mertebede bir ad alır. "Cemâd cismi", "nebât cismi", "hayvan cismi" derler. Ve aynı şekilde bunların ruhu da birer ad alır. "Cemâd ruhu", "nebât ruhu", "hayvan ruhu" derler. Ve insan, hayvan türlerinden biridir; fakat bu insan cismine özgü de bir şekil ve bir mizaç ve ruh vardır. Cisim, mülk âleminden ve halk âlemindendir; ve ruh, melekût âleminden ve emir âlemindendir. Ve melekût ve emir âlemi, halk âleminden ve mülk âleminden öncedir. Buna göre Yüce Allah hazretleri bu açıklanan düzene göre, ruha, halk âleminde unsurların parçalarını çekmeyi öğretti. Ve şekil bozulunca, onun kâim ve bâkî olan anlamına ve ruhuna kıyamet gününde, varlıkta tek ve ferd olan hakiki şah, bu unsurların parçalarını çekme usulünü bilmez mi? Bu, garipsenecek bir şey midir? Kur'ân-ı Kerîm'de bu anlama dair olan ayetler çoktur.

Yukarıda, anâsır-ı basîtanın sulb ve mâyi' ve gaz hâlindeki hey'etleriyle, harâretin ümmehâttan oldukları beyân ve mizâc ta'rif edilmiş idi. Bu ümmehât birbirine karıştığı vakit, bunların ma'nâları da birbirine karışmış olur. O memzûc olan hey'ete "cisim" ve onların ma'nâ-yı memzûcuna da "rûh" derler. Binâenaleyh mizâc hem cisimde ve hem de rûhda olur. Ümmehât müteferrik ve karışmamış oldukları müddetçe, onlara "anâsır" ve "tabâyi" derler. Ve birbirine karışınca "mizâc" peyda olur; ve "cisim" ile beraber "rûh" derler. Ve cisim her mertebede bir nâm alır. "Cism-i cemâd", "cism-i nebât", "cism-i hayvân" derler. Ve kezâ bunların rûhu da birer nâm alır. "Ruh-1 cemâd", "rûh-ı nebât", "rûh-ı hayvân" derler. Ve insan, envâ-ı hayvândan bi- ridir; fakat bu cism-i insânîye mahsûs da bir sûret ve bir mizâc ve rûh vardır. Cisim, âlem-i mülkten ve halktandır; ve rûh, âlem-i melekûttan ve âlem-i emr- dendir. Ve melekût ve âlem-i emr, âlem-i halktan ve mülkten mukaddemdir. Binâenaleyh Hak Teâlâ hazretleri bu beyân olunan nizâm üzere, rûha, âlem-i halkta eczâ-yı anâsırın cezbini ta'lîm buyurdu. Ve sûret bozulunca, onun käim ve bâkî olan ma'nâsına ve rûhuna yevm-i ba'sde, vücûdda tek ve ferd olan şâh-ı hakîkî, bu eczâ-yı anâsırın cezbi usûlünü bilmez mi? Bu istib'âd edilecek şey midir? Kur'ân-ı Kerîm'de bu ma'nâya dâir olan âyât-ı kerîme çoktur.

1754. Bu zerrelerin câmi'i güneş idi; gıdâsız senin eczânı kapmayı bilir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1754. Bu zerrelerin toplayıcısı güneş idi; gıdasız senin parçalarını kapmayı bilir.

Şimdi insan ruhu ki, onun hakikati nuranî, soyut bir cevherden ibarettir ve güneş gibidir. Ve yukarıda açıklandığı üzere, mülk âlemindeki unsurların zerrelerini gıda vasıtasıyla kendisine çeker ve toplar. O güneş, kıyamet gününde senin parçalarını ilahî öğretimle gıdasız olarak dahi kapmayı bilir.

İmdi rûh-i insânî ki, onun hakikati bir cevher-i mücerred-i nûrânîden ibâret olup, güneş mesâbesindedir. Ve yukarıda îzâh olunduğu üzere zerrât-ı anâsırı, âlem-i mülkte gıdâ vâsıtasıyla kendisine cezb ve cem' eder. O güneş yevm-i ba'sde senin eczânı gıdâsız olarak dahi ta'lîm-i ilâhî ile kapmayı bilir.

1755. O zaman ki sen uykudan uyanasın, gitmiş olan akıl ve hissini acele da'vet eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1755. O zaman ki sen uykudan uyanırsın, gitmiş olan aklını ve hissini aceleyle davet eder.

Bu şerefli beyit, ruhun gıdasız olarak ana unsurlarını çekmesine bir örnektir. Yani "Sen uykuya daldığın zaman, dükkân ve tezgâh gibi düşüncelerden boş kalırsın ve beş duyun geçici olarak işlevsiz kalır; fakat uyandığın zaman, senin ruhun terzi isen terzilik fikrini ve sanatını ve kunduracı isen kunduracılık fikrini ve sanatını ve işlevsiz kalan beş duyunu hemen kendine çeker ve davet eder."

Bu beyt-i şerîf, rûhun gıdâsız olarak eczâ-yı anâsını cezbine bir misâldir. Ya'nî "Sen uykuya vardığın vakit, dükkân ve tezgâh gibi efkârdan hâlî kalırsın ve havâss-i hamsen, muvakkaten ta'tile uğrar; fakat uyandığın vakit, senin rûhun terzi isen terzilikte ve kunduracı isen kunduracılık fikrini ve san'atını ve muattal kalan havâss-i hamseni hemen kendine cezb ve da'vet eder."

1756. Nihayet bilesin ki, o ondan gâib olmadı; "Avdet et!" buyurduğu vakit, geri gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1756. Son olarak bilmelisin ki, o ondan kaybolmadı; "Geri dön!" buyurduğu zaman, geri gelir.

Bu ruhun cezbesi, senin için bir örnektir. Sonunda bu örnekten bilirsin ki, senin parçaların, kuvvetlerin ve fikirlerin, Hakk'ın kudret elinden kaybolmaz; kıyamet gününde, senin ruhun olan manevî varlığın tarafına "Geri dön!" diye emir buyurduğu zaman, hepsi o ruhun etrafına toplanırlar.

Bu rûhun cezbi, senin için bir nümûnedir. Nihâyet bu nümûneden bilirsin ki, senin eczân ve kuvân ve efkârın, Hakk'ın yed-i kudretinden gâib olmaz, yevm-i ba'sde, senin rûhun olan ma'nân tarafına "Avdet et!" diye emir buyurduğu vakit, hepsi o rûhun etrafına toplanırlar.

## Çürüdükten sonra Üzeyir'in eşeğinin eczâsının, Allah Teâlâ'nın izniyle toplanması ve Üzeyir (a.s.)ın gözü önünde bir yere gelip merkeb olması

1757. Agah ol ey Üzeyir! Eşeğine bak ki, senin indinde çürümüş ve dökülmüştür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1757. Ey Üzeyir, uyanık ol! Eşeğine bak ki, senin gözünde çürümüş ve dökülmüştür.

Bu kısımda, Bakara Sûresi'nde geçen şu ayet-i kerimeye işaret edilir: أَوۡ كَالَّذِي مَرَّ عَلَىٰ قَرۡيَةٖ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحۡيِۦ هَٰذِهِ ٱللَّهُ بَعۡدَ مَوۡتِهَاۖ فَأَمَاتَهُ ٱللَّهُ مِاْئَةَ عَامٖ ثُمَّ بَعَثَهُۥ قال كم لبثت قال لبثت يوما أو بعض يوم قال بل لبثت مأة عام فانظر الى طعامك و شرابك لم يتسنه و انظر الى حمارك و لنجعلك آية للناس وانظر الى العظام كيف ننشرها ثُمَّ نَكْسوها لحما فَلَمَّا تَبِينَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنْ الله على كل شيئ قدير (Bakara, 2/259). Yani "O kimse gibi ki, evleri üzerine duvarları yıkılmış bir köyün üzerinden geçti. 'Allah Teâlâ bu köy halkını öldükten sonra nasıl diriltir?' dedi. Allah Teâlâ onu yüz yıl öldürdü; sonra yine diriltti. 'Ne kadar kaldın?' dedi, 'Bir gün veya yarım gün kaldım' dedi. Buyurdu ki: 'Aksine yüz yıl kaldın; şimdi yiyeceğine ve içeceğine bak ki bozulmadı ve eşeğine bak! Ve biz seni insanlara bir ibret kılarız. Ve kemiklere bak, onları nasıl hareket ettiririz? Sonra onlara et giydiririz.' Ona açıkça belli olunca dedi: 'Biliyorum ki muhakkak Allah Teâlâ her şeye kadirdir.'" Bu olayın ayrıntısı tefsir kitaplarında yer almaktadır. Bu şerefli beyitler, bu ayet-i kerimenin tefsiridir.

Bu bahiste, sûre-i Bakara'da vâki' şu âyet-i kerîmeye işâret buyrulur: أَوۡ كَالَّذِي مَرَّ عَلَىٰ قَرۡيَةٖ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحۡيِۦ هَٰذِهِ ٱللَّهُ بَعۡدَ مَوۡتِهَاۖ فَأَمَاتَهُ ٱللَّهُ مِاْئَةَ عَامٖ ثُمَّ بَعَثَهُۥ قال كم لبثت قال لبثت يوما أو بعض يوم قال بل لبثت مأة عام فانظر الى طعامك و شرابك لم يتسنه و انظر الى حمارك و لنجعلك آية للناس وانظر الى العظام كيف ننشرها ثُمَّ نَكْسوها لحما فَلَمَّا تَبِينَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنْ الله على كل شيئ قدير (Bakara, 2/259) Ya'nî "O kimse gibi ki, evleri üzerine duvarları yıkılmış bir karye üzerinden geçti. Allah Teâlâ bu karye ehlini öldükten sonra nasıl diriltir? dedi. Allah Teâlâ onu yüz yıl öldürdü; sonra yine diriltti. "Ne kadar kaldın?" dedi, "Bir gün veyâ yarım gün kaldım" dedi. Buyurdu ki: "Belki yüz yıl kaldın; imdi taâmına ve şarabına bak ki bozulmadı ve eşeğine bak! Ve biz seni nâsa âyet kılarız. Ve kemiklere nazar et, onları nasıl tahrik ederiz? Sonra onlara et giydiririz." Vaktâki ona zâhir oldu dedi: "Bil- dim ki muhakkak Allah Teâlâ her şeye kādirdir." Bu vak'anın tafsili tefsîr kitablarında mündericdir. Bu ebyât-ı şerîfe, bu âyet-i kerîmenin tefsîridir.

1758. Senin önünde onun eczâsını, o baş ve kuyruğu ve iki kulağı ve ayağı - cem' getiririz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1758. Senin önünde onun parçalarını, o başı ve kuyruğu ve iki kulağı ve ayağı - toplarız.

Ey aziz, senin gözünün önünde, eşeğin parçalarını, başını ve kuyruğunu ve iki uzun kulağını ve ayağını toplayıp, önceki gibi bir cisim hâline getiririz.

Ey azîz, senin gözünün önünde, eşeğin eczâsını, başını ve kuyruğunu ve iki uzun kulağını ve ayağını cem' edip, evvelki gibi bir cisim hâline getiririz.

1759. El yok; ve cüz'ü birbiri üzerine koyar, pârelere bir içtima' verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1759. El yok; ve cüz'ü birbiri üzerine koyar, parçalara bir toplanma verir.

Görünen âlemde bir el görünmediği halde, Yüce Allah merkebin cisminin parçalarını birbiri üzerine koyar ve o parçalara bir toplanma verir.

Zâhirde bir el görünmediği halde, Hak Teâlâ merkebin cisminin cüz'lerini birbiri üzerine koyar ve o parçalara bir cem'iyyet verir.

1760. Pârezenlik san'atına bak ki, o eskiyi bir iğnesiz diker.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1760. Parça vuruculuk sanatına bak ki, o eskiyi iğnesiz diker.

Hakk'ın parça vuruculuk sanatına bak ki, o eskimiş ve çürümüş bir varlık elbisesini, iğnesiz ve âletsiz diker ve birleştirir.

Hakk'ın parça vuruculuk san'atına bak ki, o eskimiş ve çürümüş bir li- bâs-ı vücudu, bir iğnesiz ve âletsiz diker ve bitiştirir.

1761. Dikme vaktinde ip ve bir iğne yoktur; öyle diker ki, terzi zâhir değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1761. Dikme vaktinde ip ve bir iğne yoktur; öyle diker ki, terzi görünen değildir.

"Harz" çizme ve mest gibi ayakkabıları dikmek anlamına gelir.

"Harz" çizme ve mest gibi ayakkabıları dikmek ma'nâsınadır.

1762. Göz aç, haşri zâhir gör; tâ ki yevm-i dînde senin şübhen kalmasın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1762. Gözünü aç, haşri açıkça gör; tâ ki kıyamet gününde senin şüphen kalmasın.

"Yevm-i dîn" kıyamet günü demektir. Çünkü "dîn" kural, boyun eğme ve ceza anlamlarına gelir. Kıyamet, "Adl" (Adaletli) ve "Hakem" (Hükmeden) isimlerinin tecelli hükmü altında meydana geldiğinden, burada "ceza" anlamındadır. Yani iyiliğe iyilikle ve kötülüğe kötülükle ceza verilecek olan gün demek olur.

"Yevm-i dîn" yevm-i kıyâmet demektir. Zîrâ "dîn" kāide ve inkıyâd ve cezâ ma'nâlarına gelir. Kıyâmet "Adl" ve "Hakem" isimlerinin hükm-i tecellîsi altında vâki' olduğundan, burada "cezâ" ma'nâsınadır. Ya'nî iyiliğe iyilik ile ve kötülüğe kötülük ile cezâ verilecek olan gün demek olur.

1763. Tâ ki benim câmiliğimi tamâmen göresin; tâ ki ölmek vaktinde ihtimâmdan titremiyesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1763. Tâ ki benim kapsayıcılığımı tamamen göresin; tâ ki ölmek vaktinde önemsemekten titremiyesin.

Cenâb-ı Pîr bu beyti Hak tarafından buyururlar; ve genel bir hitaptır. Yani "Ey insan suretinde yaratmış olduğum kullarım! Benim herkese ibret ve ders olmak üzere Üzeyr'ime göstermiş olduğum olaydan benim kapsayıcılığımı tamamen gör de, ölüm vaktinde, hayatın lezzetini kaybedeceğim ve yok olacağım diye, bu fani hayata olan önemsemenden dolayı korkup titreme!"

Cenâb-ı Pîr bu beyti Hak tarafından buyururlar; ve hitâb-ı âmmdır. Ya'nî "Ey sûret-i insâniyyede yaratmış olduğum kullarım! Benim umûma âyet ve ibret olmak üzere Üzeyr'ime göstermiş olduğum hâdiseden benim câmi'liği- mi tamâmen gör de, ölüm vaktinde, lezzet-i hayâtı kaybedeceğim ve yok olacağım diye, bu hayât-ı fâniyyeye olan ihtimâmından dolayı korkup titreme!"

1764. Nitekim uyumak vaktinde, cismin bütün hislerinin fevâtından emînsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1764. Nasıl ki uyuma vaktinde, bedenin bütün hislerinin yok olmasından eminsin.

"Uyku ölümün kardeşidir" hükmünce, uyku vaktinde beş duyun işlevsiz olduğu ve eşyayı görüş alanından kaybettiğin halde, yok olacağından korkmazsın; çünkü uyanmaktan eminsin; zira uyuyup, uyandığını çok gördün ve buna alıştın.

النوم اخ الموت Ya'ni "Uyku ölümün kardeşidir" hükmünce, uyku vaktinde havâss-i hamsen muattal olduğu ve nazarından eşyayı gâib ettiğin halde, yok olacağından korkmazsın; zîrâ uyanmaktan emînsin; çünkü uyuyup, uyandığını çok gördün ve buna alıştın.

1765. Her ne kadar perîşan ve harab olur ise de, uyku vaktinde, kendi havassin üzerine titremezsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1765. Her ne kadar perişan ve harap olsa da, uyku vaktinde, kendi duyuların üzerine titremezsin.

Uyku vaktinde beş duyunun kuvveti gider ve harap olur; sen de bunu bilirsin de, "Aman bana bir şey oluyor" diye hiç telaş etmez ve titremezsin.

Uyku vaktinde havâss-i hamsenin kuvveti gider ve harâb olur; ve sen de bunu bilirsin de, "Aman bana bir şey oluyor" diye hiç telâş etmez ve titremezsin.

## Bir şeyhin kendi evlâdının ölümü üzerine feryâd etmemesi

1766. Bundan evvel yol gösterici bir şeyh var idi; âsumâna mensûb şem' idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1766. Bundan önce yol gösterici bir şeyh vardı; göğe ait bir mum idi.

Geçmiş zamanda halka Hak yolunu gösteren olgun bir şeyh vardı. Hakikat göğüne ait bir mum ve ilâhî bir nur idi.

Zamân-ı sabıkda halka Hak yolunu gösterici bir şeyh-i kâmil var idi. Âsumân-ı hakikate mensûb bir şem' ve bir nûr-ı ilâhî idi.

1767. Ümmetlerinin arasında peygamber gibi, dârü'l-cinân bahçesinin kapısını açıcı idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1767. Ümmetlerinin arasında peygamber gibi, cennet bahçesinin kapısını açıcı idi.

1768. Peygamber buyurdu ki: "Öne gitmiş şeyh, kendi kavmi arasında peygamber gibi olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1768. Peygamber buyurdu ki: "Öne gitmiş şeyh, kendi kavmi arasında peygamber gibi olur."

Câmiu's-Sagîr'de yer alan "Kavmi içinde şeyh, ümmeti arasında peygamber gibidir" hadîs-i şerîfine işaret buyurulur.

Câmiu's-Sagîr de münderic olan الشيخ في قومه كالنبي في امته ya'ni "Kavmi içinde şeyh, ümmeti arasında peygamber gibidir" hadîs-i şerîfine işâret buyurulur.

1769. Bir sabah ona ehl-i beyti dedi: "Ey iyi huylu, söyle niçin katı kalblisin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1769. Bir sabah ona ehl-i beyti dedi: "Ey iyi huylu, söyle niçin katı kalplisin?"

Bir sabah o insân-ı kâmil şeyhe, ailesi şöyle dedi: "Ey huyu güzel olan ailemizin reisi, bize sebebini söyle! Sen niçin böyle katı kalplisin?"

Bir sabah o şeyh-i kâmile, âilesi şöyle dedi: "Ey huyu güzel olan âilemizin reîsi, bize sebebini söyle! Sen niçin böyle katı kalblisin?"

1770. "Biz senin evlatlarının ölümünden ve ayrılığından iki kat arka ile nevha tutarız."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1770. "Biz senin evlatlarının ölümünden ve ayrılığından iki kat arka ile nevha tutarız."

Biz senin çocuklarının ölümünden ve ayrılığından etkilendik ve bu etki sebebiyle belimiz büküldü. Bu hâl içinde ağlayıp sızlıyoruz.

"Biz senin çocuklarının ölümünden ve ayrılığından müteessir olduk ve teessür sebebiyle belimiz büküldü. Bu hâl içinde ağlayıp sızlıyoruz."

1771. "Sen niçin ağlamıyorsun, zârî etmiyorsun? Ey büyük! yahut senin merhametin mi yoktur?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1771. "Sen niçin ağlamıyorsun, inlemiyorsun? Ey büyük! Yoksa senin merhametin mi yoktur?"

1772. "Eğer senin içinde bir merhamet olmazsa, o halde bizim senden şimdi ne ümîdimiz vardır?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1772. "Eğer senin içinde bir merhamet olmazsa, o hâlde bizim senden şimdi ne ümidimiz vardır?"

1773. "Ey mukteda, biz senin ümîdin ileyiz ki, sen bizi fenâda bırakmıyasın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1773. "Ey uyulan, biz senin ümidin ileyiz ki, sen bizi yoklukta bırakmayasın!"

"Ey mana yolunda bizim rehberimiz; biz senin merhamet ümidin ile teselli buluyoruz ve bizi bu yokluk âleminin dalgaları ve akıntısı içinde bırakmazsın diye, senin merhametine dayanıyoruz."

"Ey ma'nâ yolunda bizim rehberimiz; biz senin ümîd-i merhametin ile müteselli oluyoruz ve bizi bu âlem-i fenânın dalgaları ve cereyânı içinde bırakmazsın diye, senin merhametine dayanıyoruz."

1774. Vaktaki haşir günü tahtı süsleyeler, o şedîd günde muhakkak sen bizim şefi'imizsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1774. Vakti gelip haşir günü tahtı süslediklerinde, o şiddetli günde kesinlikle sen bizim şefaatçimizsin.

Varlıkların görünürlükten gizliliğe döndüğü kıyamet gününde, hüküm ve adalet tahtını süslerler; işte o şiddetli ve zorlu günde, kesinlikle sen bizim şefaatçimizsin.

"Vaktâki zuhûrun butûna münkalib olduğu kıyâmet gününde, hüküm ve adl tahtını süslerler, işte o şedîd ve sıkı olan günde, muhakkak sen bizim şefâatçimizsin."

1775. Öyle sakınılmaz gecenin gündüzünde, biz senin ikramın ile ümidvarız.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1775. Öyle sakınılmaz gecenin gündüzünde, biz senin ikramın ile ümidvarız.

Öyle bir dünya gecesinde ki, amellerin suretlerinin (şekillerinin) ortaya çıkması engellenemeyecek olan o günde, biz senin ikramın ile yakamızı kurtaracağımızdan ümitliyiz.

"Öyle dünyâ gecesinde ki, suver-i a'mâlin zuhûru men' edilemiyecek olan o günde, biz senin ikrâmın ile yakamızı kurtaracağımızdan ümîdvârız."

1776. Hiçbir mücrime eman kalmayan o zamanda, bizim elimiz senin eteğindedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1776. Hiçbir suçluya eman kalmayan o zamanda, bizim elimiz senin eteğindedir.

"Kendi kötü amelleri etrafını kuşatıp, onlardan kurtulmaya imkân olmayan o kıyamet gününde biz senin eteğine yapışıp, şefaat dileriz."

"Kendi sû'-i a'mâli etrâfını ihâta edip, onlardan kurtulmağa emân olmayan o yevm-i kıyâmette biz senin eteğine yapışıp, şefâat niyâz ederiz."

1777. Peygamber buyurdu ki: "Kıyamet gününde günahkarları ne vakit yaş dökücü olarak terk ederim?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1777. Peygamber buyurdu ki: "Kıyamet gününde günahkârları ne zaman yaş döken olarak terk ederim?"

Bu yüce beyitte "Benim şefaatim ümmetimden büyük günah sahipleri içindir" hadis-i şerifine işaret buyrulur. Bu hadis-i şerifi İbn Abbas, Cabir, Enes ve diğer yüce sahabeler rivayet etmişlerdir. Ebu Derda hazretlerinin rivayetine göre hadis-i şerif "Benim şefaatim ümmetimden büyük günah sahipleri içindir ve eğer zina ve hırsızlık etse bile Ebu Zer'in burnuna rağmen" şeklinde gerçekleşmiştir. Yüce anlamı: "Benim şefaatim, eğer zina ve hırsızlık etse bile Ebu Zer'in burnuna rağmen, ümmetimden büyük günah sahipleri içindir" demektir. Mişkat'ta "Şefaat Bölümü"nde yer alan uzun bir hadis-i şerifin sonunda şöyle buyrulmuştur: "Ve ben onları ateşten çıkarırım ve cennete sokarım; ancak Kur'an'ın hapsettiği kimse ateşte kalıncaya kadar." Kur'an'ın cehennemde hapsettiği kimseler ise müşrikler, inkarcılar ve münafıklardır ki, onlar hakkında Kur'an-ı Kerim "Şefaat edenlerin şefaati onlara fayda vermez" (Müddessir, 74/48) buyurur.

Bu beyt-i şerîfde شفاعتى لاهل الكبائر من امتى ya'ni "Benim şefâatim ümmetimden büyük günâh sâhipleri içindir" hadîs-i şerîfine işâret buyurulur. Bu hadîs-i şerîfi İbn Abbas ve Câbir ve Enes ve sâir ashâb-ı kirâm rivâyet buyurmuşlardır. Ve Ebû Derdâ hazretlerinin rivâyetine göre hadîs-i şerîf شفاعتى لاهل الكبائر من امتی و آن زنا و ان سرق على رغم أنف أبي ذر sûretinde vâki' olmuştur. Ma'nâ-yı şerîfi: "Benim şefâatim ve eğer zinâ ve sirkat etse bile Ebî Zer'in enfine rağmen, ümmetimden günâh-ı kebâir sâhiblerinedir" demek olur. Ve Mişkât'de "Bâb-ı şefâat"de münderic uzun bir hadîs-i şerîfin âhirinde şöyle buyrulmuştur: و اخرجهم عن النار و ادخلهم الجنة حتى ما يبقى في النار الا من حبسه القرآن Ya'ni "Ve ben onları nârdan çıkarırım ve cennete idhâl ederim; ancak Kur'ân'ın habs ettiği kimse nârda kalıncaya kadar." Ve Kur'ân'ın cehennemde hasb ettiği kimseler, müşrikler ve münkirler ve münâfıklardır ki, onlar hakkında Kurân-ı Kerîm فَمَا تَنفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ (Müddessir, 74/48) ya'nî "Şefâat edenlerin şefâati onlara fayda vermez" buyurur.

1778. "Onları ağır işkenceden kurtarmak için, ben âsîlerin can ile şefâatçisiyim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1778. "Onları ağır işkenceden kurtarmak için, ben isyankârların can ile şefaatçisiyim."

1779. "Asîleri ve ehl-i kebâiri, nakz-ı ahd itabından, cehd ile kurtarırım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1779. "Asileri ve büyük günah işleyenleri, ahdi bozma azabından, çabayla kurtarırım."

"Ahdi bozma" şudur ki, Allah'a, peygambere ve kitaba iman etmekle ilahi emre uyma ve ilahi yasaktan kaçınma için ahdetmiş olduğu halde, bu ahdini bozarak, büyük günahlar işlemektir.

"Nakz-ı ahd" budur ki, Allâh'a ve peygamber ve kitâba îmân etmekle emr-i ilâhîye ittibâ' ve nehy-i ilâhîden içtinâb için ahd etmiş olduğu halde, bu ahdini bozarak, günâh-ı kebâir işlemektir.

1780. "Ümmetimin sâlihleri ise, zarar gününde, benim şefâatimden fâriğdirler."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1780. "Ümmetimin sâlihleri ise, zarar gününde, benim şefâatimden müstağnidirler."

Ahidlerine vefa eden ümmetimin sâlihleri, kıyamet gününde benim şefâatime muhtaç olmazlar; çünkü onlar hakkında dünya hayatında iken şefâatim gerçekleşmiştir. Bu sebeple ahirette onlara şefâat etmek, hâsılı tahsil kabilinden olduğundan, boşuna olur. Onların bu salâhı dünyada benim şefâatim sayesindedir.

"Ahidlerine vefâ eden benim ümmetimin sâlihleri, yevm-i kıyâmette benim şefâatime muhtâc olmazlar; zîrâ onlar hakkında hayât-ı dünyeviyyede iken şefâatim vâki' olmuştur. Binâenaleyh âhirette onlara şefâat, hâsılı tahsil kabîlinden olduğundan, abes olur. Onların bu salâhı dünyâda benim şefâatim sâyesindedir."

1781. "Belki onlar için şefâatler olur; onların sözü, hükm-i nâfiz gibi gider."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1781. "Aksine onlar için şefaatler olur; onların sözü, geçerli bir hüküm gibi gider."

Yani "Benim ümmetimin sâlihleri, başkalarına şefaat eder. Kıyamet gününde onların sözü, bir emirin ve hâkimin geçerli hükmü gibi etkili olur." Nasıl ki bir hadis-i şerifte buyurulur: يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِشَفَاعَةِ رَجُلٍ صَالِحٍ مِنْ اُمَّتِى اَكْثَرُ مِنْ بَنِى تَمِيم Yani "Benim ümmetimden sâlih bir adamın şefaati ile, Benî Temîm kabilesi fertlerinden daha çoğu cennete girer." Ve diğer bir hadis-i şerifte buyurulur: اِنَّ مِنْ اُمَّتِى مَنْ يَشْفَعُ لِلْقَبَائِلِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَشْفَعُ لِلْقَبِيلَةِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَشْفَعُ لِلْعَصَبَةِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَشْفَعُ لِلرَّجُلِ حَتَّى يَدْخُلَ الْجَنَّةَ Yani "Muhakkak benim ümmetimden kabilelere şefaat eden ve bir kabileye şefaat eden ve asabeye, yani on ikiden kırk kişiye kadar şefaat eden ve bir adama şefaat eden kimseler vardır ki, cennete girer." Ve diğer bir hadis-i şerifte صلحاء امتى لا يحتاجون لشفاعتى و انما لهم شفاعة في المذنبين yani "Benim ümmetimin sâlihleri, şefaatime muhtaç değildirler; ve onlar için ancak günahkârlara şefaat vardır" buyurulur.

Ya'nî "Benim ümmetimin sâlihleri, başkalarına şefâat eder. Yevm-i kıyâmette onların sözü, bir emîrin ve hâkimin, hükm-i nâfizi gibi müessir olur." Nitekim bir hadîs-i şerîfde buyurulur: يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِشَفَاعَةِ رَجُلٍ صَالِحٍ مِنْ اُمَّتِى اَكْثَرُ مِنْ بَنِى تَمِيم Ya'nî "Benim ümmetimden sâlih bir adamın şefâati ile, Benî Temîm kabîlesi efrâdından daha çoğu cennete girer." Ve diğer bir hadîs-i şerîfde buyurulur: اِنَّ مِنْ اُمَّتِى مَنْ يَشْفَعُ لِلْقَبَائِلِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَشْفَعُ لِلْقَبِيلَةِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَشْفَعُ لِلْعَصَبَةِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَشْفَعُ لِلرَّجُلِ حَتَّى يَدْخُلَ الْجَنَّةَ Ya'nî "Muhakkak benim ümmetimden kabîlelere şefâat eden ve bir kabîleye şefâat eden ve asabeye, ya'nî on ikiden kırk kimseye kadar şefâat eden ve bir adama şefâat eden kimseler vardır ki, cennete girer." Ve diğer bir hadis-i şerîfde صلحاء امتى لا يحتاجون لشفاعتى و انما لهم شفاعة في المذنبين ya'nî "Benim ümmetimin sâlihleri, şefâatime muhtaç değildirler; ve onlar için ancak günâhkârlara şefâat vardır" buyurulur.

1782. "Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını kaldırmadı; ben günahkâr değilim, Hudâ beni âlî etti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1782. "Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını kaldırmadı; ben günahkâr değilim, Allah beni yüceltti."

Bu şerefli beyit, evlatlarının ölümüne ağlamayan kâmil şeyhin dilindendir. "Hiçbir günahkâr, başkasının günahını yüklenmez" (En'âm, 6/164) ayet-i kerimesinin yüce anlamıdır.

Bu beyt-i şerîf evlâdının fevtine ağlamayan şeyh-i kâmilin lisânındandır. و لا تزر وازرة وزر أخرى (En'âm, 6/164) ya'nî "Hiçbir günahkâr, başkasının günâhını yüklenmez" âyet-i kerîmesinin ma'nâ-yı münîfidir.

1783. Ey delikanlı, o ki günahsızdır şeyhdir, Hakk'ın kabûlünde elde yay gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1783. Ey delikanlı, günahsız olan şeyhdir, Hakk'ın kabulünde elde yay gibidir.

"Günahsız"dan kasıt, vehmedilmiş varlığının kaydından kurtulmuş olan muhterem zattır. Çünkü yüce şeyhler "Senin varlığın, başka günahlarla kıyaslanmayacak bir günahtır" buyurmuşlardır. Zira o ilahi emre karşı gelmekten ibaret olan bütün günahların kaynağı ve kökü, insanın vehmedilmiş varlığıdır. İnsân-ı kâmil ise, bu vehmedilmiş varlıktan kurtulmuş ve Hak'ın varlığıyla ayakta durmuştur. Bu sebeple onun izafî varlığı, ok atan kişinin elindeki yaya benzer. Hakk'ın kabulünde ilahi kudret elinde yay gibidir ki, ilahi kaza oku, onların yay hükmünde olan varlığından çıkar.

Bu yüce beyitten itibaren Pir Hazretleri şeyhin kim olduğunu tarif buyururlar.

"Günahsız"dan murâd, vücûd-ı mevhûmunun kaydından kurtulmuş olan zât-ı muhteremdir. Zîrâ meşâyih-i kiram hazerâtı وجودك ذنب لا يقاس عليه ذنب آخر ya'nî "Senin varlığın, başka günahlara kıyâs olunmayan bir günahtır" buyurmuşlardır. Zîrâ o emr-i ilâhîye muhalefetten ibaret olan bilcümle günahların menşei ve kökü, insanın mevhûm olan varlığıdır. İnsân-ı kâmil ise, bu mevhûm olan varlıktan kurtulmuş ve vücûd-i Hak ile kāim olmuştur. Binâenaleyh onun vücûd-ı izâfîsi, ok atan kimsenin elindeki yaya benzer. Hakk'ın kabûlünde yed-i kudret-i ilâhîde yay gibidir ki, kazâ-yı ilâhî oku, onların yay mesâbesinde olan vücûdundan çıkar.

Bu beyt-i şerîfden i'tibâren cenâb-ı Pîr şeyhin kim olduğunu ta'rif buyururlar.

1784. Şeyh kim olur? İhtiyar, ya'nî ak kıllı. Ey ümidsiz, bu kılın ma'nâsını bil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1784. Şeyh kim olur? İhtiyar, yani ak saçlı. Ey ümitsiz, bu kılın anlamını bil!

Şeyhin sözlük anlamı nedir? İhtiyar, yani saçının ve sakalının kılları ağarmış olan kimsedir. Fakat ey dış görünüş âleminin kaydında bağlı kalıp ümitsiz olan kimse; hakikat ehli katında, dış görünüşten anlama geçmek suretiyle bu kılın anlamını bil!

Şeyhin lügat ma'nâsı nedir? İhtiyar ya'nî saçının ve sakalının kılları ağarmış olan kimsedir. Fakat ey âlem-i sûretin kaydında bağlı kalıp, ümidsiz olan kimse; ehl-i hakikat indinde, sûretten ma'nâya intikāl etmek sûretiyle bu kılın ma'nâsını bil!

1785. O kara kıl, onun varlığıdır; onun varlığından, bir kıl teli kalmayıncaya kadar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1785. O kara kıl, onun varlığıdır; onun varlığından, bir kıl teli kalmayıncaya kadar.

O kara kılın anlamı, onun vehmedilmiş nefs varlığının kendisidir. Onun bu vehmedilmiş varlığından bir kıl teli, yani nefsine ait sıfatlarından bir tek sıfat kalmayıncaya kadar, o bu vehmedilmiş varlığına bağlıdır; ve henüz sınırlıdır, onun mutlak özgürlükten ve hürriyetten zevki yoktur.

O kara kılın ma'nâsı, onun nefs-i mevhûmunun varlığıdır. Onun bu mevhûm olan varlığından bir kıl teli, ya'nî sıfât-ı nefsâniyyesinden bir tek sıfat kalmayıncaya kadar, o bu vücûd-ı mevhûmuna bağlıdır; ve henüz mukayyeddir, onun ıtlâkdan ve hürriyyetten zevki yoktur.

1786. Her ne kadar o kara kıllı, yâhud iki kıllı olsa da, vaktâki onun varlığı kalmıya, pîr odur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1786. O kişi kara kıllı veya kır kıllı olsa da, onun varlığı kalmayınca, pîr odur.

Yani, görünüşte saçının ve sakalının kılları kara veya kır olsa da, onda vehmedilmiş varlık eseri kalmadığı ve nefsinin sıfatı kaydından kurtulup özgür olduğu zaman, işte asıl pîr ve şeyh o saygıdeğer kişidir.

Ya'nî, sûrette saçının ve sakalının kılları kara veyâhud kır olsa da, vaktâki onda mevhûm varlık eseri kalmaz ve nefsinin sıfatı kaydından âzâd olup hür olur, işte asıl pîr ve şeyh o zât-ı muhteremdir.

1787. O kara kıl, vasf-ı beşerdir; o kıl, sakalın kılı ve başın kılı değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1787. O kara kıl, insanlık vasfıdır; o kıl, sakalın kılı ve başın kılı değildir.

Bizim bahsettiğimiz o kara kıl, insanlığa ve nefse ait sıfatlardır; yoksa görünen saç ve sakal kılları değildir.

Bizim bahs ettiğimiz o kara kıl, sıfât-ı beşeriyye ve nefsâniyyedir; yoksa zâhirî olan saç ve sakal kılları değildir.

1788. Îsâ delikanlı olmamış iken, beşik içinde "Biz şeyhiz ve pîriz" diye feryad kaldırır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1788. İsa delikanlı olmamışken, beşik içinde "Biz şeyhiz ve pîriz" diye feryat eder.

Meryem Suresi'nde geçen şu ayet-i kerimeye işaret buyurulur: فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا . قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا (Meryem, 19/29-31) Yani “İsa (a.s.)'ın Hz. Meryem'den babasız olarak doğmasına itiraz edenlere Hz. Meryem, beşikteki İsa (a.s.)'a sorunuz diye işaret etti. Onlar: "Beşikte olan bir çocukla biz nasıl konuşabiliriz?" dediler. Bunun üzerine İsa (a.s.) beşik içinde onlara hitap edip buyurdu ki: "Ben Allah'ın kuluyum, bana kitap verdi ve beni peygamber yaptı ve nerede olursam olayım, beni mübarek kıldı; ve hayatta oldukça bana namaz ve zekât ile vasiyet buyurdu."

Sûre-i Meryem'de vâki' şu âyet-i kerîmeye işaret buyurulur: فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا . قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا (Meryem, 19/29-31) Ya'nî “Îsâ (a.s.)ın cenâb-ı Meryem'den babasız olarak doğmasına i'tirâz edenlere Hz. Meryem, beşikteki Îsâ (a.s.)a sorunuz diye işaret etti. Onlar: "Beşikte olan bir çocukla biz nasıl konuşabiliriz?" dediler. Bunun üzerine Îsâ (a.s.) beşik içinde onlara hitâb edip buyurdu ki: "Ben Allah'ın kuluyum, bana kitab verdi ve beni peygamber yaptı ve nerede olursam olayım, beni mübârek kıldı; ve hayatta oldukça bana namaz ve zekât ile vasiyet buyurdu."

1789. Eğer evsâf-ı beşerin ba'zısından kurtulsa, ey oğul, şeyh olmaz kehl olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1789. Eğer insanî vasıfların bazılarından kurtulsa, ey oğul, şeyh olmaz, kehl olur.

"Kehl" orta yaşlı adama denir. 33 ve 35 yaşında bulunan kimselerdir. Yani, bir kimse Hakk yolunda insanî vasıfların ve nefse ait sıfatların bazılarından kurtulsa ve bazılarında kalmaya devam etse; o kimse şeyh ve Hakk yolunda rehber olamaz. Aksine henüz Hakk yolunun ortasında bir sâlik (Hakk Yolcusu) olur. Kendilerinde nefse ait sıfatlar bâki iken, halkı terbiye ve irşada kalkanlar, bundan ibret alsınlar.

"Kehl" orta yaşlı adama derler. 33 ve 35 yaşında bulunan kimselerdir. Ya'nî, bir kimse tarîk-i Hak'da evsâf-ı beşeriyye ve sıfât-ı nefsâniyyenin ba'zılarından kurtulsa ve ba'zılarıyla muttasıf olsa; o kimse şeyh ve tarîk-i Hakk'da rehber olamaz. Belki henüz tarîk-i Hakk'ın vasatında bir sâlik olur. Kendilerinde sıfât-ı nefsâniyye bâkî iken, halkı terbiye ve irşâda kıyâm edenler, bundan ibret alsınlar.

1790. Vaktâki bizim vasfımız olan bir kara kıl, onun üzerinde yoktur; şeyh ve makbûl-i Hudâ'dır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1790. Bizim vasfımız olan bir kara kıl, onun üzerinde yoktur; o şeyh ve Allah tarafından kabul edilmiş bir kuldur.

Bizim insanlığımızın ve nefsimize ait özelliklerimizin sıfatlarından olup, kara kıl hükmünde bulunan bir sıfat, kendisinde kalmamış olan muhterem kişi şeyhtir ve Allah'ın kabul ettiği bir kuludur.

Vaktâki bizim beşeriyyetimizin ve nefsâniyyetimizin sıfatlarından olup, kara kıl mesâbesinde bulunan bir sıfat, kendisinde kalmamış olan zât-ı muhterem şeyhtir ve Hakk'ın makbûl bir kuludur.

1791. Vaktâki onun kılı beyaz olur, eğer kendisiyle ise, o ne pîrdir ve ne Hakk'ın hâssıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1791. Vakti gelip de onun kılı beyaz olduğunda, eğer kendisiyle ise, o ne pîrdir ne de Hakk'ın özel kuludur.

Herhangi bir kimsenin dış görünüşte saçı ve sakalı bembeyaz olduğu zaman, eğer kendi vehmedilmiş varlığına yapışmış ve nefse ait sıfatlarının hükmü altında zayıf kalmış ise, o gerçekte pîr ve şeyh değildir; ve Hakk'ın özel ve makbul bir kulu da değildir. O kimse "abdullah" (Allah'ın kulu) olmayıp, henüz "abdü'n-nefs" (nefsin kulu)dir. Eğer şeyhlik ve rehberlik iddiasında bulunursa, bu iddiasında yalancıdır; ve ona şeyhlik için hilafet veren şeyh de onun gibi gafil ve yalancıdır.

Herhangi bir kimsenin sûret-i zâhirede saçı ve sakalı bembeyaz olduğu vakit, eğer kendi vücûd-ı mevhûmuna yapışmış ve sıfât-ı nefsâniyyesinin hükmü altında zebûn kalmış ise, o hakîkatte pîr ve şeyh değildir; ve Hakk'ın hâss ve makbûl bir kulu da değildir. O kimse "abdullah" olmayıp, henüz "abdü'n-nefs"dir. Eğer şeyhlik ve rehberlik da'vâ ederse, bu da'vâsında kâzibdir; ve ona şeyhlik için hilâfet veren şeyh de onun gibi gâfil ve kâzibdir.

1792. Ve eğer onun vasfından bir kıl ucu bâkî ise, o arşdan değildir; o âfâkîdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1792. Ve eğer onun vasfından bir kıl ucu kalmışsa, o arşdan değildir; o dış âleme aittir.

Ve eğer bir kimsede, o beşeriyet ve nefsaniyete ait sıfatlardan kıl ucu kadar bir iz kalmışsa, o kimse yüce âleme ait değildir; o aşağı âleme aittir. Beyit: تا سر مویی تعلق هست محرومی بجاست هر که این زنار دارد در حرم نامحرمست "Kıl ucu kadar nefsânî bağıntı bulundukça, Hak huzurundan mahrumiyet yerindedir. Her kim bu bağıntı zünnârını tutarsa, o kimse ilâhî haremde nâ-mahremdir."

Ve eğer bir kimsede, o beşeriyyet ve nefsâniyyetin sıfatlarından kıl ucu kadar, bir eser bâkî ise, o kimse, âlem-i ulvîye mensûb değildir; o âlem-i süflîye mensûbdur. Beyit: تا سر مویی تعلق هست محرومی بجاست هر که این زنار دارد در حرم نامحرمست "Kıl ucu kadar taalluk-ı nefsânî bulundukça, huzûr-ı Hak'dan mahrûmluk becâdır. Her kim bu taalluk zünnârını tutarsa, o kimse harem-i ilâhîde nâ-mahremdir."

## Şeyhin evlâtlarına ağlamaması için özür söylemesi

1793. Şeyh ona dedi ki: "Ey arkadaş! zannetme ki benim merhametim ve muhabbetim ve şefîk kalbim yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1793. Şeyh ona dedi ki: "Ey arkadaş! Benim merhametim, muhabbetim ve şefkatli kalbim olmadığını zannetme."

1794. "Her ne kadar cümle kâfirin canı ni'met ise de, bizim için bütün küffâr üzerine, rahmet etmek vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1794. "Her ne kadar bütün kâfirlerin canı nimet ise de, bizim için bütün kâfirler üzerine rahmet etmek vardır."

Değerli şârihler bu şerefli beyitte çeşitli görüşler belirtmişlerse de, burada zikri uzun olur. Fakire uygun gelen anlam şudur ki: Biz evliya topluluğu, âlemlere rahmet olduğumuz için, merhametimiz bütün kâfirleri de kapsar. Gerçi aslında bütün kâfirlerin canı kendi haklarında nimet ve rahmet ise de, bu rahmet, genel zâtî rahmet ve Rahmânî rahmettir. Çünkü Rahmânî rahmete göre bütün eşya aslında merhamet olunmuştur; ve ayet-i kerimede bu rahmet hakkında وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْئٍ (A'râf, 7/156) yani "Benim rahmetim her şeyi kaplamıştır" buyurulur. Fakat kâfirler, özel zâtî rahmet ve Rahîmî rahmet ile merhamet olunmuş değildir. Bizim kâfirlere olan merhametimiz, Rahîmî rahmete göre olan merhamettir ki, onları hidayet yoluna davet ederiz.

Bu giriş özetlenirse, şöyle olur: "Her ne kadar kâfirlerin canı Rahmânî rahmete mazhar olması sebebiyle yokluk perdesinden ortaya çıkmış ve bu ortaya çıkış, kendi haklarında nimet ve rahmet olmuş ise de, bizim için kâfirler üzerine, Rahîmî rahmet ile merhamet etmek ve onları imana ve hidayete davet etmek vardır."

Şurrâh-ı kirâm bu beyt-i şerîfde muhtelif mütâlaât beyân buyurmuşlar ise de, burada zikri uzun olur. Fakîre lâyih olan ma'nâ budur ki: Biz evliyâ tâifesi, âlemlere rahmet olduğumuz için, merhametimiz bütün küffâra da şâmildir. Gerçi hadd-i zâtında bütün kâfirlerin canı haklarında ni'met ve rahmet ise de, bu rahmet, rahmet-i âmme-yi zâtiyye ve rahmet-i rahmâniyyedir. Zîrâ rahmet-i rahmâniyyeye nazaran bütün eşyâ hadd-i zâtında merhûmdur; ve âyet-i kerîmede bu rahmet hakkında وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْئٍ (A'râf, 7/156) ya'nî "Benim rahmetim her şeyi kaplamıştır" buyurulur. Fakat küffâr, rahmet-i hâssa-i zâtiyye ve rahmet-i rahîmiyye ile merhûm değildir. Bizim küffâra olan merhametimiz, rahmet-i rahîmiyyeye nazaran olan merhamettir ki, onları tarîk-i hidâyete da'vet ederiz.

Bu mukaddime hulâsa olunursa, şöyle olur: "Her ne kadar kâfirlerin canı rahmet-i rahmâniyyeye mazhariyyet hasebiyle ketm-i ademden zuhûr etmiş ve bu zuhûr, haklarında ni'met ve rahmet olmuş ise de, bizim için küffâr üzerine, rahmet-i rahîmiyye ile merhamet etmek ve onları îmâna ve hidâyete da'vet etmek vardır."

1795. "Niçin onlara taşlardan feryad vardır diye, benim köpeklere bile merhamet ve ihsânım vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1795. "Niçin onlara taşlardan feryat vardır diye, benim köpeklere bile merhamet ve ihsanım vardır."

"Bu halk niçin bu biçare köpekleri taşlayıp canlarını yakıyorlar; ve feryatlarına sebep oluyorlar?" diye, benim köpeklere bile merhamet ve ihsanım vardır. Çünkü bütün isimlere mazhar olan insân-ı kâmilde "Raûf" (çok şefkatli) ve "Atûf" (çok merhametli) isimlerinin hükümleri de ortaya çıkar.

"Bu halk niçin bu bîçâre köpekleri taşlayıp canlarını yakıyorlar; ve feryâdlarına sebeb oluyorlar?" diye, benim köpeklere bile merhamet ve ihsânım vardır. Zîrâ cemî-i esmâya mazhar olan insân-ı kâmilde "Raûf" ve "Atûf" isimlerinin ahkâmı da zâhir olur.

1796. "Ey Huda! bu huydan onu kurtar, diye, ısıran bir köpeğe dua ederim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1796. "Ey Huda! bu huydan onu kurtar, diye, ısıran bir köpeğe dua ederim."

Bende nefsâniyet ve beşeriyet tesirleri kalmamış olduğundan, beni ısıran köpeği, intikam almak için öfkelenerek taşlamam; aksine ona olan merhametimden dolayı, "Yâ Rab! bu köpeğin halk tarafından taşlanmasına sebep olan bu kötü huyundan onu kurtar!" diye dua ederim.

Bende nefsâniyyet ve beşeriyyet âsârı kalmamış olduğundan, beni ısıran köpeği, intikām almak için öfkelenerek taşlamam; belki ona olan merhame- timden dolayı, "Yâ Rab! bu köpeğin halk tarafından taşlanmasına sebeb olan bu kötü huyundan onu kurtar!" diye duâ ederim.

1797. "Bu köpekleri de o endîşede tut ki, halâyıktan taşlanmasınlar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1797. "Bu köpekleri de o endişede tut ki, halktan taşlanmasınlar."

Bu şerefli beyit de duanın devamıdır. Yani "Köpeklerin aklına, halkı ısırmak gelmesin de, halk tarafından taşlanmasınlar."

Bu beyt-i şerîf dahi duânın mâba'didir. Ya'nî "Köpeklerin fikrine, halkı ısırmak vârid olmasın da, halk tarafından taşlanmasınlar."

1798. Evliyâyı ondan dolayı yeryüzüne getirdi, tâ ki âlemlere rahmet olsunlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1798. Evliyayı bu yüzden yeryüzüne getirdi ki, âlemlere rahmet olsunlar.

Yüce Allah, peygamberlerin (a.s.) vârisleri olan evliyayı, sırf âlemlere rahmet olsunlar diye yeryüzüne getirdi. Bu sebeple onlardan halka ancak şefkat ve merhamet sunulur.

Hak Teâlâ hazretleri enbiyâ (aleyhimü's-selâm)ın vârisleri olan evliyâyı, mahzâ âlemlere rahmet olmak için yeryüzüne getirdi. Binâenaleyh onlardan halka ancak şefkat ve merhamet ibzâl olunur.

1799. Halkı dergâh-ı hâss tarafına da'vet eder; halâsı vâfir kıl, diye Hakk'a yalvarır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1799. Halkı özel dergâh tarafına davet eder; kurtuluşu bol kıl diye Hakk'a yalvarır.

Genel olarak Rahmânî rahmet ile merhum olan halkı, özel dergâh ve Rahîmî rahmet tarafına davet eder. "Ey Rabbim! Bunları bu taayyünler (belirginleşmeler) ve kesretler (çokluklar) fitnesinden çokça kurtar!" diye Hakk'a yalvarır.

Alelumûm rahmet-i rahmâniyye ile merhûm olan halkı, dergâh-ı hâss ve rahmet-i rahîmiyye tarafına da'vet eder. "Yâ Rab! bunları bu fitne-i taayyünât ve keserâtdan çokça kurtar!" diye Hakk'a yalvarır.

1800. Bu taraftan nasihat için cehd gösterir; olmazsa "Ey Huda kapıyı kapama!" der.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1800. Bu taraftan nasihat için çaba gösterir; olmazsa "Ey Allah'ım, kapıyı kapatma!" der.

Bu belirlenmeler ve çokluklar âleminden, özel ilâhî dergâha ulaşmak için halka nasihat vermek hususunda çaba ve gayret eder; eğer onun bu husustaki nasihatleri, onlar üzerinde etkili olmazsa, "Ey Rabbim! Bunların üzerine hidayet kapısını kapatma!" diye yalvarır. Çünkü Muhammedî meşrep (Hz. Muhammed'in yolunu takip eden) evliyanın zevki budur. Nasıl ki Peygamberimiz (s.a.v.) Uhud gazvesinde yaralandıkları halde اللهم اهد قومى فانهم لا يعلمون yani "Ey Rabbim! Kavmime hidayet eyle; çünkü onlar bilmiyorlar" diye dua buyururlardı. Bu sebeple bu meşrepteki yüce evliyalar da, kendi muhaliflerine asla beddua etmezler.

Bu âlem-i taayyünât ve keserât tarafından, dergâh-ı hâss-ı ilâhî tarafına vusûl için halka nasîhat vermek husûsunda cehd ve gayret eder; eğer onun bu husûsdaki nasâyihi, onlar üzerinde müessir olmazsa, "Yâ Rab! bunların üzerine hidâyet kapısını kapama!" diye yalvarır. Zîrâ Muhammedî meşreb olan evliyânın zevki budur. Nitekim (S.a.v.) Efendimiz Uhud gazâsında yaralandıkları halde اللهم اهد قومى فانهم لا يعلمون ya'nî "Yâ Rab! kavmime hidâyet eyle; zîrâ onlar bilmiyorlar" diye duâ buyururlar idi. Binâenaleyh bu meşrebdeki evliyâ-yı kirâm dahi, kendi muhâliflerine aslâ bedduâ buyurmazlar.

1801. Muhakkak âmme için rahmet cüz'î olur. Hümâm için rahmet küllî olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1801. Şüphesiz ki halk için rahmet cüz'î (parçalı) olur. Yüce kişi için rahmet küllî (tüm) olur.

"Cüz'î rahmet"ten kastedilen, her bir ilâhî ismin, kendi mazharına (tecelli ettiği yere) olan rahmetidir ki, o isim, o mazharın özel Rabb'idir. Zâtî olan genel rahmetten o mazharın nasibi, kendi özel Rabb'inin dairesindedir. "Küllî rahmet"ten kastedilen ise, bütün isimleri toplayan "Allah" isminin, kendi mazharı olan insân-ı kâmile olan rahmetidir ki, bütün ilâhî isimlerin hükümleri ve eserleri onda ortaya çıkar. Bu anlama göre "hümâm"dan kastedilen, insân-ı kâmil olur. Yani "Sözü edilen cüz'î rahmet, avamdan olan fertler içindir; küllî rahmet de, himmeti (gayreti), halkın hidayetine harcanan insân-ı kâmil içindir."

"Rahmet-i cüz'î"den murâd, her bir ism-i ilâhînin, kendi mazharına olan rahmetidir ki, o isim, o mazharın Rabb-i hâssıdır. Rahmet-i âmme-i zâtiyyeden o mazharın nasîbi, kendi Rabb-i hâssı dâiresindedir. Ve "rahmet-i küllî"den murâd, câmi'-i cemî-i esmâ olan "Allah" isminin, kendi mazharı bulunan insân-ı kâmile rahmetidir ki, bilcümle esmâ-i ilâhiyyenin ahkâm ve âsârı onda zâhir olur. Bu ma'nâya göre "hümâm"dan murâd, insân-ı kâmil olur. Ya'nî "Mezkûr rahmet-i cüz'î, efrâd-ı avâm içindir; ve rahmet-i küllî de, himmeti, halkın hidâyetine masrûf olan insân-ı kâmil içindir."

1802. Onun rahmet-i cüz'ü, külle karîn olur; deryanın rahmeti, yolların hâdîsi olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1802. Onun cüz'î rahmeti, küllî olana yakın olur; deryanın rahmeti, yolların yol göstericisi olur.

Yukarıda açıklandığı üzere Âlemlerin Efendisi Peygamberimiz'in yüce ruhu küllü'l-küldür (bütünün bütünüdür); ve onun vârislerinden her birinin ruhu da birer küldür. Diğer ruhlardan her biri, cüz'î ruhlardan olup, kendi küllî ruhlarına ve küllî ruhlar da küllü'l-kül olan Peygamberlerin Efendisi (s.a.v.) Hazretleri'ne bağlıdır. Zâta ait özel rahmet bu düzen silsilesi üzere ilimden, tekil hakikate ulaşır. Şimdi, her cüz'î ruh, esmâ (Allah'ın isimleri) cemiyetini (bütünlüğünü) taşımadığından, cüz'î rahmet olan kendi özel Rabbinin rahmetine mazhardır; ve özel Rabbinin rahmetine ulaşmakla beraber, esmâ cemiyetini taşıyan insân-ı kâmil ise, küllî rahmete mazhardır. Bu sebeple avam fertlerinin cüz'î rahmeti, يَوْمَ نَدْعُوا كُلُّ أناس بإمامهم (İsrâ, 17/71) yani "O günde insanların hepsini imamlarına davet ederiz" ayet-i kerimesi gereğince, kendi küllî ruhlarına yakın olur. Derya rahmeti, yani bütün isimleri ve sıfatları toplayan "Allah" isminin mazharı bulunan insân-ı kâmilin rahmeti, hak yolunun yollarının yol göstericisi olur. Nasıl ki yukarıda بر همه کفار ما را رحمتست ["Bizim için bütün kâfirler üzerine rahmet etmek vardır"] buyurmuşlardı.

Yukarılarda îzah olunduğu üzere Server-i âlem Efendimiz'in rûh-ı âlîsi küllü'l-küldür; ve onun vârislerinden her birerlerinin rûhu dahi birer küldür. Ervâh-ı sâireden her biri, ervâh-ı cüz'iyyeden olup, kendi küllerine ve küller dahi küllü'l-kül olan Server-i enbiyâ (s.a.v.) Efendimiz'e tâbi'dir. Rahmet-i hâssa-i zâtiyye bu silsile-i tertib üzere ilimden, "ayn"a faiz olur. İmdi, her rûh-ı cüz'î, cem'iyyet-i esmâiyyeyi hâiz olmadığından, rahmet-i cüz'î olan kendi Rabb-i hâssının rahmetine mazhardır; ve Rabb-i hâssının rahmetine nâil olmakla beraber, cem'iyyet-i esmâiyyeyi hâiz bulunan insân-ı kâmil ise, rahmet-i külle mazhardır. Binâenaleyh efrâd-ı avâmın rahmet-i cüz'ü يَوْمَ نَدْعُوا كُلُّ أناس بإمامهم (İsrâ, 17/71) ya'nî "O günde nâsın hepsini imamlarına da'vet ederiz" âyet-i kerîmesi mûcibince, kendi küllerine karîn olur. Rahmet-i deryâ, ya'nî câmi'-i cemî'-i esmâ ve sıfat olan "Allah" isminin mazharı bulunan insân-ı kâmilin rahmeti, tarîk-i hak yollarının hâdîsi olur. Nitekim yukarıda بر همه کفار ما را رحمتست ["Bizim için bütün küffâr üzerine rahmet etmek vardır"] buyurmuşlar idi.

1803. Rahmet-i cüz'îsin, külle peyveste ol! Rahmet-i küllü, sen hâdî gör ve git!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1803. Cüz'î rahmetini küllî rahmete bağla! Küllî rahmeti doğru yola sevk edici gör ve git!

Ey esmâ (Allah'ın isimleri) cemiyetine mazhar olmayan kişi, sen özel Rabbin olan ilâhî ismin rahmet dairesine dahil olmuş cüz'î bir rahmetsin; bu sebeple küllî rahmet olan insân-ı kâmile tâbi ol ve ona bağlan! Sen, Hakk'ın küllî rahmeti olan insân-ı kâmili, doğru yola sevk edici gör ve onun arkasından git! Nasıl ki Yüce Allah hazretleri "Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik" (Enbiyâ, 21/107) buyurur. Bu yüce ayet, Seyyid-i kül Efendimiz'e (a.s.) hitaptır; fakat bu hitap kapsamında, onun kâmil vârisleri olan küller de dahildir.

Ey cem'iyyet-i esmâiyyeye mazhar olmayan kimse, sen Rabb-i hâssın olan ism-i ilâhînin dâire-i rahmetine dâhil olmuş bir rahmet-i cüz'îsin; binâenaleyh rahmet-i kül olan insân-ı kâmile tâbi' ve muttasıl ol! Sen, Hakk'ın rahmet-i küllî olan insân-ı kâmili, doğru yola sevk edici gör ve onun arkasından git! Nitekim Hak Teâlâ hazretleri وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ (Enbiyâ, 21/107) ya'nî "Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik" buyurur. Bu âyet-i kerîme, Seyyid-i kül Efendimiz'e hitâbdır; fakat bu hitâb tahtında, onun vâris-i kâmilleri olan küller dahi dâhildir.

1804. O cüz' oldukça, denizin yolunu bilmez; her bir gölü deniz emsâlinden yapar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1804. O cüz' oldukça, denizin yolunu bilmez; her bir gölü deniz benzerinden yapar.

O cüz'î rahmet sahibi olan kimse, böyle cüz' hâlinde kaldıkça, hakikat denizinin yolunu bilmez. O, her biri bir göl değerinde olan Hak'ın cüz'î isimlerinin tecellîsini gördüğü zaman, hakikat denizinin benzeri ve eşi sanır. Bu sebeple Hakk Yolcularının çoğu, keşiflerinde aldanırlar; çünkü dalgayı, deniz sanırlar ve kendilerini mürşid (doğru yolu gösteren) kabul ederler.

O rahmet-i cüz'î sâhibi olan kimse, böyle cüz' hâlinde kaldıkça, hakikat denizinin yolunu bilmez. O, her biri bir göl mesâbesinde olan esmâ-i cüz'iyye-i Hakk'ın tecellîsini gördüğü vakit, hakikat denizinin nazîri ve eşbâhı zanneder. Onun için sâliklerin çoğu, keşiflerinde aldanırlar; zîrâ dalgayı, deniz zannederler ve kendilerini mürşid farz ederler.

1805. Mâdemki denizin yolunu bilmez, ne vakit yol götürür, halkı deniz tarafına nasıl getirir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1805. Mademki denizin yolunu bilmez, ne zaman yol gösterir, halkı deniz tarafına nasıl getirir?

Henüz esmâ (Allah'ın isimleri) bütünlüğüne mazhar olmamış olan cüz'î rahmet sahibi, hakikat-i Muhammediyye denizinin yolunu mademki bilemez, o ne zaman rehbersiz bilmediği o yola gidebilir? Ve eğer cüz'î isimlerin tecellilerini görmekle, kendisini hakikat denizine ulaşmış bir mürşid (manevî rehber) tasavvur ederse, halkı, o bilmediği hakikat-i Muhammediyye denizi tarafına nasıl getirebilir? Bu sebeple böyle bir kimse, kendisi şaşkın olduğu gibi, halkı da şaşırtmış olur.

Henüz cem'iyyet-i esmâiyyeye mazhar olmamış olan rahmet-i cüz'î sâhibi, hakikat-i muhammediyye denizinin yolunu mâdemki bilemez, o ne vakit rehbersiz bilmediği o yola gidebilir? Ve eğer esmâ-i cüz'iyye tecelliyâtını görmekle, kendisini deryâ-yı hakîkate vâsıl olmuş bir mürşid tasavvur ederse, halkı, o bilmediği hakîkat-ı muhammediyye denizi tarafına nasıl getirebilir? Binâenaleyh böyle bir kimse, kendisi şaşkın olduğu gibi, halkı da şaşırtmış olur.

1806. O bahre muttasıl olur; ondan sonra sel ve ırmak gibi, denize kadar yol götürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1806. O denize ulaşır; ondan sonra sel ve ırmak gibi, denize kadar yol alır.

Böyle bir Hakk Yolcusu, önce denize, yani insân-ı kâmile ulaşır; ondan sonra sel ve ırmak gibi denize kadar akıp gider. Birinci mısradaki "bahr" cömert kişi anlamındadır. (Münteha-bü'l-Lügat) İkinci mısradaki "bahr" deniz anlamındadır.

Böyle bir sâlik, evvelen bahre, ya'nî insân-ı kâmile muttasıl olur; ondan sonra sel ve ırmak gibi denize kadar akıp gider. Birinci mısra'daki "bahr" merd-i sâhib-i kerem ma'nâsınadır. (Münteha-bü'l-Lügat) İkinci mısra'daki "bahr" deniz ma'nâsınadır.

1807. Ve eğer da'vet ederse, ayândan ve vahiyden ve te'yîdden değil, bir taklîd ile olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1807. Ve eğer davet ederse, sabit hakikatlerden ve vahiyden ve teyitten değil, bir taklit ile olur.

Ve eğer o cüz'î rahmet sahibi, irşat davasına kalkışıp, halkı davet etmeye kalkarsa, onun önüne gelen kimseyi daveti, taklit ile olur; yoksa davet ettiği kimsenin yatkınlığını muayene ettiği veya o kimse hakkında vahiy ve ilham yoluyla bir emir aldığı veya başka şekilde keşif yoluyla teyit edilmiş bulunduğu için değildir. Kendisi tarikat usullerini zahiren öğrenmiştir ve her önüne geleni davet edip, eşit bir şekilde zikir ve evrad telkin etmekte bulunmuştur. İnsân-ı kâmil ise böyle değildir; yatkınlık sahiplerini avlamak ve nefis yolundan ayırıp, onları yatkınlıklarına göre terbiye ederek Hakk'a ulaştırmak isterler. Bunun için, İslam ülkelerinin her tarafına yayılmış olan bu rüsûm (geleneksel) şeyhleri ve taklitçiler, etraflarına binlerce mürid toplamış oldukları halde, maalesef içlerinden birinin sülûkünü (tasavvuf yolculuğunu) tamamladığı görülmemiş; bir şeyden haberi olmayan kimselere, sırf kıdem sahibi olduğu için hilafet verilmekte bulunmuştur. Zavallı insanlar! Hilafet veren şeyh, "Şu kadar halifem vardır" diye öğünür; ve hilafet alan biçare de, kendisini şeyh zannedip, bununla övünür.

Ve eğer o rahmet-i cüz'î sâhibi, da'vâ-yı irşâda kıyâm edip, halkı da'vete kıyâm ederse, onun önüne gelen kimseyi da'veti, taklîd ile olur; yoksa da'vet ettiği kimsenin isti'dâdını muayene ettiği veyâ o kimse hakkında vahy ve ilhâm tarîkiyle bir emir telakkî ettiği veyâ sâir sûrette keşf tarîkiyle te'yîd edilmiş bulunduğu için değildir. Kendisi usûl-i tarîkati zâhiren öğrenmiştir ve her önüne geleni da'vet edip, ale's-seviyye zikir ve evrâd telkîn etmekte bulunmuştur. İnsân-ı kâmil ise böyle değildir; isti'dâd sahiblerini avlamak ve nefis yolundan ayırıp, onları isti'dâdlarına göre terbiye ederek Hakk'a îsâl etmek isterler. Bunun için, memâlik-i islâmiyyenin her tarafına müstevlî olan bu meşâyih-i rüsûm ve mukallidîn, etraflarına binlerce mürîd toplamış oldukları halde, maatteessüf içlerinden birinin sülükünü itmâm ettiği görülmemiş; bir şeyden haberi olmayan kimselere, mahzâ kıdem sâhibi olduğu için hilâfet verilmekte bulunmuştur. Zavallı insanlar! Hilafet veren şeyh, "Şu kadar halîfem vardır" diye öğünür; ve hilâfet alan bîçâre de, kendisini şeyh zannedip, bununla tefähür eder.

1808. Dedi: "Mâdemki cümleye rahmetin vardır, bu sürü etrafında bir çoban gibisin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1808. Dedi: "Mademki herkese rahmetin var, bu sürü etrafında bir çoban gibisin."

1809. "Niçin kendi evladının üzerine nevhan yoktur? Çünkü ecel kan alıcısı bunlara iğne ile vurdu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1809. "Niçin kendi evladının üzerine ağıt yakan yoktur? Çünkü ecel kan alıcısı bunlara iğne ile vurdu."

Bu iki şerefli beyitte kıssaya dönülüyor. Yani, evladının vefatı üzerine ağlamayan kâmil şeyhe, ailesi dedi ki: "Mademki senin tüm halka rahmetin vardır ve mademki sen bu cüz'î rahmet sahipleri sürüsünün etrafında bir çoban gibi olup, onları küllî rahmet tarafına çekersin; niçin kendi evladının vefatına acıyıp ağlamazsın? Çünkü ecel kan alıcısı bunlara ölüm iğnesiyle çarptı."

Bu iki beyt-i şerîflerde kıssaya rücû' buyurulur. Ya'nî evlâdının vefâtı üzerine ağlamayan şeyh-i kâmile, âilesi dedi ki: "Mâdemki senin âmme-i halka rahmetin vardır ve mâdemki sen bu rahmet-i cüz'iyye ashâbı sürüsünün etrafında bir çoban gibi olup, onları rahmet-i kül tarafına çekersin; niçin kendi evlâdının vefâtına acıyıp ağlamazsın? Zîrâ ecel kan alıcısı bunlara ölüm iğnesiyle çarptı."

1810. "Mâdemki merhametin şahidi gözlerin yaşıdır, niçin senin gözün yaşsız ve ağlamasızdır?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1810. "Mademki merhametin şahidi gözlerin yaşıdır, niçin senin gözün yaşsız ve ağlamasızdır?"

1811. Yüzünü kadına çevirdi ve ona dedi ki: "Ey acûz! Kış faslı, yaz faslı gibi olmaz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1811. Yüzünü kadına çevirdi ve ona dedi ki: "Ey yaşlı kadın! Kış mevsimi, yaz mevsimi gibi olmaz."

Kâmil Şeyh yüzünü eşine çevirip cevap olarak ona dedi ki: "Ey acizlik hâlinde olan eşim! Kış mevsimi temmuz, yani yaz mevsimine benzemez; çünkü kış mevsimi, gizlenme mevsimidir. Ağaçların içlerinden ve manalarından ibaret olan meyveleri ve yaprakları görünür değildir, gizlidir. Yaz mevsimi ise, görünme mevsimidir. Bu mevsimde ağaçların yaprakları ve meyveleri görünürdür; asla gözlerden gizli değildir."

"Kış mevsimi"nden kastedilen, avamın (halkın) perdelenme hâlidir ve "yaz mevsimi"nden kastedilen, insân-ı kâmilin keşif hâlidir.

Şeyh-i kâmil yüzünü zevcesine çevirip cevâben ona dedi ki: "Ey hâl-i acz içinde olan zevcem! Kış faslı temmuz, ya'nî yaz faslına benzemez; zîrâ kış faslı, mevsim-i istitârdır. Ağaçların bâtınlarından ve ma'nâlarından ibaret olan meyveleri ve yaprakları zâhir değildir, gâibdir. Yaz mevsimi ise, mevsim-i zuhûrdur. Bu mevsimde ağaçların yaprakları ve meyveleri zâhirdir; aslâ nazarlardan gâib değildir."

"Kış faslı"ndan murâd, avâmın hâl-i ihticâbıdır ve "yaz faslı"ndan murâd, insân-ı kâmilin hâl-i keşfidir.

1812. "Onların cümlesi gerek ölü ve gerek diri olsun, ne vakit gönül gözünden gaib ve gizlidirler?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1812. "Onların hepsi, gerek ölü gerek diri olsun, ne zaman gönül gözünden kaybolur ve gizlenirler?"

"O ölen evlatlarımın hepsi, gerek berzah âlemine geçmiş olsun gerek bu görünür hayatla diri olsun, hiçbir zaman kalbimin gözünden kaybolmuş ve gizli değildirler. Çünkü kalbimin gözü berzah hallerini ve melekûtu (gayb âlemini) müşahede eder. Bu sebeple, yaz mevsiminde ağaçların görünen ve görünmeyen halleri nasıl göz önünde belirginse, kalb gözümün önünde de görünen âlemde ve görünmeyen âlemde olanlar öylece açık ve belirgindir."

"O ölen evlatlarımın hepsi, gerek âlem-i berzaha intikal etsin ve gerek bu hayât-ı sûrî ile diri olsun, hiçbir vakit benim kalbimin gözünden gâib ve gizli değildirler. Zîrâ benim kalbimin gözü ahvâl-i berzahı ve melekûtu müşâhede eder. Binâenaleyh yaz faslında ağaçların sûretleri ve bâtınları nasıl nazarda zâhir ise, benim kalb gözümün önünde de, âlem-i zâhirde ve âlem-i bâtında olanlar öylece mekşûf ve zâhirdir."

1813. "Mâdemki onları kendi önümde muayyen görüyorum; ne yüzden yüzümü senin gibi yaralayım?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1813. "Mademki onları kendi önümde belirli görüyorum; ne yüzden yüzümü senin gibi yaralayım?"

"Ben mademki o evlatlarımı, kalp gözümle kendi önümde açıkça görüyorum ve ayrılık halinde değilim, o halde niçin senin gibi ayrılıktan feryat edip, yüzümü yırtıp yaralayım?"

"Ben mâdemki o evlâtlarımı, kalb gözümle kendi önümde zâhiren müşâhede ediyorum ve hâl-i firâk içinde değilim, o halde niçin senin gibi ayrılıktan feryâd edip, yüzümü yırtıp yaralayım?"

1814. Vâkia benim evlatlarım devr-i zamân dâiresinden dışarıdadırlar; benim ile beraber ve benim etrafımda oynayıcıdırlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1814. Benim evlatlarım, zaman dairesinin dışındadırlar; benimle beraber ve benim etrafımda oynayıcıdırlar.

"Benim evlatlarım her ne kadar maddi âlemin gereği olan zaman dairesinden çıkıp, üzerinden zaman geçmeyen berzah âlemine (ölümden sonra ruhların bulunduğu âlem) dahil olmuşlar ise de, onlar yine benimle beraberdir ve benim etrafımda oyunlarıyla meşguldürler." Nitekim hadis-i şerifte تموتون كما تعيشون و تحشرون كما تموتون yani "Yaşadığınız gibi ölürsünüz ve öldüğünüz gibi haşr olunursunuz" buyurulur. Çocukların dünyevî hayatları oyunla geçtiği için, berzahî hayatlarında da oynayıcı oldukları beyan buyurulmuştur. Büyüklerin halleri de buna kıyas olunsun.

"Benim evlâtlarım her ne kadar âlem-i kesâfetin îcâbı olan devr-i zamân dâiresinden çıkıp, üzerinden zaman geçmeyen âlem-i berzaha dâhil olmuşlar ise de, onlar yine benimle beraberdir ve benim etrafımda oyunlarıyla meşgûl- dürler." Nitekim hadis-i şerifde تموتون كما تعيشون و تحشرون كما تموتون ya'ni "Yaşadığınız gibi ölürsünüz ve öldüğünüz gibi haşr olunursunuz" buyurulur. Çocukların hayât-ı dünyeviyyeleri oyunla geçtiği cihetle, hayât-ı berzahiyyele- rinde de oynayıcı oldukları beyân buyurulmuştur. Büyüklerin halleri de buna kıyâs olunsun.

1815. Ağlamak ya hicrândan veya firakdan olur; azîzlerim ile bana visal ve muânaka vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1815. Ağlamak ya ayrılıktan ya da isteğe bağlı ayrılıktan olur; sevdiklerimle bana kavuşma ve kucaklaşma vardır.

"Hicrân" zorunlu olarak ayrılık ve "firâk" isteğe bağlı olan ayrılıktır. "İnâk" müfâale babının ikinci mastarı olup, kucaklaşmak demektir. Şerefli beyitte hicrân ile firâk arasında fark olduğu için farklı iki kelime kullanılmıştır. Nasıl ki Hızır (a.s.) Musa (a.s.)'dan kendi isteğiyle ayrılacağı zaman هذا فراق بيني و بينك (Kehf, 18/78) ["İşte bu, seninle benim aramda firâktır"] buyurmuştur.

"Hicrân" zarûrî olarak ayrılık ve "firâk" ihtiyârî olan ayrılıktır. "Inâk" müfâale bâbının ikinci masdarı olup, muânaka etmek demektir. Beyt-i şerîfde hicrân ile firâk arasında fark olduğu cihetle terdîd buyrulmuştur. Nitekim Hızır (a.s.) Mûsâ (a.s.) dan kendi ihtiyârıyla ayrılacağı vakit هذا فراق بيني و بينك (Kehf, 18/78) ["İşte bu, seninle benim aramda firâktır"] buyurmuştur.

1816. Halk onları rüyada görürler; ben uyanıklıkta aşikâre olarak görüyorum.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1816. Halk onları rüyada görürler; ben uyanıklıkta aşikâre olarak görüyorum.

Perde ehli olan halk, dünya âleminden berzaha (ölümden sonraki ara âlem) geçenleri rüyalarında görürler; ben ise berzah ehlini, uyanıklık içinde açıkça görüyorum. Çünkü perde ehli, ancak duyularından uykuda kaybolurlar.

"Ehl-i hicâb olan halk, âlem-i dünyâdan berzaha intikal edenleri rü'yâlarında görürler; ben ise ehl-i berzahı, uyanıklık içinde âşikâre olarak görüyorum. Zîrâ ehl-i hicâb, ancak hislerinden uykuda gâib olurlar."

1817. Bu cihandan kendimi bir dem gizlerim; his yaprağını ağaçtan silkelerim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1817. Bu cihandan kendimi bir an gizlerim; his yaprağını ağaçtan silkerim.

Ben ise, bu his âleminden ruhumu bir an soyutlayıp gizlerim ve his yaprakları olan dış duyularımı ruhumun ağacından silkerim. Bu sebeple bu yoğunluk âleminden sıyrılıp, rüyadakiler gibi iç âleme yönelirim; ve berzah ehli (ölümden sonraki âlemde bulunanlar) olanları gözlemlerim; ve cennet ehlinin nimetlenmelerini ve cehennem ehlinin azaplarını seyrederim.

"Ben ise, bu âlem-i histen rûhumu bir dem tecrîd edip gizlerim ve his yaprakları olan havâss-i zâhiremi rûhumun ağacından silkerim. Binâenaleyh bu âlem-i kesâfetten insilâh edip, rü'yâdakiler gibi âlem-i bâtına nâzır olurum; ve ehl-i berzahı müşâhede ederim; ve ehl-i cennetin tena'umlarını ve ehl-i cehennemin azâblarını temâşâ ederim."

1818. Ey filân! his, aklın esîridir; ve bil ki, akıl dahi rûhun esîridir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1818. Ey falan kişi! His, aklın esiridir; ve bil ki, akıl da ruhun esiridir.

Ey, bu hâl nasıl olur diye merak eden falan kimse! Bil ki varlık hissi, aklın esiridir ve aklın hükmü altında zayıftır; ve akıl da ruhun esiri ve onun hükmünün mahkûmudur.

Ey, bu hâl nasıl olur diye merak eden falan kimse! Bil ki hiss-i vücûd, aklın esîridir ve aklın hükmü altında zebûndur; ve akıl dahi rûhun esîri ve onun hükmünün mahkûmudur.

1819. Can, aklın bağlanmış elini açtı; bağlanmış işleri de tertib etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1819. Can, aklın bağlanmış elini açtı; bağlanmış işleri de düzenledi.

Vehimler ve hayallerle bağlanmış olan aklın kudret elini, ilâhî halife olan sultanî ruh açarsa, duyu organlarının gözünden kapalı ve gizli kalmış olan işlere de düzen verir.

Evhâm ve hayâlât ile bağlanmış olan aklın yed-i kudretini, halîfe-i ilâhî olan rûh-i sultânî açarsa, his gözünden kapalı ve mestûr kalmış olan işlere dahi nizâm verir.

1820. Hisler ve düşünceler, berrâk suyun üzerinde, çörçöp gibi, suyun yüzünü tutmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1820. Hisler ve düşünceler, berrak suyun üzerinde, çörçöp gibi, suyun yüzünü tutmuştur.

Dışsal hisler ve bu dışsal duyu kapılarından içe hücum eden düşünceler, berrak su hükmünde olan saf ruhun yüzünde çörçöp gibidir. Bu his ve düşünce çörçöpleri, o saf ruhun yüzlerini örtmüş; bu sebeple ona melekût âlemi (görünmeyen, yüce varlıklar âlemi) yansıyamaz bir hâle gelmiştir.

Zâhirî hisler ve bu zâhirî havâs kapılarından bâtına hücûm eden düşünceler, berrâk su mesâbesinde olan rûh-i sâfînin vechinde çörçöp gibidir. Bu his ve düşünce çörçöpleri, o rûh-ı sâfînin yüzlerini örtmüş; bu sebeble ona âlem-i melekût aks edemez bir hâle gelmiştir.

1821. Akıl eli o çörçöpü bir tarafa götürür; aklın önünde su zahir olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1821. Akıl eli o çörçöpü bir tarafa götürür; aklın önünde su zahir olur.

Ahiret aklının eli o his ve düşünce çörçöplerini bir tarafa götürür ve su hükmünde olan ruhun yüzünü açar. Bu sebeple bu ahiret aklının önünde artık ruh âlemi ortaya çıkar.

Akl-1 maâdın eli o his ve düşünce çörçöplerini bir tarafa götürür ve su mesâbesinde olan rûhun yüzünü açar. Binâenaleyh bu akl-ı maâdın önünde ar- tık rûh âlemi zâhir olur.

1822. Çünkü çörçöp su kabarcıkları gibi, ırmak üzerine çok toplanmış idi. Çörçöp bir tarafa gitti, su zahir oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1822. Çünkü çörçöp, su kabarcıkları gibi, ırmak üzerine çok toplanmıştı. Çörçöp bir tarafa gitti, su göründü.

1823. Huda, aklın elini açmadıkça, bizim suyumuzda hevadan çörçöp ziyade olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1823. Allah, aklın elini açmadıkça, bizim suyumuzda heveslerden çörçöp artar.

Yüce ve eksikliklerden münezzeh olan Allah, inayeti ve rahmetinin esirgeyiciliği ile, ahiret aklının his ve düşünce çörçöpleriyle bağlı olan elini açmadıkça, bizim nefsi hevesimizden ve madde âlemine olan eğilimimizden dolayı o çörçöp her an artar.

Hak Sübhânehû ve Teâlâ hazretleri, inâyeti ve rahmet-i rahîmiyyesi ile, akl-ı maâdın his ve düşünce çörçöpleriyle bağlı olan elini açmadıkça, bizim hevâ-yı nefsânîmizden ve âlem-i sûrete olan meylimizden dolayı o çörçöp her an ziyâde olur.

1824. O heva gülücü ve senin aklın ağlayıcı olarak, o her dem suyu mestûr kılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1824. O heva gülerken ve senin aklın ağlarken, o her an suyu gizler.

Artık nefsanî heva şen ve şatır olur ve nefsin raks ve danslar içinde olur. Ve senin ahiret aklın içinde hıçkıra hıçkıra ağlar da, onun ağlamasından haberin olmaz. Ve o heva, bu haliyle senin ruhunun yüzünü örter.

Artık hevâ-yı nefsânî şen ve şâtır ve nefsin raks ve danslar içinde olur. Ve senin akl-ı maâdın bâtınında hıçkıra hıçkıra ağlar da, onun ağlamasından haberin olmaz. Ve o hevâ, bu hâli ile senin ruhunun yüzünü örter.

1825. Takva hevânın iki elini bağladığı vakit, Hak aklın her iki elini açar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1825. Takva, nefsin arzularının iki elini bağladığı zaman, Hak aklın her iki elini açar.

Takvanın görünen anlamı, Yüce Allah'tan korkarak günahlardan sakınmaktır. Bu anlama göre "Takva, şeriatın kurallarını korumaktır" denilmiştir. Aynı şekilde "Takva, nefse ait hazlar içerdiği için, Cenâb-ı Hakk'ın haram kıldığı şeylerden kaçınmaktan ibaret olduğundan, bu anlama göre de takva, nefsin hazlarını terk etmektir" diye tanımlanmıştır. Aynı şekilde takva, kemale ermeye engel olan her şeyden sakınmak olduğuna göre de "Takva, seni Yüce Allah hazretlerinden uzaklaştıran şeylerin hepsinden uzak durmaktır" diye tanımlanmıştır. Sözün özü, muhakkik (gerçekleri araştıran) zatların takva hakkındaki tanımları çoktur, burada hepsini zikretmek uzun sürer. Takva, nefsin şehvet ve gazaptan ibaret olan iki elini bağladığı zaman, Yüce Allah hazretleri de aklın iki elini açar. Yani akıl, Zâhir ismi ile Bâtın isminin tesirlerini ve hükümlerini idrak etmeye başlar. Bu nefsin arzusu ve aklın insan varlığındaki tasarrufları hakkında, Şeyh-i Ekber hazretleri tarafından Tedbîrât-ı İlâhiyye adlı yüce eserlerinde ayrıntılı açıklama yapılmıştır.

Takvânın zâhiri, Hak Teâlâ'dan korkarak, günahlardan perhîz etmektir. Bu ma'nâya göre "Takvâ, âdâb-ı şerîatın muhafazasıdır" denilmiştir. Ve kezâ "Takvâ, kendisinde huzûz-ı nefs olduğu için, Cenâb-ı Hakk'ın harâm ettiği şeylerden ictinâbdan ibaret olduğundan, bu ma'nâya göre de takvâ, nefsin hazlarını terk etmektir" diye ta'rif olunmuştur. Ve kezâ takvâ husûl-i kemâle mâni' olan her şeyden imtina' olduğuna göre de "Takvâ, seni Hak Teâlâ hazretlerinden uzaklaştıran şeylerin kâffesinden mücânebetdir" diye ta'rîf olunmuştur. Velhâsıl muhakkıkîn hazarâtının takvâ hakkındaki ta'rifleri çoktur, burada cümlesinin zikri uzun olur. Takvâ, hevânın şehvet ve gazabdan ibaret olan iki elini bağladığı vakit, Hak Teâlâ hazretleri dahi aklın iki elini açar. Ya'nî akıl, ism-i Zâhir ile ism-i Bâtın'ın âsârı ve ahkâmını idrak etmeğe başlar. Bu hevâ ve aklın vücûd-1 beşerdeki tasarrufâtı hakkında, cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri tarafından Tedbîrât-ı İlâhiyye nâmındaki eser-i âlîlerinde tafsil buyurulmuştur.

1826. Binaenaleyh gâlib olan havâs, senin mahkûmun oldu; çünki akıl senin pîşvân ve mahdûmun oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1826. Bu sebeple, üstün gelen duyular senin mahkûmun oldu; çünkü akıl senin öncün ve hizmetkârın oldu.

Aklın iki eli açılıp, görünen ve görünmeyen âlemi idrak etme kabiliyeti oluştuğu zaman, artık o akıl senin uyduğun ve hizmetkârın olur; ve daha önce senin üzerinde hâkim ve üstün olan beşerî duyular, bu defa senin mahkûmun ve yenilenin olur.

Aklın iki eli açılıp, âlem-i zâhir ve bâtının idrâkine isti'dâd hâsıl olduğu vakit, artık o akıl senin muktedân ve mahdûmun olur; ve evvelce senin üzerinde hâkim ve gâlib olan havâss-i beşeriyye, bu def'a senin mahkûmun ve mağlûbun olur.

1827. Hissi, uykusuz rü'yâ içinde eder, tâ ki gayba mensub olanlar candan baş çıkarır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1827. Duyuyu, uykusuz rüya içinde eder, tâ ki gayba ait olanlar candan baş çıkarır.

O iki eli açılan akıl, beşerî duyuları görünen şekilde, uyku uyumaksızın rüya içine sevk eder. Sonunda melekût âlemine ait suretler, candan baş çıkarır. Bu âlemin suretleri nasıl görülür ve sesleri nasıl işitilirse, uyanıklık içinde gayb âleminin suretleri ve sesleri öylece işitilir. Fakir, bu gibi olayları zevk sahiplerinden dinledim ve bir kere de fakirin başına gelmiştir; şöyle ki: Akşam yemeğinden sonra fakirin evinde istirahat için biraz kanepe üstüne uzanmış ve yanımda da aile fertleri bulunmuş idi. Sohbet ediyorduk ve gözlerim duvara dönük idi. O anda gözümün önünde büyük bir şehir belirdi, gökyüzü zifir gibi karanlık idi; fakat sokaklarının düzeni pek mükemmel olup, her birisi "radyum" madeninden yapılmış paket taşlarıyla döşenmiş idi. Binaların yapılış tarzları hayranlık verici bir derecede latif olup, hepsi "radyum" madeninden yapılmış kerpiçler ile yapılmış idi. Bu karanlık gökyüzü altındaki şehir, bu hâli ile bir nur kaynağı idi. Fakat şehir içinde dönüp dolaşan bir fert gözüme ilişmedi. Bu temaşa, uyanıklığım içinde idi. İstem dışı olarak "Fesübhanallah!" demişim. Yanımdakiler bu sözümü sohbetin dışında gördüklerinden, "Ne oldu?" diye sordular. Bir şey söylemedim.

O iki eli açılan akıl, havâss-i beşeriyyeyi sûret-i zâhirede, uyku uyumaksızın rü'yâ içine sevk eder. Nihâyet âlem-i melekûta mensûb olan sûretler, candan baş çıkarır. Bu âlemin sûretleri nasıl görülür ve sesleri nasıl işitilirse, uyanıklık içinde âlem-i gaybın sûretleri ve sesleri öylece işitilir. Fakîr bu gibi vakāyi'i zevk sahiblerinden dinledim ve bir kere de fakîrin başıma gelmiştir; şöyle ki: Akşam taâmından sonra hâne-i fakîrde istirahat için biraz kanepe üstüne uzanmış ve yanımda da efrâd-ı âile bulunmuş idi. Musâhabe ediyorduk ve gözlerim duvara mün'atıf idi. O anda gözümün önünde bir şehr-i azîm peydâ oldu, semâsı zifir gibi karanlık idi; fakat sokaklarının intizâmı pek mükemmel olup, her birisi "radyum" ma'deninden ma'mûl paket taşlarıyla mefrûş idi. Binaların tarz-ı inşâları şâyân-ı hayret bir derecede latîf olup, hepsi "radyum" ma'deninden ma'mûl kerpiçler ile yapılmış idi. Bu karanlık semâ altındaki şehir, bu hâli ile bir menba'-ı nûr idi. Fakat şehir içinde dönüp dolaşan bir ferd gözüme ilişmedi. Bu temâşâ, uyanıklığım içinde idi. Gayr-i ihtiyârî olarak "Fesübhanallah!" demişim. Yanımdakiler bu sözümü musâhabe sadedi hâricinde gördüklerinden, "Ne oldu?" diye sordular. Bir şey söylemedim.

1828. Hem uyanıklıkta rü'yâlar görür; hem felekten kapılar açar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1828. Hem uyanıklıkta rüyalar görür; hem felekten kapılar açar.

Aklının iki eli Hak tarafından açılan kimse, açıklandığı üzere, hem uyanıklıkta rüyalar görür, hem de mana feleğinden ledün ilimleri (Allah katından gelen gizli ilimler) kapılarını açar.

Aklının iki eli Hak tarafından açılan kimse, îzâh olunduğu üzere, hem uyanıklıkta rü'yâlar görür, hem de felek-i ma'nâdan ulûm-i ledünniyye kapılarını açar.

## A'mâ olan şeyhin Mushafı yüzünden okuması ve kırâat vaktinde görücü olması

1829. O şeyh-i fakîr, eyyâm içinde, ihtiyar a'mânın evinde bir Mushaf gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1829. O fakir şeyh, günler içinde, ihtiyar âmânın evinde bir Mushaf gördü.

Günlerden bir gün, kıssasını beyan edeceğimiz o fakir şeyh, ihtiyar bir âmânın evine misafir oldu ve o evde bir Mushaf-ı şerif gördü.

Günlerden bir gün, o kıssasını beyân edeceğimiz bir şeyh-i fakîr, ihtiyar bir a'mânın evine misâfir oldu ve o evde bir Mushaf-ı şerîf gördü.

1830. O onun önünde temmuz vaktinde misafir oldu; her iki zahid birkaç gün cem' olmuş idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1830. O onun önünde temmuz vaktinde misafir oldu; her iki zâhid birkaç gün cem' olmuş idi.

O fakir şeyh, o kör ihtiyarın evinde yaz mevsiminde misafir oldu ve her iki zâhid birbirinden hoşlanıp birkaç gün beraberce oturdular.

O fakîr şeyh, o kör ihtiyarın evinde yaz mevsiminde misafir oldu ve her iki zâhid yekdiğerinden hazzedip birkaç gün beraberce oturdular.

1831. Dedi: "Ey aceb! Mâdemki bu sadık derviş a'mâdır, burada Mushaf niçindir?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1831. Dedi: "Ey şaşılacak şey! Mademki bu sadık derviş kördür, burada Kur'an niçindir?"

1832. Bu düşünce içinde ona teşvîş ziyade oldu ki, burada olmuş ve olacak onun gayri yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1832. Bu düşünce içinde ona karışıklık ziyade oldu ki, burada olmuş ve olacak onun dışında yoktur.

1833. "O yalnızdır, bir Mushaf asılmış; ben küstah, yahud müşevveş değilim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1833. "O yalnızdır, bir Mushaf asılmış; ben küstah, yahut şaşkın değilim."

1834. "Ta ki sorayım, hayır sus! Bir sabr edeyim, tâ ki bu sabır ile murâd üzerine çarpayım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1834. "Ta ki sorayım, hayır sus! Bir sabredeyim, tâ ki bu sabır ile muradıma ulaşayım."

O misafir fakir şeyh kendi kendine şöyle derdi: "Burada dönüp dolaşan âmâ bir ihtiyardan başka hiç kimse olmadığı halde, bu Mushaf kimin içindir? Haydi bunu sorayım; fakat sormak, edep dışına çıkmak olur. Ben küstah değilim ve aklı karışmış bir adam da değilim ki, sebebini sorayım? Ey nefis! Artık sus! Bir şey söyleme; hele bir sabredelim, tâ ki bu sabır sayesinde bir murada erişeyim."

O misafir olan fakîr şeyh kendi kendine der idi ki: "Burada dönüp dolaşan bir a'mâ ihtiyardan başka hiçbir kimse olmadığı halde, bu Mushaf kimin içindir? Haydi bunu sorayım; fakat sormak, edeb hâricine çıkmak olur. Ben küs- tâh değilim ve aklı muhtel olmuş karışık bir adam da değilim ki, sebebini sorayım? Ey nefis! gayri sus! Bir şey söyleme; hele bir sabr edelim, tâ ki bu sabır sâyesinde bir murâd elde edeyim."

1835. Sabr etti ve bu kadar zahmette oldu; keşf oldu ki, sabır sürürun anahtarıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1835. Sabretti ve bu kadar zahmette oldu; keşfedildi ki, sabır sevincin anahtarıdır.

O misafir olan fakir şeyh, bu âmânın önündeki Kur'ân-ı Kerîm'in kim tarafından okunduğunu sormamak hususunda sabretti ve bu sabrı yüzünden iç âlemi zahmette oldu. Nihayet sabrın sevinç ve rahatlığın anahtarı olduğu kendisine açığa çıktı. Nasıl ki, aşağıdaki kıssa, bunun şahididir.

O misafir olan şeyh-i fakîr bu a'mânın önündeki Kur'ân-ı Kerîm'in kim tarafından okunduğunu sormamak husûsunda sabr etti ve bu sabrı yüzünden bâtını zahmette oldu. Nihâyet sabır sürür ve râhatın anahtarı olduğu kendisine münkeşif oldu. Nitekim âtîdeki kıssa, bunun şâhididir.

## Lokman (a.s.) Dâvud (a.s.)ın halkalar yaptığını görüp sabır, suâlden ziyâde mûcib-i sürür olduğu niyeti ile suâlden sabr etmesi

1836. Lokmân, safâ Dâvud'u tarafına gitti; gördü ki o, demirden halkalar yapar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1836. Lokman, safa Davud'un tarafına gitti; gördü ki o, demirden halkalar yapıyordu.

Lokman (a.s.), saf nefs sahibi olan Davud (a.s.) tarafına gitti. Eliyle demiri mum gibi yumuşatıp, birtakım halkalar yaptığını gördü.

Lokmân (a.s.), nefs-i sâfiye sahibi olan Dâvud (a.s.) tarafına gitti. Eliyle demiri mum gibi yumuşatıp, birtakım halkalar yaptığını gördü.

1837. O alî şah, o çelik demirden olan hepsini birbirine geçirirdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1837. O yüce şah, o çelik demirden olan hepsini birbirine geçirirdi.

O çelik ve sert demirden olan halkaları yapıp, birbirine geçirirdi. "Cümle-râ" "dermî-fikend" fiilinin öne geçmiş nesnesidir. "Âhen-i pûlâd" "cümle-râ"nın açıklamasıdır. "Şâh-ı bülend" "mî-fikend" fiilinin öznesidir.

O çelik ve sert demirden olan halkaları yapıp, birbirine geçirirdi. "Cümle-râ" "dermî-fikend"in mef'ûl-i mukaddemidir. "Âhen-i pûlâd" "cümle-râ"nın beyânıdır. "Şâh-ı bülend" "mî-fikend"in fâilidir.

1838. O zırh vuruculuk san'atını az görmüş idi; taaccübde kaldı ve onun vesvâsı ziyâde oldu,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1838. O, zırh yapma sanatını az görmüştü; hayrete düştü ve vesvesesi arttı.

"Zerrâd", eski zamanlardaki savaşlarda giyilmek üzere zırh yapan kişiye denir. "Vesvâs" vesvese anlamındadır. Sözlükte, gizli ses derler. Kalbe gelen uygunsuz düşünceler anlamındadır. Yani Lokman'a gelen fikir buydu.

"Zerrâd" eski zamanlardaki muhârebelerde giyilmek üzere zırh yapan kimseye derler. "Vesvâs" vesvese ma'nâsınadır. Lügatte, savt-ı hafiyye derler. Kalbe vârid olan münâsebetsiz düşünceler ma'nâsınadır. Ya'nî Lokman'a vârid olan fikir bu idi.

1839. Ki "Bu neye lâyık idi, ondan açık sorsam ki, halkadan kat kat ne yapar?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1839. Ki "Bu neye lâyık idi, ondan açık sorsam ki, halkadan kat kat ne yapar?"

Hz. Lokmân, kendi kendine dedi: "Gel şu Hz. Dâvud'a bu demir halkaları böyle kat kat birbirine niçin geçirdiğini ve bunun neye yarar bir şey olduğunu açıkça soruvereyim."

Hz. Lokmân, kendi kendine dedi: "Gel şu Hz. Dâvud'a bu demir halkaları böyle kat kat birbirine niçin geçirdiğini ve bunun neye yarar bir şey olduğunu açıkça soruvereyim."

1840. Yine kendi kendine dedi: "Sabır daha evlâdır; sabır maksûda pek çabuk rehberdir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1840. Yine kendi kendine dedi: "Sabır daha iyidir; sabır amaca çok çabuk ulaştırır."

1841. Vaktaki sormayasın, sana pek çabuk keşf olur; sabır kuşu cümleden ziyâde uçucu olarak gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1841. Ne zaman ki sormaz olursun, sana çok çabuk keşfedilir; sabır kuşu her şeyden daha hızlı uçarak gider.

1842. Ve eğer sorarsan, pek geç hâsıl olur; senin sabırsızlığından dolayı kolay, güç olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1842. Ve eğer sorarsan, çok geç meydana gelir; senin sabırsızlığından dolayı kolay olan, güç olur.

Yani, "Büyüklerin huzurunda her şeyin sebebini sormak hafiflik ve terbiyesizlik olduğu için, o şeyin sebebi onlar tarafından açıklanıncaya kadar sabretmek gerekir. Eğer küstahlık edilip sorulursa o zatın iç hali değişebilir ve açıklanması kolay olan bir sır ve hikmet tamamen gizli kalabilir."

Ya'nî, "Ekâbirin huzûrunda her şeyin sebebini sormak hafiflik ve terbiyesizlik olduğu için, o şeyin sebebi onlar tarafından keşf olununcaya kadar sabretmek lâzımdır. Eğer küstahlık edilip sorulursa o zâtın bâtını mütegayyir olmak ve keşfi kolay olan bir sır ve hikmet büsbütün mestûr kalmak muhtemel olur."

1843. Vaktaki Lokman sustu, o zamanda da, Dâvud'un san'atından o tamâm oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1843. Lokman sustuğunda, o anda Davud'un sanatı da tamamlandı.

Lokman (a.s.) edeben sustuğunda; ve o susma anı içinde de Davud (a.s.)'ın zırh örme sanatından, o zırh tamamlandı.

Vaktâki Lokman (a.s.) edeben sükût etti; ve o sükûtu ânı içinde de Dâvud (a.s.)ın zırh örücülük san'atından, o zırh tamâm oldu.

1844. İmdi zırh yaptı ve sabır huylu olan Lokmân-ı kerîmin önünde o giydi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1844. Şimdi zırh yaptı ve sabır huylu olan yüce Lokman'ın önünde onu giydi.

1845. Dedi: "Ey delikanlı! Bu mesafda ve cengde, darbeyi def' için iyi libasdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1845. Dedi: "Ey delikanlı! Bu savaşta ve çarpışmada, darbeyi savmak için iyi bir elbisedir."

1846. Lokman dedi: "Sabır dahi iyi bir demdir ki, her nerede bir gam varsa, melce' ve dâfi'dir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1846. Lokman dedi: "Sabır da iyi bir arkadaştır ki, her nerede bir gam varsa, sığınak ve gidericidir."

Hint nüshalarında "Sabr nikû hemdemîst" geçmektedir. Yani "Sabır iyi bir arkadaştır ki, her nerede bir gam meydana gelirse, o arkadaşa sığınılır ve o arkadaş o gamı giderir" demektir. Bu nüsha daha zevk vericidir.

Hind nüshalarında "Sabr nikû hemdemîst" vâki'dir. Ya'nî "Sabır iyi bir hemdemdir ki, her nerede bir gam hâsıl olursa, o hemdeme ilticâ olunur ve o hemdem o gamı def' eder" demektir. Bu nüsha daha zevk-âverdir.

1847. Ey filân! Sabrı Hakk'a karîn etti; ve'l-Asrı'nın sonunu vakıf olarak oku!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1847. Ey filân! Sabrı Hakk'a yakın etti; ve'l-Asr'ın sonunu vakıf olarak oku!

Ey filân! Sabrı Yüce Allah "Hakk"a yakın etti; ve'l-Asr sûre-i şerîfesinin sonunu dikkatle oku! Bu şerefli beyit, Pîr efendimiz tarafındandır. Yani, sabrın mertebesi o kadar yücedir ki, Yüce Allah onu "Hak" mertebesine yakın kıldı. Eğer bunun hakkındaki şerefli nassı görmek istersen ve'l-Asr sûre-i şerifesinde وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ (Asr, 103/3) ["Hakk'ı tavsiye edenler ve sabrı tavsiye edenler"] âyetini vakıfâne oku! Sûre-i şerîfenin özetle parlak anlamı şudur: وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ (Asr, 103/1-3) Yani "Asr hakkı için, muhakkak insan cinsi ziyandadır. İman eden ve salih amel işleyen ve birbirlerine hak ile tavsiye eden ve sabır ile vasiyet eden kimse müstesnadır." "Asr" kelimesinin çeşitli anlamları vardır. Burada "sıkmak" anlamınadır. Nitekim hadis-i şerîfde يعتصر الوالد على ولده من ماله yani "Baba oğlunu malından dolayı sıkar" buyrulmuştur. Yani onu israftan men eder ve ondan alıkoyar. Bunun gibi Yüce Allah hazretleri de insan cinsini, hayvan türü arasında yaratmakla beraber, hayvanlar gibi başıboş bırakmadı ve peygamberler ve şeriatler gönderdi; onları insanlık mertebesine nail olmak için zorlu yükümlülüklerle sıktı. Buna göre bu sûre-i şerîfenin baş tarafında bu asra ve sıkışmaya yemin buyurduktan sonra, hayvanlar arasında oluşan insanların, nefsanî eğilimleri sebebiyle, genel olarak ziyanda olduklarını beyan buyurur; ve daha sonra bu ziyandan müminleri ve salih amel işleyenleri ve birbirlerine batılın karşılığı olan hak ile vasiyet edenleri ve bu zorlu yükümlülüklere sabır ve nefsi tutmayı tavsiye edenleri istisna etmiştir.

Ey filân! Sabrı Hak Teâlâ "Hakk"a karîn etti; ve'l-Asrı sûre-i şerîfesinin sonunu dikkatle oku! Bu beyt-i şerîf, cenâb-ı Pîr efendimiz tarafındandır. Ya'nî, sabrın mertebesi o kadar âlîdir ki, Hak Teâlâ onu "Hak" mertebesine karîn kıldı. Eğer bunun hakkındaki nass-ı şerîfi görmek istersen ve'l-Asr sûre-i şerifesinde وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ (Asr, 103/3) ["Hakk'ı tavsiye edenler ve sabrı tavsiye edenler"] âyetini vakıfâne oku! Sûre-i şerîfenin hulâsaten ma'nâ-yı münîfi budur: وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ (Asr, 103/1-3) Ya'nî "Asr hakkı için, muhakkak cins-i insan hüsrandadır. Îmân eden ve amel-i sâlih işleyen ve birbirlerine hak ile tavsiye eden ve sabır ile vasiyyet eden kimse müstesnâdır." "Asr" kelimesinin müteaddid ma'nâsı vardır. Burada "sıkmak" ma'nâsınadır. Nitekim hadis-i şerîfde يعتصر الوالد على ولده من ماله ya'ni "Baba oğlunu malından dolayı sıkar" buyrulmuştur. Ya'nî onu isrâftan men' ve ondan habs eder. Bunun gibi Hak Teâlâ hazretleri de cins-i insânı, hayvan nev'i arasında yaratmakla beraber, hayvanlar gibi başıboş bırakmadı ve peygamberler ve şerâyi' gönderdi; onları mertebe-i insâniyyete nâil olmak için tekâlîf-i şâkka ile sıktı. Binâenaleyh bu sûre-i şerîfenin baş tarafında bu asra ve sıkışmaya kasem buyurduktan sonra, hayvanlar arasında tekevvün eden insanların, temâyülât-ı nefsâniyyeleri hasebiyle, sûret-i umûmiyyede hüsranda olduklarını beyân buyurur; ve ba'dehû bu hüsrandan mü'minleri ve amel-i sâlih işleyenleri ve birbirlerine bâtılın mukābili olan hak ile vasiyyet edenleri ve bu tekâlîf-i şâkkaya sabır ve habs-i nefs tavsiye edenleri istisnâ eylemiştir.

1848. Hak yüz binlerce kimya yarattı; Adem, sabır gibi bir kimyayı görmedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1848. Hak yüz binlerce kimya yarattı; Adem, sabır gibi bir kimyayı görmedi.

Yüce Allah, bu görünen âlemde insanoğlunun muradına ermesi hususunda pek çok sebep ve etken yarattı; fakat bu sebep ve etkenler arasında insanoğlu, sabır gibi etkili olanını görmedi.

Hak Teâlâ hazretleri, bu âlem-i şehadetde benî Âdem'in tahsîl-i murâdı emrinde, pekçok esbâb ve müessirât halk buyurdu; fakat bu esbâb ve müessirât arasında benî Âdem, sabır gibi müessir olanını görmedi.

## A'mâ hikâyesinin bakıyyesi ve Mushaf okuması

1849. Misafir olan adam sabr etti ve müşkil olan hal, ansızın, derhal ona keşf oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1849. Misafir olan adam sabretti ve zor olan durum, ansızın, hemen ona açığa çıktı.

1850. Gece yarısı Kur'ân sesini işitti; uykudan sıçradı, o acaibi gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1850. Gece yarısı Kur'ân sesini işitti; uykudan sıçradı, o şaşırtıcı şeyleri gördü.

1851. Ki kör, Mushaf'tan doğru okuyor idi; sabırsız oldu ve ondan o hâli tecessüs etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1851. Ki kör, Kur'an'dan doğru okuyordu; sabırsızlandı ve ondan o hâli merak etti.

1852. Dedi: "Ey aceb, eyâ, kör göz ile nasıl okuyorsun? Satırları görüyorsun?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1852. Dedi: "Ey şaşılacak şey, ey kör, gözünle nasıl okuyorsun? Satırları görüyor musun?"

Misafir derviş âmânın bu hâlini görünce şaşırdı kaldı; ve dedi: "Şaşılacak şey! Kör gözle acaba nasıl okuyorsun ve satırları nasıl tamamen görüyorsun?" dedi. Bu beyit Hind nüshalarında şu şekildedir: گفت چون کوری عجب بی چشم و نور چون همی خوانی و می بینی سطور Yani "Dedi: "Mademki körsün; şaşılacak şey! Gözsüz ve ışıksız nasıl okuyorsun ve satırları görüyorsun?"

Misâfir dervîş a'mânın bu hâlini görünce şaşırdı kaldı; ve dedi: "Acîb şey! Kör göz ile acabâ nasıl okuyorsun ve satırları nasıl tamâmen görüyorsun?" dedi. Bu beyit Hind nüshalarında şu sûretledir: گفت چون کوری عجب بی چشم و نور چون همی خوانی و می بینی سطور Ya'nî "Dedi: "Mâdemki körsün; acîb şey! Gözsüz ve nûrsuz nasıl okuyorsun ve satırları görüyorsun?"

1853. "O şey ki, okuyorsun, onun üzerine düşmüşsün. Elini o harf üzerine koymuşsun."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1853. "O şey ki, okuyorsun, onun üzerine düşmüşsün. Elini o harf üzerine koymuşsun."

Yani, "Elini okuduğun Kur'an ayetleri üzerine koyup, kelimeleri ve harfleri tamamen takip ediyorsun."

Ya'nî, "Elini okuduğun âyât-ı kur'âniyye üzerine koyup, kelimeleri ve harfleri tamâmiyle ta'kîb ediyorsun."

1854. "Senin parmağın seyirde izhâr ediyor ki, nazarını harf üzerine müstened tutarsın."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1854. "Senin parmağın, okuyuşta gösteriyor ki, bakışını harf üzerine dayalı tutarsın."

Sen Kur'ân okurken, okuduğun kelimeleri parmaklarınla takip ediyorsun. Parmaklarının bu okuyuşu ve takibi, bakışını kelimelere ve harflere diktiğini ortaya çıkarır. Sen besbelli bir şey ki, gözün görmezken gördüğünü okuyorsun ve göre göre okuyorsun; bu şaşılacak bir hâldir.

"Sen Kur'ân okurken, okuduğun kelimeleri parmaklarınla ta'kîb ediyorsun. Parmaklarının bu seyrî ve ta'kîbi, nazarını kelimeler ve harflere diktiği-ni meydana çıkarır. Sen besbelli bir şey ki, gözün a'mâ iken gördüğünü okuyorsun ve göre göre okuyorsun; bu taaccüb olunacak haldir."

1855. Dedi: "Ey ten cehlinden cüdâ olmuş! Bunu sun'-ı Hudâ'dan aceb mi tutarsın?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1855. Dedi: "Ey bedenin cehaletinden ayrılmış olan! Bunu Allah'ın sanatından şaşılacak bir şey mi sayarsın?"

Kur'an'ı yüzünden okuyan âmâ dedi: "Ey bedenin cehaletinden yakasını sıyırmış olan kimse! Sen benim bu hâlimi, Hakk'ın sanatından ve kudretinden şaşılacak bir şey mi görürsün?" "Bedenin cehaleti"nden kasıt, Hakk'ın kudretini bedensel faaliyet dairesine sınırlamaktır. Ve bu cehalet içinde bulunan kimse, görünen kulağı sağır olanın işitmesinin ve görünen gözü kör olanın görmesinin mümkün olamayacağını zanneder. Ve "bedenin cehaletinden ayrılmak" da, Hakk'ın kudretini bedensel faaliyet ve görünen araçlarla kayıtlı kılmamaktır.

Kur'ân'ı yüzünden okuyan a'mâ dedi: "Ey ten cehlinden yakasını sıyırmış olan kimse! Sen benim bu hâlimi, Hakk'ın sun'undan ve kudretinden acîb mi görürsün?" "Ten cehli"nden murâd, kudret-i Hakk'ı fa'âliyyet-i cismâniyye dâiresine hasr etmekdir. Ve bu cehl içinde bulunan kimse, zâhir kulağı sağır olanın işitmesi ve zâhir gözü kör olanın görmesi mümkin olamayacağını zanneder. Ve "ten cehlinden cüdâ olmak" dahi, kudret-i Hakk'ı fa'âliyyet-i cismâniyye ve âlât-ı zâhiriyye ile mukayyed kılmamaktır.

1856. Ben Hak'dan niyaz ettim ki, ey Müsteân! Ben kıraate can gibi harîsim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1856. Ben Hak'tan niyaz ettim ki, ey yardım istenen! Ben Kur'an okumaya can gibi düşkünüm.

1857. Hafız değilim; okumak vaktinde iki gözde düğümsüz olarak benim için bir nûr ver!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1857. Hafız değilim; okuma vaktinde iki gözümde düğümsüz olarak bana bir nûr ver!"

1858. O zaman iki gözümü geri ver ki, Mushaf'ı tutayım ve aşikâr olarak okuyayım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1858. O zaman iki gözümü geri ver ki, Mushaf'ı tutayım ve açıkça okuyayım."

Ev sahibi olan âmâ, misafir dervişin sorusuna cevap olarak dedi ki: "Ben Yüce Allah hazretlerine yalvarıp, şöyle dua ettim ki: "Ey âciz kullarına yardımcı olan efendim! Ben canıma düşkün ve onu seven olduğum gibi, Kur'ân-ı Kerîm okumaya da düşkünüm. Hafız değilim ki, Kur'ân'ı ezberden okuyayım. Kur'ân okumayı arzu ettiğim zaman, benim iki gözüme kesintisiz bir nur ihsan et ki, Mushaf'ı tutup, Kur'ân harflerini ve kelimelerini göre göre okuyayım."

Ev sahibi olan a'mâ, misafir dervîşin suâline cevâben dedi ki: "Ben Hak Teâlâ hazretlerine niyâz edip, şöyle yalvardım ki: "Ey âciz kullarına yardımcı olan efendim! Ben canıma harîs ve muhib olduğum gibi, Kur'ân-ı Kerîm tilâvetine de harîsim. Hafız değilim ki, Kur'ân'ı ezberden okuyayım. Tilâvet-i Kur'ân'ı arzû ettiğim vakit, benim iki gözüme bilâ-inkıta' bir nûr ihsân et ki, Mushaf'ı tutup, hurûf ve kelimât-ı Kur'ânî'yi göre göre okuyayım."

1859. Hazretden nidâ geldi ki: "Ey iş adamı, ey her bir rencde bize ümîd-vâr olan!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1859. Hak Teâlâ'dan şöyle bir seslenme geldi: "Ey iş adamı, ey her sıkıntıda bize ümit bağlayan!"

1860. Senin hüsn-i zannın ve bir hoş ümîdin vardır ki, her dem sana,"Yükseğe gel!" der."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1860. Senin güzel zannın ve hoş bir ümidin vardır ki, her an sana, "Yükseğe gel!" der.

Benim niyazım üzerine Yüce Hak tarafından bana şöyle bir seslenme geldi: "Ey salih amel işlemeye azimli olan adam! Ve ey, her zahmet ve meşakkat içinde bizden ümidini kesmeyen kulum! Senin bize karşı güzel zannın ve hoş bir ümidin vardır ki, bu güzel zan ve bu latif ümit, her an sana, yüksek mertebelere yükselmen için müjde verir."

Benim niyâzım üzerine Hz. Hak cânibinden bana şöyle bir nidâ geldi: "Ey amel-i sâlih işlemek azminde olan adam! Ve ey, her bir zahmet ve meşakkat içinde bizden ümîdini kesmeyen kulum! Senin bize karşı hüsn-i zannın ve bir hoş ümîdin vardır ki, bu hüsn-i zan ve bu latîf ümîd, her an sana, merâtib-i ulyâya terakkî için müjde verir."

1861. "Her zaman ki, sana okumak kasdı ola, yahud sana Mushaf'lardan kıraat lâzım ola;"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1861. "Her zaman ki, sana okumak niyeti olsa, yahut sana Kur'an'dan okumak gerekse;"

1862. "Ben o demde senin gözünü geri vereyim, tâ ki muazzam cevheri okuyasın." Bu tercüme Ankaravî nüshasına göredir. İsmâîl-i Ankaravî hazretleri "muazzam cevher"den murâd Kur'ân'dır ve "cevher-â" "cevher-râ" takdîrindedir buyurur. Hind şârihlerinden İmdâdullah hazretleri "muazzam cevher-â" da "elif" hitâb ve nidâ içindir; "Ey muazzam cevher!" demektir. Ve bundan murâd, abd-i makbûl olan a'mâdır. Ve kezâ Hind şârihlerinden Muhammed Efdal buyurur ki: "Muazzam cevher-â" daki "elif"in, "elif-i işbâ'" olması muhtemeldir. Bu takdîrce "muazzam cevher", elfâz-ı Kur'ân olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1862. "Ben o demde senin gözünü geri vereyim, tâ ki muazzam cevheri okuyasın."

Bu tercüme Ankaravî nüshasına göredir. İsmâîl-i Ankaravî hazretleri "muazzam cevher"den maksadın Kur'ân olduğunu ve "cevher-â"nın "cevher-râ" takdirinde olduğunu buyurur. Hind şârihlerinden İmdâdullah hazretleri "muazzam cevher-â"daki "elif"in hitap ve nida için olduğunu; "Ey muazzam cevher!" anlamına geldiğini söyler. Ve bundan maksadın, makbul kul olan âmâ olduğunu belirtir. Aynı şekilde Hind şârihlerinden Muhammed Efdal buyurur ki: "Muazzam cevher-â"daki "elif"in, "elif-i işbâ'" (uzatma elifi) olması muhtemeldir. Bu takdirde "muazzam cevher", Kur'ân'ın lafızları olur.

1863. "Her şol vakit ki, ben Mushaf'ı okumak husûsunda açarım, böyle yaptı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1863. "Her ne zaman ki, ben Mushaf'ı okumak hususunda açarım, böyle yaptı."

"Ben her ne zaman, şerefli Mushaf'ı okumak niyetiyle açarsam, Yüce Allah gözlerime böyle bir nur ihsan eder."

"Ben her ne vakit, Mushaf-ı şerîfi okumak kasdıyla açarsam, Hak Sübhânehû ve Teâlâ hazretleri gözlerime böyle nûr ihsân eder."

1864. "O bir Habîr'dir ki, kârdan gafil olmadı. O Kirdigâr olan azîz pâdişâh!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1864. "O öyle bir Habîr'dir ki, işten gafil olmadı. O Kirdigâr olan yüce pâdişâh!"

1865. "O şâh-ı ferd, geceyi dürüp büken çerâğ gibi, benim görüşümü derhal yine bahş eder."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1865. "O tek ve eşsiz şah, geceyi dürüp büken bir ışık gibi, benim görüşümü hemen yine bağışlar."

1866. Bu sebebden velîye i'tiraz olmaz; her neyi alırsa, bedel gönderir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1866. Bu sebeple velîye itiraz olmaz; her neyi alırsa, karşılığını gönderir.

Ankaravî hazretleri bu yüce beyitteki "velî" kelimesine iki yönden anlam vermiştir. "Velî" ilâhî isimlerden olduğu için Allah'a aittir; diğeri ise Hakk'ın velîsi olan insân-ı kâmildir. Yani "Yukarıdan beri zikrettiğimiz bu duruma göre, fiillerinden dolayı Velî ve gerçek tasarruf sahibi olan Allah'a itiraz edilmez. Çünkü Yüce Allah her neyi alırsa, ya onun benzerini ya da ondan daha hayırlısını ihsan eder." Yahut "Bu sebeple Hakk'ın velîsi için, Allah'ın fiillerine itiraz edilmez; çünkü ilâhî velî, diğer insanlar gibi gaflet ehli değildir. O bilir ki, Allah bir şeyi alırsa, mutlaka onun karşılığını ihsan eder."

Ankaravî hazretleri beyt-i şerîfdeki "velî" kelimesine iki vecih üzere ma'nâ vermiştir. "Velî" esmâ-i ilâhiyyeden olmakla Hakk'a râci'dir; ve diğeri, veliyy-i Hak olan insân-ı kâmildir. Ya'nî "Bu yukarıdan beri zikr ettiğimiz hâle nazaran, ef'âlinden dolayı Velî ve mutasarrıf-ı hakîkî olan Hakk'a i'tirâz olunmaz. Zîrâ Hak Teâlâ her neyi alırsa, ya onun mislini veyâ ondan hayırlısını ihsân eder." Veyâhud "Bu sebebden dolayı veliyy-i Hak için, Hakk'ın ef'âline i'tirâz olunmaz; çünkü veliyy-i ilâhî, sâir nâs gibi ehl-i gafletten değildir. O bilir ki, Hak bir şeyi alırsa, mutlakā onun bedelini ihsân eder."

1867. Eğer senin bağını yakarsa, sana üzüm verir; bir mâtem içinde sana düğün verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1867. Eğer senin bağını yakarsa, sana üzüm verir; bir matem içinde sana düğün verir.

1868. O elsiz çolağa bir el verir; gamların ma'denine bir mest gönül verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1868. O elsiz çolağa bir el verir; gamların madenine bir mest gönül verir.

Yukarıda hikâyesi geçen Ebu'l-Hayr Tînâtî hazretlerinin eli kesik iken, ona bir el bağışlayıp sepet ördürür. Gam ve keder kaynağı olan kimselere öyle bir gönül bağışlar ki, o gönül zevk ve safasından sarhoş bir halde bulunur.

Yukarıda kıssası geçen Ebu'l-Hayr Tînâtî hazretlerinin eli maktû' iken, ona bir el ihsân edip zenbil ördürür. Gam ve keder menba'ı olan kimselere bir gönül ihsân eder ki, zevk ve safâsından sarhoş bir halde bulunur.

1869. Bizden "lâ nüsellim" ve i'tirâz gitti; çünkü mefküddan büyük bedel geliyor.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1869. Bizden "teslim etmeyiz" ve itiraz gitti; çünkü yok olandan büyük bir karşılık geliyor.

Mademki elden çıkan bir şeye karşılık ve bedel olarak, daha büyük bir şey geliyor ve biz evliya zümresi, bunu aynen görüyoruz, artık kaybedilen şey için "teslim etmeyiz" yani "Kabul etmeyiz ve razı olmayız" sözü ve itiraz bizden gitmiştir.

Mâdemki elden çıkan bir şeye bedel ve mukābil olarak, daha büyük bir şey geliyor ve biz zümre-i evliyâ, bunu aynen müşâhede ediyoruz, artık fevt olan şey için "lâ nüsellim" ya'nî "Kabûl etmeyiz ve râzı olmayız" sözü ve i'tirâz bizden gitmiştir.

1870. Mâdemki ateşsiz bana harâret erişiyor, eğer ateşimizi söndürürse râzıyım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1870. Mademki ateşsiz bana hararet erişiyor, eğer ateşimizi söndürürse razıyım.

Ateş, sebeplerden; hararet ise isteklerin gerçekleşmesinden kinayedir.

Ateş, esbâbdan ve harâret husûl-i metâlibden kinâyedir.

1871. Vaktaki o bir çerâğsız aydınlık verir, eğer çerâğın kendi ise, ne efgan ediyorsun?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1871. O, mumsuz bir aydınlık verdiği zaman, eğer mumun kendisi ise, neden feryat ediyorsun?

## Ahkâma râzı olan ve bu hükmü çevir diye duâ ve niyâz etmeyen ba'zı evliyânın sıfatı

1872. Şimdi o yol gidicilerin kıssasını dinle ki, cihanda bir i'tirazı yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1872. Şimdi o yolcuların kıssasını dinle ki, dünyada bir itirazı yoktur.

1873. Evliyâdan ehl-i duâ olan başkadırlar. Gâh dikerler ve gâh yırtarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1873. Evliyadan dua ehli olanlar başkadırlar. Bazen dikerler ve bazen yırtarlar.

1874. Evliyâdan diğer taifeyi tanıyorum ki, onların ağızları duâdan bağlanmış oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1874. Evliya'dan başka bir grubu tanıyorum ki, onların ağızları duadan bağlanmış oldu.

Bilinmeli ki, evliyadan bazıları dua eder; bazıları da etmez. Dua edenler, ilahi ilimde belirlenmiş olan kabul vaktini, ilhama veya o sırada gelen Kur'an ayetlerine veya diğer evrensel işaretlere dayanarak hissedip, ihtiyaçlarını Hakk'a arz ederler. Ve bu şekilde ادعوني استجب لكم (Gafir, 40/60) ["Bana dua edin, kabul edeyim"] ayet-i kerimesine uyarak dua etmiş olurlar. Bunu görenler: "Falan kimse duası kabul olan biridir" derler. Ve o kişiler, bu belirlenmiş vakitten sonra istekte bulunmanın uygun olmadığını hissederlerse, Hakk'a dua etmezler; ve bu durumda da halk, onun hakkında derler ki: "Eğer Hakk'a dua etseydi, kabul olurdu; fakat etmedi." Dua etmeyenlere gelince, bu kişiler bilirler ki, ilahi ilimde sabit olan hükümler, bu görünüşler âleminde elbette ortaya çıkacaktır. Dua ise, ya bu hükümlerin ortaya çıkmasını veya ortaya çıkmamasını talep etmektir. Halbuki sözü geçen hükümlerin ortaya çıkmasını talep etmek -zaten ortaya çıkacağı için- abestir. Ve ortaya çıkmamasını talep ise, ilahi kazaya razı olmamaktır. Ve hadis-i kutsîde من لم يرض بقضائي فليطلب ربا سوائی yani "Benim kazama razı olmayan benden başka Rab arasın!" buyrulmuş olduğundan bu kişiler, kazayı reddetme hususundaki duadan sakınırlar.

Ma'lûm olsun ki, evliyâdan ba'zıları duâ eder; ve ba'zıları da etmez. Duâ edenler, ilm-i ilâhîde muayyen olan vakt-i icâbeti, ilhâma veyâ o sırada vârid olan âyât-i kur'âniyyeye veyâhud sâir işârât-ı kevniyyeye müsteniden, hissederek Hakk'a arz-ı hâcet ederler. Ve bu suretle ادعوني استجب لكم (Gafir, 40/60) ["Bana duâ edin, kabûl edeyim"] âyet-i kerîmesine tebean duâ etmiş olurlar. Bunu görenler: "Falan kimse müstecâbü'd-da've"dir derler. Ve o zevât, bu vakt-i muayyenden sonra suâl muvâfik olmadığını hissederlerse, Hakk'a duâ etmezler; ve bu halde dahi halk, onun hakkında derler ki: "Eğer Hakk'a duâ ede idi, kabûl olurdu; fakat etmedi." Duâ etmeyenlere gelince, bu zevât bilirler ki, ilm-i ilâhîde sâbit olan ahkâm, bu âlem-i mezâhirde elbette zuhûr edecektir. Duâ ise, ya bu ahkâmın zuhûrunu veyâhud adem-i zuhûrunu taleb etmektir. Halbuki mezkûr ahkâmın zuhûrunu taleb etmek -zâten zuhûr edeceği için- abestir. Ve adem-i zuhûru taleb ise, kazâ-yı ilâhîye adem-i rızâdır. Ve hadîs-i kudsîde من لم يرض بقضائي فليطلب ربا سوائی ya'ni "Benim kazâma râzı olmayan benden başka Rab arasın!" buyrulmuş olduğundan bu zevât, redd-i kazâ husûsundaki duâdan tevakkî ederler.

1875. O kirâma râm olan rızâdan dolayı, onlara kazanın def'ini istemek harâm oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1875. O yüce kişilere boyun eğen rızadan dolayı, onlara kazanın def'ini istemek haram oldu.

O yüce kişilere boyun eğen ve itaat eden rıza makamından dolayı, onlara ilâhî ilimde sabit olan hükümlerin ve ilâhî kazanın reddini ve def'ini istemek haram oldu. Nasıl ki yukarıda açıklandı.

O kerîm olan zevâta râm ve münkād olan makām-ı rızâdan dolayı, onlara ilm-i ilâhîde sâbit olan ahkâmın ve kazâ-yı ilâhînin reddini ve def'ini istemek harâm oldu. Nitekim yukarıda beyân olundu.

1876. Kazâda husûsî bir zevk görürler; halâsı taleb etmek, onlara küfür gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1876. Kazâda özel bir zevk görürler; kurtuluşu talep etmek, onlara küfür gelir.

İlâhî kazânın akışında, rıza makamında sabit bulunan evliyâ, özel bir zevk görürler ve görünen âlemde Hak'ın iradesinin akışından kurtulmayı istemek, onlara küfür gelir.

Kazâ-yı ilâhînin cereyânında, makām-ı rızâda sâbit bulunan evliyâ, husûsî bir zevk görürler ve âlem-i şehâdette irâde-i Hakk'ın cereyânından kurtulmayı istemek, onlara küfür gelir.

1877. Onların kalbine bir hüsn-i zan açtı ki, bir gamdan mâî libâs giymezler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1877. Onların kalbine öyle bir hüsn-i zan açtı ki, bir gamdan dolayı mavi elbise giymezler.

Bu topluluğun kalbine Yüce Allah öyle bir hüsn-i zan (iyi düşünce, olumlu kanaat) açtı ki, hiçbir isteksizlik gamından dolayı onlar, matem elbisesini giymezler. Matem elbisesi doğuda mavi ve batıda siyah olarak seçilmiştir.

Bu tâifenin kalbine Hak Teâlâ hazretleri bir hüsn-i zan açtı ki, hiçbir murâdsızlık gamından dolayı onlar, mâtem libâsını giymezler. Mâtem libâsı şarkta mâî (mâvi) ve garbda siyah olarak intihâb olunmuştur.

## Behlûl'ün o dervîşe suâl etmesi

1878. Behlûl, o bir dervîşe dedi ki: "Ey dervîş nasılsın, beni âgâh et!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1878. Behlûl, o bir dervişe dedi ki: "Ey derviş nasılsın, beni haberdar et!"

"Behlûl" Abbâsî halifelerinden Hârunü'r-Reşîd'in süt kardeşi ve ilâhî cezbelere kapılmış (mecâzîb-i ilâhiyye) bir zât olup, hikmetli menkıbeleri pek çoktur ve bilinmektedir.

"Behlûl" hulefâ-i Abbâsiyye'den Hârunü'r-Reşîd'in süt birâderi ve mecâzîb-i ilâhiyyeden bir zât olup, menâkıb-ı hakîmânesi pek çoktur ve ma'rûfdur.

1879. Dedi: "Bir kimse nasıl olur ki, cihanın emri ebedî onun murâdı üzere olur?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1879. Dedi: "Bir kimse nasıl olur ki, dünyanın işi ebediyen onun isteğine göre gerçekleşir?"

Bu hâl, Allah dostlarına nasip olan ittihad makamının (Allah ile birleşme hâli) gereğidir. Bu makamda, kâinatın Efendisi (s.a.v.) Hazretleri'ne hitaben وَ مَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَ لٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰى (Enfâl, 8/17) yani "Ey şanlı sevgilim! Attığın zaman sen atmadın, aksine Yüce Allah attı" buyruldu. Ve âriflerin sultanı Bayezid-i Bistamî hazretleri bu makamda şöyle buyurmuştur: "Otuz yıldır ki, Hak buyurdu, ben onu yaptım; şimdi otuz yıldır ki, ben söylerim, Hak onu yapar." Çünkü seyr-ü sülûkün (manevî yolculuğun) başlangıçlarında henüz onun iradesi, Hak'ın iradesinde yok olmamıştı. Ne zaman ki iradesi Hak'ın iradesinde yok oldu ve onda Hak'ın iradesinden başka irade kalmadı, ondan ancak Hak'ın dilediği ortaya çıkar ve onun dilediği ancak Hak'ın buyurduğudur.

Bu hâl, ehlullâha hâsıl olan makām-ı ittihâdın îcâbıdır. Bu makāmda Server-i kâinât (s.a.v.) Efendimiz'e hitaben وَ مَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَ لٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰى (Enfâl, 8/17) ya'nî "Ey Habîb-i zîşânım! attığın vakit, sen atmadın velâkin Allah Teâlâ attı" buyruldu. Ve Sultânü'l-ârifîn Bâyezîd-i Bistâmî hazretleri bu makāmda şöyle buyurmuştur: "Otuz yıl vardır ki, Hak buyurdu, ben onu yaptım; şimdi otuz yıl var ki, ben söylerim, Hak onu yapar." Zîrâ mebâdî-i sülükde henüz onun irâdesi, [irâde-i Hak'ta fânî değildi. Vaktâki irâdesi] irâde-i Hak'da fânî oldu ve onda Hakk'ın iradesinden gayri irâde kalmadı ve ondan ancak Hakk'ın dilediği sâdır olur ve onun dilediği ancak Hakk'ın buyurduğudur.

1880. "Seller ve ırmaklar onun muradı üzere giderler; yıldızlar o üslübdan ki ister, öyle olurlar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1880. "Seller ve ırmaklar onun isteği üzere akarlar; yıldızlar o istediği biçimde olurlar."

Böyle bir kimsenin hâli nasıl olur ki, sellerin ve ırmakların akış yönü onun isteği üzerine gerçekleşir. Yıldızların hareketleri ve tesirleri o kimsenin istediği tarz ve biçimde döner. Nasıl ki sebebi yukarıdaki beyitte açıklandı. Ve bu makamda (manevî mertebe) bulunan Allah dostlarının bu anlamda sözleri çoktur. Örneğin Eşref-i Rûmî hazretleri şöyle buyurur: Beyit: Bu yaz ve güz ve bu kışlar, bu ay ve gün bu yıldızlar Bu geceler bu gündüzler benim emrimdedir hep birden Çürümüş tenlere bir kez eğer dersem iznimle kalk! Yalın ayak, başı açık hepsi dururlar çıplak.

"Böyle bir kimsenin hâli nasıl olur ki, seller ve ırmakların istikāmet-i cereyânı onun murâdı üzerine vâki' olur. Yıldızların harekâtı ve te'sîrâtı o kimsenin istediği tarz ve üslûbda deverân eyler." Nitekim sebebi yukarıki beyitte îzâh olundu. Ve bu makāmda bulunan ehlullâhın bu ma'nâda sözleri çoktur. Ezcümle Eşref-i Rûmî hazretleri şöyle buyurur: Beyit: Bu yaz u güz ü bu kışlar, bu ay u gün bu yıldızlar Bu geceler bu gündüzler benim emrimdedir yeksân Çürümüş tenlere bir kez eğer dersem bi-iznî kum! Yalın ayak, başı açık kamusu duralar üryân.

1881. Dirilik ve ölüm, onun çavuşları olup, onun murâdı üzere, köy köy revâne olurlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1881. Dirilik ve ölüm, onun çavuşları olup, onun isteği üzere, köy köy dolaşırlar.

1882. Her nereye isterse ta'ziye gönderir; her nereye isterse tehniye bahş eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1882. Her nereye isterse taziye gönderir; her nereye isterse tebrik bahşeder.

"Taziye", musibete uğramış kimsenin gönlünü hoş etmek; "tebrik", maddî ve manevî saadete erişmiş kimseye "Mübarek olsun!" demektir.

"Ta'ziyet" musíbet-zede olan kimsenin gönlünü hoş etmek; "tehniyet" sûrî ve ma'nevî nâil-i saâdet olan kimseye "Mübarek olsun!" demek.

1883. O fermân yürütücünün rızası ve emri olmaksızın, cihanda hiçbir diş sırımaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1883. O ferman yürütücünün rızası ve emri olmaksızın, dünyada hiçbir diş sırımaz.

1884. Dedi: "Ey şah! doğru söyledin, böyledir. Bu, senin ferrinde ve sîmânda zahirdir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1884. Dedi: "Ey şah! Doğru söyledin, böyledir. Bu, senin parlaklığında ve yüzünde belirgindir."

Behlûl hazretleri dervîşe cevap olarak dedi ki: "Ey hakikat şahı! Doğru söyledin ve zevkinden söyledin. Durumun hakikati böyledir. Senin bu söylediklerin, hâlinin parlaklığında ve yüzünde belirgindir; kuru bir iddia değildir."

Behlûl hazretleri dervîşe cevâben dedi ki: "Ey şâh-ı hakikat! Doğru dedin ve zevkinden söyledin. Hakikat-ı hâl böyledir. Bu senin söylediklerin, hâlinin parlaklığında ve sîmanda zâhirdir; kuru da'vâ değildir."

1885. "Ey sâdık! busun ve yüz bu kadarsın; velâkin bunu şerh et; iyiden iyiye beyân et!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1885. "Ey sadık! Sen busun ve yüz bu kadarsın; fakat bunu açıkla; iyice beyan et!"

1886. "Öyle ki, fâzıl ve merd-i fuzûlün, vaktâki kulağına erişe, kabul getirsin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1886. "Öyle ki, âlimin ve cahilin kulağına eriştiği zaman, kabul etsin!"

"Fâzıl" âlim, "merd-i fuzûl" cahil demektir. Yani, "Ey sadık derviş, bu söylediğin sözün hakikatini öyle açıkla ve anlat ki, her işiten âlim ve cahil kabul etsin."

"Fâzıl" âlim, "merd-i fuzûl" câhil demektir. Ya'nî, "Ey sâdık dervîş, bu söylediğin sözün hakikatini öyle şerh ve beyân et ki, her işiten âlim ve câhil kabûl etsin."

1887. "Onu kelâmda öyle şerh et ki, ondan avâmın aklı dahi nasib bulsun!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1887. "Onu kelâmda öyle açıkla ki, ondan halkın aklı dahi nasip bulsun!"

"O söylediğin sözü sözler ve kelâm âleminde öyle açıkla ve izah et ki, bu söz elbisesine bürünmüş olan anlamdan, halkın aklı dahi nasibini alsın ve onlar faydalansınlar."

"O söylediğin sözü âlem-i elfāz ve kelâmda öyle şerh ve îzâh et ki, bu kisve-i kelâma bürünmüş olan ma'nâdan, avâmın aklı dahi nasîbini alsın ve onlar müntefi' olsunlar."

1888. Nâtık-ı kâmil vaktaki sofra saçıcı ola, onun sofrası üzerinde her bir aş olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1888. Kâmil konuşmacı, sofra kurucu olduğu zaman, onun sofrasında her çeşit yemek bulunur.

İnsân-ı kâmil, konuşmasıyla manevî bir sofra kurduğu zaman, onun söz sofrası üzerinde, her akıl sahibinin yatkınlığına uygun bir manevî nimet bulunur. Hint nüshalarında bu beyit "Kâmil konuşmacı sofra başı olduğu vakit, sofrasında her çeşit yemek bulunur" şeklindedir. Hint şârihlerinden Mir Nurullah ve Cenab-ı İmdadullah, "Hân bâşî"deki "bâşî" kelimesinin Türkçe olduğunu belirtiyorlar. Bu durumda anlam: "Kâmil olan konuşmacı sofranın başı ve reisi olduğu zaman, onun sofrasının üstünde her çeşit yemekten olur" demektir.

İnsân-ı kâmil, nutuk ile ma'nâ sofrası yaptığı vakit, onun sofra-i kelâmı üzerinde, her âkılin isti'dâdına münasib bir ni'met-i ma'nâ bulunur. Hind nüshalarında bu beyit ناطق کامل چو خوان باشی بود و سر خوانش ز هر آشی بود tarzın- dadır. Ve Hind şârihlerinden Mîr Nûrullâh ve cenâb-ı İmdâdullâh "Hân bâşî" deki "bâşî" kelimesinin Türkçe olduğunu beyân ediyorlar. Şu halde ma'nâ: "Kâmil olan nâtık sofranın başı ve reîsi olduğu vakit, onun sofrasının üstünde her bir taâmdan olur" demek olur.

1889. Ki hiçbir misafir bî-neva kalmaz; her bir kimse, kendi gıdâsını ayrı bulur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1889. Hiçbir misafir yoksul kalmaz; her bir kimse, kendi gıdasını ayrı bulur.

Yükseliş seyrinde bulunan hiçbir Hakk Yolcusu misafir, o kâmil konuşanın ilim ve irfan sofrasında yoksul ve nasipsiz kalmaz. Mutlaka, kendi yatkınlığına uygun olan ruhunun gıdasını ayrıca bulur. Cenâb-ı Pîr efendimiz, Mesnevî-i Şerif'in bu özellikte olduğuna işaret buyururlar.

Seyr-i urûcîde bulunan hiçbir sâlik-i misafir, o nâtık-ı kâmilin sofra-i ulûm ve maârifinde bî-nevâ ve nasîbsiz kalmaz. Mutlakä, kendi isti'dâdına münâsib olan rûhunun gıdâsını ayrıca bulur. Cenâb-ı Pîr efendimiz, Mesnevî-i Şerifin bu hâssiyette olduğuna işâret buyururlar.

1890. Kur'ân gibi ki, ma'nada yedi kattır; havâs ve avâm için onda mahall-i taâm vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1890. Kur'ân gibi ki, anlamda yedi kattır; seçkinler ve halk için onda yiyecek yeri vardır.

Bu şerefli beyitte "Muhakkak Kur'ân'ın dışı ve içi ve yedi içe kadar içinin içi vardır" hadis-i şerifine işaret buyurulur. Yani "Kur'ân-ı Kerîm'in bu hadis-i şerifte beyan buyurulan vasfı, insân-ı kâmilin sözü hakkında da geçerli olup, yedi kat anlamı vardır. O söz, ruhların gıdalanacağı yer olup, her bir ruh, kendi yatkınlık derecesine göre, o yiyecek yerinde gıdasını bulur ve zevklenir. Münkirlerin bu sofrada nasibi yoktur."

Bu beyt-i şerîfde ان للقرآن ظهرا وبطنا و لبطنه بطنا الى سبعة ابطن ya'nî "Muhakkak Kur'ân'ın zahrı ve batnı ve yedi batna kadar batnının batnı vardır" hadis-i şerîfine işaret buyurulur. Ya'nî "Kur'ân-ı Kerîm'in bu hadîs-i şerîfde beyân buyrulan vasfı, nâtık-ı kâmilin kelâmı hakkında da vârid olup, yedi kat ma'nâsı vardır. O kelâm, ervâhın gıdâlanacağı mahal olup, her bir rûh, kendi derece-i isti'dâdına göre, o mahall-i taâmda gıdâsını bulur ve zevklenir. Münkirlerin bu sofrada nasîbi yoktur."

1891. "Bu bir kere umûmun önünde yakîn oldu ki, cihân Yezdân'ın emrine râmdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1891. "Bu bir kere herkesin önünde kesinleşti ki, cihan Allah'ın emrine boyun eğmiştir."

Derviş, Behlül'e cevap olarak dedi ki: "Bu anlam bir kere müminlerin genelinde kesinleşti ki, cihanın bütün yapısı, Yüce Allah hazretlerinin emrine boyun eğmiş ve itaatkârdır."

Derviş, Behlül'e cevâben dedi ki: "Bu ma'nâ bir kerre âmme-i mü'minîn indinde muhakkak oldu ki, cihânın hey'et-i mecmuası, Hak Sübhânehû ve Teâlâ hazretlerinin emrine râm ve münkāddır."

1892. "O Sultan-ı bahtın kazası ve hükmü olmaksızın, hiçbir yaprak ağaçtan düşmez."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1892. "O baht sultanının kazası ve hükmü olmaksızın, hiçbir yaprak ağaçtan düşmez."

Ankaravî nüshasında "Sultân-ı baht" kelimesindeki "baht", "hâ" harfiyle "hâlis" (saf, katışıksız) anlamına gelir. Bazı nüshalarda "hı" harfiyle "baht" yazılmıştır. Hind nüshalarında ise "Sultân-ı taht" şeklindedir. "Taht" kelimesi arş anlamına geldiğine göre, bu durumda "Arşın Sultanı" demek olur ki, bu şekilde الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى (Tâhâ, 20/5) ["Rahmân, arşa istivâ etmiştir"] ayet-i kerimesine işaret edilmiş olur. Şerefli beytin bütün yapısında وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا (En'âm, 6/59) yani "Bir yaprak düşmez; ancak Yüce Allah onu bilir" ayet-i kerimesine işaret buyurulur.

Ankaravî nüshasında "Sultân-ı baht" "baht" "hâ" ile "hâlis" ma'nâsına gelir. Ba'zı nüshalarda "hı" ile "baht" yazılmıştır. Ve Hind nüshalarında "Sultân-ı taht" vâki'dir. Ve "taht" arş ma'nâsına geldiğine göre, "Sultân-ı arş" demek olur ki, bu sûretde الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى (Tâhâ, 20/5) ["Rahmân, arşa istivâ etmiştir"] âyet-i kerîmesine işâret buyurulmuş olur. Beyt-i şerîfin hey'et-i mecmûasında وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا (En'âm, 6/59) ya'nî "Bir yaprak sukūt etmez; illâ ki Hak Teâlâ onu bilir" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur.

1893. Hak lokmaya "Giriniz!" demedikçe, lokma ağızdan boğaz tarafına gitmedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1893. Hak lokmaya "Giriniz!" demedikçe, lokma ağızdan boğaz tarafına gitmedi.

1894. Meyil ve rağbet ki, âdemînin yularıdır, onun kımıldaması o Ganî'nin emrinin mutî'idir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1894. Meyil ve rağbet ki, insanın yularıdır, onun kımıldaması o Ganî'nin emrine itaat eder.

İnsanın kalbinde herhangi bir işe karşı bir meyil ve rağbet oluşur. Bu meyil ve rağbet onu o işin gerçekleşmesine sevk ettiği için, onun yularıdır. Bu sebeple, insanın yuları hükmünde olan bu meyil ve rağbetin kalpte oluşmasıyla kımıldaması, o mutlak Ganî olan Hakk'ın emrine bağlıdır; ve insanın işlerinin dayanağı Hakk'ın Zât'ıdır.

İnsanın kalbinde herhangi bir işe meyil ve rağbet hâsıl olur. Bu meyil ve rağbet onu o işin husûlüne tahrîk ettiği için, onun yularıdır. Binâenaleyh insanın yuları mesâbesinde olan bu meyil ve rağbetin kalbde husûlüyle kımıl- danması, o Ganiyy-i mutlak olan Hakk'ın emrine tâbi'dir; ve umûr-ı insanın medârı Zât-ı Hak'dır.

1895. Yerlerde ve göklerde bir zerre kanat kımıldatmaz, dönmez, uçucu olmaz,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1895. Yerlerde ve göklerde bir zerre kanat kımıldatmaz, dönmez, uçucu olmaz,

"Perre" kelimesinin birden çok anlamı vardır. Ankaravî hazretleri "uçucu" anlamını almıştır. Bu kelimenin bir anlamı "saman çöpü" demektir. Bu durumda anlam "Bir zerre kanat kımıldatamaz, bir çöp dönmez" demek olur. Bir anlamı da "dolap kanadı" demektir. "Bir dolap kanadı hareket etmez" demek olur.

"Perre" kelimesinin müteaddid ma'nâsı vardır. Ankaravî hazretleri "uçucu" ma'nâsını almıştır. Bu kelimenin bir ma'nâsı "saman çöpü" demektir. Bu sûrette ma'nâ "Bir zerre kanat kımıldatamaz, bir çöp dönmez" demek olur. Bir ma'nâsı da "dolap kanadı" demektir. "Bir dolap kanadı hareket etmez" demek olur.

1896. Ancak O'nun kadîm ve nâfiz olan fermânıyla. Şerh olunamaz; şecâat hoş değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1896. Ancak O'nun öncesiz ve geçerli olan emriyle. Açıklanamaz; cesaret hoş değildir.

Birinci mısra, yukarıdaki beytin tamamlayıcısıdır. Yani "Yerde ve göklerde bir zerre, Hakk'ın öncesiz ve geçerli olan emrinden başka bir şeyle kanat kımıldatmaz; bir çöp hareket etmez" demek olur. İkinci mısra ayrı bir cümledir. Yani, "Hakk'ın âlem zerreleri üzerindeki ilâhî tasarruflarını açıklamak ve beyan etmek mümkün değildir. Bu konuda ayrıntılara girişmek cesaret ve cüret hoş değildir." Ve bu cesaretin hoş olmamasının sebebi şudur ki, bu husustaki ince sırların beyanı için, bütün eşyada Hakk'ın mutlak varlığının zâtî yayılışını açıklamak lazımdır. Halbuki insanların akılları farklıdır. Bu anlamı birçoklarının idrak kapasitesi alamaz; ve yanlış anlama dolayısıyla Hak hakkında yanlış inanca ve sapkınlığa düşerler. "Celdî" çabukluk ve cesaret demektir.

Birinci mısra', yukarıki beytin mütemmimidir. Ya'nî "Yerlerde ve göklerde bir zerre, Hakk'ın kadîm ve nâfiz olan fermânının gayriyle kanat kımıldatmaz; bir çöp hareket etmez" demek olur. İkinci mısra' ayrı bir cümledir. Ya'nî, "Hakk'ın zerrât-ı âlem üzerindeki tasarrufât-ı ilâhiyyesini şerh ve beyân etmek mümkin değildir. Bu babda tafsilâta kıyâm etmek şecâat ve cesâreti hoş değildir." Ve bu şecâatin hoş olmamasının sebebi budur ki, bu husûstaki dekāyıkın beyânı için, bilcümle eşyâda vücûd-ı mutlak-ı Hakk'ın sereyân-ı zâtîsini îzâh lâzımdır. Halbuki ukūl-i nâs mütefâvittir. Bu ma'nâyı birçoklarının havsala-i idrâki alamaz; ve sû'-i tefehhüm dolayısıyla Hak hakkında sû'-i i'tikāda ve dalâlete düşerler. "Celdî" çabukluk ve şecâat demektir.

1897. Ağaçların yaprağını tamâmen kim sayar? Nihâyetsiz ne vakit nutka râm olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1897. Ağaçların yaprağını tamamen kim sayar? Sonsuz olan ne zaman söze boyun eğer?

Hakk'ın bütün eşyadaki tasarruflarından bahsetmeye ve onu açıklamaya kalkışmak, ağaçların yapraklarını saymaya benzer. Hiç, sonsuz olan Hakk'ın mutlak varlığının sayılamaz ve hesaba gelmez isimlerinin eserleri ve hükümleri, sınırlı ve sonlu olan söze boyun eğer ve tâbi olur mu?

Hakk'ın bilcümle eşyâdaki tasarrufâtından bahse ve onu şerhe kıyâm et- mek, ağaçların yapraklarını saymaya benzer. Hiç nâmütenâhî olan vücûd-ı mutlak-ı Hakk'ın lâ-yuad ve lâ-yuhsâ olan esmâsının âsâr ve ahkâmı, mahdûd ve mütenâhî olan kelâma râm ve tâbi' olur mu?

1898. Bu kudretini işit ki, mâdemki kârın küllîsi, Kirdigâr'ın emrinin gayri ile dönmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1898. Bu kudretini işit ki, mademki işlerin bütünü, Yaratıcı'nın emrinden başka bir şeyle dönmez.

Kâmil konuşanın hâlini anlamak için nihayet bu kadarını dinle: Mademki "Emri Allah Teâlâ tedbir eder" anlamındaki يُدَبِّرُ الْأَمْرَ (Yûnus, 10/3) ayet-i kerimesi gereğince, âlemdeki oluşların dönmesi, gerçek fail olan Hakk'ın emrinden başka bir şeyle olmaz ve ilâhî kazâdan başka, âlemde bir hüküm cereyan etmez.

Nâtık-ı kâmilin hâlini anlamak için nihâyet bu kadarını dinle: Mâdemki يُدَبِّرُ الْأَمْرَ (Yûnus, 10/3) ya'nî "Emri Allah Teâlâ tedbîr eder" âyet-i kerîmesi mûcibince, şuûnât-ı âlemin deverânı, fâil-i hakîkî olan Hakk'ın emrinin gayriyle dönmez ve kazâ-yı ilâhîden başka, âlemde bir hüküm cereyân etmez.

1899. Mâdemki Hakk'ın kazâsı kulun rızâsı oldu, onun hükmünü isteyici kul oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1899. Mademki Hakk'ın kazâsı kulun rızâsı oldu, onun hükmünü isteyen kul oldu.

Ve mademki Hakk'ın kazâsı dahi tamamen kul olan kâmil konuşanın rızâsı oldu, çünkü yukarıda açıklandığı üzere, kulun irâdesi kalmadı ve Hakk'ın irâdesi, ancak kulun irâdesinden ibaret oldu. Bu sebeple böyle bir kul, Hakk'ın hüküm ve kazâsını isteyen ve murad eden bir kul oldu. Ve kuldaki irâde sıfatı, ancak Hakk'ın irâde sıfatı oldu.

Ve mâdemki Hakk'ın kazâsı dahi abd-i mahz olan nâtık-ı kâmilin rızâsı oldu, zîrâ yukarıda îzâh olunduğu üzere, abdin irâdesi kalmadı ve Hakk'ın irâdesi, ancak abdin irâdesinden ibâret oldu. Binâenaleyh böyle bir kul, Hakk'ın hüküm ve kazâsını isteyici ve murâd edici bir kul oldu. Ve abddeki sıfat-ı irâde, ancak Hakk'ın sıfat-ı irâdesi oldu.

1900. Tekellüfsüz, ücret ve sevâb için değil, belki onun tab'ı böyle müstetâb oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1900. Zorlama olmaksızın, ücret ve sevap için değil, aksine onun doğası böyle hoş oldu.

O insân-ı kâmilin Hakk'ın kazâsına rızâsı, zorlama ve doğayı zorlamakla değildir; ve bu rızâ karşılığında ücret ve sevap da beklemez, aksine o halis kulun doğası temiz ve hoş oldu.

O kâmilin Hakk'ın kazâsına rızâsı, tekellüf ve cebr-i tabîat ile değildir; ve bu rızâ mukābilinde ecir ve sevâba da muntazır olmaz, belki o abd-i mahzın tabîatı pâk ve müstetâb oldu.

1901. Kendi diriliğini ne kendi için ne de müstelezz olan hayatın zevki için istemez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1901. Kendi diriliğini ne kendi için ne de haz veren hayatın zevki için istemez.

"Bu saf kul, kendisinin yaşamasını, kendi nefsinin hazzı, lezzet veren hayatın zevki için istemez." Hint nüshalarında ikinci mısra' بلک خواهد از هی حکم احد yani "Aksine, Ahad'ın hükmü için ister" şeklindedir.

"Bu abd-i mahz, kendinin yaşamasını, kendi nefsinin hazzı, lezzet-bahş olan hayâtın zevki için istemez." Hind nüshalarında ikinci mısrâ' بلک خواهد از هی حکم احد ya'ni "Belki hükm-i Ahad için ister" sûretindedir.

1902. Her nerede emr-i kadîm için bir meslek vardır, dirilik ve ölülük onun önünde birdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1902. Her nerede ezelî emir için bir yol varsa, dirilik ve ölülük onun önünde birdir.

Her nerede ezelî emir, yani ilâhî kazâ için bir yol ve nüfuz etme tarzı mevcut görürse, o mutlak kulun önünde dirilik ve ölülük bir olur. Eğer kazâ yolu ölümü gerektirirse, seve seve ölür; ve eğer yaşamayı gerektirirse seve seve yaşar. Nitekim ayet-i kerîmede قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (En'âm, 6/162) yani "De ki: Benim namazım ve haccım ve diriliğim ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir" buyurulur.

Her nerede emr-i kadîm, ya'nî kazâ-yı ilâhî için bir silk ve nüfüz tarikini mevcûd görürse, o abd-i mahz önünde dirilik ve ölülük bir olur. Eğer silk-i kazâ, ölümü îcâb ederse, seve seve ölür; ve eğer yaşamayı îcâb ederse seve seve yaşar. Nitekim âyet-i kerîmede قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (En'âm, 6/162) ya'nî "De ki: Benim namazım ve haccım ve diriliğim ve ölümüm Rabbü'l-âlemîn olan Allah içindir" buyurulur.

1903. Yezdân için yaşar, hazîne için değil; Yezdân için ölür, renc korkusundan değil.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1903. Allah için yaşar, hazine için değil; Allah için ölür, eziyet korkusundan değil.

Tam bir kulun yaşaması Allah içindir; yoksa geçici malları ve eşyaları toplamak için değildir; eğer ölürse Allah için ölür; yoksa nefsine ait eziyet ve zorluk korkusundan ölmez.

Abd-i mahzın yaşaması Allah içindir; yoksa emvâl ve eşyâ-yı fâniyenin cem'i için değil; eğer ölürse Allah için ölür; yoksa nefsine taalluk eden renc ve meşakkat korkusundan ölmez.

1904. Onun îmânı O'nun iradesi içindir; cennet ve ağaçlar ve ırmak için değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1904. Onun imanı O'nun iradesi içindir; cennet ve ağaçlar ve ırmak için değildir.

Tam kulun imanı, Hakk'ın iradesi ve rızası imanda olduğu içindir; yoksa cennete ve cennetin tarif ve tavsif edilen ağaçlarına ve ırmaklarına tamah ederek değildir; çünkü böyle bir iman Allah'ın rızasına değil, nefsin hazzına dayanır.

Abd-i mahzın îmânı, Hakk'ın iradesi ve rızâsı îmânda olduğu içindir; yoksa cennete ve cennetin ta'rîf ve tavsîf buyrulan ağaçlarına ve ırmaklarına tamaan değildir; zîrâ böyle îmân rızâ-yı Bârî'ye değil, nefsin hazzına müsteniddir.

1905. Onun küfrü terki de Hak için olur; o korkudan değil ki, ateşe gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1905. Onun küfrü terk etmesi de Hak için olur; o korkudan değil ki, ateşe gider.

O insân-ı kâmilin imanı seçip, küfrü terk etmesi de aynı şekilde Allah'ın rızası için olur. Yoksa cehenneme giderim korkusundan değildir. Çünkü cehennem korkusuyla küfrü terk etmek, aynı şekilde nefse ait hazlara dayanır.

O kâmilin îmânı ihtiyâr edip, küfrü terk etmesi de kezâ rızâ-yı Hak için olur. Yoksa cehenneme giderim korkusundan değildir. Zîrâ cehennem korkusuyla terk-i küfür, kezâlik hazz-ı nefse müsteniddir.

1906. Onun o huyu asıldan böyle geldi, riyâzetden değil; onun cüst u cûyu ile değil.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1906. Onun o huyu asıldan böyle geldi, riyâzattan değil; onun arayıp bulmasıyla değil.

İnsân-ı kâmilin bu zikrettiğimiz halleri, zorlama ve yapmacıklık sebebiyle ve riyâzata devam yüzünden hâsıl olan alışkanlık yönüyle değildir. Ve bu halleri arayıp tarayarak kendine mal etmesi şeklinde de değildir. Aksine onun bu halleri doğuştan ve yaratılıştandır; ve bu hallerin aksini istese, yapamaz.

Kâmilin bu zikr ettiğimiz ahvâli tekellüf ve tasannu' sebebiyle ve riyâzete devâm yüzünden hâsıl olan mümârese cihetiyle değildir. Ve bu halleri arayıp tarıyarak kendine mâl etmesi sûretiyle de değildir. Belki onun bu halleri cibillî ve fıtrîdir; ve bu hallerin hilâfını murâd etse, yapamaz.

1907. O zaman güler ki, o rızâyı göre; kazâ onun için şeker helvası gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1907. O zaman güler ki, o rızayı göre; kazâ onun için şeker helvası gibidir.

O tam kul, Hakk'ın rızasını gördüğü zaman güler ve sevinir. Hakk'ın rızası ise, kulun ilâhî kazâya rızasına bağlıdır. Bu sebeple o olgun kulun yanında ilâhî kazâ şeker helvası gibi tatlı ve zevk vericidir. Nasıl ki bir kimse, Allah dostlarından birine: "Acaba Hak benden razı mıdır?" diye sormuş; o zat da cevaben: "Eğer sen Hak'tan razı isen, Hak da senden razıdır" buyurmuştur.

O abd-i mahz Hakk'ın rızâsını gördüğü vakit güler ve mesrûr olur. Hakk'ın rızâsı ise, abdin kazâ-yı ilâhîye rızâsına muallakdır. Binâenaleyh o abd-i kâmilin indinde kazâ-yı ilâhî şeker helvası gibi tatlı ve zevk-âverdir. Nitekim bir kimse, evliyâullahdan birisine: "Acabâ Hak benden râzı mıdır?" diye sormuş; o zât dahi cevâben: "Eğer sen Hak'dan râzı isen, Hak da senden râzıdır" buyurmuştur.

1908. Bir bende ki, onun huyu ve hulku bu ola, cihân onun emir ve fermânı üzerine gitmez mi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1908. Bir kul ki, onun huyu ve ahlakı böyle ola, dünya onun emri ve fermanı üzerine gitmez mi?

Bu hâl, Allah dostlarına (evliyâullâh) özgü olan makam-ı ittihadın (Allah ile birleşme makamı) gereğidir. Nasıl ki biraz yukarılarda açıklandı; ve bu makamda kulun iradesi, Hak'ın iradesinde yok olur ve onda Hak'ın iradesinden başka irade kalmaz; ve ondan ancak Hak'ın dilediği meydana gelir. Ve onun dilediği, ancak Hak'ın buyurduğudur; bu sebeple ortada iki irade yoktur, ancak Hak'ın iradesi vardır.

Bu hâl, evliyâullâha hâsıl olan makām-ı ittihâdın îcâbıdır. Nitekim biraz yukarılarda îzâh olundu; ve bu makâmda abdin irâdesi, irâde-i Hak'da fânî olur ve onda Hakk'ın iradesinden gayri irâde kalmaz; ve ondan ancak Hakk'ın dilediği sâdır olur. Ve onun dilediği, ancak Hakk'ın buyurduğudur; binâenaleyh ortada iki irâde yoktur, ancak Hakk'ın irâdesi vardır.

1909. İmdi o niçin: "Ey Hudâvend, bu kazâyı döndür!" diye duâ ile yalvarsın?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1909. Şimdi o niçin: "Ey Tanrı, bu kazâyı döndür!" diye dua ile yalvarsın?

Mademki insân-ı kâmilin iradesi, ancak Hakk'ın iradesidir ve Hakk'ın kazâsı onun yanında şeker helvası gibidir, o halde: "Yâ Rab, bu sûret âleminde görünen ilâhî kazâyı değiştir!" diye dua ederek, niçin yalvarsın?

Mâdemki abd-i kâmilin irâdesi, ancak Hakk'ın irâdesidir ve Hakk'ın kazâsı onun indinde şeker helvası gibidir, o halde: "Yâ Rab, bu âlem-i sûretde zâhir olan kazâ-yı ilâhîni tebdíl et!" diye duâ ederek, niçin yalvarsın?

1910. Onun ölümü ve onun çocuklarının ölümü, Hak için, onun önünde boğazda helva gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1910. Onun ölümü ve çocuklarının ölümü, Hak için, onun önünde boğazda helva gibidir.

Bu sebeple, ilâhî kazâ grubundan olan, gerek onun ölümü gerekse çocuklarının ölümü, o tam kulun önünde, Allah'ın rızası için, boğaza helva gibidir.

Binâenaleyh kazâ-yı ilâhî zümresinden olan gerek onun ölümü ve gerek çocuklarının ölümü, o abd-i mahzın önünde, rızâ-yı Hak için, boğaza helva gibidir.

1911. Nez'-i evlâd o vefâlının indinde, şeyh-i bî-nevanın indinde kadayıf gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1911. Evladın can çekişmesi, o vefalı kulun yanında, azıksız şeyhin yanında kadayıf gibidir.

İlâhî kazâ cümlesinden olan ölüm vasıtasıyla evladın can çekişmesi, o vefalı insân-ı kâmilin yanında, azıksız şeyhin yanındaki kadayıf tatlısı gibi zevk vericidir.

Kazâ-yı ilâhî cümlesinden olan ölüm vâsıtasıyla evlâdın nez'i, o vefâkâr olan abd-i kâmilin indinde, azıksız şeyhin indindeki kadayıf tatlısı gibi zevkâverdir.

1912. İmdi niçin dua eder? İllâ meğer ki, duâda Dâd-ger'in rızasını göre.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1912. Şimdi niçin dua eder? Ancak duada Yaratıcı'nın rızasını görürse.

Şimdi, insân-ı kâmil, eğer dua ederse, ancak Yaratıcı olan Hakk'ın rızasını gördüğü zaman dua eder; yoksa kendi gayretiyle değil. Nitekim Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî (k.s.) Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinde "Ârifte gayret olmaz" buyururlar. Ubeydullah Ahrâr (k.s.) hazretleri de bu ifadenin açıklamasında Kitâb-ı Reşehât-ı Aynü'l-Hayât'ta şöyle buyururlar: "Mümkün varlığın kendi zâtî hakikatine ait hiçbir şeyi yoktur ve onda kemâl sıfatlarından ne kadar sıfat varsa, ilim, kudret ve irade gibi, hepsi ödünçtür. Bunların hepsi Yüce Allah hazretlerinindir. Şüphesiz ârif, kendi hâlini bilip daima hakiki fakirlik makamında durur ve ödünç olan sıfatlarla ortaya çıkmaz. Ancak Hakk'ın iradesi ve dilemesi, bir şeyin meydana gelmesine ilişkin olduğu zaman, gayretlerini yöneltirler."

İmdi abd-i kâmil, eğer duâ ederse, ancak Dâd-ger olan Hakk'ın rızâsını gördüğü vakit duâ eder; yoksa kendi himmeti ile değil. Nitekim cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyidîn ibn Arabî (k.s.) Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinde "Arifde himmet olmaz" buyururlar. Cenâb-ı Ubeydullâh Ahrâr (k.s.) hazretleri dahi bu ibârenin îzâhında Kitâb-ı Reşehât-ı Aynü'l-Hayât'ta şöyle buyururlar: "Mümkinin kendi hakikat-ı zâtına [âid] hiçbir şeyi yoktur ve onda evsâf-ı kemâlden her ne kadar vasıf var ise, ilim, kudret ve irâde gibi hep âriyettir. Bunların cümlesi Hak Teâlâ hazretlerinindir. Şübhesiz ârif, kendi hâlini bilip dâimâ fakr-ı hakîkî makamında durur ve âriyetî olan evsâf ile zâhir olmaz. Ancak Hakk'ın irâdesi ve meşiyyeti, bir şeyin vukü'una taalluk ettiği vakit, taslît-1 himmet ederler."

1913. O sahib-reşed olan bende, o şefâati ve o duâyı kendi merhametinden etmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1913. O doğru yol sahibi kul, o şefaati ve o duayı kendi merhametinden dolayı yapmaz.

"Reşed" doğru yol anlamınadır. O doğru yol sahibi olan kâmil kul, bir şeyin meydana gelmesi için olan şefaati ve onun gerçekleşmesi için olan dua ve talebi, kendi nefsinin merhametinden dolayı yapmaz; sadece ilahi rahmetin o şekilde tecelli etmesi gerektiği için yapar.

"Reşed" doğru yol ma'nâsınadır. O doğru yol sahibi olan abd-i kâmil, bir şeyin vuku'una olan şefâati ve onun husûlüne olan duâ ve talebi, kendi nefsinin merhametinden dolayı etmez; mahzâ rahmet-i ilâhiyyenin o sûrette tecellîsi lâzım olduğu için eder.

1914. O kendi merhametini o dem yakmıştır ki, aşk-ı Hak çerağını parlatmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1914. O, kendi merhametini o an yakmıştır ki, Hak aşkı kandilini parlatmıştır.

İnsân-ı kâmilin iç âleminde Hak aşkı kandili parladığı andan itibaren, kendisinin benliği kalmamış ve o aşk ateşi onun nefsine ait övülen ve yerilen bütün sıfatları yakmış ve bu sırada ondaki nefsanî merhamet de yok olmuştur.

Abd-i kâmilin bâtınında aşk-ı Hak çerâğı parladığı andan i'tibâren, kendinin kendiliği kalmamış ve o âteş-i aşk onun nefsâniyyetine âid memdûh ve mezmûm olan bilcümle sıfatı yakmış ve bu sırada ondaki merhamet-i nefsânî de mahv olmuştur.

1915. Onun evsafının cehennemi aşktır; ve o muhakkak kendi evsafını mû-be-mû yaktı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1915. Onun niteliklerinin cehennemi aşktır; ve o muhakkak kendi niteliklerini inceden inceye yaktı.

O kâmil kulun nefsine ait niteliklerinin cehennemi, ilâhî aşk ateşidir; ve o aşk ateşi, muhakkak bir şekilde onun nefsine ait niteliklerini inceden inceye yaktı ve kıl ucu kadar bir iz bırakmadı.

O abd-i kâmilin evsâf-ı nefsâniyyesinin cehennemi, âteş-i aşk-ı ilâhîdir; ve o âteş-i aşk, muhakkak sûrette onun evsâf-ı nefsâniyyesini inceden inceye yaktı ve kıl ucu kadar bir eser bırakmadı.

1916. Her gece gidici bu ferûku ne vakit tanıdı, Dekūkî'nin gayri ki, bu devlete koştu?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1916. Bu gece yolcusu topluluğunu Dekūkî'den başka kim ne zaman tanıdı ki, bu devlete koştu?

"Turûk", gece gelen yolcuya denir. يقال طرق الرجل طروقا اذا أتى منزله ليلا yani "Bir adam evine gece geldiği zaman Arapçada "Taraka'r-racülü turûkan" denilir. Ankaravî hazretleri "turûk" kelimesinin "târık" kelimesinin çoğulu olduğunu belirtir. "Ferûk" kelimesine Hint şârihleri "fârık" (ayırt edici) anlamını vermişlerdir. Ankaravî hazretleri bu kelimenin kökeni hakkında bir şey söylememiştir. Şu halde anlamı şöyle olur: "Doğa âleminin her karanlığında yolculuk eden bir kimse, Hak ile bâtıl arasını ayırt edeni nasıl tanır? O yolların birisi dua yolu, diğeri ise sabır ve rıza yoludur. Çünkü o karanlıkta yürüyen kimse, muhtemelen sabır ve rıza yerinde dua eder ve dua yerinde de susar. Bu sebeple Dekūkî hazretleri bu devlet tarafına koştu ve ulaştı.

"Turûk" gece gelen yolcuya derler. يقال طرق الرجل طروقا اذا أتى منزله ليلا ya'ni "Bir adam evine gece geldiği vakit Arab'da "Taraka'r-racülü turûkan" denilir. Ankaravî hazretleri "turûk" "târık"ın cem'i olduğunu beyân buyurur. "Ferûk" kelimesine Hind şârihleri "fârık" ma'nâsını vermişlerdir. Ankaravî hazretleri bu kelimenin esâsı hakkında bir şey söylememiştir. Şu halde ma'nâ böyle olur: "Her zulmet-i âlem-i tabîatta sefer eden bir kimse Hak ve bâtıl arasını fark ediciyi nasıl tanır? O yolların birisi tarîk-i duâ ve diğeri sebîl-i sabr u rızâdır. Zîrâ o karanlıkta yürüyen kimse, ihtimâl ki sabır ve rızâ mahallinde duâ eder ve duâ mahallinde de sükût eder. Binâenaleyh bu devlet tarafına Dekūkî hazretleri koştu ve vâsıl oldu.

## Dekūkî'nin kıssası ve kerâmetleri

1917. O Dekūkî hoş bir dîbâce tutardı; âşık ve sahib-i kerâmet bir efendi idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1917. O Dekūkî hoş bir başlangıç tutardı; âşık ve kerâmet sahibi bir efendi idi.

"Dîbâce" sözlükte, bir şeyin yüzünün yarısına denir. Terim olarak kitabın girişine denir. Burada Dekūkî hazretlerinin sülûk (tasavvuf yolculuğu) başlangıçları kastedilir. "Dekük" Musul şehrinin doğusunda bulunan bir kazanın ismidir. Bu şerefli kişinin orada ikamet etmesinden dolayı, "Ankaravî, Bursevî" gibi şehrin sonuna "yâ-yı nisbet" (aidiyet eki) getirilerek "Dekükî" denilmiştir. Ben, ismine ve şerefli künyesine rastlamadım.

"Dîbâce" lügatte, bir şeyin yüzünün yarısına derler. Istılâhda kitâbın mukaddimesine derler. Burada Dekūkî hazretlerinin mukaddemât-ı sülükü murâd buyurulur. "Dekük" Musul şehrinin şarkında vâki' bir kazânın ismidir. Bu zât-ı şerîfin orada sâkin olmasından dolayı, "Ankaravî, Bursevî" gibi şehrin nihâyetine "yâ-yı nisbet" getirilerek "Dekükî" denilmiştir. Fakîr, isim ve künye-i şerîfine tesadüf etmedim.

1918. Gök üzerindeki ay gibi, yeryüzünde giderdi. Gece gidicilerin ruhu ondan rûşen olmuş idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1918. Yeryüzünde, gökyüzündeki ay gibi giderdi. Gece yolcularının ruhu ondan aydınlanmıştı.

1919. Bir makāmda az bir mesken yapardı; iki günü bir köye az atardı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1919. Bir makamda az bir mesken yapardı; iki günü bir köye az atardı.

"Dekūkî hazretleri bir yerde ve köyde az ikamet eder ve iki gününü bir köyde geçirmesi az olurdu." Bu şerefli beyitte, Dekūkî hazretlerinin Hakk Yolculuğundaki süratine de işaret buyurulur. Yani Dekūkî hazretleri Hakk Yolculuğunun mertebelerinden bir mertebede az dururdu, demek olur.

"Dekūkî hazretleri bir mahalde ve karyede az sâkin olur ve iki gününü bir köyde ikāmete hasr etmesi az vâki' olur idi." Bu beyt-i şerîfde, Dekūkî hazretlerinin seyr-i sülükündeki sür'atine de işaret buyurulur. Ya'nî Dekūkî hazretleri merâtib-i sülûkden bir mertebede az tevakkuf ederdi, demek olur.

1920. Derdi ki: "Eğer bir hanede iki gün olursam, o meskenin aşkı bende şu'lenir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1920. Derdi ki: "Eğer bir evde iki gün kalırsam, o meskenin aşkı bende parlar."

Hakk Yolcusunun, manevî makamlarda ve maddî meskenlerde uzun süre durması, alışkanlık sebebiyle bir sevgi doğurur. Maddî meskenlere olan ilgisi, manen ilerlemesine engel olacağı gibi, manevî makamlardan herhangi birine olan ilgisi dahi, o makamın üstüne ilerlemesine engel olur. Bu sebeple Mesnevî-i Şerif'te: ای برادر بی نهایت در گهیست هر کجا که میرسی يالله مأیست yani "Ey kardeş, İlahi manevî dergâh sonsuzdur; her nereye ulaşırsan yallah, durma!" buyrulur.

Sâlikin, makāmât-ı ma'neviyyede ve mesâkin-i sûriyyede uzun müddet tevakkufu, i'tiyâd sâikasıyla bir muhabbet tevlîd eder. Mesâkin-i sûriyyeye alâkası, ma'nen terakkîsine mâni' olacağı gibi, makāmât-ı ma'neviyyeden her- hangi birine alâkası dahi, o makāmın mâfevkine terakkîsine mâni' olur. Onun [için] Mesnevî-i Şerifde: ای برادر بی نهایت در گهیست هر کجا که میرسی يالله مأیست ya'nî "Ey birâder, dergâh-ı ma'nevî-i ilâhî bî-nihâyedir; her nereye erişirsen yallâh, durma!" buyurulur.

1921. Ben mesken gurûrundan hazer ederim; ey nefis, gınâ için sefer et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1921. Ben mesken gururundan sakınırım; ey nefis, zenginlik için yolculuk et!

Hind nüshalarında "gurur" yerine "izzet" yazılmıştır. Yani "Meskenin aziz olmasından sakınırım ve meskenin benim gözümde aziz olmasından ise yolculuk meşakkatini tercih ederim; ta ki o makamın aşk ve muhabbeti yoluma engel olmasın" demek olur. Her iki ifade de aynı anlamı gösterir; çünkü meskene ve makama mağrur olmak, o makamı ve meskeni kendi gözünde aziz tutmakla olur.

Hind nüshalarında "gırre" yerine "izzet" yazılmıştır. Ya'nî "Meskenin azîz olmasından hazer ederim ve meskenin nazarımda azîz olmasından ise sefer meşakkatini ihtiyâr ederim; tâ ki o makāmın aşk ve muhabbeti yoluma sed olmasın" demek olur. Her iki ibâre dahi aynı ma'nâyı gösterir; zîrâ meskene ve makāma mağrûr olmak, o makamı ve meskeni nazarında azîz tutmakla olur.

1922. Kalbimin huyunu mekâna âdet edinmem, tâ ki imtihan ile hâlis ola.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1922. Kalbimin huyunu bir mekâna âdet edinmem, tâ ki imtihan ile hâlis olsun.

"Uavvid" kelimesi "ta'vîd"den türemiş muzâri' mütekellim (birinci tekil şahıs) kipinde olup, "alışkanlık edinmek" anlamına gelir. Yani, "Kalbimin huyunu bir mekâna ve makama alıştırmam ve bunu ilâhî imtihan sebebiyle hâlis olması için yaparım; çünkü Hakk yolunda alışkanlıkları terk etmek şarttır." Hint nüshalarında "Hâlisan bi'l-imtihân" yerine "Hâlisan fi'l-imtihân" geçmektedir. Anlamı: "Benim bir mekâna kalbimin huyunu alıştırmamam, ilâhî imtihanda hâlis olması içindir" demek olur.

"Uavvid" "ta'vîd"den muzâri' mütekellim olup, "i'tiyâd etmek" ma'nâsınadır. Ya'nî, "Kalbimin huyunu bir mekâna ve makāma alıştırmam ve bunu imtihân-ı ilâhî sebebiyle hâlis olması için yaparım; zîrâ taríīk-i Hak'da terk-i me'lûfât şarttır." Hind nüshalarında "Hâlisan bi'l-imtihân" yerine "Hâlisan fi'l-imtihân" vâki'dir. Ma'nâ: "Benim bir mekâna kalbimin huyunu alıştırma- dığım, imtihân-ı ilâhîde hâlis olması içindir" demek olur.

1923. Gündüz seyirde, gece namazda idi; gözü şaha açık, o doğan gibi idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1923. Gündüz yolculukta, gece namazda idi; gözü şaha açık, o doğan gibi idi.

Yani "Dekūkî hazretleri gündüz yolculukta ve gece namazda idi; fakat bu yolculukta ve namazda, Hak'kı müşahede (Hak'kı görme) içinde idi; ve doğan kuşu gibi Hak'kın tecellilerine (ortaya çıkışlarına) ilişkin olan hakikatleri ve marifetleri (bilgileri) avlamakta idi."

Ya'nî "Dekūkî hazretleri gündüz seyr ü seferde ve gece namazda idi; fakat bu seyr ü seferde ve namazda, müşâhede-i Hak içinde idi; ve doğan kuşu gibi tecelliyât-ı Hakk'a müteallık olan hakäyık ve maârifi avlamakta idi."

1924. Halktan kesilmiş idi, bed-huyluktan değil; erkekten ve kadından münferid idi, ikilikten değil.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1924. Halktan kesilmişti, kötü huyluluktan değil; erkekten ve kadından ayrıydı, ikilikten değil.

Dekūkî hazretleri dünya halkıyla karışmaz ve onların sohbetlerinden kaçınırdı; fakat onun bu hâli, dünya halkını beğenmeyip kendini beğenmek gibi kötü huyluluktan değildi. Kadın ve erkekten ayrı bir halde yaşaması da, onları Hakk'ın gayrı gördüğü ve nazarında ikilik olduğu için değildi. Aksine, eşyanın suretlerinin Hakk'ın yüzüne perde olduğu içindi. Çünkü hadîs-i şerîfte المؤمن يألف ويؤلف و لا خير فيمن لا يألف و لا يؤلف yani "Mü'min ülfet eder ve ülfet olunur; ve ülfet etmez ve ülfet olunmaz olan kimsede hayır yoktur" buyurulur.

Dekūkî hazretleri halk-ı âlem ile ihtilât etmez ve onların sohbetlerinden kaçar idi; fakat onun bu hâli, halk-ı âlemi beğenmeyip, kendini beğenmek gibi kötü huyluluktan değil idi. Kadın ve erkekten münferid bir halde yaşaması da, onları Hakk'ın gayri gördüğü ve nazarında ikilik olduğu için değil idi. Belki suver-i eşyânın vech-i Hakk'a hicâb olduğu için idi. Zîrâ hadîs-i şerîfde المؤمن يألف ويؤلف و لا خير فيمن لا يألف و لا يؤلف ya'ni "Mü'min ülfet eder ve ülfet olunur; ve ülfet etmez ve ülfet olunmaz olan kimsede hayır yoktur" buyurulur.

1925. Halk üzerine bir müşfik, su gibi nâfi', hoş bir şefî' ve duası müstecâb idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1925. Halk üzerine şefkatli, su gibi faydalı, hoş bir şefaatçi ve duası kabul olunan biriydi.

Yani "Dekukî hazretleri halktan ayrı olmakla birlikte, manevî faydası onların üzerinden eksik olmazdı. Halk üzerine şefkatli bakışı genel olup, onlar hakkında su gibi faydalıydı; ve Allah katında onlara şefaat eder ve haklarında hayır duaları edip, duası da kabul olunurdu." Evliyaların dua etmesi ve duasının kabul olması hakkındaki açıklamalar, biraz yukarıda geçti. Yani kâmil evliyalar, yatkınlıklara bakıp, yatkınlığın uygun olduğunu ve vaktin geldiğini gördüğü zaman, dua ederler ve duanın eseri derhal ortaya çıkar. Nasıl ki birisi bu tür evliyaullahtan birine başvurarak dua talep etmiş ve o hazret de cevaben: "Ey oğul! Çok olunmadık dualar vardır ki, kabul olunmuştur" buyurmuştur. Mesnevî-i Şerîf'te bu hakikate ما نبودیم و تقاضا مان نبود لطف تو نا گفته ما می شنود yani "Biz yok idik, bizim taleplerimiz de yok idi; senin lütfun, bizim söylenmemiş olan şeyimizi işitir idi" beyt-i şerifinde işaret buyurulmuştur.

Ya'nî "Dekukî hazretleri halktan munkatı' olmakla, nef-i ma'nevîsi onların üzerinden gâib değil idi. Halk üzerine nazar-ı şefkati umûmî olup, onlar hakkında su gibi nâfi' idi; ve ind-i ilâhîde onlara şefâat eder ve haklarında hayır duâlar edip, duâsı da müstecâb olur idi." Evliyânın duâ etmesi ve duâsının müstecâb olması hakkındaki îzâhât, biraz yukarıda geçti. Ya'nî evliyâyı kâmilîn, isti'dâdâta nazar edip, isti'dâdın müsait olduğu ve vaktin hulûl ettiğini gördüğü zaman, duâ ederler ve eser-i duâ derhal zâhir olur. Nitekim birisi bu kabil evliyâullahdan birine müracaatla duâ taleb etmiş ve o hazret dahi cevâben: "Ey oğul! çok olunmadık duâlar vardır ki, kabûl olunmuştur" buyurmuştur. Mesnevî-i Şerîfde bu hakikate ما نبودیم و تقاضا مان نبود لطف تو نا گفته ما می شنود ya'ni "Biz yok idik, bizim taleblerimiz de yok idi; senin lutfun, bizim söylenmemiş olan şeyimizi işitir idi" beyt-i şerîfinde işâret buyurulmuştur.

1926. İyi ve kötü için, mihriban ve müstakar idi; anadan daha iyi, babadan daha şehî idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1926. İyi ve kötü için, şefkatli ve sığınılacak yerdi; anadan daha iyi, babadan daha tatlıydı.

"Mihribân" seven ve şefkatli, "müstekar" karar kılınacak yer, sığınak ve penah, yani sığınılacak yer demektir. "Şehî" Hint şârihlerinden Muhammed Efdal, Ferheng-i Cihângîrî'de bu kelimenin "şîrîn" (tatlı) anlamına kayıtlı olduğunu belirtir; ve diğer şârihler "şehvet"ten sıfat-ı müşebbehe (benzetme sıfatı) sayıp, "pek ziyade arzu olunmuş" anlamına geldiğini yazarlar. Her iki anlam da, şerefli beytin anlamına uygun düşer. Yani, "Dekūkî hazretleri halka genel olarak seven ve şefkatliydi ve halkın sıkıldıkları zaman sığınacakları yerdi. Onlara analarından daha şefkatli ve merhametli; ve maddî, manevî ihtiyaçlarının temini hususunda, halka babalarından daha istenen ve tatlıydı."

"Mihribân" muhib ve müşfik, "müstekar" karâr edecek mahal, melce' ve penâh, ya'nî sığınacak yer demektir. “Şehî" Hind şârihlerinden Muhammed Efdal Ferheng-i Cihângîrî'de bu kelimenin “şîrîn" ma'nâsına mukayyed olduğunu beyân eder; ve diğer şârihler "şehvet"ten sıfat-ı müşebbehe addedip, "pek ziyâde arzû olunmuş" ma'nâsına olduğunu yazarlar. Her iki ma'nâ da, beyt-i şerîfin ma'nâsına münasib gelir. Ya'nî, "Dekūkî hazretleri halka umûmen muhib ve müşfik ve halkın sıkıldıkları vakit ilticâ edecekleri mahal idi. Onlara analarından daha şefkatli ve merhametli; ve maddî, ma'nevî levâzımlarının tedariki hususunda, halka babalarından daha matlûb ve tatlı idi."

1927. Peygamber buyurdu ki: "Ey büyükler! sizin için baba gibi şefîk ve mih-ribânım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1927. Peygamber buyurdu ki: "Ey büyükler! Sizin için baba gibi şefkatli ve merhametliyim."

Şanlı Peygamber Efendimiz "Ben sizin için, evladına karşı babanın konumundayım" buyurmuştur. Yani "Baba, evladına nasıl şefkatli ve seven bir halde ise, ey müminler! Ben de sizin için öyleyim" demektir. Çünkü Şanlı Resul Efendimiz, müminleri hem dünya işlerinde hem de ahiret işlerinde, bir babadan daha fazla korumuştur. Siyer kitapları, bu konuda ayrıntılarla doludur. Şimdi, Peygamber'in vârisleri olan kâmil veliler de böyledir.

Peygamber-i zîşan Efendimiz انما انا لكم بمنزلة الوالد لولده ya'ni "Ben sizin için, veledine, vâlid menzilesindeyim" buyurmuştur. Ya'nî "Baba, evlâdına nasıl şefik ve muhib bir halde ise, ey mü'minler! ben de sizin için öyleyim" demektir. Zîrâ Resûl-i zîşân Efendimiz, mü'minleri hem umûr-ı dünyeviyyelerinde ve hem umûr-ı uhreviyyelerinde, bir babadan ziyâde himâye buyurmuşlardır. Kütüb-i siyer, bu babda tafsilât ile doludur. İmdi, Peygamber'in vârisleri olan evliyâ-yı kâmilîn dahi böyledir.

1928. "O sebebden ki hep, benim cüz'lerimsiniz; cüz'ü külden niçin koparırsınız?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1928. "O sebeple ki hepiniz benim parçalarımsınız; parçayı bütünden niçin ayırırsınız?"

Bu şerefli beyit, peygamber sözünün devamıdır. Yani, "Ey imanları sebebiyle diğer insanlar üzerine üstünlük sağlayan müminler! O sebeple ben sizin için çocuğuna baba konumundayım ki, sizler benim parçalarımsınız; ben sizin bütününüzüm." Nasıl ki hadis-i şerifte "Ben Allah'ın nurundanım ve müminler benim nurumdandır" buyurulur. Yukarıda da yeri geldikçe açıklandığı üzere, Muhammedî ruh (s.a.v.) bütünlerin bütünüdür; ve evliyanın küllî ruhları o bütünün parçalarıdır. Ve bütün müminlerin ruhları o bütünlerden birine ait olan parçalardır. Bu sebeple bu söz, bütünlerin bütünü olan Peygamber lisanından çıktığına göre doğru olduğu gibi, bütün olan peygamber vârisinden çıktığına göre de doğrudur.

Bu beyt-i şerîf, kelâm-ı nebevînin mâba'didir. Ya'nî, "Ey îmanları sebebiyle sâir insanlar üzerine tafazzul eden mü'minler! O sebebden ben sizin için veledine vâlid menzilesindeyim ki, sizler benim cüz'lerimsiniz; ben sizin kül-lünüzüm." Nitekim hadis-i şerîfde انا من نور الله والمؤمنون من نورى ya'ni "Ben Al-lâh'ın nûrundanım ve mü'minler benim nûrumdandır" buyurulur. Yukarılarda dahi bilmünâsebe îzâh olunduğu üzere, rûh-ı Muhammedî (s.a.v.) kül-lü'l-küldür; ve ervâh-ı külliyye-i evliyâ o küllün cüz'leridirler. Ve âmme-i mü'minînin ervâhı o küllerin birine mensûb olan cüz'lerdir. Binâenaleyh bu kelâm, küllü'l-kül olan lisân-ı Nebevî'den sâdır olduğuna göre, sâdık olduğu gibi, küll olan vâris-i nebevîden sâdır olduğuna göre de sâdıktır.

1929. Cüz, külden kat' oldu, bî-kâr oldu; uzuv tenden kat' oldu, murdar oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1929. Cüz, bütünden koptu, işe yaramaz oldu; uzuv tenden koptu, murdar oldu.

Cüz'î ruhlar, kendi bütünlerinden koptukları zaman, aşağı âlemde bir işe yaramaz bir hâle gelir ve mana âleminde işe yaramaz olur. Nasıl ki insan bedeninden bir uzuv koptuğu zaman çürür ve murdar olur. İnsân-ı kâmilden kopan da, böyle ölü gibi çürür.

Ervâh-ı cüz'iyye, kendi küllerinden munkatı' olduğu vakit, âlem-i süflîde bir işe yaramaz bir hâle gelir ve âlem-i ma'nâda bî-kâr olur. Nitekim uzv-1 be-şerden birisi cesedinden munkatı' olduğu vakit tefessüh eder ve murdâr olur. Insân-ı kâmilden munkatı' olan da, böyle ölü gibi tefessüh eder.

1930. Diğer def'a külle muttasıl olmadıkça, mürde olur; onun candan haberi olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1930. Diğer defa küll'e (bütün olana) bağlanmadıkça ölü olur; onun candan haberi olmaz.

Şimdi, nebevî vâris olan insân-ı kâmilden kopmuş olan cüz'î ruh sahibi, kendi küllü olan kâmile tekrar bağlanmadıkça, o kimse hayvânî hayat ile diri ve insanî hayat ile ölmüş bir halde bulunur. Onun izafî ruhtan ve sultanî ruhtan haberi olmaz. Nasıl ki Cenâb-ı Pîr bir gazelinde buyurur: ای خفته رفته روان ای مرده نا داده جان بر جه که رفته کاروان ای دل دمی بیدار شو "Ey seferde uyumuş, ey canını vermemiş olan ölü! Sıçra ki, kervân gitmiştir. Ey gönül! Bir an olsun uyan." "Diğer defa" ifadesiyle bu şehadet âlemindeki bağlanmaya işaret edilir. Önceki bağlanma ezelî bağlanmaydı.

İmdi, vâris-i nebevî olan insân-ı kâmilden munkatı' olan rûh-ı cüz'î sâhibi, kendi küllü olan kâmile tekrâr muttasıl olmadıkça, o kimse hayât-ı hayvâniyye ile hayy ve hayât-ı insâniyye ile ölmüş bir halde bulunur. Onun rûh-ı izâfiden ve rûh-ı sultânîden haberi olmaz. Nitekim cenâb-ı Pîr bir gazellerinde buyururlar: ای خفته رفته روان ای مرده نا داده جان بر جه که رفته کاروان ای دل دمی بیدار شو "Ey seferde uyumuş, ey canını vermemiş olan ölü! Sıçra ki, kervân gitmiştir. Ey gönül! Bir dem olsun uyan." "Diğer def'a" ta'bîriyle bu âlem-i şehadetdeki ittisâle işâret buyurulur. Evvelki ittisâl ittisâl-i ezelî idi.

1931. Ve eğer hareket ederse, ona muhakkak i'timâd yoktur; yeni kesilmiş uzuv dahi hareket eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1931. Ve eğer hareket ederse, ona kesinlikle güvenilmez; yeni kesilmiş uzuv dahi hareket eder.

Ve eğer görünen âlemde, insân-ı kâmilden kopuk olan bir kimse, her ne kadar: "Benim mürşide (manevî rehbere) ihtiyacım yoktur, ilmim vardır, şeriat hükümleri dairesinde hareket ederim" der ve kopukluğuna devam ederse, onun bu gibi kişisel amel ve riyâzâtına (nefsî perhizlerine) güvenilmez; çünkü devamlı değildir. İnsân-ı kâmilin gölgesi (manevî desteği) olmazsa, bir gün nefis ve şeytan kesinlikle onu mahveder ve işlevsiz hâle getirir. Nasıl ki insan vücudundan yeni kesilen el ve ayak gibi bir uzuv dahi hareket eder; fakat devamlı değildir, sonunda o hareket kesilir.

Ve eğer âlem-i şehâdetde, insân-ı kâmilden munkatı' olan bir kimse, her ne kadar: "Benim mürşide ihtiyacım yoktur, ilmim vardır, ahkâm-ı şer'iyye dâiresinde hareket ederim" der ve inkıtâ'ına devam ederse, onun bu gibi indî amel ve riyâzetlerine i'timâd yoktur; zîrâ devamlı değildir. İnsân-ı kâmilin sâyesi olmazsa, bir gün nefis ve şeytan behemehâl onu berbâd ve muattal kılar. Nitekim vücûd-ı beşerden yeni kesilen el ve ayak gibi bir uzuv dahi, hareket eder; fakat devamlı değildir, sonunda o hareket munkatı' olur.

1932. Eğer cüz' küllden munkatı' olursa, bir tarafa gider. Bu o küll değildir ki, o nâkıs olsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1932. Eğer cüz (parça) bütünden koparsa, bir tarafa gider. Bu, o bütün değildir ki, o eksik olsun.

Bu konuda parça ve bütün ile ilgili söz söyledik. Zihinlerde parça ve bütünün niteliklerine ilişkin anlam yerleşti. Nasıl ki parça, kendi bütününden kesilip ayrılırsa, bir tarafa gider ve bütünden bir parça eksilmiş olur. Fakat bizim söylediğimiz, insân-ı kâmilin bütünlüğü, bir parça kendisinden ayrıldığı zaman, onun zâtına noksanlık arız olan bir bütünlük değildir. Bu bütünlük, manevî ve ruhanî olan bir bütünlüktür. Akla yaklaştırmak için şöyle açıklanabilir: İnsanlık, küllî (tümel) bir kavramdır ki, insan şekillerinden her biri onu temsil eder. Onu temsil eden insan fertleri, sayılamayacak kadar çok olduğu halde, o bütün olan kavram, o fertler vasıtasıyla bölünmeye uğramaz; ve o fertler, o bütünün parçaları gibidir.

Bu bahiste cüz' ile külle müteallık söz söyledik. Zihinlerde cüz' ile küllün evsâfına müteallık olan ma'nâ takarrur etti. Nitekim cüz', kendi küllünden kesilip ayrılırsa, bir tarafa gider ve külden bir cüz' eksilmiş olur. Fakat bizim söylediğimiz, insân-ı kâmilin külliyyeti, bir cüz' kendisinden ayrıldığı vakit, onun zâtına noksan ârız olan bir külliyet değildir. Bu külliyet ma'nevî ve rûhânî olan bir külliyettir. Akla takrîb için şöyle îzâh edilebilir: İnsâniyyet bir mefhûm-ı küllîdir ki, suver-i beşeriyyeden herbirisi onu temsil eder. Onu temsil eden efrâd-ı beşer, lâ-yuad ve lâ-yuhsâ olduğu halde, o kül olan mefhûm, o efrâd vâsıtasıyla inkısâma uğramaz; ve o efrâd, o küllün cüz'leri mesâbesindedir.

1933. Onun kat'ı ve vaslı makale gelmez; misal için hayr-ı nakıs söylenmiş oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1933. Onun kesilmesi ve birleşmesi makaleye gelmez; örnek için eksik bir hayır söylenmiş oldu.

İnsân-ı kâmilden kopuş ve onun külliyetine (bütünlüğüne) cüzlerin (parçaların) birleşmesi, söze ve makaleye sığacak bir şey değildir. Bu örneği bir hayır için verdik; fakat eksik bir hayır oldu. Çünkü örnek, benzetilen şeyin tamamıyla aynı olmaz; örtüşen yönleri olduğu gibi, örtüşmeyen yönleri de bulunur.

İnsân-ı kâmilden inkıtâ' ve onun külliyyetine cüz'lerin ittisâli, lafız ve makāle sığar şey değildir. Bu misâli bir hayr için îrâd ettik; fakat bir hayr-ı nâkıs oldu. Zîrâ misâl, benzetilen şeyin tamâmı tamâmına aynı olmaz; tevâfuk eden cihetleri olduğu gibi, tevâfuk etmeyen cihetleri de bulunur.

## Dekūkî kıssasına rücû'

1934. Muhakkak Ali'ye bir misalde "Arslan" ta'bîr etti. Her ne kadar sürdü ise de, arslan onun misali olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1934. Şüphesiz Ali'ye bir örnekte "Arslan" dedi. Ne kadar kullandıysa da, arslan onun örneği olmaz.

Bu şerefli beyit, örneğin, benzetilen şeyin tamamen aynı olmadığını açıklar. Yani "Resûl-i Ekrem Efendimiz hazretleri İmâm-ı Ali (k.v.) hazretlerine "Esedullâh" yani "Allah'ın arslanı" dedi. Fahr-i âlem Efendimiz bu tabiri söz âlemine ne kadar sürdüyse de, hiç şüphe yok ki, Hz. Ali herkesçe bilinen yırtıcı hayvanın benzeri değildir." Bu tabirde istenen ancak cesarettir.

Bu beyt-i şerîf, misâlin, benzetilen şeyin tamâmen aynı olmadığını îzâh buyurur. Ya'nî "Resûl-i Ekrem Efendimiz hazretleri İmâm-ı Ali (k.v.) hazretlerine "Esedullâh" ya'nî "Allâh'ın arslanı" ta'bîr buyurdu. Fahr-i âlem Efendimiz her ne kadar âlem-i lafza bu ta'bîri sürdü ise de, hiç şübhe yok ki, Hz. Ali sûreti herkesce ma'lûm olan yırtıcı hayvanın misli değildir." Bu ta'bîrde matlûb olan ancak şecâattir.

1935. Misâlden ve mislden ve onun farkından, ey delikanlı, Dekūkî kıssası cânibine sür!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1935. Ey delikanlı, misalden, misilden ve onun farkından Dekūkî kıssası tarafına yönel!

Ey delikanlı! Misali ve misli ve ikisinin arasındaki farkı açıklamaktan vazgeç de sözü Dekūkî kıssası tarafına yönelt! Çünkü bu misil ve misal bahsi zâhirî ilme ilişkindir. Bilinmeli ki, misal şudur: İki şey hakikatte farklı olmakla birlikte, bazı niteliklerde birbirine benzerler. Aslan ile cesur adam gibi. Misil ise şudur: İki şey hakikatte bir olurlar ve bazı niteliklerde farklı olurlar. Zeyd'in çocuklukta, delikanlılıkta ve ihtiyarlıkta birliği ve farklılığı gibi.

Ey delikanlı! misâli ve misli ve ikisinin arasındaki farkı beyândan sarf-ı nazar et de, kelâmı Dekūkî kıssası tarafına sür! Zîrâ bu misl ve misâl bahsi ilm-i zâhire taalluk eder. Ma'lûm olsun ki, misâl odur ki, iki şey hakikatte muhtelif olmakla berâber, ba'zı evsâfda birbirinin mütemâsili olurlar. Arslan ile şecî' olan adam gibi. Ve misl odur ki, iki şey hakikatte müttehid olurlar ve ba'zı evsâfda muhtelif olurlar. Zeyd'in çocuklukta ve delikanlılıkta ve ihtiyarlıkta ittihad ve ihtilafı gibi.

1936. O ki fetvâda halkın imamı idi, takvâ topunu melâikeden kapar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1936. O ki fetvâda halkın imamı idi, takvâ topunu meleklerden kapar idi.

Dekûkî hazretleri öyle bir kimse idi ki, halkın şeriatla ilgili zorluklarını çözmekte onların imamı ve önderi idi. Takvâ (Allah'tan sakınma) alanında yarış topunu meleklerden kapar ve hepsinden ileriye geçer idi.

Dekükî hazretleri öyle bir kimse idi ki, halkın müşkilât-ı şer'iyyesini halletmekte onların imâmı ve muktedâsı idi. Takvâ meydanında müsabaka topunu melâikeden kapar ve hepsinden ileriye geçer idi.

1937. O ki seyirde ayı mat etti, onun dindarlığından dahi dîn reşk yerdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1937. O ki yolculukta ayı geride bıraktı, onun dindarlığından dahi din kıskanırdı.

Hz. Dekûkî öyle bir kimseydi ki, Hakk yolculuğunun menzillerini gezme ve manevî makamları aşma hususunda, gökteki ayın yolculuk hızına üstün gelmişti; ve dindarlıktaki olgunluğu öyle bir derecedeydi ki, din onun bu dindarlığını kıskanırdı. "Din kıskanırdı" Fars dilinde, olgunluk anlamını açıklamak için kullanılan bir ifadedir. Nasıl ki "Falan kimsenin böyle cömertliği vardır ki, cömertlik kıskanır" derler. Amaç, o kimsenin tam cömertliğini açıklamaktır.

Hz. Dekükî öyle bir kimse idi ki, menâzil-i sülükü seyr ve makāmât-ı ma'neviyyeyi tayy husûsunda, felekteki ayın sür'at-ı seyrine gâlib gelmiş idi; ve dindarlıktaki kemâli bir mertebede idi ki, dîn onun bu dindarlığına reşk ederdi. "Dîn reşk-hôred" lisân-ı Fürs'de, ma'nâ-yı kemâli beyân için kullanılan bir ta'bîrdir. Nitekim فلانرا چنین سخاوتست که سخاوت رشک میبرد ya'nî "Falan kimsenin böyle sehâveti vardır ki, sehâvet, reşk eder" derler. Murâd o kimsenin sehâvet-i kâmilesini beyândır.

1938. Öyle takva ve evrâd ve kıyâm ile, dâimâ Hakk'ın hâslarının tâlibi idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1938. Öyle takva ve zikirler ve kıyam ile, daima Hakk'ın has kullarının talibi idi.

Dekūkî hazretleri, bu kadar takva ve çeşitli ibadetlerle beraber daima Hakk'ın has kullarının sohbetini ve huzurunu arar idi.

Dekūkî hazretleri, bu kadar takvâ ve envâ'-ı ibâdât ile beraber dâimâ Hakk'ın hâs kullarının sohbetini ve huzûrunu arar idi.

1939. Seferde onun büyük murâdı o idi ki, bir dem bir hâs bende üzerine vura idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1939. Seferde onun büyük muradı o idi ki, bir an bir özel kul üzerine vura idi.

Onun sefere çıkıp, memleket memleket dolaşmasındaki en büyük amacı ve muradı, bir veliyy-i kâmile (Allah dostu, olgun veli) rastlamak ve onunla temas edip, sohbette bulunmak idi.

Onun sefere çıkıp, memleket memleket dolaşmasındaki en büyük kasd ve murâdı, bir veliyy-i kâmile tesadüf etmek ve onunla temâs edip, sohbette bulunmak idi.

1940. Yola gittiği vakit, bunu söylerdi: “Ey İlâh! beni hâslarına karîn et!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1940. Yola gittiği vakit, bunu söylerdi: “Ey İlâh! Beni has kullarına yakın kıl!"

1941. "Yâ Rab, onları ki, benim gönlüm tanır, bendeyim, hizmete hazırım ve mücmilim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1941. "Ey Rabbim, onları ki, benim gönlüm tanır, bendeyim, hizmete hazırım ve mücmilim."

Ankaravî hazretleri "mücmilem" kelimesine, "güzellik veren ve iyilik tarafına gidenim" anlamını vermiştir. Hind nüshalarında, ikinci mısra' بنده و بسته میان چون محملم şeklindedir. Anlamı "Bendeyim ve mahmil gibi hizmete hazırım" demek olur. "Mahmil" deveye binmeye özgü ve iki kişilik bir tür oturma yeri demektir.

Ankaravî hazretleri "mücmilem" kelimesine, "cemîl edici ve iyilik semtine gidiciyim" ma'nâsı vermişdir. Hind nüshalarında, ikinci mısra' بنده و بسته میان چون محملم sûretindedir. Ma'nâsı "Bendeyim ve mahmil gibi hizmete müheyyâyım" demek olur. "Mahmil" deveye binmeğe mahsûs ve iki kişilik bir nevi' oturucak mahal demektir.

1942. "Ve onu ki tanımam, sen ey canın Yezdân'ı, ben mahcûb üzerine mihribân et!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1942. "Ve onu ki tanımam, sen ey canın Yezdân'ı, ben mahcûb üzerine mihribân et!"

Ey canın yaratıcısı ve Yezdân'ı, benim tanımadığım özel kullarını da, ben hicap (perde) içinde bulunan kulun üzerine sevgili ve şefkatli kıl!

Ey canın hâlikı ve Yezdân'ı, benim tanımadığım hâs kullarını da, ben hicâb içinde bulunan kulun üzerine muhib ve şefik et!

1943. Hazret ona buyurdu ki: "Ey azîm olan sadr! Bu ne aşktır ve bu ne susamışlıktır?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1943. Hazret ona buyurdu ki: "Ey yüce olan gönül! Bu ne aşktır ve bu ne susamışlıktır?"

"Sadr" burada, göğüs anlamına gelip, kalp kastedilir. "Mihîn" kelimesindeki "mih" büyük, "în" ise nispet edatıdır. "Ey yüce olan kalp" demektir.

"Sadr" burada, sîne ma'nâsına olup, kalb murâd buyrulur. "Mihîn" "mih" büyük, "în" edât-ı nisbettir. "Ey azîm olan kalb" demektir.

1944. "Benim muhabbetimi tutarsın, artık ne arıyorsun? Mâdemki Hudâ seninledir, niçin beşeri ararsın?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1944. "Benim sevgimi tutarsın, artık ne arıyorsun? Mademki Allah seninledir, niçin insanı ararsın?"

1945. O derdi ki: "Yâ Rab, ey sır bilici, gönlüme niyaz yolunu sen açtın."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1945. O derdi ki: "Ey Rabbim, ey sırları bilen, gönlüme niyaz yolunu sen açtın."

1946. "Eğerçi derya ortasında oturmuşum, testinin suyuna da tama' bağlamışım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1946. "Denizin ortasında oturmuş olsam da, testinin suyuna da tamah etmişim."

Gerçekte vahdet denizinin içinde oturmuşum; ve kendi varlığımda ilâhî isim ve sıfatların eserlerini ve hükümlerini zevken (manevî bir tat alarak) müşâhede etmişim; fakat diğer zuhur yerlerinde (tecellî eden varlıklarda) olan ilâhî tecellîleri (Allah'ın isim ve sıfatlarının görünüşlerini) müşâhede etmeye de tamah etmeye başlamışım. Çünkü bir zuhur yerine iki aynı tecellî ve iki zuhur yerinde de aynı tecellî meydana gelmez.

Vâkıâ deryâ-yı vahdet içinde oturmuşum; ve kendi vücûdumda esmâ ve sıfât-ı ilâhiyyenin âsâr ve ahkâmını zevkan müşâhede etmişim; fakat mezâhir-i sâirede olan tecelliyât-ı ilâhiyyenin müşâhedesine de tama'a başlamışım. Zîrâ bir mazhara iki aynı tecellî ve iki mazharda da aynı tecellî vâki' olmaz.

1947. Ben Davud gibiyim, doksan dişi koyunum vardır; arkadaşımın bir dişi koyunu hakkında da tama'ım kalktı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1947. Ben Davud gibiyim, doksan dişi koyunum vardır; arkadaşımın bir dişi koyunu hakkında da tamahım kalktı.

Bu yüce beyitte, Sâd sûresinde anılan kıssaya işaret buyrulur. Tefsir-i Zâhidî'den naklen, Hint şârihlerinden Muhammed Efdal, kıssayı şöyle açıklar: "Davud (a.s.) Urya isminde birinin nişanlısına âşık oldu; ve o kadın ona hoş geldi. Ve Hz. Davud, bu aşkında mecburdu; çünkü kalbin sevgisi Hak tarafından olduğundan, bu sevdirme de yine o taraftandı. Bunda ismete aykırı olacak asla bir günah şaibesi yoktu. Başkasının nişanlısı olmakla beraber, o kadını nikâh etmek istedi ki, bunda da bir günah yoktur. Lakin kendi nefsini diğeri üzerine seçmek ve tercih etmek, Davud (a.s.)ın rütbesine uygun değildi. Bunun için Hak tarafından sitem erişti. Şöyle ki, insan suretinde iki melek Davud (a.s.)ın huzuruna girdi; birisi diğerini dava etti ve şikâyet etti. Nitekim şikâyet şekli, şu ayet-i kerimede anılır: إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تَسْعُ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِي نَعْجَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ. قَالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْخُلَطَاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ وَظَنَّ دَاوُدُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعًا وَأَنَابَ (Sâd, 38/23-24) Yani "Muhakkak bu benim kardeşimdir; onun doksan dokuz dişi koyunu vardır; ve benim bir dişi koyunum vardır. Bana dedi ki: "O dişi koyunu bana temlik et ve nasip kıl." Ve konuşmada bana üstün geldi. Davud (a.s.) dedi: "Senin dişi koyununu, kendi dişi koyunlarına katmayı talep etmekle, muhakkak sana zulmetti. Muhakkak ortaklardan, mallarını birbirine karıştıranlar çoktur; bazısı bazısı üzerine tecavüz eder. İman edip, salih amel işleyenler müstesnadır. Halbuki onlar azdır." Ve Davud, bizim ancak onu imtihan ettiğimizi anladı; bu sebeple Rabb'inden mağfiret istedi ve secdeye kapandı ve tövbe etti." Ayet-i kerimede "dişi koyun" tabiriyle, kadına işaret buyrulmuştur. Davud (a.s.)ın bu kıssasını bazıları peygamberlik şanına layık olmayan bir tarzda naklettiklerinden, İmam-ı Ali (k.v.) hazretlerinin: "Davud (a.s.) kıssasını, kıssacıların rivayet ettiği tarzda nakledene yüz altmış kamçı vururum" buyurduğunu rivayet ederler. Kur'an-ı Kerim'de doksan dokuz buyrulduğu halde, yüce beyitte "doksan" adedinin zikri, adedi belirlemek için değil, aksine kıssaya işaretle yetinilmesindendir; bu sebeple muhalefet söz konusu olamaz.

Bu yüce beyitte Hz. Dekukî, çok sayıdaki tecellî yerlerinden her birine meydana gelen ilahi tecellilere tamah etmede kendisini Davud (a.s.)a benzetmiştir.

Bu beyit-i şerîfde, Sâd sûre-i şerîfinde mezkûr olan kıssaya işâret buyrulur. Tefsîr-i Zâhidî'den naklen, Hind şârihlerinden Muhammed Efdal, kıssayı şöyle beyân eder: "Dâvud (a.s.) Urya isminde birinin mahtûbesine (nişanlı) âşık oldu; ve o kadın ona hoş geldi. Ve Hz. Dâvud, bu aşkında mecbûr idi; zîrâ hubb-i kalb Hak cânibinden olduğundan, bu tahbîb dahi yine o taraftan idi. Bunda münâfî-i ismet olacak aslâ bir şâibe-i günâh yoktu. Başkasının mahtûbesi (nişanlısı) olmakla beraber, o kadını nikâh etmek istedi ki, bunda da bir günâh yoktur. Lâkin kendi nefsini diğeri üzerine ıstıfâ ve ihtiyâr etmek, Dâvud (a.s.)ın şân-ı rütbesine muvâfik değil idi. Bunun için Hak cânibinden itâb erişti. Şöyle ki, insan sûretinde iki melek Dâvud (a.s.)ın huzûruna girdi; birisi dîğerini da'vâ ve şikâyet etti. Nitekim sûret-i şikâyet, şu âyet-i kerîmede mezkûrdur: إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تَسْعُ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِي نَعْجَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ. قَالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْخُلَطَاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ وَظَنَّ دَاوُدُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعًا وَأَنَابَ (Sâd, 38/23-24) Ya'nî "Muhakkak bu benim kardeşimdir; onun doksan dokuz dişi koyunu vardır; ve benim bir dişi koyunum vardır. Bana dedi ki: "O dişi koyunu bana temlík et ve nasib kıl." Ve muhâtabada bana galebe etti. Dâvud (a.s.) dedi: "Senin dişi koyununu, kendi dişi koyunlarına izâfeyi taleb etmekle, muhakkak sana zulm etti. Muhakkak şerîklerden, mallarını birbirine karıştıranlar çoktur; ba'zısı ba'zısı üzerine tecavüz eder. Îmân edip, amel-i sâlih işleyenler müstesnâdır. Halbuki onlar azdır." Ve Dâvud, bizim ancak onu imtihân ettiğimizi istidlâl etti; binâenaleyh Rabb'inden mağfiret istedi ve secdeye kapandı ve tövbe etti." Âyet-i kerîmede "dişi koyun" ta'bîriyle, kadına işâret buyrulmuştur. Dâvud (a.s.)ın bu kıssasını ba'zıları şân-ı nübüvvete lâyık olmayan bir tarzda nakl ettiklerinden, İmâm-ı Ali (k.v.) hazretlerinin: "Dâvud (a.s.) kıssasını, kussâsın rivâyet ettiği tarzda nakl edene yüz altmış kamçı vururum" buyurduğunu rivâyet ederler. Kur'ân-ı Kerîm'de doksan dokuz buyrulduğu halde, beyt-i şerîfde "doksan" adedinin zikri, ta'yîn-i aded için değil, belki kıssaya işâretle iktifâ buyrulmasındandır; binâenaleyh muhâlefet mevzû'-i bahs olamaz.

Bu beyt-i şerîfde Hz. Dekükî, mezâhir-i kesîreden her birine vâki' olan tecelliyât-ı ilâhiyyeye tama'da kendisini Dâvud (a.s.)a teşbih etmiştir.

1948. Senin aşkında hırs, fahrdır ve câhdır; senin gayrinde hırs ayb ve tebahdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1948. Senin aşkında hırs, övünç ve çabadır; senin dışındaki şeylere duyulan hırs ise ayıp ve yıkımdır.

"Ey Rabbim! Benim, senin evliyanın yüzünü görmeye olan hırsım, ancak senin güzelliğini seyretmek içindir. Ve benim onlara olan hırsım ve sevgim, onların beşerî yönlerine değil, hakikat yönlerinedir. Bu sebeple benim onlara olan hırsım, senin aşkına olan hırsımdır; ve senin aşkındaki hırs ise, övünç sebebidir ve yüce bir makamdır. Senin dışındaki izafî varlıklara ve oluş âlemindeki şekillere duyulan aşk ve hırs ise, utanç ve perde sebebidir ve boş bir şeydir."

"Yâ Rab! Benim, senin evliyânın dîdârına olan hırsım, ancak senin cemâlinin müşâhedesi içindir. Ve benim onlara olan hırsım ve muhabbetim, onların cihet-i beşeriyetlerine değil, cihet-i hakikatlerinedir. Binâenaleyh benim onlara olan hırsım, senin aşkına olan hırsımdır; ve senin aşkındaki hırs ise, mûcib-i iftihârdır ve bir mansıb-ı âlîdir. Senin gayrin olan vücûdât-ı izâfiyyeye ve suver-i kevniyyeye olan aşk ve hırs ise, mûcib-i âr ve hicâbdır ve boş bir şeydir."

1949. Erkeklerin şehveti ve hırsı, öne mensûb olur; ve mef'ûllerinki, âr ve fenâ mezheblilik olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1949. Erkeklerin şehveti ve hırsı, öne ait olur; ve mef'ûllerinki (pasif konumda olanlarınki), utanç ve kötü mezheplilik olur.

"Hîz" sözlükte mef'ûl (pasif konumda olan), muhannes (kadınsı erkek) ve kendisine livata ettiren kimseye denir. Burada kastedilen, nefse ait hazlara ve tabiat âlemine meyleden kimsedir. Ve "erkek"ten kastedilen de, Hak tarafına eğilimli ve istekli olan manevî erlerdir. Yani, "Manevî erlerin hırsı, şehveti ve arzuları ön tarafa, yani mana âlemine ve yüce âleme olur; ve kadın meşrebinde olan kimselerin hırs ve arzuları ise, şekil âlemine ve aşağı olana olur."

"Hîz" lügatte mef'ûl ve muhannes ve kendisine livata ettiren kimseye derler. Burada murâd, huzûzât-ı nefsâniyyeye ve âlem-i tabîata meyl eden kimsedir. Ve "erkek"den murâd dahi, Hak tarafına mâil ve râğıb olan ricâl-i ma'neviyyedir. Ya'nî, "Ricâl-i ma'neviyyenin hırsı ve şehveti ve arzûları ön tarafa, ya'nî âlem-i ma'nâya ve bâlâya olur; ve kadın meşrebinde olan kimselerin hırs ve arzûları ise, âlem-i sûret ve süflîye olur."

1950. O bir hırs, merdliğin kemâlindendir; ve o diğer hırs, rüsvaylık ve soğukluktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1950. O bir hırs, mertliğin kemâlindendir; ve o diğer hırs, rüsvaylık ve soğukluktur.

Hırsın ön tarafa sarf edilmesi, erkekliğin kemâlindendir; ve o arka tarafa sarf olunan hırs ise kendi özünde rezillik ve soğukluktur.

Hırsın ön tarafa sarfı, erkekliğin kemâlindendir; ve o arka tarafa sarf olunan hırs ise hadd-i zâtında rezillik ve soğukluktur.

1951. Ah burada çok gizli bir sır vardır ki, Mûsâ bir Hızır tarafına revân olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1951. Ah, burada çok gizli bir sır vardır ki, Mûsâ bir Hızır tarafına doğru gider.

Cenâb-ı Pîr efendimizin beyan buyurdukları sır hakkında fakire uygun gelen anlam şudur: Her bir mazharın (tecelli yeri) özel bir Rabbi vardır ki, o mazhardan genellikle ortaya çıkan hükümler, o özel Rab olan ismin hazinesinden meydana gelir; ve bu isimler arasında üstünlük farkı vardır ki, mazharlarının farklılıklarını gerektirir. Bu sebeple, her bir özel Rabbin hazinesinden gelen zevkî ilim (yaşayarak elde edilen bilgi), birbirine benzemez. İşte birbirlerinin bu zevkî ilminden faydalanmak için, kâmiller (olgun insanlar) birbirlerini ararlar ve birbirlerinin sohbetine talip olurlar. Nasıl ki Cenâb-ı Şems-i Tebrîzî hazretleri, manevî işaretle, Hz. Pîr'in sohbetine koşmuştu. Ve Mevlânâ (r.a.) efendimiz bu anlamı şu yüce beytinde şöyle tasvir buyururlar: Beyit: ["Pîr de, mürîd de, derd de, devâ da benim! Bu sözü açık söylüyorum; Şems de, hudâ da benim!"]

Ve Hz. Şems-i Tebrîzî'nin, Cenâb-ı Pîr'in pîri olması için, Hz. Pîr'in ondan faydalanması; ve müridi olması için de, Hz. Şems'in Cenâb-ı Mevlânâ efendimizden faydalanması gerekir. Ve aynı şekilde, ulu'l-azm (azim sahibi) bir peygamber olan Mûsâ (a.s.)'ın, ilâhî emirle Hz. Hızır'ın sohbetine koşması da bu anlamdandır.

Cenâb-ı Pîr efendimizin beyân buyurdukları sır hakkında fakîre lâyih olan ma'nâ budur ki: Her bir mazharın bir Rabb-i hâssı vardır ki, o mazhardan gâliben zâhir olan ahkâm, o Rabb-i hâs olan ismin hazînesinden vâki' olur; ve bu esmâ arasında tefāzul vardır ki, mazharlarının gayriyyetlerini îcâb eder. binâenaleyh her bir Rabb-i hâssın hazînesinden vârid olan ilm-i zevkî, birbirine benzemez. İşte yekdiğerinin bu ilm-i zevkisinden istifade için, kâmiller birbirlerini ararlar ve birbirlerinin sohbetine tâlib olurlar. Nitekim cenâb-ı Şems-i Tebrîzî hazretleri, işâret-i ma'neviyye ile, Hz. Pîr'in sohbetine şitâb etmiş idi. Ve Mevlânâ (r.a.) efendimiz bu ma'nâyı şu beyt-i âlîlerinde şöyle tasvîr buyururlar: Beyt: ["Pîr de, mürîd de, derd de, devâ da benim! Bu sözü açık söylüyorum; Şems de, hudâ da benim!"]

Ve Hz. Şems-i Tebrîzî, cenâb-ı Pîr'in pîri olmak için, Hz. Pîr'in ondan istifâde buyurmaları; ve mürîdi olmak için de, Hz. Şems'in cenâb-ı Mevlânâ efendimizden istifâde buyurması îcâb eder. Ve kezâ ülü'l-azm bir peygamber olan Mûsâ (a.s.)ın, emr-i ilâhî ile Hz. Hızr'ın sohbetine şitâb etmesi de bu ma'nâdandır.

1952. Müsteskî gibi ki, sudan tok değildir; her ne şey ki bulasın billâh durma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1952. Suya doymayan hasta gibi ki, sudan tok değildir; Allah için, her ne şey bulursan durma!

"Müsteski", asla suya doymayan kişiye denir ki, bu durum, bir hastalığın sonucudur. Örneğin, şeker hastalığına yakalananlar suya doymazlar. Bu beytin ilk mısraı, yukarıdaki beytin ikinci mısraına bağlıdır. Yani "Ruhun Musa'sı, Hızır gibi ledün ilmi sahibi olan bir insân-ı kâmil tarafına yönelir; tıpkı susuzluk hastalığına yakalanmış, asla suya doymayan kimse gibi," demek olur. İkinci mısra, Hakk Yolcularına bir tavsiyedir. Yani "Ey tecellî talep eden Hakk Yolcusu, Hakk'ın hangi tecellîsine mazhar olursan ol, Allah hakkı için o tecellînin zevkine kapılıp, orada durma. Çünkü Hakk'ın isim ve sıfat tecellîleri sonsuzdur. Ve bu durum, muhakkiklere (gerçeği araştıranlara) göre "seyr-fillâh" (Allah'ta seyir) ve "cennet-i âcil" (peşin cennet)dir.

"Müsteski" asla suya doymayan kimseye derler ki, bu hâl, bir illet netîcesidir. Meselâ, şeker illetine mübtelâ olanlar suya doymazlar. Bu beytin ilk mısrâ'ı, yukarıki beytin ikinci mısrâ'ına merbûttur. Ya'nî "Mûsâ-yı rûh, Hızır gibi ilm-i ledün sahibi bulunan bir insân-ı kâmil tarafına revân olur; susuzluk illetine mübtelâ olan kimse gibi ki, aslâ suya doymaz," demek olur. İkinci mısrâ', sâliklere tavsiyedir. Ya'nî "Ey tâlib-i tecellî olan sâlik, Hakk'ın her ne tecellîsine mazhar olursan, Allah hakkı için o tecellînin zevkine meclûb olup, orada durma. Zîrâ Hakk'ın tecellîyât-ı esmâiyye ve sıfâtiyyesi bî-nihâyedir. Ve bu hâl, muhakkıklara göre "seyr-fillâh"dır ve "cennet-i 'âcil"dir.

1953. Bu bârigah bî-nihaye hazretdir; sadrı bırak, yol senin sadrındır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1953. Bu yüce makam sonsuz bir huzurdur; makamı bırak, yol senin makamındır.

"Bârgâh" sözlükte, padişahın tahtını kurup vezirlerini topladığı divanhanedir. Burada ise ilâhî isim ve sıfatların tecelli yeri olan oluş ve bozuluş âlemidir. Yani "Bu oluş ve bozuluş âlemi, sonsuz isimlere ait huzurların tecelli yeridir. Her bir mazhardan (tecelli eden varlıktan) Hak bir şekilde tecelli eder. Bu sebeple velâyet makamına geçtim deyip kanaat etme ve talep etmekten vazgeçme! İlm-i ledün (Allah katından gelen ilim) yolu, senin makamın ve gönlündür. Kâmil insanların sohbeti sayesinde bu yolu açmaya gayret et!"

"Bârgâh" lügatte, pâdişâhın tahtını kurup vüzerâsını topladığı dîvân-hânedir. Burada esmâ ve sıfât-ı ilâhiyyenin meclâsı olan âlem-i kevndir. Ya'nî "Bu âlem-i kevn nihâyetsiz hazarât-ı esmâiyyenin mahall-i tecellîsidir. Her bir mazhardan Hak bir sûretle mütecellîdir. Binâenaleyh sadr-ı velâyete geçtim deyip kanâat etme ve talebden fâriğ olma! İlm-i ledün yolu, senin sadrın ve sînendir. Kâmillerin sohbeti sâyesinde bu yolu açmağa gayret et!"

## Kemâl-i nübüvvet ve kurbet ile Mûsâ (a.s.)ın, Hızır'ı taleb etmesinin sırrı

1954. Hakk'ın Kelîm'inden öğren ey kerîm! Kelîm, müştâklıktan dolayı, gör ne söylüyor?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1954. Ey kerem sahibi, Hakk'ın Kelîm'inden öğren! Kelîm, özlemden dolayı, bak ne söylüyor?

Ey kerem sahibi nefse sahip Hakk Yolcusu! Hakk'ın Kelîm'i olan Hz. Mûsâ'dan, susamışlık mertebesini öğren! Bak o Hz. Kelîm ne buyuruyor, dinle!

Ey kerîmü'n-nefs olan sâlik! Hakk'ın Kelîm'i olan Hz. Mûsâ'dan, susamışlığın mertebesini öğren! Bak o Hz. Kelîm ne buyuruyor, dinle!

1955. "Böyle mansıb ve böyle peygamberlik ile, Hızr'ın tâlibiyim, hodbînlikten berîyim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1955. "Böyle bir makam ve böyle bir peygamberlik ile, Hızır'ın talibiyim, benlikten uzağım."

"Böyle yüce bir peygamberlik makamı ile ve böyle azim sahibi bir peygamberlik ile, içimde olgun insanlarla buluşmaktan vazgeçme isteği oluşmadı. Bu sebeple ledün ilimleri (Allah katından gelen gizli ilimler) sahibi olan Hz. Hızır'ın talibiyim ve nefsimdeki olgunlukları görmekten uzağım."

"Böyle âlî bir mansıb-ı risâlet ile ve böyle bir ülü'l-azm bir peygamberlik ile, nefsimde ehl-i kemâle mülakatdan istiğnâ hâsıl olmadı. Binâenaleyh ulûm-i ledünniyye sahibi olan Hz. Hızır'ın tâlibiyim ve nefsimdeki kemâlâtı görmekten berîyim."

1956. "Ey Mûsâ! sen kendi kavmini bıraktın; bir izi iyi olanın arkasında hayransın."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1956. "Ey Mûsâ! Sen kendi kavmini bıraktın; bir izi iyi olanın arkasında hayransın."

Mûsâ (a.s.)'ın sözüne cevaben kavmi dedi ki: "Ey Mûsâ! Sen kendi kavminin doğru yola iletilmesi ve terbiye edilmesiyle görevli olduğun hâlde, onu kendi hâline bıraktın; bir izi ve yolu iyi ve latif olan kişinin arkasında koşup, onu aramakta şaşkın kaldın."

Cenâb-ı Mûsâ'nın sözüne cevâben kavmi dedi ki: "Ey Mûsâ! Sen kendi kavminin irşâd ve terbiyesine me'mur olduğun halde, onu hâliyle bıraktın; bir izi ve mesleği iyi ve latif olan zâtın arkasında koşup, aramakta hayran kaldın."

1957. Havf ve recadan kurtulmuş bir büyük padişahsın. Ne kadar dolaşırsın, ne kadar nereye kadar ararsın?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1957. Korku ve ümitten kurtulmuş büyük bir padişahsın. Ne kadar dolaşırsın, nereye kadar ararsın?

1958. Senin ânın, seninledir ve sen buna vakıfsın. Ey gök! nice bir yeri ölçersin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1958. Senin anın, seninledir ve sen buna vâkıfsın. Ey gök! Ne kadar bir yeri ölçersin?

Senin sevgilin, seninle beraberdir ve sen de sevgilinin bu beraberliğine vâkıfsın. Ey mana âleminin göğü! Ne kadar bir sûretler (şekiller) âleminin arkasından koşar ve yolculuk edersin?

"Senin mahbûbun, seninle beraber ve sen dahi mahbûbunun bu berâber-liğine vakıfsın. Ey ma'nâ âleminin göğü! Nice bir mezâhir-i sûriyye arkasında koşar ve sefer edersin?"

1959. Mûsâ dedi: "Bu melâmeti az ediniz. Güneşin ve ayın yolunu az vurunuz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1959. Musa dedi: "Bu kınamayı azaltın. Güneşin ve ayın yolunu az vurun!"

Musa (a.s.) kavmine cevap olarak dedi ki: "Bana karşı bu kınamayı az yapın; ve benim hareketlerime itiraz etmeyin. Velayet feleğinin (velilerin makamı) güneşinin ve risalet feleğinin (peygamberlik makamı) ayının yolunu az vurun." "Velayet feleğinin güneşi"nden kasıt, Hz. Hızır; ve "risalet feleğinin ayı"ndan kasıt, Hz. Musa'nın (a.s.) kendisidir. Çünkü velayet Allah'a, nübüvvet ise halka ilişkindir.

Mûsâ (a.s.) kavmine cevâben dedi ki: "Bana karşı bu melâmeti az yapınız; ve benim harekâtıma i'tirâz etmeyiniz. Felek-i velâyetin güneşinin ve fe-lek-i risâletin ayının yolunu az vurunuz." "Felek-i velâyetin güneşi"nden murâd, Hz. Hızır; ve "felek-i risâletin ayı"ndan murâd, zât-ı Hz. Mûsâ (a.s.) dır. Zîrâ velâyet Hakk'a ve nübüvvet halka taalluk eder.

1960. "Mecmau'l-bahreyne kadar giderim, tâ ki zamâne sultanının mashûbu olayım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1960. "İki denizin birleştiği yere kadar giderim, tâ ki zamanın sultanının dostu olayım."

Bu ve sonraki beyitlerde, "Hani Musa genç arkadaşına demişti: İki denizin birleştiği yere ulaşıncaya yahut yıllarca yürümeye devam edinceye kadar durmayacağım." (Kehf, 18/60) ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Ayetteki "seksen yıl" ifadesi, uzun zamandan kinayedir. "İki denizin birleştiği yer"den kastedilen, suret ve mana denizlerinin birleşme yeri olan insân-ı kâmildir ki, burada Hızır'ın sureti ve manası kastedilir. Yani "Ben suret ve mana denizlerinin birleşme yeri olan Hızır'a kadar giderim; tâ ki zamanın mana sultanı olan o Hızır ile sohbet edeyim."

Bu ve atîdeki beyitlerde وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا (Kehf, 18/60) ya'nî "Vaktâki Mûsâ arkadaşına dedi: Ben iki denizin mecma'ına yetişinceye kadar, ya seksen yıl geçinceye kadar seyirden zâil olmam" âyet-i kerîmesine işaret buyrulur. Ayette "seksen yıl" ta'bîri, uzun zamandan kinâyedir. "Mecma'u'l-bahreyn"den murâd, sûret ve ma'nâ deryâ-larının mahall-i ictimâı olan insân-ı kâmildir ki, burada sûret ve ma'nâ-yı Hızır murâd olunur. Ya'ni "Ben sûret ve ma'nâ deryâlarının mahall-i ictimâ'ı olan Hızır'a kadar giderim; tâ ki zamânın sultân-ı ma'nâsı olan o Hızır ile hem-sohbet olayım.

1961. "Ben Hızr'ı emrime sebeb kılarım; ya bu, yâhud ben geçerim ve uzun zaman seyr ederim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1961. "Ben Hızr'ı emrime sebep kılarım; ya bu, yahut ben geçerim ve uzun zaman seyrederim."

...vb. ibaresinde şiirsel zorunluluk sebebiyle kısaltma vardır. Yani "Musa (a.s.) arkadaşı Yuşa İbn Nun'a dedi ki: "Ben Hızr'ı, ledün ilmi (Allah katından gelen gizli ilim) tahsilindeki emrime sebep kılarım; bu sebeple ya o Hızır'a ulaşırım veyahut onu buluncaya kadar, uzun süre yolculuklar ederim" demek olur.

...الخ ibâresinde zarûret-i şi'riyye hasebiyle ihtisâr vardır. Ya'nî "Mûsâ (a.s.) refiki olan Yûşa' İbn Nûn'a dedi ki: "Ben Hızr'ı, ilm-i ledün tahsilindeki emrime sebeb kılarım; binâenaleyh ya o Hızır'a vâsıl olurum veyâhud onu buluncaya kadar, uzun müddet seferler ederim" demek olur.

1962. Senelerce kanatlar ile uçarım; senelerce ne olur? Binlerce seneler!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1962. Senelerce kanatlar ile uçarım; senelerce ne olur? Binlerce seneler!

"Senelerce aşk ve himmet (manevî yardım) kanatlarıyla uçarım ve o kâmili bulmaya gayret ederim. Senelerce ne demek? Binlerce seneler." İkinci mısradaki cümle, sonraki beytin birinci mısraı ile tamamlanır.

"Senelerce aşk ve himmet kanatlarıyla uçarım ve o kâmili bulmaya gayret ederim. Senelerce ne demek? Binlerce seneler." İkinci mısrâ'daki cümle âtîdeki beytin birinci mısrâ'ı ile tamâm olur.

1963. Giderim, ya'nî buna değmez mi? Cânânın aşkını, nânın aşkından aşağı bilme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1963. Giderim, yani buna değmez mi? Sevgilinin aşkını, ekmek aşkından aşağı bilme!

O Hızır'ı bulmak için binlerce sene giderim; bu uzun yolculuklar, bu amacın gerçekleşmesine değmez mi? Ey hakikat talibi, sevgilinin aşkını, ekmek aşkından aşağı bilme; çünkü ilm-i ledün (Allah katından gelen ilim) ruhun gıdası olup, ruh bu ilim ile gerçek amaç olan Hakk'a ulaşır; ekmek ise, fani olan bedenin gıdasıdır.

"O Hızr'ı bulmak için binlerce seneler giderim; bu uzun seferler, bu maksadın husûlüne değmez mi? Ey hakikat talibi, cânânın aşkını, ekmek aşkından aşağı bilme; zîrâ ilm-i ledün rûhun gıdâsı olup, rûh bu ilim ile matlûb-ı hakîkî olan Hakk'a vâsıl olur; ve ekmek ise, fânî olan cismin gıdâsıdır."

1964. Ey amca! Bu sözün nihayeti yoktur; o Dekükî kıssasını söyle.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1964. Ey amca! Bu sözün sonu yoktur; o Dekûkî kıssasını anlat.

## Dekūkî kıssasına rücû'

1965. O Dekükî (rahmetullahi aleyh) dedi ki: "Uzun müddet Allah'ın mağribi ve maşrıkı arasında sefer ettim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1965. O Dekûkî (Allah ona rahmet etsin) dedi ki: "Uzun süre Allah'ın batısı ve doğusu arasında yolculuk ettim."

"Hâfikayn" batı ve doğu anlamındadır. Şerefli beyitte, zamire izafet (tamlayan-tamlanan ilişkisi) sebebiyle "nûn" düşmüştür ve zamir Yüce Allah'a aittir. Yani Allah'ın doğusu ve batısı demektir.

"Hâfikayn" mağrib ve maşrık ma'nâsınadır. Beyt-i şerîfde, zamîre izâfetten dolayı "nûn" sâkıt olmuştur ve zamîr Allah Teâlâ'ya râci'dir. Ya'nî Al-lâh'ın maşrıkı ve mağribi demek olur.

1966. Yoldan habersiz ve ilâh hakkında hayran olarak, mâh aşkından ay ve yıl sefere gittim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1966. Yoldan habersiz ve ilâh hakkında hayran olarak, mâh aşkından ay ve yıl sefere gittim.

Hakk Yolunun zorluklarından habersiz ve Yüce Allah'ın çeşitli tecellileri hakkında hayran olarak, ilâhî parlak ay olan insân-ı kâmilin aşkından aylarca ve yıllarca sefere gittim.

"Tarîk-i Hakk'ın meşakkatlerinden habersiz ve Allah Teâlâ hazretlerinin tecelliyât-ı gûnâ-gûnu hakkında hayrân olarak, mâh-ı münîr-i ilâhî olan insân-ı kâmilin aşkından aylarca ve yıllarca sefere gittim."

1967. Toprak ve taş üzerinde yalın ayak gidiyorsun?" Dedi: "Ben hayranım ve kendimden geçmişim ve bî-hûşum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1967. Toprak ve taş üzerinde yalın ayak mı gidiyorsun?" Dedi: "Ben hayranım, kendimden geçmişim ve kendimde değilim."

Yani birisi Hz. Dekukî'ye dedi ki: "Sen topraklar ve taşlar üzerinde yalın ayak yürürsün; bu ağır bir iştir, buna nasıl dayanıyorsun?" Hz. Dekukî cevap olarak buyurdu: "Ben hayranım, kendimden ve hislerimden geçmişim ve kendimde değilim. Böyle bir kimsenin zorluktan haberi olur mu?" Hint nüshalarında beyit şu şekilde yazılmıştır: پا برهنه رفته ام در خاک و سنگ زانكه من حیرانم و بی خویش و دنگ Yani "Ben toprak ve taş üzerinde yalın ayak gitmişim; çünkü ben hayranım, kendimden geçmişim ve kendimde değilim." Bu durumda, birinci mısra, birisi tarafından sorulan bir soru olmayıp, Hz. Dekukî tarafından önceki halinin beyanına devamdan ibaret olur. "Deng" kelimesinin birçok anlamı vardır; burada kendinde değilim demektir.

Ya'nî birisi Hz. Dekukî'ye dedi ki: "Sen topraklar ve taşlar üzerinde yalın ayak yürürsün; bu ağır bir iştir, buna nasıl tahammül ediyorsun?" Hz. Dekūkî cevâben buyurdu: "Ben hayrânım ve kendimden ve hissimden geçmişim ve bî-hûşum. Ve böyle bir kimsenin meşakkatten haberi olur mu?" Hind nüshalarında beyit şu vech ile yazılmıştır: پا برهنه رفته ام در خاک و سنگ زانكه من حیرانم و بی خویش و دنگ Ya'nî "Ben toprak ve taş üzerinde yalın ayak gitmişim; zîrâ ki ben hayrânım ve kendimden geçmişim ve bî-hûşum." Bu sûretde, birinci mısrâ', birisi tarafından suâl olmayıp, Hz. Dekūkî tarafından hâl-i evvelinin beyânına devamdan ibaret olur. "Deng" kelimesinin birçok ma'nâları vardır; burada bî-hûş demektir.

1968. Sen bu ayakları zemîn üzerinde görme; zîra ki âşık yakînen gönül üzerinde gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1968. Sen bu ayakları yer üzerinde görme; çünkü âşık kesinlikle gönül üzerinde gider.

Ankaravî nüshasına göre bu beyit, sorana hitaben Dekūkî hazretleri tarafındandır. Ve Hind nüshalarına göre cenâb-ı Pîr-i destgîr tarafındandır. Bu şerefli beytin zevki anlaşılmak için küçük bir giriş gereklidir. Bilinmeli ki, görünen âlemin bir bâtını ve melekûtu (gayb âlemi) vardır. Cisim sahiplerinin zahirî hayatları, ancak yoğun ve görünen şekiller üzerinde gerçekleşir. Bu sebeple onların yolculukları ve yoğun cisimlerinin bir yerden bir yere geçişi hem meşakkatli hem de uzun zamanlar içinde olur. Cisimsel hüküm, ruhanî hükme yenik düştüğü zaman, yolculuk bu görünen âlemin melekûtu ve bâtını üzerinde gerçekleştiğinden, böyle bir zatın yolculuğu, her ne kadar cisim sahipleri tarafından maddi âlem üzerinde görülse de, onlar melekûtî hallerden perdelendikleri için, onun yolculuğundaki hakikate vâkıf olmayıp, kendi cisimselliklerine kıyas ederler. Bu sebeple onların topraklar ve taşlar üzerinde yalın ayak yürümelerini ve karlar altında oturmalarını meşakkatli bir hayat görürler ve mekânı katetme (tayy-i mekân) ve zamanı kısaltma (bast-ı zamân) ve şekillerin ve suretlerin değişmesi (tebeddül-i eşkâl ve sûret) bu sebeple onlara zor gelmez; çünkü bu gibi haller, melekûtî hallerin gerekliliklerindendir. Şimdi, şerefli beytin anlamı şöyle olur: "Ey zahire bakan, sen bu gibi zatların ayaklarını görünen yer üzerinde görme; çünkü, ruhanî halleri üstün gelen âşık kesinlikle bu görünen âlemin dili ve melekûtu üzerinde yürür."

Ankaravî nüshasına göre bu beyt, sâile hitâben Dekūkî hazretleri tarafın-dandır. Ve Hind nüshalarına nazaran cenâb-ı Pîr-i destgîr tarafındandır. Bu beyt-i şerîfin zevki anlaşılmak için bir mukaddimecik lâzımdır. Ma'lûm olsun ki, zâhir âlemin bâtını ve melekûtu vardır. Cismânîlerin hayât-ı sûriyyeleri, ancak suver-i kesîfe ve zâhire üzerinde vâki' olur. Binâenaleyh onların seyr ü seferleri ve cism-i kesîflerinin bir mahalden bir mahalle intikāli hem meşakkatli ve hem de medîd zamanlar dâhilinde olur. Cismâniyyetin hükmü, rûhâniyyetin hükmüne mağlûb olduğu vakit, seyr ü sefer, bu âlem-i zâhirin melekûtu ve bâtını üzerinde vâki' olduğundan, böyle bir zâtın seyr ü seferi, her ne kadar cismânîler tarafından âlem-i kesâfet üzerinde görülürse de, onlar ahvâl-i melekûttan mahcûb olduklarından, onun seyrindeki hakikate muttali' olmayıp, kendi cismâniyetlerine kıyâs ederler. Bu sebebden onların topraklar ve taşlar üzerinde yalın ayak yürümelerini ve karlar altında oturmalarını meşakkatli bir hayat görürler ve tayy-i mekân ve bast-ı zamân ve tebeddül-i eşkâl ve sûret bu sebeble onlara müşkil gelmez; zîrâ bu gibi haller, ahvâl-i melekût îcâbatındandır. İmdi, ma'nâ-yı beyt-i şerîf şöyle olur: "Ey zâhir-bîn, sen bu gibi zevâtın ayaklarını zemîn-i zâhir üzerinde görme; zîrâ ki, ahvâl-i rûhâniyyesi gâlib olan âşık yakînen bu âlem-i zâhirin dili [: görmü] ve melekûtu üzerinde yürür."

1969. Yoldan ve menzilden, kısalıktan ve uzunluktan, dil ne bilir ki, o dil-nü- vâzın sarhoşudur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1969. Yoldan ve menzilden, kısalıktan ve uzunluktan, dil ne bilir ki, o dil-okşayanın sarhoşudur?

Yani, "Bâtın (iç yüz) ve ruh, yoldan ve menzilden, kısalıktan ve uzunluktan ne anlar ki, o dil-okşayan Hakk'ın sarhoşudur. Bu sebeple onun, cismanî âleme özgü olan niteliklerle ilgisi yoktur."

Ya'nî, “Bâtın ve rûh yoldan ve menzilden, kısalıktan ve uzunluktan ne anlar ki, o dil-nüvâz olan Hakk'ın sarhoşudur. Binâenaleyh onun, âlem-i cismâniyyete mahsûs olan evsâf ile alakası yoktur."

1970. O, uzunluk ve kısalık tenin vasıflarıdır; ervâhın gitmesi, başka gitmektir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1970. O, uzunluk ve kısalık bedenin vasıflarıdır; ruhların gitmesi, başka gitmektir.

Yukarıda açıklandığı üzere ruhların yolculuğu, melekût âlemi (gayb âlemi) üzerinde gerçekleşir ve âlemin içinin hükmü başka, dışının hükmü başkadır.

Yukarıda îzah olunduğu üzere ervâhın seyr ü seferi, melekût-i âlem üzerinde vâki' olur ve âlemin içinin hükmü başka ve dışının hükmü başkadır.

1971. Sen nutfeden akla kadar sefer ettin; ne bir adım ile ve ne menzil ile, ne nakil ile idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1971. Sen nutfeden akla kadar yolculuk ettin; ne bir adımla, ne bir menzille, ne de bir nakille idi.

Akla yaklaştırmak için ruhun seyir ve yolculuğunun misali şudur ki, sen babanın sulbünden, ana rahmine dökülen bir nutfe idin. Bu nutfe mertebesinden türlü türlü değişimler geçirerek ve yolculuklar yaparak, akıl mertebesine kadar geldin. Bu yolculuklarda ne görünen bir adımın, ne de her bir mertebede bu görünen ikametgâhın, ne de görünürde bilinen bir naklin yok idi.

Akla takrîb için rûhun seyir ve seferinin misâli budur ki, sen sulb-i pederden, ana rahmine dökülen bir nutfe idin. Bu nutfe mertebesinden türlü türlü istihâleler geçirerek ve seferler yaparak, akıl mertebesine kadar geldin. Bu seferlerde ne zâhirî bir adımın, ne de her bir mertebede bu ikâmetgâh-ı zâhirin ve ne de zâhirde meşhûd olan bir naklin yok idi.

1972. Cânın seyri, devirde ve deyrde keyfiyyetsiz idi; bizim cismimiz seyri candan öğrendi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1972. Canın seyri, devirde ve deyrde niteliksiz idi; bizim cismimiz seyri candan öğrendi.

"Devr" dönmek ve dolaşmak, "deyr" ise kilise anlamına gelse de, burada mutlak mekân ve cismaniyet kastedilir. Yani "Canın seyri dönüp dolaşmakta ve cisim mekânına ait olmada niteliksiz ve tarife sığmaz bir halde idi. Böyle olmakla beraber, bizim cismimiz, tarife sığan seyrini, candan öğrendi; çünkü cismin hareket ettiricisi candır."

"Devr" dönmek ve dolaşmak ve "deyr" kilise ma'nâsına ise de, burada mutlak mekân ve cismâniyet murâd olunur. Ya'nî “Cânın seyri dönüp dolaşmakta ve mekân-ı cisme taallukta keyfiyetsiz ve ta'rîfe sığmaz bir halde idi. Böyle olmakla beraber, bizim cismimiz, ta'rîfe sığan seyrini, candan öğrendi; zîrâ cismin muharriki candır."

1973. Cismânî olan seyri terk etti; o şimdi çûn şeklinde, gizli bî-çûn olarak gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1973. Cismânî olan seyri terk etti; o şimdi çûn şeklinde, gizli bî-çûn olarak gider.

O Dekūkî hazretleri, cismaniyet ve bedenin yoğunluğu âlemine özgü olan seyri bıraktı; şimdi tarife sığan ve niteliğe ait olan cismaniyet şeklinde ve halkın gözünden gizli olarak tarife sığmayan ve niteliğe ait olmayan melekûtî tarzda seyreder. Ve bu seyir hakkında yukarıda küçük bir giriş yazılmıştı. Bu gibi zâtlar, mülk âlemi (görünen âlem) ile melekût âleminden (gayb âlemi) ve melekût âlemi ile mülk âleminin hallerinden perdelenmezler ve iki âlemin hallerini ve hükümlerini bir araya getirdikleri için, perdeliler onların hallerini kendi hallerine kıyas ederler.

O Dekūkî hazretleri cismâniyet ve kesâfet âlemine mahsûs olan seyri bıraktı;, şimdi ta'rîfe sığan ve keyfiyyete taalluk eden cismâniyet şeklinde ve halkın nazarından gizli olarak ta'rîfe sığmayan ve keyfiyete taalluk etmeyen tarz-ı melekûtîde seyr eder. Ve bu seyir hakkında yukarıda bir mukaddimecik yazılmış idi. Bu gibi zevât âlem-i mülk ile, âlem-i melekûttan ve âlem-i melekût ile, âlem-i mülk ahvâlinden hicâba düşmezler ve iki âlemin ahvâl ve ahkâmını cem' ettikleri için, ehl-i hicâb onların ahvâlini, kendi hallerine kıyâs ederler.

1974. Dedi: "Ben bir gün müştâkça gittim, tâ ki beşerde yârin nûrlarını göreyim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1974. Dedi: "Ben bir gün özlemle gittim, tâ ki insanlarda sevgilinin nurlarını göreyim."

Dekukî hazretleri buyurdu ki: "Ben yine bir gün âdetim üzerine, insân-ı kâmili bulmak ve insanlarda gerçek sevgili olan Hakk'ın nurlarını, yani sıfat ve isim tecellilerini görmek üzere, mülk ve melekût âlemlerinin hükümlerini toplamak üzere özlemle bir şekilde gittim."

Dekukî hazretleri buyurdu ki: "Ben yine bir gün âdetim üzerine, insân-ı kâmili bulmak ve beşerde yâr-i hakîkî olan Hakk'ın nûrlarını, ya'nî tecelliyât-ı sıfatiyye ve esmâiyyesini görmek üzere, âlem-i mülk ve melekûtun ahkâmını cem' etmek üzere müştâkāne bir sûretde gittim."

1975. "Ta ki bir deryayı bir katre içinde, bir güneşi bir zerre içinde dere göreyim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1975. "Ta ki bir deryayı bir katre içinde, bir güneşi bir zerre içinde dere göreyim."

Bu şerefli beyit, yukarıdaki beyitle ilişkilidir. "Bir kuşatıcı denizi bir damla içinde görmek"ten maksat, sonsuz bir deniz olan ilâhî sıfat ve isimlerin bütünlüğünü, bir damla mesabesinde olan insân-ı kâmilin tecellisinde gözlemlemektir. Aynı şekilde "güneş"ten maksat, varlığın hakikatidir; ve "zerre"den maksat da insân-ı kâmilin tecellisidir. Yani, ben bunları görmek için özlemle yolculuk ettim.

Bu beyt-i şerîf, yukarıki beyte merbûttur. "Bir bahr-i muhîti bir katre içinde görmek"ten murâd, bir bahr-i bî-pâyân olan sıfât ve esmâ-i ilâhiyye cem'iyyetini, bir katre mesâbesinde olan insân-ı kâmilin taayyününde müşâhede etmektir. Ve kezâ "güneş"den murâd, hakikat-ı vücûddur; ve "zerre"den murâd, kezâ insân-ı kâmilin taayyünüdür. Ya'nî, ben bunları görmek için müştâkäne sefer ettim.

1976. Vaktaki adım ile bir sahil tarafına eriştim, gün geç ve vakit akşam olmuş idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1976. Vakit ki adım ile bir sahil tarafına eriştim, gün geç ve vakit akşam olmuş idi.

## Sâhil tarafında yedi şem' misâli görünmesi

1977. O deniz kenarında ansızın uzaktan yedi şem' gördüm, ona acele et- tim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1977. O deniz kenarında ansızın uzaktan yedi mum gördüm, onlara acele ettim.

1978. Ondan her bir şem'in şu'lesinin nûru, etraf-ı âsumâna kadar latif gitmiş idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1978. Ondan her bir mumun alevinin ışığı, gökyüzünün etrafına kadar latif bir şekilde gitmişti.

"O yedi mumdan her bir mumun alevinin ışığı, zamanımızda güçlü bir projektörün ışığı nasıl gökyüzünün etrafına latif bir şekilde yayılıyorsa, öylece latif bir şekilde yayılmıştı." "Anân" ağacın etrafı ve kökün kenarları anlamındadır.

"O yedi şem'den her bir şem'in şu'lesinin nûru, zamânımızda bir kuvvetli projektörün ziyâsı nasıl semânın etrafına latîf bir sûretde intişâr etmekte ise, öylece latîf bir sûretde intişâr etmiş idi." "Anân" ağacın etrafı ve kökün ke- narları ma'nâsınadır.

1979. Hayran oldum, hayranlık dahi, hayran oldu; hayret dalgası, aklın başından geçti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1979. Hayran oldum, hayranlık dahi hayran oldu; hayret dalgası, aklın başından geçti.

Şem'lerin (mumların) bu hâline şaşıp kaldım ve hayran oldum. Ve hayret dediğimiz hâl dahi, bu hâle hayran oldu. Hayret dalgası, aklın başını aştı, bu sebeple muhakeme ve düşünce işlevsiz kaldı.

Şem'lerin bu hâline şaştım kaldım ve hayrân oldum. Ve hayret dediğimiz hâl dahi, bu hâle hayrân oldu. Hayret dalgası, aklın başını aştı, binâenaleyh muhakeme ve düşünce muattal oldu.

1980. "Bu nasıl parlamış şem'lerdir ki, halkın iki gözü bunlardan dikilmiştir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1980. "Bu nasıl parlamış mumlardır ki, halkın iki gözü bunlardan dikilmiştir."

Dekūkî hazretleri hayretten kendine geldikten sonra der ki: "Bu nasıl parlamış mumlardır ki, nurları göğe yükseldiği halde, maddî âleme dalmış olan halkın gözleri, bunları görmekten dikilmiş ve kapatılmıştır." 1968 numaralı beyitte açıklandığı üzere bu gözlem Dekūkî hazretleri tarafından misal âleminde (maddî olmayan, soyut varlıkların bulunduğu âlem) gerçekleşmişti ve âlem halkı ise, doğal olarak bu âlemden perdelidir.

Dekūkî hazretleri hayretten ayıldıktan sonra der ki: "Bu nasıl parlamış şem'lerdir ki, nûrları semâya suûd ettiği halde, âlem-i kesâfetde müstağrak olan halkın gözleri, bunları görmekten dikilmiş ve kapatılmıştır." 1968 numaralı beyitte îzah olunduğu üzere bu müşâhede Dekükî hazretleri tarafından âlem-i misâlde vâki' olmuş idi ve halk-ı âlem ise, bittabi' bu âlemden hicâbdadır.

1981. Halk bir çerâğın aracısı olmuş idi. O bir şem'in huzûürundaki ay üzerine ziyâde idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1981. Halk bir lambanın aracısı olmuş idi. O bir mumun huzurundaki ay üzerine ziyade idi.

Bu şerefli beyit Hz. Pîr efendimiz tarafındandır. Buyururlar ki: Halk, olağanüstü haller gösteren ve varlıklarda tasarruf eden (manevi güçle etkileyen) bir kâmilin (olgun insanın) varlık mumunu ararlar ve isterler. Halbuki o olağanüstü hallerden ve tasarruftan el çekmiş olan ve zamanın kutbundan (manevi liderinden) nur alanlara üstün gelen bir kâmilin varlık mumu önlerinde durur, bunu görmezler ve anlamazlar. Bu şerefli beyitte Dekūkî hazretlerinin "abdâl-ı seb'a" (yedi abdâl) üzerine üstünlüğüne işaret vardır. Nasıl ki cenâb-ı Şeyh-i Ekber Fusûsu'l-Hikem'de buyururlar ki: "Varlıklarda tasarruf eden abdâldan bazı kimseler Ebû Medyen Mağribî hazretlerine dediler ki:" "Ey Ebû Medyen! İşlerde tasarruf bize güç gelmez ve sana güç gelir; halbuki bizim senin mertebene rağbetimiz vardır; senin bizim mertebemize rağbetin yoktur." Ve bu anlam çerçevesinde Hz. Pîr-i destgîr (elinden tutan pir) kendi nefsine de işaret buyururlar.

Bu beyt-i şerîf Hz. Pîr efendimiz tarafındandır. Buyururlar ki: Halk, hârikulâde ahvâl gösteren ve ekvânda tasarruf eden bir kâmilin şem'-i vücûdunu ararlar ve isterler. Halbuki o havârıktan ve tasarruftan el çekmiş olan ve kutb-ı zamândan nûr alanlara tafazzul eden bir kâmilin şem'-i vücûdu önlerinde durur, bunu görmezler ve anlamazlar. Bu beyt-i şerîfde Dekūkî hazretlerinin "abdâl-ı seb'a" üzerine tafazzuluna işâret vardır. Nitekim cenâb-ı Şeyh-i Ekber Fusûsu'l-Hikem'de buyururlar ki: "Ekvânda tasarruf eden abdâldan ba'zı kimseler Ebû Medyen Mağribî hazretlerine dediler ki:" "Yâ Ebâ Medyen! Umûrda tasarruf bize güç gelmez ve sana güç gelir; halbuki bizim senin mertebene rağbetimiz vardır; senin bizim mertebemize rağbetin yoktur." Ve bu ma'nâ zımnında Hz. Pîr-i destgîr nefs-i nefislerine de işâret buyururlar.

1982. Acaba gözler üzerinde bir göz bağı mı mevcud oldu, onları "يهدي من يشاء" bend etti?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1982. Acaba gözler üzerinde bir göz bağı mı oluştu, onları "Dilediğine hidâyet eder" diye bağladı?

Acaba kalp ve idrak gözleri üzerinde bir bağ mı vardır ki, o gözleri Yüce Allah'ın "Dilediğine hidâyet eder ve doğru yolu gösterir" kaydı bağladı; ve onların hidâyetine ilâhî irade ilişmediğinden ay üzerine üstün gelen o bir vücut mumunu göremediler. Bu şerefli beyit de Pir Hazretleri tarafındandır.

Acabâ kalb ve idrāk gözleri üzerinde bir bağ mı vardır ki, o gözleri Allah Teâlâ'nın "Dilediğine hidâyet eder ve doğru yolu gösterir" kaydı bağladı; ve onların hidâyetine, meşiyyet-i ilâhî taalluk etmediğinden ay üzerine tafazzul eden o bir şem'-i vücûdu göremediler. Bu beyt-i şerîf dahi cenâb-ı Pîr tarafındandır.

## O yedi şem'in misâlde bir şem' olması

1983. Yine gördüm ki yedi, bir oldu; onun nûru feleğin yakasını yırtar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1983. Yine gördüm ki yedi, bir oldu; onun nuru feleğin yakasını yırtar.

Dekūkî hazretleri buyururlar ki: "Yine gördüm ki, o yedi mum birleşti ve bir mum oldu ve nuru dahi o kadar şiddetli idi ki feleğin yakasını yırtardı." Yani nuru, feleğin hava tabakalarını ve esir tabakalarını yırtıp, ileriye nüfuz etti.

Dekūkî hazretleri buyururlar ki: "Yine gördüm ki, o yedi şem' birleşti ve bir şem' oldu ve nûru dahi o kadar şedîd idi ki feleğin ceybini yırtardı." Ya'nî nûru, feleğin tabakāt-ı havâiyyesi ve esîriyyesini yırtıp, ileriye nüfüz etti.

1984. Yine o bir, diğer def'a yedi oldu; benim mestliğim ve hayranlığım azîm oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1984. Yine o bir, diğer defa yedi oldu; benim mestliğim ve hayranlığım büyük oldu.

"Yine o bir mum hâline gelen yedi mum, diğer defa da yedi mum oldu ve onların böyle birleşmesinde ve ayrılmasında benim sarhoşluğum ve hayranlığım da büyük oldu." Bilinmeli ki bu abdâlların (tasavvufta ruhanî mertebeye ulaşmış veliler) arasında zât yönünden gerçek bir farklılık yoktur, birbirleriyle birdirler; fakat taayyün (belirginleşme, ferdiyet kazanma) yönünden itibari bir farklılık vardır, akılda birbirlerinin gayrıdırlar. Ne zaman ki Dekūkî hazretlerine onların zâtî birliğinin müşahedesi mestlik ve hayret verdi; fakat o müşahede hâli içinde itibari farklılığın idraki o mestliği ve hayreti artırdı.

"Yine o bir şem' hâline gelen yedi şem', diğer def'a da yedi şem' oldu ve onların böyle birleşmesinde ve ayrılmasında benim sarhoşluğum ve hayranlığım dahi azîm oldu." Ma'lum olsun ki bu abdâlın arasında zât cihetinden mugâyeret-i-hakîkî yoktur, birbirleriyle müttehiddirler; fakat taayyün cihetinden mugâyeret-i i'tibârî vardır, akılda birbirlerinin gayridirler. Vaktâki Dekūkî hazretlerine onların ittihad-ı zâtílerinin müşâhedesi mestlik ve hayret verdi; fakat o müşâhede hâli içinde tegâyür-i i'tibârînin idrâki o mestliği ve hayreti ziyâdeleştirdi.

1985. Şem'ler arasındaki ittisalat ki, dil üzerinde kelâmımıza gelmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1985. Şem'ler (ilahi tecellilerin yansıdığı kalpler) arasındaki bağlantılar ki, dil üzerinde sözümüze gelmez.

Şem'ler arasındaki bağlantılar, öyle bağlantılardır ki, görünen dil üzerinde sözle tanımlanamaz; zevke ve hâle ait bir şeydir.

Şem'ler arasındaki ittisâller, öyle bir ittisâllerdir ki, lisân-ı zâhir üzerinde kelâm ile ta'rîf olunamaz; zevkî ve hâlî bir şeydir.

1986. O kimse ki, bir görüşte onu idrak eder, senelerce dilden göstermeğe kādir olmaz. Meselâ gözün, bir görüşünde idrâk ve ihâta ettiği sâhadaki eşyânın evsâfını ve esmâsını ve havâssını elfâz-ı lisâniyye ile birer birer beyâna kıyâm et- se, tamâmiyle kadir olamaz. Halbuki bu sâha-i idrâkin âlem-i kevnde ihâta ettiği sâhanın mahdûdiyyeti ve cüz'iyyeti meydandadır. Ya âlem-i mülk ile, âlem-i melekûtun ahvâlini müşâhede eden kimsenin görüşündeki ihâtanın ve idrâkin beyânı kābil olur mu?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1986. O kimse ki, bir görüşte onu idrak eder, senelerce dilden göstermeye kadir olamaz. Örneğin gözün, bir görüşünde idrak ve kuşattığı sahadaki eşyanın vasıflarını ve isimlerini ve özelliklerini dilsel kelimelerle birer birer açıklamaya kalksa, tamamen kadir olamaz. Halbuki bu idrak sahasının oluş ve bozuluş âleminde kuşattığı sahanın sınırlılığı ve cüz'îliği (parçalı oluşu) ortadadır. Ya mülk âlemi (görünen âlem) ile, melekût âleminin (gayb âlemi) hallerini müşahede eden kimsenin görüşündeki kuşatmanın ve idrakin beyanı mümkün olur mu?

1987. O kimsenin ki, idrāki ve aklı bir demde onu görür, onu senelerce kulakla dinlemek mümkin olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1987. O kimsenin ki, idraki ve aklı bir anda onu görür, onu senelerce kulakla dinlemek mümkün olmaz.

Aynı şekilde o kimse ki, idrakinin ve aklının mana âleminde bir anda verdiği şeyleri, senelerce kelimelerle söylese, kulakla dinleyip akılda tutmak mümkün olmaz. Bu sebeple oluş ve bozuluş âleminin ve idrak ve akıl âleminin görünenlerini böyle kelimelere ve işitmeye sığdırmak mümkün olmazsa, ruh âleminin oluşlarını tarif etmek imkânı olur mu?

Ve kezâ o kimse ki, idrâkinin ve aklının âlem-i ma'nâda bir demde verdiği şeyleri, senelerce elfâz ile söylese, kulakla dinleyip zabtetmek mümkin olmaz. Binâenaleyh âlem-i kevnin ve idrâk ve akıl âleminin meşhûdâtını böyle elfâza ve istimâ'a sığdırmak kābil olmazsa, rûh âleminin şuûnâtını ta'rîf et- mek imkânı olur mu?

1988. Mâdemki bir nihayet yoktur, sana git! Zîrâ ki ben, senâlardan bir senâyı senin üzerine ihsa edemem.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1988. Mademki bir son yoktur, sen kendine git! Çünkü ben, övgülerden bir övgüyü senin üzerine sayamam.

Mademki ayrıntılar âleminin bir sonu yoktur ve o âlemi kuşatmak mümkün değildir; sen ise ey insan, toplu bir âlemsin; o halde sen, kendine git ve ayrıntılar âleminde olanların hepsini toplu olarak kendinde gör ve daima kendi kitabını oku! Nasıl ki ayet-i kerimede "Kitabını oku, nefsin sana yeter" buyrulur. Bu sebeple ben, övgülerden ve yüceltmelerden bir övgüyü, senin üzerine sayamam.

Mâdemki âlem-i tafsilin bir nihâyeti yoktur ve o âlemi ihâta etmek kābil değildir; sen ise ey insan, bir âlem-i icmâlsin; o halde sen, sana git ve âlem-i tafsilde olanların hepsini mücmelen kendinde gör ve dâimâ kendi kitabını oku! Nitekim âyet-i kerîmede اقرأ كتابك كفى بنفسك (İsrâ, 17/14) ya'nî "Sen kendi kitâbını oku, senin nefsine kifayet eder" buyrulur. Bu sebeble ben, senâlardan ve medihlerden bir senâyı, senin üzerine ihsâ edemem.

1989. "O şem'ler acaba nişan-ı Kibriya'dan ne şeydir diye, koşarak daha ileriye gittim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1989. "O mumlar acaba Allah'ın büyüklüğünden neyin işaretidir diye, koşarak daha ileriye gittim."

Bu şerefli beyit, Dekūkî hazretlerinin dilindendir.

Bu beyt-i şerîf, Dekūkî hazretlerinin lisânındandır.

1990. "Baygın ve medhûş ve harab oldum, nihayet ta'cîl ve şitabdan düştüm." [1998] "O şem'ler tarafına doğru koşarken, kendimden geçtim ve medhûş ve harâb oldum, koşacak kuvvetim kalmadı. Ta'cîl ve şitâbdan geri kaldım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1990. "Baygın, şaşkın ve harap oldum, sonunda acele etmekten ve koşmaktan vazgeçtim." [1998] "O mumlara doğru koşarken kendimden geçtim, şaşkın ve harap oldum, koşacak gücüm kalmadı. Acele etmekten ve koşmaktan geri kaldım."

1991. Bunda bir müddet baygın ve akılsız olarak, hâk-i zemîn üzerine düştüm.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1991. Bunda bir süre baygın ve akılsız olarak, yer toprağı üzerine düştüm.

Bu hâl içinde bir süre kendimden geçmiş ve akıl ve idrakten soyutlanmış olarak topraklar üzerine düştüm.

Bu hâl içinde bir müddet kendimden geçmiş ve akıl ve idrâkten tecerrüd etmiş olarak topraklar üzerine düştüm.

1992. Tekrar akla geldim ve kalktım; gûyâ ki gidişte ne başım, ne ayağım vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1992. Tekrar akla geldim ve kalktım; sanki gidişte ne başım, ne ayağım vardır.

Tekrar aklım başıma geldi ve düştüğüm yerden kalktım ve mumlara doğru gitmeye başladım; ve bu gidişte sanki ne başım ne de ayağım vardır. Yani top gibi yuvarlanarak hızla gittim.

Tekrâr aklım başıma geldi ve düştüğüm yerden kalktım ve şem'ler tarafına gitmeğe başladım; ve bu gidişte gûyâ ki ne başım ve ne de ayağım vardır. Ya'nî top gibi yuvarlanarak sür'atle gittim.

## O şem'lerin nazarda yedi adam görünmesi

1993. Yedi şem', nazarda yedi adam oldu, onların nûru lâciverd tavana gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1993. Yedi mum, görünüşte yedi adam oldu, onların nuru lacivert tavana gitti.

Yedi mum, görünüşte yedi adam oluverdi ve o mumların nuru lacivert renkte olan göğe gitti. Yani bu evliyalar, kendi asıl beşerî suretlerine geri döndüler.

Yedi şem', görünüşte yedi adam oluverdi ve o şem'lerin nûru lâciverd renkte olan semâya gitti. Ya'nî bu evliyâ, kendi sûret-i asliyye-i beşeriyyelerine rücû' ettiler.

1994. O nurların önünde, günün nuru bulanık idi; şiddetten nûrları tıraş ederdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1994. O nurların önünde, günün nuru bulanıktı; şiddetinden nurları tıraş ederdi.

O semaya uzanan nurların karşısında, gündüzün nuru bulanık ve loştu. O nurlar şiddetlerinden diğer nurları giderir ve üstün gelirdi.

O semâya uzanan nûrların muvâcehesinde, gündüzün nûru bulanık ve loş idi. O nûrlar şiddetlerinden diğer nûrları izâle eder ve mağlûb kılardı.

## Yine o şem'lerin yedi ağaç olması

1995. Yine her bir adam, ağaç şekli oldu; göz onların yeşilliğinden nîk-baht oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1995. Yine her bir adam, ağaç şekli oldu; göz onların yeşilliğinden mutlu oldu.

Şem' (mum) şeklinde iken, adam şekline dönüşen o yedi abdâldan (tasavvufî bir makam) her biri, bu defa da ağaç şekline dönüştü ve yedi ağaç göründü; ve yeşilliklerinin güzelliğinden dolayı, gözün kuvveti artar ve görme işinde mutlu olurdu.

"Şem' sûretinde iken, adam sûretine tebeddül eden o abdâl-ı seb'adan her biri, bu def'a da ağaç şekline tebeddül etti ve yedi ağaç göründü; ve yeşilliklerinin letâfetinden dolayı, gözün kuvveti artar ve emr-i rü'yetde nîk-baht olurdu."

1996. Yaprağın çokluğundan, dal zahir değildir; yaprak da, meyvenin bolluğundan kaybolmuş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1996. Yaprağın çokluğundan dal görünmez; yaprak da meyvenin bolluğundan kaybolmuş.

Meyve, yedi abdalın (Allah dostu, veli) ilimlerinin şeklidir ve "yaprak", yaratılmışlar üzerine olan şefkatleridir; ilimlerin şefkat karşısında yüksek bir kemâl olduğu açıktır; çünkü şefkat ilimlerden meydana gelir. Şüphesiz o ağaçların meyveleri, yapraklarına üstün gelmiştir. (İmdâdullah hazretlerinin şerhinden tercüme.)

"Meyve, abdâl-ı seb'anın ilîmlerinin sûretidir ve "yaprak", halâik üzerine şefkatleridir; ve ulûmun şefkat muvâcehesinde yüksek kemâl olduğu zâhirdir; zîrâ şefkat ulûmdan hâsıldır. Şübhesiz o ağaçların meyveleri, yapraklarına gâlib olmuştur." (İmdâdullah hazretlerinin şerhinden tercüme.)

1997. Her bir ağaç, dalını sidre üzerine vurmuş; sidre ne olur, haladan hariç olmuş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1997. Her bir ağaç, dalını sidre üzerine vurmuş; sidre ne olur, haladan dışarı çıkmış.

"Ağaç" ve "dal", yedi abdalın (tasavvufta özel bir mertebeye ulaşmış veliler) misalî tecellileridir. "Sidre" sözlükte bağ kenarındaki son ağaç demektir ki, burada tecelliler âleminin sonundan kinayedir. Yani, "Yedi abdalın her birinin misalî tecellileri, tecelliler âleminin sonuna kadar uzanmıştı. Sidre ne demek? Tecelliler âleminin dışına bile çıkmıştı; ve belirlenimsizlik (lâ-taayyün) uzayına taşmıştı."

"Ağaç" ve "dal", abdâl-ı seb'anın taayyün-i misâlîleridir. "Sidre" lügatte bağ kenârındaki son ağaç demektir ki, burada âlem-i taayyünâtın nihâyetinden kinâyedir. Ya'nî, "Abdâl-i seb'adan her birinin taayyün-i misâlîleri, âlem-i taayyünâtın nihâyetine kadar uzamış idi. Sidre ne demek? Âlem-i taayyünâtın hâricine bile çıkmış idi; ve fezâ-yı lâ-taayyüne taşmış idi."

1998. Her birinin kökü, yerin dibine gitmiş; yakînen öküzden ve balıktan daha aşağı idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1998. Her birinin kökü, yerin dibine gitmiş; kesinlikle öküzden ve balıktan daha aşağı idi.

"Kök"ten kasıt, abdalların bedensel suretleri ve hayvansal ruhlarıdır ki, yerin dibine gitmesiyle, onların cisimler âlemindeki zahirî alçak gönüllülüklerine ve tam tevazularına işaret buyrulur. "Öküz" ve "balık" tabiri, eski astronomi bilginlerinin görüşüne işaretle, abartma makamında yapılmış bir açıklamadır. Çünkü eski astronomi bilginleri, dünyayı öküzün boynuzu üstünde, öküzün de sonsuz bir denizde duran büyük bir balığın üstünde durduğunu hayal ederlerdi. Nasıl ki şairlerden biri, bu anlamı bir konu yapıp şöyle şaka yapmıştır: Beyit: Dünya öküzün boynuzu üstünde dururmuş Dünyâ yükünü yüklenen elbette öküzdür. Şairlerin bu mazmundan bahsetmeleri, onların da bu yanlış inançta olduklarına delalet etmez. Özellikle cenab-ı Pir efendimiz yukarıda geçen: آفتا با ترک این گلشن کنی تا که تحت الارض را روشن کنی "Ey güneş, sen arzın altını aydınlatmak için bu gülşeni terk edersin." Şerefli beytinde, arzın güneş etrafında dönüşüne işaret buyurmuşlardı.

"Kök"ten murâd, abdâlın sûret-i cismâniyyeleri ve rûh-i hayvânîleridir ki, yerin dibine gitmesi ile, onların âlem-i cismâniyetteki zillet-i sûrîlerine ve kemâl-i tevâzu'larına işâret buyurulur. "Öküz" ve "balık" ta'bîri eski hey'et ulemâsının mesleğine işâreten, makām-ı mübalağada vâki' olan bir beyândır. Zîrâ eski hey'et ulemâsı, dünyâyı öküzün boynuzu üstünde ve öküzün dahi bir deryâ-yı bî-nihâyede sâkin duran bir büyük balığın üstünde durduğunu tahayyül ederlerdi. Nitekim şâirin biri, bu ma'nâyı bir mevzû' yapıp şöyle latîfe-gû olmuştur: Beyit: Dünya öküzün boynuzu üstünde dururmuş Dünyâ yükünü yüklenen elbette öküzdür. Şuarânın bu mazmûndan bahs etmeleri, onların da bu sahîf i'tikädda olduklarına delâlet etmez. Husûsiyle cenâb-ı Pîr efendimiz yukarıda geçen: آفتا با ترک این گلشن کنی تا که تحت الارض را روشن کنی "Ey güneş, sen arzın altını aydınlatmak için bu gülşeni terk edersin." Beyt-i şerîfinde, arzın güneş etrafında devrine işâret buyurmuşlar idi.

1999. Onların kökleri, dallarından daha gülünç yüzlü idi; akıl onların o şekillerinden altüst oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1999. Onların kökleri, dallarından daha gülünç yüzlü idi; akıl onların o şekillerinden altüst oldu.

Onların bedensel şekilleri, âlem halkı için, misal âlemindeki şekillerinden daha gülünç yüzlü, yani daha feyiz verici idi. Çünkü halk onların misal âlemindeki şekillerini göremezlerdi. Akıl, onların bu farklı şekillerdeki hallerinden altüst idi. Yani onların bu halleri, aklın kavrayışının dışındaydı.

"Onların sûret-i cismâniyyeleri, halk-ı âlem için, sûret-i misâliyyelerinden daha gülünç yüzlü, ya'nî daha feyz-bahş idi. Zîrâ halk onların suver-i misâliyyelerini göremezler idi. Akıl, onların bu sûret-i muhtelifedeki şekillerinden altüst idi. Ya'nî onların bu halleri, tavr-ı aklın hâricinde idi."

2000. Bir meyve ki kuvvetten yarılı idi, meyveden su gibi nûr şimşeği sıçrardı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2000. Bir meyve ki kuvvetten yarılmıştı, meyveden su gibi nur şimşeği sıçrardı.

Meyve, yedi abdalın (tasavvufta belirli bir manevi mertebeye ulaşmış veliler) ilimlerinin şekli olduğu yukarıda zikredilmişti; ve onların ilimlerinin, ledün ilimleri (Allah katından gelen gizli ilimler) olduğu açıklamaya muhtaç değildir. Yani "O abdalın ruh ağaçlarında oluşan ledün ilimleri, ilâhî kazâ kuvvetinden yarılsa idi, o meyveden su gibi nur şimşeği sıçrar ve hakikat nurları fışkırırdı."

Meyve, abdal-ı seb'anın ilimlerinin sûreti olduğu, yukarıda zikr edilmiş idi; ve onların ilimleri, ulûm-ı ledünniyye olduğu, muhtâc-ı îzâh değildir. Ya'nî "O abdâlin şecere-i rûhlarında tekevvün eden ulûm-ı ledünniyye, kazâ-yı ilâhî kuvvetinden yarılsa idi, o meyveden su gibi nûr şimşeği sıçrar ve envâr-ı hakāyık fışkırır idi."

## O ağaçların halkın gözünden mahfî olması

2001. Bu pek acibdir ki, sahrâdan ve çölden yüz binlerce halk, onların üzerine geçerdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2001. Bu çok şaşırtıcıdır ki, çölden ve kırdan yüz binlerce insan onların üzerinden geçerdi.

2002. Gölge arzûsundan can oynatırlardı, bir kilimden gölgelik yapmışlar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2002. Gölge arzusundan canlarını oynatırlardı, bir kilimden gölgelik yapmışlardı.

2003. Aslâ onların gölgesini görmediler; perdeli olan gözlere yüz tuh, olsun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2003. Asla onların gölgesini görmediler; perdeli olan gözlere yüz yazıklar olsun!

Bu beyitlerde iki anlam yönü ortaya çıkar. Biri şudur ki: "Çok şaşılacak şeydir ki, çöllerde ve sahrâlarda yüz binlerce insan, bu sık yapraklı ve meyveli ağaçlara uğrayıp, onların yanlarından geçtikleri halde, onları göremezlerdi. Halbuki güneşin şiddetli sıcağından kaçıp, barınmak üzere bir gölge bulmak için canları titrerdi. Bir kilim parçasından gölge yapmak zorunda kalmışlardı. O ağaçları görmediler; çünkü onların hepsi yedi abdaldan (tasavvufta ruhanî mertebe sahibi veliler) olan bu misâlî ve melekûtî şekillerden perdelenmişlerdi. Böyle cismaniyet perdelerine dolanmış ve bürünmüş olan gözlere yüz kere yazıklar olsun!"

Diğer anlam yönü şudur ki: "Birçok insan, insân-ı kâmil aramak arzusuyla çöllerde ve sahrâlarda gelip, ruh ağacını, zümrüt gibi yeşil ve taze güzel ahlak yapraklarıyla dolu ve ledün ilimleri (Allah katından gelen gizli ilimler) meyveleriyle yüklü olan bu gibi evliyaların yanından geçtikleri halde, onların şefkatli gölgelerini göremeyip, bir kilim mesabesinde olan eksik bir insanın gölgesine sığınmışlardır. Böyle perdeli olan gözlere yüz kere yazıklar olsun demek layıktır."

Bu beyitlerde iki vech-i ma'nâ vârid olur, biri budur ki: "Pek taaccüb olunacak şeydir ki, sahrâlardan ve çöllerden yüz binlerce halk, bu kesîf yapraklı ve meyveli ağaçlara uğrayıp, onların yanlarından geçtikleri halde, onları göremezlerdi. Halbuki harâret-i şemsin şiddetinden kaçıp, barınmak üzere bir gölge bulmak için, canları titrerdi. Bir kilim parçasından gölge yapmak mecbûriyetinde kalmışlar idi. O ağaçları görmediler; zîrâ onların cümlesi abdâl-ı seb'anın bu eşkâl-i misâliyye ve melekûtiyyelerinden mahcûb idiler. Böyle cismâniyyet hicâblarına dolanmış ve bürünmüş olan gözlere yüz kerre tuh! olsun."

Diğer vech-i ma'nâ budur ki: "Birçok halk, insân-ı kâmil aramak arzûsuyla sahrâlardan ve çöllerden gelip şecer-i rûhu, zümrüt gibi yeşil ve tarâvetli ahlâk-ı hamîde yaprakları ile dolu ve ulûm-ı ledünniyye meyveleriyle mahmûl olan bu gibi evliyânın yanından geçtikleri halde, onların sâye-i âtıfetlerini göremeyip, bir kilim mesâbesinde olan bir insân-ı nâkısın sâyesine ilticâ etmişlerdir. Böyle perdeli olan gözlere yüz kerre tuh! demek lâyıktır."

2004. Hakk'ın kahrı, gözler üzerine mühür koydu ki, ayı Süha görür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2004. Hakk'ın kahrı, gözler üzerine mühür koydu ki, ayı Süha görür.

"Süha", "Büyük Benâtü'n-na'ş"a (Büyük Ayı takımyıldızına) yakın küçük bir yıldızdır ki, gözün kuvvetini onunla imtihan ederler. Yani, "Bu halkın, nefse ait hazlara ve bedensel zevklere şiddetli eğilimlerinden dolayı, Hakk'ın kahrı, onların kalp gözleri üzerine mühür koydu; ay gibi parlak olan Allah'ı bilen kişiyi Süha yıldızı gibi küçük ve ışıksız ve değersiz gördüler."

"Sühâ" "Benâtü'n-na'ş-ı kübra"ya yakın küçük bir yıldızdır ki, gözün kuvvetini onunla imtihân ederler. Ya'nî, "Bu halkın, lezzât-ı nefsâniyyeye ve huzûzât-ı cismâniyyeye şiddet-i meyillerinden dolayı, Hakk'ın kahrı, onların kalb gözleri üzerine mühür koydu; ay gibi parlak olan ârif-billâhı Sühâ yıldızı gibi küçük ve nûrsuz ve hakîr gördüler."

2005. Bir zerreyi görür ve güneşi değil; fakat lutuf ve keremden ümidsiz değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2005. Bir zerreyi görür ve güneşi değil; fakat lütuf ve keremden ümitsiz değildir.

Bir zerre değerinde olan noksan insanı görür ve güneş değerindeki insân-ı kâmili görmez. Böyle olmakla beraber, Hakk'ın lütuf ve kereminden, bu noksan bakış sahiplerinin ümitsiz olmaması gerekir. Çünkü Hakk'ın lütuf ve keremi, tam bir içtenlikle insân-ı kâmil arayanlara muhakkak bir gün rehber olur.

Bir zerre mesâbesinde olan insân-ı nâkısı görür ve güneş mesâbesindeki insân-ı kâmili görmez. Böyle olmakla beraber, Hakk'ın lutuf ve kereminden, bu nâkıs nazar sâhibleri me'yûs olmamak îcâb eder. Zîrâ Hakk'ın lutuf ve keremi, kemâl-i hulûs ile insân-ı kâmil arayanlara muhakkak bir gün rehber olur.

2006. Kervanlar azıksız ve bu meyveler, olmuş olarak dökülür. Ey Hudâ, ne sihirdir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2006. Kervanlar azıksız ve bu meyveler, olmuş olarak dökülür. Ey Allah'ım, ne sihirdir!

Zahir uleması (dinin dış yüzüyle ilgilenen bilginler) kafilesi, ilahi hakikatler ve bilgiler azıklarından mahrumdur. Halbuki bu ilahi hakikatler ve bilgiler meyveleri, insân-ı kâmilin varlık ağacından olgunlaşmış ve kemale ermiş bir halde dökülmekte ve o azıksız kimse bunu görememektedir. Ey Allah'ım, bu hal ne sihirdir!

Ulemâ-yı zâhire kāfilesi hakāyık ve maârif-i ilâhiyye azıklarından bî-beh- redir. Halbuki bu hakāyık ve maârif-i ilâhiyye meyveleri, insân-ı kâmilin şecer-i vücûdundan olmuş ve kemâle gelmiş bir halde dökülmekte ve o azıksız bunu görememektedir. Ey Hudâ, bu hâl ne sihirdir!

2007. Halk, çürük elma topluyorlar; boğazları kuru olarak yağmada birbirine düşmüş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2007. Halk, çürük elma topluyorlar; boğazları kuru olarak yağmada birbirine düşmüş.

"Çürük elma"dan kasıt, taklit yoluyla edinilen bilgidir. Halk, bilgiye susayıp boğazları kurumuş olduğu halde, taklitçi âlimlerin saçtıkları bu çürük elmaları yağmalamak için birbirini çiğnemekte ve bunları faydalı bir şey zannedip toplamaktadırlar.

"Çürük elma"dan murâd, ilm-i taklîdîdir. Halk, ilme susayıp boğazları kurumuş olduğu halde, ulemâ-yı mukallidenin saçtıkları bu çürük elmaları yağ- ma etmek için birbirini çiğnemekte ve bunları fâideli bir şey zannedip toplamaktadırlar.

2008. Dallardan her çiçeğin yaprağı dembedem "Kavmim bilseler ne olurdu!" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2008. Dallardan her çiçeğin yaprağı an be an "Kavmim bilseler ne olurdu!" dedi.

İnsân-ı kâmilin (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) sûret âlemine dal budak salan latif kemallerinde ve şerefli cümlelerinde açılmış olan ilâhî hakikatler ve bilgiler çiçeklerinin her bir yaprağı an be an "Keşke benim kavmim, benim hâlimi bilselerdi!" dedi. Nasıl ki bu Şerefli Mesnevî şimdi kendi çevresindeki müminlere her an, mana âleminden böyle seslenmektedir; fakat işiten can nerede!

İnsân-ı kâmilin âlem-i sûrete dal budak salıveren kemâlât-ı latîfe ve cümel-i münîfesinde açılmış olan hakāyık ve maârif-i ilâhiyye çiçeklerinin her bir yaprağı dembedem "Ne olaydı, benim kavmim, benim hâlimi bilseler idi!" dedi. Nitekim bu Mesnevî-i Şerif el-ân kendi muhîtindeki mü'minlere her an, âlem-i ma'nâdan böyle hitâb etmektedir; fakat işiten can nerede!

2009. Her ağaç tarafından: "Ey bedbaht halk, bizim tarafımıza gelin!" diye nida geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2009. Her ağaç tarafından: "Ey bedbaht halk, bizim tarafımıza gelin!" diye seslenildi.

Her insân-ı kâmilin (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) varlık ağacından: "Ey bedbaht ve az nasîpli olan halk! Çürük elma yağmasından vazgeçin de, bizim tarafımıza gelin ve latîf meyvelerimizden faydalanın" diye seslenilir.

Her insân-ı kâmilin şecer-i vücûdundan: "Ey bedbaht ve az nasîbli olan halk! Çürük elma yağmasından vazgeçin de, bizim tarafımıza gelin ve latîf meyvelerimizden müstefid olun" diye nidâ gelir.

2010. Gayretten ağaç üzerine: "Onların gözlerini bağladık, hakkā ki bunlara melce' yoktur!" diye nida geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2010. Gayretten ağaç üzerine: "Onların gözlerini bağladık, gerçekten de bunlara sığınacak yer yoktur!" diye seslenildi.

İnsân-ı kâmillerin bedbaht halka hitaben gerçekleşen seslenişine karşılık olarak, ilâhî gayret tarafından insân-ı kâmilin o vücut ağacına: "Biz onların basiret gözlerini bağladık, muhakkak onlara sığınacak ve barınacak yer yoktur!" diye seslenildi. Bilinmeli ki, Hakk'ın tecellîsi yatkınlıklara göredir. Ezelî yatkınlığı insân-ı kâmili görmeye ve onun hakikatlerini ve bilgilerini dinlemeye uygun olmayanların, elbette bu âlemde basiret gözleri bağlanmıştır. Aksine onlar, insân-ı kâmillerin hakikatlere ilişkin sözlerinden ürkerler ve hatta inkâr dahi ederler. Çünkü çürük elma hükmünde olan taklidî ve nazarî bilgiler, onların yatkınlıklarına uygun gelmiştir. Ve ezelî yatkınlık kılınmış olmadığından, bu gibiler hakkında haşa, Hak tarafından zulüm gerçekleşmiş değildir; çünkü cebir yoktur. Cebir ancak bu gibilerin kendilerinden, yine kendilerine gerçekleşmiştir. Bu konudaki ayrıntılar, I. cildin 622 numaralı beyt-i şerifine denk gelen این نه جبرست معنی جبارست ["Bu cebir değildir, Cebbâr'ın ma'nâsıdır"] beyt-i şerifinde açıklanmıştır. Bu beyt-i şerifteki "Kellâ lâ vezer" Lâ Uksimu (yani Kıyâme, 75/11) sûre-i şerifesinden alınmıştır.

Kâmillerin bedbaht halka hitâben vâki' olan nidâsına cevâben, gayret-i ilâhiyye cânibinden kâmilin o şecer-i vücuduna: "Biz onların basar-ı basîretlerini bağladık, muhakkak onlara melce' ve me'vâ yoktur!" diye nidâ geldi. Ma'lûm olsun ki, Hakk'ın tecellîsi isti'dâdâta göredir. İsti'dât-ı ezelîsi insân-ı kâmili görmeğe ve onun hakāyık ve maârifini dinlemeğe müsâid olmayanların bittabi' bu âlemde basar-ı basîretleri bağlanmıştır. Bilakis onlar, kâmillerin hakāyıka müteallık olan sözlerinden ürkerler ve hattâ inkâr dahi ederler. Zîrâ çürük elma mesâbesinde olan ulûm-ı taklîdiyye ve nazariyye, onların isti'dâdlarına muvâfik gelmiştir. Ve isti'dâd-ı ezelî mec'ûl olmadığından, bu gibiler hakkında hâşâ, Hak tarafından zülûm vâki' değildir; zîrâ cebir yoktur. Cebir ancak bu gibilerin kendilerinden, yine kendilerine vâki' olmuştur. Bu babdaki tafsilât, I. cildin 622 numaralı beyt-i şerîfine musâdif olan این نه جبرست معنی جبارست ["Bu cebir değildir, Cebbâr'ın ma'nâsıdır"] beyt-i şerîfinde beyân olunmuştur. Bu beyt-i şerîfdeki "Kellâ lâ vezer" Lâ Uksimu (ya'ni Kıyâme, 75/11) sûre-i şerîfesinden muktebesdir.

2011. Eğer bir kimse onlara dese idi ki: "Bu tarafa gidin, tâ ki bu ağaçlardan müstes'ad olasınız."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2011. Eğer bir kimse onlara deseydi ki: "Bu tarafa gidin ki bu ağaçlardan faydalanasınız."

Eğer bir kimse bu çürük elma toplamaya meşgul olanlara dese ki: "Bu Hakk dostları tarafına gidiniz ki onların hakikat ve marifet meyveleriyle dolu varlık ağaçlarından saadet talep eden olasınız."

Eğer bir kimse bu çürük elma toplamağa meşgûl olanlara dese ki: "Bu evliyâ-yı Hak tarafına gidiniz, tâ ki onların meyve-i hakâyık ve maârif dolu olan eşcâr-ı vücûdundan tâlib-i saâdet olasınız."

2012. Hepsi derlerdi ki: "Bu miskin sarhoş, kazâ-yı ilâhîden deli olmuştur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2012. Hepsi derlerdi ki: "Bu miskin sarhoş, ilâhî kazâdan deli olmuştur."

O çürük elma yağmasında olan kimselerin hepsi, evliyâ tarafına davet eden kimse ile alay edip, derlerdi ki: "Bu kendinden geçmiş olan miskin, ilâhî kazâdan deli olmuştur ki, bizi asla kendisinde velâyet eseri göremediğimiz kimseye davet ediyor."

O çürük elma yağmasında olan kimselerin hepsi, evliyâ tarafına da'vet eden kimse ile istihzâ edip, derlerdi ki: "Bu kendinden geçmiş olan miskîn, kazâ-yı ilâhîden deli olmuştur ki, bizi aslâ kendisinde eser-i velâyet göremediğimiz kimseye da'vet ediyor."

2013. "Bu miskînin dimağı uzun sevdâdan ve riyâzetden, soğan gibi bozuldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2013. "Bu miskinin beyni, uzun süren sevdadan ve riyâzâttan, soğan gibi bozuldu."

"Sevda" burada, melankoli anlamındadır. "Bizi evliya diye falan kimseye davet eden bu miskin kişinin beyni, uzun süre kendi isteğiyle yaptığı riyâzâttan dolayı ortaya çıkan melankoliden, soğanın içi gibi çürümüş ve bozulmuştur." Ankaravî hazretleri buyururlar ki: Allah dostlarını bilmek, Allah'ı bilmekten daha zordur; çünkü ilahi kudretin eserleri ortadadır. Aklı ve idraki olan kimseler bu eserlerden, onları meydana getiren Hak'ka geçiş yapıp, O'nu idrak ederler. Aynı şekilde evliyayı bilmek, peygamberleri bilmekten daha zordur; çünkü peygamberlere, halkı bulup davet etmek şarttır ve gerektiğinde, Hak'kın izniyle mucize de gösterirler; fakat evliyaya gizlenmek ve saklanmak vaciptir. Ve onlara, halkı bulup davet etmek gerekmez, aksine davetten kaçınmak gerekir. Bu sebeple halkın geneli Allah dostlarını idrak etmekten acizdir.

"Sevdâ" burada, mâl-i hulyâ ma'nâsınadır. "Bu bizi evliyâ diye falan kimseye da'vet eden miskîn kimsenin dimâğı uzun müddet, ihtiyâr etmiş olduğu riyâzetden dolayı peydâ olan mâl-i hulyâdan, soğanın içi gibi çürümüş ve bozulmuşdur." Ankaravî hazretleri buyururlar ki: Ehlullâhı bilmek, Allâh'ı bilmekten daha güçtür; çünkü âsâr-ı kudret-i ilâhiyye meydandadır. Akıl ve iz'ânı olan kimseler bu âsârdan, müessir olan Hakk'a intikâl edip, onu idrâk ederler. Ve kezâ evliyâyı bilmek, enbiyâyı bilmekten daha güçtür; çünkü peygamberlere, halkı bulup da'vet etmek şarttır ve îcâbı hâlde, izn-i Hak'la mu'cize de izhâr ederler; fakat evliyâya istitâr ve ihtifâ vâcibdir. Ve onlara, halkı bulup da'vet etmek lâzım değildir, bilakis da'vetten içtinâb lâzımdır. Bu sebeble avâm-ı halk evliyâullâhı idrâkden âcizdir.

2014. O, "Yâ Rab! hâl nedir? Halkın bu perdesi ve idlâli nedir?" diye taaccübde kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2014. O, "Yâ Rab! Bu hâl nedir? Halkın bu perdesi ve sapkınlığı nedir?" diye şaşkınlık içinde kaldı.

O insân-ı kâmili tanıyıp, halkı da onun tarafına davet eden kimse, halkın bu cehaletini ve kendisine olan itirazlarını görüp: "Yâ Rab! Bu hâl nedir? Bu halkın basiret gözlerindeki perde ve engel ve bunların sapkınlığı nedir?" diye şaşkınlık içinde kaldı.

O insân-ı kâmili tanıyıp, halkı da onun tarafına da'vet eden kimse, halkın bu cehlini ve kendisine olan i'tirâzlarını görüp: "Yâ Rab! Bu hâl nedir? Bu halkın basar-ı basîretlerindeki perde ve hicâb ve bunların idlâli nedir? diye taaccübde kaldı."

2015. Yüz akıl ve rey ile türlü türlü olan halk, o tarafa bir kadem-i nakl getirmezler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2015. Yüz akıl ve görüş ile türlü türlü olan halk, o tarafa bir adım atmazlar.

Çeşitli akıl ve görüş ile türlü türlü haller içinde olan halk, o insân-ı kâmiller tarafına bir adım atamazlar.

Muhtelif akıl ve rey ile türlü türlü ahvâl içinde olan halk, o insân-ı kâmiller tarafına bir adım atamazlar.

2016. Onların akılleri ve zekîleri ittifaktan, böyle bâgî ve serkeşten münkir olup;&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2016. Onların akıllileri ve zekileri ittifaktan, böyle isyankâr ve başkaldırandan inkâr edip;

Evliyânın varlık ağacını ve marifet meyvesini idrak edip, halkı onlar tarafına davet eden ve evliyâya mensup olan akılliler ve zekiler, dünya halkının o kâmiller hakkında ittifakla inkârından ve isyankâr ve başkaldıran olmalarından inkâra meyledip der ki: "Şân" zamirinin halka ait olması da caiz olur; yani "Halkın akıllilerinin ve zekilerinin ittifakla muhalefetlerine bakıp, kâmile mensup olan mürid der ki:"

Evliyânın şecer-i vücûdunu ve meyve-i maârifini idrâk edip, halkı onlar tarafına da'vet eden ve evliyâya mensûb olan akıller ve zekiler, halk-ı âlemin o kâmiller hakkında müttefikan inkârından ve bâgî ve serkeş olmalarından inkâra meyl edip der ki: "Şân" zamîrinin halka râci' olması da câiz olur; ya'nî "Halkın akıllerinin ve zekilerinin müttefikan muhalefetlerine bakıp, kâmile mensûb olan mürid der ki:"

2017. "Ya dîvâne ve sersem olmuş benim; yahud şeytan muhakkak benim başıma bir şey vurmuştur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2017. "Ya ben deli ve sersem olmuşum; yahut şeytan kesinlikle benim başıma bir şey vurmuştur."

O kâmile (tasavvuf yolunda olgunlaşmış kişiye) bağlı olan akıllı ve zeki mürid (tasavvuf yoluna girmiş kişi): "Ya ben deli olmuş ve sersemleşmiş bir haldeyim ki, halkın oybirliğiyle inkâr ettiği bir zâtı, kâmil tanıdım, yahut şeytan kesinlikle benim beynime bozuk bir vesvese (içine doğan kötü düşünce) atmıştır," der.

O kâmile mensûb olan âkıl ve zekî mürîd: "Ya ben deli olmuş ve sersemleşmiş bir haldeyim ki, halkın müttefikan inkâr ettiği bir zâtı, kâmil tanıdım, yahud şeytan muhakkak benim dimâğıma fâsid bir vesvese ilkā etmiştir," der.

2018. "Ben bu zamanda uykuda hayal mi görüyorum, diye her lahzada gözümü oğuyorum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2018. "Ben bu zamanda uykuda hayal mi görüyorum, diye her an gözümü ovuyorum."

Bu şerefli beyit de, insân-ı kâmilin müridinin dilindendir.

Bu beyt-i şerîf dahi, kâmilin müridi lisânındandır.

2019. "Rü'yâ ne oluyor? Ağaçlar üzerine gidiyorum, onların meyvelerini yiyorum, nasıl tasdik etmeyim?" Kâmillerin müridleri inkârlarından rücû' edip diyor ki: "Yâhu rü'yâ ne demektir, ben o kâmillerin şecer-i vücûdlarına mukärin ve sohbetlerine müdâ- vimim. Onların meyve-i maâriflerini yiyiyorum ve telezzüz ediyorum. Onların kemâllerini nasıl tasdîk etmem?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2019. "Rüya ne oluyor? Ağaçlar üzerine gidiyorum, onların meyvelerini yiyorum, nasıl tasdik etmeyeyim?" Kâmillerin müridleri inkârlarından geri dönüp diyor ki: "Yahu rüya ne demektir, ben o kâmillerin varlık ağaçlarına yakın ve sohbetlerine devamlıyım. Onların marifet meyvelerini yiyorum ve lezzet alıyorum. Onların kemallerini nasıl tasdik etmem?"

2020. Vaktaki tekrar bostandan kenar tutan münkirlere bakarım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2020. Ne zaman ki tekrar bahçeden kenar tutan inkârcılara bakarım.

2021. Kemâl-i ihtiyaç ve iftikär ile, yarım koruğun arzûsundan can vericidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2021. Tam bir ihtiyaç ve fakirlik ile, yarım koruğun arzusundan can vericidir.

2022. Ağacın bir yaprağının iştiyakından ve hırsından, bu bî-nevalar şedîd âh vururlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2022. Ağacın bir yaprağının iştiyakından (şiddetli arzu) ve hırsından, bu zavallılar şiddetli ah çekerler.

2023. Bu halaik, yüz milyon bu ağaçtan ve yemişlerden hezîmet içindedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2023. Bu yaratılmışlar, yüz milyonlarca bu ağaçtan ve yemişlerden yenilgi içindedir.

İnsân-ı kâmile mensup olan zât der ki: "Ne zaman ki tekrar ulûm-ı ledünniyye (Allah tarafından doğrudan verilen ilimler) ve maârif-i ilâhiyye (ilâhî bilgiler) bostanı olan kâmillerden kenara çekilen ve onları hiçe sayıp sohbetlerini terk eden inkârcılara dikkatle bakıyorum da, görüyorum ki bunlar, tam bir ihtiyaç ve yoksullukla yarım koruğun, yani en aşağı ve çiğ bir bilginin arzusundan bile can vericidirler. İnsân-ı kâmilin varlık ağacının ve onun bilgi yapraklarının iştiyakından ve hırsından, bu ulûm-ı ledünniyyeden nasipsiz kalmış olan biçareler şiddetli bir hasret âhı çekerler. Bununla beraber bu halde olan yaratılmışların yüzlerce milyonu, bu meydanda olan insân-ı kâmilin varlık ağacından ve bilgi meyvesinden yenilmiş bir şekilde kaçış içindedirler; çünkü insân-ı kâmili ve onun hakikatlerini ve bilgilerini istedikleri halde, onun irfan yolundan ürküp kaçarlar."

İnsân-ı kâmile mensûb olan zât der ki: "Vaktāki tekrâr ulûm-ı ledünniyye ve maârif-i ilâhiyye bostanı olan kâmillerden, kenâra çekilen ve onları hiçe sayıp, sohbetlerini terk eden münkirlere dikkatle bakıyorum da, görüyorum ki, bunlar kemâl-i ihtiyaç ve iftikär ile yarım koruğun, ya'nî ednâ ve hâyîde bir ma'rifetin arzusundan bile can vericidirler. İnsân-ı kâmilin şecer-i vücûdunun ve onun evrâk-ı maârifinin iştiyâkından ve hırsından, bu ulûm-ı ledünniyyeden bî-behre kalmış olan bîçâreler şedîd âh-ı tahassür çekerler. Bununla beraber bu halde olan halâikın yüzlerce milyon bu meydanda olan insân-ı kâmilin şecer-i vücûdundan ve meyve-i maârifinden münhezimen firâr içindedirler; zîrâ insân-ı kâmili ve onun hakäyık ve maârifini istedikleri halde, onun meslek-i irfanından ürküp kaçarlar."

2024. Tekrar derim ki: "Acaba ben bî-hod muyum? Elimi bir hayal dalına mı vurdum?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2024. Tekrar derim ki: "Acaba ben kendimden geçmiş miyim? Elimi bir hayal dalına mı uzattım?"

Kâmil müridin ifadesi olması uygundur. Şerh eden yüce âlimler, bunun Hz. Dekûkî'nin ifadesi olduğunu belirtirler. Kâmil mürid, halkın inkârda ısrarını görünce, kendi mürşidi hakkında şüpheye düşer ve kendi halini haber vererek der ki: "Ben kendi kendime tekrar derim ki, acaba kendimden geçmiş miyim ve kendime sahip değil miyim? Bir noksan kişiyi, kâmil zannıyla mürşid edindim ve elimi hakikat ağacı zannıyla bir hayal ağacının dalına mı uzattım?"

Mürîd-i kâmilin ifadesi olmak münasibdir. Şurrâh-ı kirâm Hz. Dekükî'nin ifâdesi olduğunu beyân buyururlar. Kâmilin müridi, halkın inkârda ısrârını görünce, kendi mürşidi hakkında şekke düşüp, kendi hâlinden haber verir de der ki: "Ben kendi kendime tekrâr derim ki, acabâ bî-hod muyum ve kendi- me mâlik mi değilim? Bir nâkısı, kâmil zanniyle mürşid ittihâz ettim ve elimi şecer-i hakikat zannıyla bir hayâl ağacının dalına mı vurdum?"

2025. Âgâh ol! "Zannû ennehum kad küzibû"ya kadar "ize's-tey'ese'r-rusû- lü"yü söyle!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2025. Uyanık ol! "Zannû ennehum kad küzibû"ya kadar "ize's-tey'ese'r-rusûlü"yü söyle!

Bu şerefli beyitte, Yûsuf suresinin sonunda yer alan حتَّى اذا استيأس الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كَذَبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَ لَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (Yûsuf, 12/110) yani "Yüce Allah, peygamberler yardımdan ümitlerini kesinceye kadar kâfirlere dünya devletiyle mühlet verdi. Peygamberler kendi içlerinde kâfirlere karşı yardım vaadinde yalan söylediklerini sandılar. Yahut peygamberlerin vaatleri ve tehditleri uzun süre ortaya çıkmayınca kâfirler peygamberlerin yalan söylediklerini sandılar. Sonunda onlara bizim yardımımız geldi, dilediğimiz kimseler kurtarıldı. Bizim azabımız suçlu olan kavimden geri çevrilmez" ayet-i kerimesine işaret edilir.

Hint nüshalarında bu beytin ilk mısraı: هين بخوان استيأس الرسل اى عمو yani "Uyanık ol ey amca! "İstey'ese'r-rusülü"yü oku!" şeklindedir.

Bu beyt-i şerîfde, sûre-i Yûsuf'un nihâyetinde olan حتَّى اذا استيأس الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كَذَبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَ لَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (Yûsuf, 12/110) ya'nî "Allah Teâlâ kâfirlere, peygamberler nusretden me'yûs oluncaya kadar, dünyâ devletiyle imhâl buyurdu. Enbiyâ nefislerinde kâfirlere karşı nusret va'dinde yalan söylediklerini zannettiler. Veyâhut enbiyânın va'dleri ve va- îdleri uzun müddet tezahür etmemekle kâfirler enbiyânın yalan söyledikleri- ni zannettiler. Netîcede onlara bizim nusretimiz geldi, dilediğimiz kimseler kurtarıldı. Bizim azabımız mücrim olan kavimden reddolunmaz" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur.

Hind nüshalarında bu beytin ilk mısrâ'ı: هين بخوان استيأس الرسل اى عمو ya'nî "Âgâh ol ey amca! "İstey'ese'r-rusülü"yü oku!" sûretindedir.

2026. Bu kırâatı oku ki, tahfîf-i kizb bu olur ki, kendini muhtecib görür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2026. Bu okuyuşu oku ki, yalanlamanın hafifletilmesi, kişinin kendini perdelenmiş görmesidir.

Sözü edilen ayet-i kerimedeki "Kad küzzibû" kelimesini bir kere böyle şiddetle okumak vardır. Nasıl ki Tefsir-i Bahr-i Mevvac'da söz edilmiştir. Fakat bu okuyuşu şiddetle değil, hafifletmeyle oku ve "küzibû" şiddetsiz, hafifletmeyle okunduğu zaman, onun anlamı, "kendini perdelenmiş görmek" olur. Görünen anlam böyle olur ki, peygamberler (a.s.) inkârcıların ittifakından zanna düştüler de, içlerinden dediler ki: "Galiba biz yalanlanmışız, yani bize ulaşan şey, galiba yalan yoluyla gerçekleşmiştir." Nasıl ki İbn Abbas hazretlerinden nakledilen anlam da, bunu destekler. Bu sebeple "Küzzibû"nun hafifletmeyle okunuşundan kastedilen bu olur ki, bir kimse kendini yalanlanmış zannederse, kendini perde içinde görür ve zorlanmadan bir şey söyleyemez.

Zikr olunan âyet-i kerîmedeki "Kad küzzibû" kelimesini bir kere böyle teşdîd ile okumak vardır. Nitekim Tefsîr-i Bahr-i Mevvâc'da zikr olunmuştur. Fakat bu kırâatı teşdîd ile değil, tahfîf ile oku ve "küzibû" teşdîdsiz tah- fîf ile okunduğu vakit, onun ma'nâsı, "kendini muhtecib görmek" olur. Zâhir ma'nâ böyle olur ki, enbiyâ (aleyhimü's-selâm) münkirlerin ittifâkından zanna düştüler de, içlerinden dediler ki: "Gâlibâ biz mekzûbuz, ya'nî bize bâliğ olan şey, gâlibâ kizb tarîkıyle vâki' olmuştur." Nitekim İbn Ab- bâs hazretlerinden nakl olunan ma'nâ dahi, bunu müeyyiddir. Binâenaleyh "Küzzibû"nun tahfîf ile kırâatinden murâd bu olur ki, bir kimse kendini mekzûb zannederse, kendini hicâb içinde görür ve tekellüfsüz bir şey söyleyemez.

2027. Eşkıyânın münkirliğinin ittifâkından, peygamberlerin canı zanna düştü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2027. Eşkıyanın inkârcılığının birleşmesinden, peygamberlerin canı zanna düştü.

2028. Teşekkükten sonra, onlara bizim yardımımız geldi; onların terkini söyle, can ağacı üzerine çık!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2028. Teşekkül ettikten sonra, onlara bizim yardımımız geldi; onların terkini söyle, can ağacı üzerine çık!

Bu şerefli beyit, sadık müride Hak tarafından bir hitaptır. "Peygamberleri ve evliyayı inkâr edenlerin, görünüşte refah ve saadet içinde bulunmasından dolayı; peygamberlere ve evliyalara ve onların takipçilerine yalan isnat edildiği hakkında şüphe ve zan geldikten sonra, bizim yardımımız geldi. Ey sadık mürid! Sen o inkârcıların bahsini terk et de, insân-ı kâmilin ruh ağacına yükselmeye bak!"

Bu beyt-i şerîf, mürîd-i sâdıka Hak cânibinden hitâbdır. "Enbiyâyı ve evliyâyı inkâr edenlerin, refâh ve saâdet-i sûriyye içinde bulunmasından dolayı; enbiyâ ve evliyâya ve onların tevâbiine mekzûb oldukları hakkında şek ve zan geldikten sonra, bizim yardımımız geldi. Ey mürîd-i sâdık! Sen o münkirlerin bahsini terk et de, insân-ı kâmilin şecer-i rûhuna yükselmeğe bak!"

2029. "Ye! ve rızkî kimseye ver. Her dem ve her lahza sihir öğreticilik vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2029. "Ye! ve rızkı kimseye ver. Her an ve her lahza sihir öğreticilik vardır."

"O manevî ağacın marifet meyvelerinden ye ve bu manevî rızıktan nasibi olanlara da ver!" O manevî ağaçta her an ve her lahza, her bir sadık müride sihir öğreticilik vardır ki, onlar öğrendikleri sihir ile, gaflet ehline sihir yaparlar ve o sihir ile insân-ı kâmil tarafına çekerler ve bu tarafa gelin, diye seslenirler.

"O şecer-i ma'nevînin meyve-i maârifinden ye ve bu rızk-ı ma'nevîden nasibi olanlara da ver!" O şecer-i ma'nevîde her dem ve her lahza, her bir mürid-i sâdıka sihir öğreticilik vardır ki, onlar öğrendikleri sihir ile, ehl-i gaflete sihir yaparlar ve o sihir ile insân-ı kâmil tarafına celb ederler ve bu tarafa gelin, diye nidâ ederler.

2030. Halk deyicidir ki: "Ey aceb, mâdemki sahra ağaçtan ve meyveden boştur, bu sadâ nedir?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2030. Halk der ki: "Ey şaşılacak şey, mademki çöl ağaçtan ve meyveden boştur, bu ses nedir?"

O sadık müridlerin (Hakk yolcusu) seslenişlerini duyan gafil halk: "Yahu, âlem çölü insân-ı kâmilin (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) varlık ağacından ve marifet meyvelerinden boş olduğu halde, bu davet sesi nedir?" derler.

O mürîd-i sâdıkların nidâlarını duyan gâfil halk: "Yâhu, sahrâ-yı âlem insân-ı kâmilin şecer-i vücûdundan ve meyve-i maârifinden boş olduğu halde, bu sadâ-yı da'vet nedir?" derler.

2031. "Sevdaîlerin sözlerinden deli olduk; zîra sizin yakınınızda bağ ve sofra vardır!" derler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2031. "Sevdaîlerin sözlerinden deli olduk; çünkü sizin yakınınızda bağ ve sofra vardır!" derler.

Bize, "Sizin yakınınızda feyizler bağı ve marifet sofrası vardır" diye seslenen hayalperestlerin sözlerinden deli olduk.

Bize, "Sizin yakınınızda bâğ-ı füyûzât ve sofra-i ma'rifet vardır" diye nidâ eden hayâl-perestlerin sözlerinden deli olduk.

2032. Biz gözümüzü siliyoruz, burada bağ yoktur; ya bir sahra vardır, ya müşkil bir yol vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2032. Biz gözümüzü siliyoruz, burada bağ yoktur; ya bir sahra vardır, ya müşkil bir yol vardır.

Biz dikkatle bakıyoruz ve araştırıyoruz, görüyoruz ki, burada bize varlığından bahsedilen ilâhî feyizler bahçesi yoktur; aksine ya bâtınî ilimlerin yeşilliklerinden arınmış bir çöl veyahut zorlukları açıkça görünen bir yol vardır. Yani senin bize haber verdiğin falan kimsede, bizim zihnimizde tahayyül ettiğimiz evliya hâli yoktur; bu garip bir haldir. Çok kimseler zihinlerinde bir velî sûretini ve onun kendi hayallerinde birtakım hallerini tasavvur ederler. Bir veliyy-i kâmile (Allah dostu, ermiş kişi) rastladıkları zaman, onun halleri, zihinlerindeki sûret ve hallere uymadığından, onu inkâr ederler.

"Biz dikkatle bakıyoruz ve tecessüs ediyoruz, görüyoruz ki, burada bize vücûdundan bahs olunan bâğ-ı füyûzât-ı ilâhiyye yoktur; belki ya ulûm-ı bâtıne yeşilliklerinden ârî bir sahrâ veyâhud müşkilâtı zâhir olan bir yol vardır. Ya'nî senin bize haber verdiğin falan kimsede, bizim zihnimizde tahayyül ettiğimiz evliyâ hâli yoktur; bu garib bir haldir." Çok kimseler zihinlerinde bir velî sûretini ve onun kendi hayallerinde birtakım ahvâlini tasavvur ederler. Bir veliyy-i kâmile tesadüf ettikleri vakit, onun ahvâli, zihinlerindeki sûret ve ahvâle tevâfuk etmediğinden, inkâr ederler.

2033. Ey aceb, bu kadar uzun bu güft ü gü, nasıl beyhûde olur; ve eğer muhakkak varsa hani?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2033. Ey şaşılacak şey, bu kadar uzun bu konuşma nasıl boşuna olur; ve eğer muhakkak varsa hani?

Şaşılacak şeydir ki, evliyânın (Allah dostlarının) varlığı hakkında nesilden nesile aktarılan bu kadar uzun dedikodu, menkıbe ve hikâyeler nasıl boşuna olur? Elbette bunların aslı vardır ve Hakk'ın evliyâsı mevcuttur; fakat var ise hani nerede?

Bilinmeli ki, geçmiş evliyâyı tasdik etmek halka kolay gelir; fakat çağdaşları olan evliyâyı görünüşte kendilerine eşit ve yiyip içen bir halde gördükleri için, kabul ve tasdik etmek nefislerine gayet güç gelir. Din sahipleri de böyledir. Museviler İsa (a.s.)'ın görünüşünü gördüklerinde, inkâr ettiler ve İseviler de geçmiş peygamberleri tasdik ettikleri halde, Muhammedî görünüşü gördüklerinde inkâr ettiler.

"Taaccüb olunacak şeydir ki, evliyânın vücûdu hakkında tevâtüren vâki' olan bu kadar uzun dedikodu ve menâkıb ve hikâyât, nasıl beyhûde olur? Elbette bunların aslı vardır ve Hakk'ın evliyâsı mevcûddur; fakat var ise hani nerede?"

Ma'lûmdur ki, geçmiş olan evliyâyı tasdîk etmek halka kolay gelir; fakat muâsırları olan evliyâyı sûretde kendilerine müsâvî ve yer içer bir halde gördükleri için, kabûl ve tasdîk etmek, nefislerine gâyet güç gelir. Ashâb-ı edyân da böyledir. Mûsevîler Îsâ (a.s.)ın sûretini gördüklerinde, inkâr ettiler ve Îsevîler de geçmiş peygamberleri tasdîk ettikleri halde, sûret-i muhammediyyeyi gördüklerinde inkâr ettiler.

2034. Ben de onlar gibi diyorum: Ey aceb, böyle bir mührü Rabb'in sun'u niçin vurdu?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2034. Ben de onlar gibi diyorum: Ey şaşılacak şey, Rabb'in sanatı niçin böyle bir mührü vurdu?

Bu şerefli beyit Hz. Dekukî'nin veya sadık müridinin dilinden olabilir. "Ben de inkâr edenler gibi şaşırıp diyorum ki: Ortada olan evliyâsını bu halka göstermemek için, Yüce Allah'ın sanatı niçin onların basiret gözlerine böyle bir mühür koydu. Bu sebeple, onlar da şaşkınlık içindeler, ben de şaşkınlık içindeyim."

Bu beyt-i şerîf Hz. Dekukî veyâ mürîd-i sâdık lisânından olabilir. "Ben de münkirler gibi taaccüb edip diyorum ki: Meydanda olan evliyâsını, bu halka göstermemek için, Hak Teâlâ hazretlerinin san'atı niçin onların basar-ı basîretlerine böyle bir mühür vaz' etti. Binâenaleyh, onlar da taaccübde, ben de taaccübdeyim."

2035. Bu tenâzu'lardan Muhammed acebdedir. Ebû Leheb dahi taaccübde kalmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2035. Bu çekişmelerden Muhammed şaşkınlık içindedir. Ebû Leheb de şaşkınlıkta kalmıştır.

Muhammed (a.s.v.), davet ettiği inkârcıların çekişmelerinden ve muhalefetlerinden dolayı şaşkınlık içindedir. Şanlı Peygamber Efendimiz'in şaşkınlık sebebi şudur: Davet ettiği inkârcıların her biri Ebû Cehil ve Ebû Leheb gibi zekâda ve idrakte seçkin yaratılmışlar idi; ve kendilerine davet anında söylenen sözler gayet makul ve mantıklı idi. Böyle olmakla beraber bu makul ve mantıklı sözler, onların zekâları ve dirayetleri karşısında etkili olmadı; aksine inkârları ve çekişmeleri arttı. Bu hâl ise, son derece şaşkınlık vericidir. Ebû Leheb ve benzerlerinin şaşkınlık sebebi ise, Kureyş'in büyükleri dururken, kabile arasında kendi cinslerinden bir yetimin bu büyükler ve ulular üzerinde tahakküm ederek dinî bir inkılap meydana getirmeye teşebbüs etmesidir. Bu sebeple أَجَعَلَ الآلهة الهاً واحداً ان هَذَا لَشَئ عجاب (Sâd, 38/5) yani "Birçok ilâhları bir Allah mı yapıyor, bu çok acayip bir şeydir" dediler. Ve aynı şekilde Kâf suresinde بَلْ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا شَيْئٌ عَجِيبٌ (Kâf, 50/2) yani "Aksine kâfirler kendi cinslerinden bir uyarıcı geldiğine şaşırdılar ve 'Bu acayip bir şeydir' dediler" buyurulur.

Muhammed (a.s.v.) da'vet buyurduğu münkirlerin nizâ' ve muhalefetlerinden dolayı taaccübdedir. Resûl-i zîşân Efendimiz'in sebeb-i taaccübleri budur ki: Da'vet buyurduğu münkirlerin her biri Ebû Cehil ve Ebû Leheb gibi zekâ- vetde ve idrâkde mümtâz mahlûklar idi; ve kendilerine söylenen sözler hîn-i da'vette gâyet ma'kül ve mantıkî idi. Böyle olmakla beraber bu ma'kül ve mantıkî sözler, onların zekâvet ve dirâyetleri muvâcehesinde müessir olmadı; bil'akis inkâr ve nizâ'ları arttı. Bu hâl ise, son derece şâyân-ı taaccübdür. Ebû Leheb ve emsâlinin sebeb-i taaccübleri ise, eâzım-ı Kureyş dururken, kabîle arasında çıkan kendi cinslerinden bir yetîmin bu eâzım ve ekâbir üzerinde tahakküm ederek bir inkılâb-i dînî vücûda getirmeğe teşeb- büsüdür. Bu sebeble أَجَعَلَ الآلهة الهاً واحداً ان هَذَا لَشَئ عجاب (Sâd, 38/5) ya'nî "Bir- çok ilâhları bir Allah mı yapıyor, bu çok acıb bir şeydir" dediler. Ve kezâ sûre-i Kâf'da بَلْ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا شَيْئٌ عَجِيبٌ (Kâf, 50/2) ya'nî "Belki kâfirler kendi cinslerinden inzâr edici geldiğine taaccüb edip, bu acīb bir şeydir, dediler" buyurulur.

2036. Bu taaccübden, o taaccübe kadar derin fark vardır; sultan-ı azîm acaba ne yapacaktır?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2036. Bu şaşkınlıktan, o şaşkınlığa kadar derin fark vardır; yüce sultan acaba ne yapacaktır?

Şanlı peygamberin şaşkınlığı ile inkârcıların şaşkınlığı arasında derin fark vardır; çünkü bu iki şaşkınlıktan biri ilme, diğeri ise cehalete ve ahmaklığa dayanır. Acaba yüce sultan olan Yüce Allah'ın bu iki şaşkınlığı birbirinin karşısına koymaktaki hükmü nedir ve ne yapmak ister?

"Tâ" şaşkınlık içindir. Bu sebeple bu da Pir efendimiz tarafından düşünce alanına sürülen üçüncü bir şaşkınlıktır. Ve bu şaşkınlığın dayandığı sebep, kader sırrıdır. Nasıl ki ayet-i kerimede فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ (En'âm, 6/149) yani "Yüce Allah için kesin delil sabittir; şimdi dileseydi, hepsine hidayet ederdi" buyurulur. Çünkü Hakk'ın iradesi ilmine, ilmi ise bilinen şeye bağlıdır. Bilinen şey ise sabit hakikatlerdir. Bu sebeple Hakk'ın tecellisi, sabit hakikatlerin yatkınlık ve kabiliyetine göre olur.

Resûl-i zîşânın taaccübünden, münkirlerin taaccübüne kadar derin fark vardır; çünkü bu iki taaccübden birisi ilme ve diğeri cehle ve hamâkata müsteniddir. Acabâ sultân-ı azîm olan Hak Teâlâ hazretlerinin bu iki taaccübü, birbirinin muvâcehesine koymaktaki hükmü nedir ve ne yapmak murâd eder?

"Tâ", taaccüb içindir. Binâenaleyh bu da cenâb-ı Pîr efendimiz tarafından meydân-ı fikre sürülen üçüncü bir taaccübdür. Ve bu taaccübün istinad ettiği sebeb, sırr-ı kaderdir. Nitekim âyet-i kerimede فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ (En'âm, 6/149) ya'nî "Allah Teâlâ için hüccet-i bâliğa sâbittir; imdi dilese idi, hepsine hidâyet ederdi" buyurulur. Zîrâ Hakk'ın irâdesi ilmine ve ilmi ma'lûma tâbi'dir. ve ma'lûm ise, a'yân-ı sâbitedir. Binâenaleyh Hakk'ın tecellîsi a'yân-ı sâbitenin isti'dâd ve kabiliyyetine göre olur.

2037. Ey Dekükî pek çabuk sür! Agah ol, sus! Ne kadar söylersin, ne kadar? Çünkü kulak kahtı vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2037. Ey Dekükî pek çabuk sür! Agah ol, sus! Ne kadar söylersin, ne kadar? Çünkü kulak kıtlığı vardır.

Ey Dekükî, sözü hikâye tarafına pek çabuk yönelt; kendine gel, ilâhî sırları açığa vurmaktan sus! Ne kadar söylersin ne kadar? Çünkü bu hakikatleri dinleyecek kulakların kıtlığı vardır.

Ey Dekükî, kelâmı kıssa tarafına pek çabuk sür; kendine gel, esrâr-ı ilâhiyyeyi ifşâdan sükût et! Ne kadar söylersin ne kadar? Zîrâ bu hakäyıkı dinleyecek kulakların kıtlığı vardır.

## O yedi ağacın bir ağaç olması

2038. "Ben talii yâver, daha ileriye sürdüm; o yedi, cümleten yine bir ağaç oldu," dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2038. "Ben talii yâver, daha ileriye sürdüm; o yedi, cümleten yine bir ağaç oldu," dedi.

Dekûkî hazretleri kıssaya devam edip buyurdu ki: "Halkın gözünden gizli olan ve talihimin yâverliği sebebiyle bana görünen o yedi ağacı yakından görmek üzere, adımımı daha ileriye attım; gördüm ki o yedi ağaç, tamamen yine bir ağaç oluverdi."

Dekükî hazretleri kıssaya devâm edip buyurdu ki: "Halkın gözünden mahfî olan ve tâli'imin yâverliği hasebiyle bana meşhûd olan o yedi ağacı yakından görmek üzere, adımımı daha ileriye sürdüm; gördüm ki o yedi ağaç, kâmilen yine bir ağaç oluverdi."

2039. "Her bir demde yedi oluyordu, ferd oluyordu. Bilir misin ben hayretten nasıl oluyordum?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2039. "Her bir anda yedi oluyordu, tek oluyordu. Bilir misin ben hayretten nasıl oluyordum?"

"Hemî" "hemî dânî" yani "bilir misin" takdirindedir. Bu şerefli beyitte evliyânın, hakikat yönünden birleşmesine işaret vardır ve onların itibari olan değişimleri, taayyün (belirginleşme) yönündendir. Ve her an yedi olması ve bir olması, her an içinde, hem vahdetin (birliğin) müşahadesinde (gözleminde) hem de kesretin (çokluğun) mülahazasında (düşüncesinde) olan muhakkıkın (gerçeği bilen kişinin) hâline işarettir; ve birinin müşahadesiyle, diğerinden perdelenmiş değildir. Muvahhid (Allah'ı birleyen kişi) bunun aksinedir; çünkü onun bakışına, zât birliğinden başka bir müşahade gelemez. Ve mahcub (perdelenmiş kişi) dahi, bunun aksinedir; çünkü ona da çokluktan başkası görünmez. Sözün özü, mahcuba Hak Zâtı, halkın suretlerinin aynası olmuştur ve muvahhide de halkın sabit hakikatleri, Hak Zâtı'nın aynası olmuştur. Ve muhakkıkın nazarında halk, Hakk'ın aynası ve Hak, halkın aynasıdır. (Hint şarihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî'nin beyanlarından tercümedir.) Zât birliğinin sırrı ortaya çıktığı zaman, Hakk Yolcusu hayrette kalacağından, Dekukî hazretlerinin yüce beyanlarında bu övülmüş hayrete işaret buyurulmuştur. Ve buna işaretle şanlı peygamber efendimiz رب زدنى فيك تحيرا yani "Yâ Rab, senin hakkında hayretimi artır!" buyurmuştur.

"Hemî" "hemî dânî" ya'nî "bilir misin" takdîrindedir. Bu beyt-i şerîfde evliyânın, hakîkat cihetinden ittihâdına işâret vardır ve onların i'tibârî olan tegâ- yürleri, taayyün cihetindendir. Ve her dem yedi olması ve bir olması, her ân içinde, hem vahdetin müşâhedesinde ve hem de kesretin mülâhazasında olan muhakkıkın hâline işarettir; ve birinin müşâhedesiyle, dîğerinden mahcûb değildir. Muvahhid bunun hilafınadır; zîrâ onun nazarına, vahdet-i zâtdan başka bir müşâhede gelemez. Ve mahcûb dahi, bunun hilâfınadır; zîrâ ona da kesretden başkası görünmez. Velhâsıl mahcûba Zât-ı Hak suver-i halkın âyînesi olmuştur ve muvahhide de a'yân-ı halk, Zât-ı Hakk'ın âyînesi olmuştur. Ve na- zar-ı muhakkıkda halk, Hakk'ın âyînesi ve Hak, halkın âyînesidir. (Hind şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî'nin beyânâtından tercümedir.) Vahdet-i zâtın sırrı zâhir olduğu vakit, sâlik hayrette kalacağından, Dekukî hazretlerinin beyânât-ı aliyyesinde bu hayret-i mahmûdeye işâret buyurulmuştur. Ve buna işâreten Resûl-i zîşân efendimiz رب زدنى فيك تحيرا ya'nî "Yâ Rab, senin hakkında tahayyürümü ziyâde et!" buyurmuştur.

2040. "Ondan sonra ağaçları namazda gördüm, saf çekip, cemaat gibi tertib yapmış."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2040. "Ondan sonra ağaçları namazda gördüm, saf çekip, cemaat gibi düzen almış."

2041. "Bir ağaç önden imâm gibi olmuş, diğerleri onun arkasında kıyamda."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2041. "Bir ağaç önden imam gibi olmuş, diğerleri onun arkasında ayakta."

2042. "O kıyâm ve o rükû' ve o sücûd, ağaçlardan bana çok acıb göründü."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2042. "O kıyam ve o rükû ve o secde, ağaçlardan bana çok şaşırtıcı göründü."

2043. "O zaman Hakk'ın kelâmını yad ettim: "Necm, şecer için secde ederler," buyurdu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2043. "O zaman Hakk'ın kelâmını andım: "Yıldız ve ağaç secde ederler," buyurdu."

Bu şerefli beyitte, Rahman Suresi'nde geçen وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَان (Rahman, 55/6) yani "Gövdesi olmayan bitki ve gövdesi olan ağaçlar secde ederler" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yukarıda da açıklandığı üzere, her şeyin bir görüneni ve bir de bâtını vardır. Görüneni mülk âlemindendir ve bâtını melekût âlemindendir. Görüneninin şekli ve halleri, mülk âleminin gereklilikleriyle uyumludur ve bâtınının şekli ve halleri de melekût âleminin gerektirdiklerine uygundur. Şimdi, gaflet ehli, eşyanın bâtınından bir perde içinde olduklarından, melekût hallerini gözlemleyenlerin sözlerini inkâr ederler. Hz. Dekūkî burada, yedi abdâlın melekûtî hallerinden bahsederler ve bütün eşyanın Hakk'ı hamd ile tesbih ettikleri ve Hakk'a secde ettikleri Kur'an-ı Kerim'de geçtiği gibi, şimdiye kadar bu Şerefli Mesnevî'de de birçok yerde açıklanmıştır; ve bundan sonra da peyderpey açıklanacaktır.

Bu beyt-i şerîfde sûre-i Rahmân'da olan وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَان (Rahman, 55/6) ya'nî "Sâkı olmayan nebât ve sâkı olan ağaçlar secde ederler" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Yukarıda da îzah olunduğu üzere, herbir şeyin zâhiri ve bâtını vardır. Zâhiri, âlem-i mülkten ve bâtını âlem-i melekûtdandır. Zâhirinin hey'eti ve ahvâli, âlem-i mülkün îcâbâtıyla mütenâsibdir ve bâtınının hey'eti ve ahvâli dahi, âlem-i melekûtun iktizââtına muvâfıktır. İmdi ehl-i gaflet eşyânın bâtınından hicâb içinde olduğundan, ahvâl-i melekûtu müşâhede edenlerin sözlerini inkâr ederler. Hz. Dekūkî burada, abdâl-ı seb'anın evzâ'-ı melekûtiyyelerinden bahs buyururlar ve bilcümle eşyânın Hakk'ı hamd ile tesbih ettikleri ve Hakk'a secde ettikleri Kur'ân-ı Kerîmde mezkûr olduğu gibi, şimdiye kadar bu Mesnevî-i Şerîfde de müteaddid mahallerde îzâh buyuruldu; ve bundan sonra peyderpey îzâh buyurulacaktır.

2044. "Bu ağaçların ne dizi, ne de beli var. Bu ne namaz tertibidir öyle!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2044. "Bu ağaçların ne dizi, ne de beli var. Bu ne namaz tertibidir öyle!"

Bu ağaçlar namaz vaziyetindedirler; fakat hiçbirinin secdeye giderken bükülecek dizi ve eğilecek beli yoktur. Bu nasıl namaz tertibidir, öyle ki, göze gayet acayip gelir.

"Bu ağaçlar namaz vaziyetindedirler; fakat hiçbirinin secdeye giderken bükülecek dizi ve eğilecek beli yoktur. Bu nasıl namaz tertibidir, öyle ki, nazara gâyet acîb gelir."

2045. Ey revnaklı, bizim fiilimizden henüz taaccübün mü vardır?" diye ilhâm-ı Hudâ geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2045. "Ey parlak ruhlu, bizim fiilimizden hâlâ şaşkınlığın mı var?" diye Allah'tan ilham geldi.

Yani, "Ey ruhu parlak olan kulum Dekūkî! Biz sana mülk (görünen) ve melekût (görünmeyen) âlemini gösterip, birinin diğerine perde olma özelliğini senden kaldırdığımız halde; ve sen de görünen âlemdeki fiillerimizin tarzını ve görünmeyen âlemdeki fiillerimizin tavrını gördüğün halde, bu ağaçların namazdaki ve secdedeki hallerinden, bizim fiilimizden hâlâ şaşkınlığın mı var?" diye Hak tarafından Dekūkî'ye ilham geldi.

Ya'nî, "Ey rûhu revnaklı olan kulum Dekūkî! Biz sana âlem-i mülkü ve melekûtu gösterip, birinin diğerine hicâb olması hâssasını senden kaldırdığımız halde; ve sen dahi zâhir âlemdeki ef'âlimizin tarzını ve bâtın âlemindeki ef'âlimizin tavrını gördüğün halde, bu ağaçların namazdaki ve secdedeki vasıflarından, bizim fiilimizden hâlen taaccübün mü vardır?" diye Hak tarafından Dekūkî'ye ilhâm geldi.

## O yedi ağacın, yedi adam olması

2046. "Geç zamandan sonra, onlar yedi adam oldu; ferd olan Yezdân için hepsi ka'dede!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2046. "Geç zamandan sonra, onlar yedi adam oldu; ferd olan Yezdân için hepsi ka'dede!"

Bir hayli zaman sonra, o yedi ağaç, yedi adam oldu ve hepsi adam şeklinde oldukları halde, tek olan Hak için, namazın ka'de (oturuş) halinde idiler.

"Bir hayli zaman sonra, o yedi ağaç, yedi adam oldu ve hepsi adam sûretinde oldukları halde, ferd olan Hak için, namazın ka'de hâlinde idiler."

2047. "Gözümü siliyorum ki, o yedi arslan, acaba kimdirler ve cihandan ne tutarlar?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2047. "Gözümü siliyorum ki, o yedi arslan, acaba kimdirler ve cihandan ne tutarlar?"

Görünen gözümü ve basiret gözümü siliyorum ki, her biri bir arslan değerinde olan o yedi velî acaba kimlerdir ve dünyadan ne görev sahibidirler anlayayım.

"Çeşm-i zâhirimi ve basar-ı basîretimi siliyorum ki, herbiri bir arslan mesâbesinde olan o yedi velî acabâ kimlerdir ve cihândan ne vazîfe sâhibidirler anlıyayım."

2048. "Vaktaki ben yoldan yakınlığa eriştim, intibah cihetinden onlara selâm verdim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2048. "Vaktaki ben yoldan yakınlığa eriştim, uyanış yönünden onlara selâm verdim."

"Ben bulunduğum yoldan, o oturur durumda olan yedi zâtın yakınlığına eriştiğimde ve kendimi kaptırdığım şaşkınlık hâlinden uyanarak onlara selâm verdim."

"Vaktâki ben bulunduğum yoldan o ka'de hâlinde olan yedi zâtın yakınlığına eriştim ve müstağrak olduğum taaccüb hâlinden, intibaha gelerek, onlara selâm verdim."

2049. Tâife bana: "Ey mefhar ve kerîmlerin tacı olan Dekükî!" diye o selamın cevabını dediler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2049. O topluluk bana: "Ey övünç kaynağı ve kerem sahiplerinin tacı olan Dekukî!" diye o selamın cevabını verdiler.

O yüce topluluk bana: "Ey övünç kaynağı, yani varlığıyla övünülen ve kerem sahiplerinin başlarının tacı olan Dekukî! Ve aleykümselam!" diyerek o selamımın cevabını verdiler.

O tâife-i aliyye bana: "Ey mahall-i iftihâr, ya'nî vücûduyla iftihâr olunan ve kerîmlerin başlarının tâcı bulunan Dekükî! Ve aleykümü's-selâm!" diyerek bana o selâmımın cevabını verdiler.

2050. Dedim: "Nihayet bunlar beni nasıl tanıdılar? Bundan evvel benim üzerime nazar atmadılar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2050. Dedim: "Nihayet bunlar beni nasıl tanıdılar? Bundan evvel benim üzerime nazar atmadılar."

Kendi kendime dedim ki: "Nihayet bunlar daha önce benim üzerime bakmadıkları ve benimle tanışıklık kurmadıkları halde, beni nasıl tanıyıp, adımı söylediler?"

Kendi kendime dedim ki: "Nihâyet bunlar mukaddemâ benim üzerime nazar atmadıkları ve benimle muârefe peydâ etmedikleri halde, beni nasıl tanıyıp, adımı söylediler?"

2051. "Çabuk benim zamîrimden bildiler, birbirine aşağıdan yukarıya bakıştılar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2051. "Çabuk benim içimden geçen düşünceyi bildiler, birbirine aşağıdan yukarıya bakıştılar."

"Benim kendi kendime içimden geçen bu düşünceyi hemen bildiler, şaşırarak, baştan aşağıya kadar birbirini süzdüler?"

"Benim kendi kendime içimden geçen bu hâtırayı derhal bildiler, taaccüben, baştan aşağıya kadar birbirini süzdüler?"

2052. Gülerek: "Ey azîz, şimdi bu da mı senin üzerine örtülmüştür?" diye bana cevab verdiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2052. Gülerek: "Ey aziz, şimdi bu da mı senin üzerine örtülmüştür?" diye bana cevap verdiler.

"Ey evliyanın baş tacı olan Dekkuki, hatıralara (kalbe gelen düşüncelere) vakıf olma sırrı da mı şimdiki halde senin üzerinden örtülmüştür?"

"Ey evliyânın sertâcı olan Dekūkî, havâtıra ıttıla' sırrı da mı şimdiki halde senin üzerinden örtülmüştür?"

2053. "Bir gönül ki, Huda ile tahayyürdedir, solun ve sağın sırrı ne vakit mestûr olur?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2053. "Bir gönül ki, Allah ile hayranlık içindedir, solun ve sağın sırrı ne zaman gizli kalır?"

Bir gönül ki, Hak'ta fani olup varlığın birliği (vahdet-i vücûd) sırrı ona açıkça belirmiş ve Hak'ın tecellilerinde hayret içinde kalmıştır; artık öyle bir gönüle, belirlenmeler âleminin (âlem-i taayyünât) sırrı ne zaman gizli kalır? Ve ey Dekūkî hazretleri, senin gönlün dahi bu hâl içinde iken, bu sırlar nasıl sana gizli kalmıştır?

"Bir gönül ki, Hak'da fânî olup vahdet-i vücûd sırrı ona zâhir olmuş ve Hakk'ın tecelliyâtında hayret içinde kalmıştır; artık öyle bir gönüle, âlem-i taayyünâtın sırrı ne vakit mestûr olur? Ve ey Dekūkî hazretleri, senin gönlün dahi bu hâl içinde iken, bu esrâr nasıl sana mestûr kalmıştır?"

2054. Dedim: "Gerçi hakāyık tarafına açılmışlardır, resmî olan isimden ve harften nasıl vakıftırlar?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2054. Dedim: "Gerçi hakikatler tarafına açılmışlardır, resmî olan isimden ve harften nasıl haberdardırlar?"

Dekūkî hazretleri buyurur ki: "Kendi kendime dedim ki: Gerçi bu yedi evliyanın kalpleri varlıkların iç yüzleri ve eşyanın hakikatleri tarafına açılmışlardır; fakat eşyanın görünen yüzleri ve resmî olan isim ve kelimeye nasıl vâkıf olmuşlardır? Yani benim iç âlemimi gördüler ve Hakk'a yönelmiş bir şahıs olduğumu bildiler de, dış âlemde benim ismimin Dekūkî olduğunu nasıl bildiler?"

Dekūkî hazretleri buyurur ki: "Kendi kendime dedim ki: Gerçi bu yedi evliyânın kalbleri bevâtın ve hakāyık-ı eşyâ tarafına açılmışlardır; fakat eşyanın zevâhiri ve rüsûmu olan isme ve kelimeye nasıl vâkıf olmuşlardır? Ya'nî benim bâtınımı gördüler ve Hakk'a müteveccih bir şahıs olduğumu bildiler ve âlem-i sûretde benim ismimin Dekūkî olduğunu nasıl bildiler?"

2055. Dedi: "Eğer velîden bir isim kaybolursa, onu câhillikten değil, istiğrakdan bil!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2055. Dedi: "Eğer velîden bir isim kaybolursa, onu câhillikten değil, istiğrakdan (kendinden geçme halinden) bil!"

Dekûkî hazretleri, yedi abdâlın (Allah'ın yeryüzündeki işlerini idare eden yedi velî) bu hatırasını da keşfedip dedi ki: "Eğer velîden herhangi bir şeyin görünenine ilişkin bir isim kaybolursa, onun bu bilgisizliğini cehaletinden bilme; aksine onun mana âlemine dalmasından ve suret âlemine yönelmesinden bil!"

Bilinmeli ki, yedi abdâl, ilâhî emirle suret âleminde tasarruf (yönetme) göreviyle yükümlü olduklarından, onlar görevlerinin gereğine göre hareket ederler. Fakat kâmil ârifler, bu görevle yükümlü olmadıklarından, yedi abdâla açılan haller, onlardan gizli kalır. Ve böyle olması, o kâmillerin mertebece yedi abdâlın altında olmalarını gerektirmez. Nasıl ki Fusûsu'l-Hikem'de Lût Fassı'nda Şeyh-i Ekber Muhyiddîn İbn Arabî hazretleri şöyle buyururlar: "Bu abdâldan bazıları Şeyh Abdürrezzâk hazretlerine gelip dediler ki: "Bizden Ebû Medyen Mağribî'ye selam söyledikten sonra de ki: "Ey Ebâ Medyen! Dünya işlerinde tasarruf etmek bize güç gelmiyor; fakat sana güç geliyor. Halbuki bizim, senin makamına rağbetimiz vardır, sen ise bizim makam ve mertebemize hiç iltifat etmezsin!" Bununla birlikte Ebû Medyen hazretlerinin yanında hem bu soruyu soran abdâlın hem de diğer evliyâullahın makamı mevcuttu."

Abdâl-1 seb'a Dekükî hazretlerinin bu hâtırasını dahi keşf edip dedi ki: "Eğer velîden herhangi bir şeyin zâhirine taalluk eden bir isim kaybolursa, onun bu vukufsuzluğunu cehlinden bilme; belki onun âlem-i ma'nâya dalmasından ve âlem-i sûrete müteveccih olmasından bil!"

Ma'lum olsun ki, abdâl-1 seb'a emr-i ilâhî ile âlem-i sûretde tasarruf vazîfesiyle mükellef olduklarından, onlar vazîfeleri îcâbına göre hareket ederler. Fakat urefâ-yı kâmilîn, bu vazîfe ile mükellef olmadıklarından, abdal-1 seb'aya mekşûf olan ahvâl, onlardan mestûr olur. Ve böyle olması, o kâmillerin mertebeten abdâl-i seb'anın mâdûnunda olmalarını îcâb etmez. Nitekim Fusûsu'l-Hikem'de Fass-1 Lûtî'de cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn ibn Arabî hazretleri şöyle buyururlar: "Bu abdâldan ba'zıları Şeyh Abdürrezzâk hazretlerine gelip dediler ki: "Bizden Ebû Medyen Mağribî'ye selâm söyledikten sonra de ki: "Ey Ebâ Medyen! Umûr-ı âlemde tasarruf etmek bize güç gelmiyor; fakat sana güç geliyor. Halbuki bizim, senin makāmına rağbetimiz vardır, sen ise bizim makām ve mertebemize hiç iltifât etmezsin!" Maahâzâ Ebû Medyen hazretlerinin indinde hem bu suâli soran abdâlın ve hem de sâir evliyâullâhın makāmı mevcûd idi."

2056. Ondan sonra "Ey pâk dost, bizim sana iktida etmek arzumuz vardır," dediler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2056. Ondan sonra "Ey temiz dost, bizim sana uyma arzumuz vardır," dediler.

Bu konuşmadan sonra, o yedi abdâl (Allah dostu): "Ey temiz dost, namaz kılmak için, bizim sana uyma arzumuz vardır, bize imam ol!" dediler.

Bu muhâtabadan sonra, o abdâl-ı seb'a bana: "Ey temiz dost, namaz kılmak için, bizim sana uymak arzûmuz vardır, bize imâm ol!" dediler.

2057. Dedim: "Peki, fakat benim devr-i zamandan müşkillerim vardır, bir müddet (mühlet verin!)"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2057. Dedim: "Peki, fakat benim zamanın devrinden kaynaklanan sorunlarım vardır, bir süre (mühlet verin!)"

Onların bu teklifi üzerine dedim ki: "Belirginleşme âlemine özgü olan zamanın devrinden dolayı sorunlarım vardır; çünkü imkânsızlıklar ve renkten renge girmeler hep zamanın devrindendir. Ben ise şimdi bulunduğum hâlden ve renkten, sizin hâl ve renginize girmek için sürenin geçmesine muhtacım. Bu sebeple sizin hâlinize girip ve sizin renginize boyanıp size imamlık etmem için bana mühlet verin."

Onların bu teklifi üzerine dedim ki: "Âlem-i taayyüne mahsûs olan zamânın devrinden dolayı müşkillerim vardır; zîrâ istihâlât ve renkten renge girmeler hep zamânın devrindendir. Ben ise şimdi bulunduğum halden ve renkten, sizin hal ve renginize girmek için müddet mürûruna muhtâcım. Binâenaleyh sizin hâlinize girip ve sizin renginize boyanıp size imamlık etmem için bana mühlet verin."

2058. "Tâ ki o, pâk sohbetler ile hallolsun; zîrâ sohbet sebebiyle bir üzüm topraktan biter."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2058. "Ta ki o, temiz sohbetler ile çözülsün; çünkü sohbet sebebiyle bir üzüm topraktan biter."

Ta ki zamanın dönüşünden ortaya çıkan o zorluklar, sizin temiz sohbetleriniz ile çözülsün ve bu sohbet sebebiyle sizin hâliniz bana yansısın ve ben de sizin renginize boyanayım; çünkü bu sohbet ve yakınlaşmanın etkisi ortadadır. Nasıl ki üzüm, toprağın sohbet arkadaşı ve yakını olması sebebiyle topraktan biter.

"Tâ ki zamânın devrinden mütehassıl olan o müşkiller, sizin pâk olan sohbetleriniz ile hallolsun ve bu sohbet sebebiyle sizin hâliniz bana aksetsin ve ben de sizin renginize boyanayım; zîrâ bu musâhabet ve mukārenetin te'sîri meydandadır. Nitekim üzüm, toprağın musâhib ve mukārini olmak sebebiyle topraktan biter."

2059. İçi dolu bir dâne, kerem cihetinden câmid olan toprakla, bir halvet ve sohbet etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2059. İçi dolu bir tohum, cömertlik yönünden katı olan toprakla bir baş başa kalma ve sohbet etti.

"Dejem" sarhoş, mahmur, donmuş, gamlı ve düşünceli anlamlarındadır. Burada donmuş ve katı anlamı uygundur.

"Dejem" sermest ve mahmûr ve donmuş, gamlı ve düşünceli ma'nâlarınadır. Burada donmuş ve câmid ma'nâsı münâsibdir.

2060. Kendisini külliyyen toprakta mahv etti, âkıbet onun rengi ve kokusu ve kırmızılığı ve sarılığı kalmadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2060. Kendisini tamamen toprakta yok etti, sonunda onun rengi, kokusu, kırmızılığı ve sarılığı kalmadı.

2061. O mahvdan sonra, onun kabzı kalmadı; kanat açtı ve bast oldu, merkebi sürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2061. O yok oluşun ardından, onun kısıtlanması kalmadı; kanat açtı ve genişledi, bineğini sürdü.

İçi dolu ve gelişmeye yatkınlığı olan tohum, kendisini toprak içinde tamamen yok edince, artık onun kendisine ait olan rengi ve kokusu ve kırmızılığı ve sarılığı kalmadı; o yok oluşun ardından onun benliğini oluşturan sıfatlarının kısıtlaması ve onu hapsetmesi kalmadı. Bu sebeple içinde gizli olan yatkınlığının kanadını açtı ve genişledi ve filizlendi ve bineğini diğer âleme sürdü. Bunun gibi, yatkınlığı olan bir hakikat arayıcısı kendisini, toprak kadar alçakgönüllü bulunan bir insân-ı kâmilin sohbetinde yok edince, artık onun kendisine ait nefsanî sıfatları ve benliği kalmaz. O yok oluşun ardından kısıtlama ortadan kalkar, ve gayretinin kanadını açıp, lâtifeler âlemine yayılır ve bineğini bu âleme sürer.

İçi dolu ve neşv ü nemâya isti'dâdı olan dâne, kendisini toprak içinde külliyyen mahv edince, artık onun kendisine aid olan rengi ve kokusu ve kırmızılığı ve sarılığı kalmadı; o mahvdan sonra onun enâniyyetini teşkil eden sıfatlarının kabz ve onu habs etmesi kalmadı. Binâenaleyh bâtınında mündemic olan isti'dâdının kanadını açtı ve münbasıt oldu ve filizlendi ve merkebi diğer âleme sürdü. Bunun gibi isti'dâdı olan bir tâlib-i hakikat kendisini, toprak kadar mütevâzi' bulunan bir kâmilin sohbetinde mahv edince, artık onun kendisine âid sıfât-ı nefsâniyyesi ve enâniyeti kalmaz. O mahvdan sonra kabz zâil olur, ve himmetinin kanadını açıp, âlem-i letâfete yayılır ve merkebini bu âleme sürer.

2062. Vaktaki kendi aslının önünde, kendiliksiz oldu; sûret gitti ve ona ma'nâ cilvesi oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2062. Kendi aslının önünde kendiliksiz olduğu zaman, sûret gitti ve ona mana tecelli etti.

İçi dolu olan üzüm tanesi, kendi aslı olan toprağın önünde, kendi benliğinden geçtiği zaman, onun tanelik şekli gitti ve o tanenin içinde olan üzümlük manası açılıp ortaya çıktı. Ve bundaki işaret şudur ki, insân-ı kâmilin küllî ruhu önünde talibin cüz'î ruhu, kendi iradesinden fani olduğunda, onun özel isminin hazinesinde saklı olan mana, ona tecelli eder.

İçi dolu olan üzüm dânesi, vaktâki kendi aslı olan toprağın önünde, kendi enâniyetinden geçti, onun dânelik sûreti gitti ve o dânenin bâtınında olan üzümlük ma'nâsı açılıp meydana çıktı. Ve bundaki işâret budur ki, insân-ı kâmilin rûh-ı küllîsi önünde tâlibin rûh-ı cüz'îsi, kendi irâdesinden fânî oldukta, onun ism-i hâssının hazînesinde meknûz olan ma'nâ, ona cilveger olur.

2063. "Agâh ol, fermân senindir!" diye başlarını böyle ettiler; başlarını böyle yapmaktan gönül harâreti kalktı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2063. "Uyanık ol, emir senindir!" diye başlarını böyle salladılar; başlarını böyle yapmaktan gönül harareti kalktı.

İstediğim bir süre mühlete uygun gördüklerini, başlarını sallamak suretiyle işaretle belirttiler. Ve onların böyle başlarıyla meydana gelen işaretinden gönlümün harareti kalktı ve içimde bir yanma ortaya çıktı. Bu öyle bir haldir ki, insân-ı kâmilin bakışına denk gelen kimseler bu yanıklığı kalplerinde hissederler; bilenler zevk yoluyla bilir, bilmeyenlere tarifle anlatmak imkânsızdır.

İstediğim bir müddet mühlete muvâfakat ettiklerini, başlarını sallamak sûretiyle bi'l-işâre beyân ettiler. Ve onların böyle başlarıyla vâki' olan işâretinden gönlümün harâreti kalktı ve içimde bir yanma peyda oldu. Bu bir haldir ki, kâmilin nazarına müsâdif olan kimseler bu yanıklığı kalblerinde duyarlar; bilen zevkan bilir, bilmiyenlere ta'rîf ile anlatmak mümkin değildir.

2064. "Vaktaki bir müddet o bergüzîde olan taife ile murâkıb ve kendimden cüda oldum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2064. "Bir süre o seçkin toplulukla murakabe hâlinde olup kendimden ayrıldığım zaman."

Hakk Yolcuları arasında "murakabe hâlinde olmak"ın anlamı, bir kedinin fare deliği önünde oturup tüm güçleriyle gözünü o deliğe dikerek fare beklemesi gibi, Hakk Yolcusunun da tüm güçleriyle amacına yönelip onu beklemesi hâlidir. Dekūkî hazretleri, şekiller âleminin hükümlerinden ve tesirlerinden kurtulmak ve yedi abdâlın (Allah dostları) hâllerini kazanmak için, onlarla birlikte böyle bir murakabe yaptığını ve kendi bulunduğu hâl ve renkten ayrıldığını belirtir. Ve bu hâl, şekiller âlemi içinde zaman ve süre ile elde edilir.

Sâlikler arasında "murâkıb olma"nın ma'nâsı, bir kedinin, fâre deliği önünde oturup ve bilcümle kuvâsıyla nazarını o deliğe dikip, fâre beklemesi gibi, sâlikin bilcümle kuvâsıyla maksûduna teveccüh ve intizâr etmesi hâlidir. Dekūkî hazretleri âlem-i sûretin ahkâm ve te'sîrâtı altından çıkmak ve abdâl-ı seb'anın hallerini iktisâb etmek için, onlar ile beraber böyle bir murâkabe edip, kendinin bulunduğu hâl ve renkten ayrıldığını beyân buyurur. Ve bu hâl, âlem-i sûret içinde zaman ve müddet ile istihsal olunur.

2065. Hem o sâat içinde, can sâatten kurtuldu; zîra ki sâat delikanlıyı ihtiyar yapar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2065. Hem o an içinde, can zamanın kayıtlarından kurtuldu; çünkü zaman delikanlıyı yaşlı yapar.

O bir süre devam eden murakabe (derin düşünme ve tefekküre dalma) içinde de can, zaman ve şekil âleminden kurtuldu; ve zamanın benim üzerimde böyle bir etkisi oldu; çünkü şekil âleminde bütün değişimler zamana bağlıdır ve zaman ile an bir genci yaşlandırır.

"O bir zaman devâm eden murâkabe içinde de cân zamân ve sûret âleminden kurtuldu; ve zamânın benim üzerimde böyle bir te'sîri oldu; zîrâ âlem-i sûretde bilcümle istihâlât zamâna tâbi'dir ve zamân ve sâat bir genci ihtiyârlatır."

2066. Cümle telvînler sâatten kalkmıştır; sâatten kurtulan telvînden kurtuldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2066. Bütün telvinler (bir halden başka bir hale geçişler) zamandan kalkmıştır; zamandan kurtulan telvinden kurtuldu.

Bu sûret âleminde, ne kadar renkten renge ve halden hale geçişler varsa, hepsi zamandan ve saatten meydana gelmiştir. Zamana bağlı olan sûret ve cisim âleminden kurtulup, zamana bağlı olmayan ruh âlemine geçen kimse, telvinden ve istihalden (bir halden başka bir hale dönüşmekten) kurtuldu.

Bu âlem-i sûrette, ne kadar renkten renge ve hâlden hâle girmeler varsa, hepsi zamandan ve sâatten peydâ olmuştur. Zamâna tâbi' olan sûret ve cisim âleminden kurtulup, zamâna tâbi' olmayan rûh âlemine intikāl eden kimse, telvînden ve istihâleden kurtuldu.

2067. Vaktâki bir sâat, sâatten hâriç olasın, çûn kalmaz, bî-çûnun mahremi olursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2067. Bir an, zamanın dışına çıktığında, artık "nasıl" ve "ne kadar" kalmaz, "nasıl ve ne kadar"ı olmayanın sırdaşı olursun.

"Çûn", nitelik ve nicelik, yani "nasıl" ve "ne kadar" sorularına elverişli olan şeydir. "Bî-çûn" ise bunun zıddıdır. Belirlenmişlikler âlemi, zaman, an, renk, biçim ve miktar gibi nitelikler ve niceliklerle sınırlı olduğundan, bu âlem "nasıl ve ne kadar" âlemidir; mana ve ruhlar âlemi ise bu tür sınırlamalardan arınmış olduğundan, bu âleme de "nasıl ve ne kadar"ı olmayanın âlemi derler. Yani, "Bir an ve zaman, zaman kaydıyla sınırlı olan cismaniyet ve şekil âleminden çıktığında, artık senin önünde nitelikler ve nicelikler kalmaz; niteliklere ve niceliklere bağlı olmayan bir âlemin sırdaşı olursun."

"Çûn" keyf ü kem, ya'nî nasıl ve ne kadar suallerine kābiliyyeti olan şeydir. Ve bî-çûn, bunun zıddıdır. Âlem-i taayyünât, zaman ve sâat ve renk ve biçim ve mikdâr gibi keyfiyyât ve kemmiyyât ile mukayyed olduğundan, bu âlem, âlem-i çûndür; ve âlem-i ma'nâ ve ervâh ise, bu gibi kuyûdâttan ârî olduğundan, bu âleme de, "âlem-i bî-çûn" derler. Ya'nî, "Vaktâki bir an ve sâat, zaman kaydıyla mukayyed olan cismâniyet ve sûret âleminden çıkasın, artık senin önünde keyfiyyât ve kemmiyyât kalmaz; keyfiyyâta ve kemmiyyâta tâbi' olmayan bir âlemin mahremi olursun."

2068. Sâat, sâatsizlikten âgâh değildir; zîrâ ki onun o tarafa tahayyürden gayri yolu yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2068. Saat, saatsizlikten haberdar değildir; çünkü onun o tarafa hayret etmekten başka yolu yoktur.

Zaman ve suret ehli, zamansızlığın ne demek olduğunu bilmezler ve anlayamazlar; çünkü o zaman ehlinin zamansızlık tarafına, hayret etmekten başka bir hâli yoktur ve bu hayret "kötülenmiş hayret"tir, çünkü cehalete dayanır.

Ehl-i zamân ve sûret, zamansızlık ne demek olduğunu bilmezler ve anlıyamazlar; zîrâ ki o ehl-i zamânın zamansızlık tarafına, hayret etmekten başka bir hâli yoktur ve bu hayret "hayret-i mezmûme"dir, zîrâ cehle müsteniddir.

2069. Her neferi, cüst ü cû cihânı içinde, ona mahsus olan bir tavîle üzerine bağlamışlardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2069. Her bir ferdi, arayış ve merak dünyası içinde, ona özgü bir bağ ile bağlamışlardır.

"Tavîle" ahırda hayvanın ayağına bağlanan ip demektir. Yani "Cismaniyet ve zaman ehli olan her bir ferdi, bu arayış ve merak dünyası içinde, ancak kendisine özgü olan ipe bağlamışlardır. O, onun ezelî yatkınlık ve kabiliyetinin gereğidir."

"Tavîle" ahırda hayvanın ayağına bağlanan ip demektir. Ya'nî "Cismâniyet ve zaman ehlinden olan her bir neferi, bu cüst ü cû ve tecessüs cihânı içinde, ancak kendisine mahsûs olan ipe bağlamışlardır. O onun isti'dâd ve kābiliyyet-i ezelîsinin îcâbıdır."

2070. Herbir tavîle üzerine bir sâis nasb olunmuş; birbirini terk eden, onun gayriyle gelemez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2070. Her bir uzun ipe bir idareci atanmıştır; birbirini terk eden, onun dışındakiyle gelemez.

Bu suret âleminin sonundaki her bir ipin üzerine bir bekçi ve bir idareci atanmıştır. Birisi o bulunduğu yeri terk etmek istese, ancak izin ile çıkabilir. Nitekim ayet-i kerimede Tarık Suresi'nde انْ كُلِّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْهَا حَافِظٌ (Tarık, 86/4) yani "Hallerini korumakla görevli melek olmayan hiçbir nefis yoktur" buyurulur.

Bu âlem-i sûret ahırındaki herbir ipin üzerine bir bekçi ve bir sâis ta'yîn olunmuştur. Birisi o bulunduğu yeri terk etmek istese, ancak izin ile çıkabilir. Nitekim âyet-i kerîmede sûre-i Târık'da انْ كُلِّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْهَا حَافِظٌ (Târık, 86/4) ya'nî "Ahvâlini hıfza müvekkel melek olmayan hiçbir nefis yoktur" buyurulur.

2071. Eğer hevesinden munkatı' olsa, başkalarının tavîlesine sülûk etse...&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2071. Eğer hevesinden kesilse, başkalarının ipine uysa...

Bu taayyün (belirginleşme) âleminin sonunda, ezelî yatkınlık ve asıl kabiliyet ipi ile bağlı olan sûret ehli (maddî varlıklar)nden her biri, diğerinin hâl ve mertebesine ortak olmaya heves edip, kendi ipinden ve mertebesinden kesilse ve başkalarının ipine uysa... "Ser der kerden" Bahâr-ı Acem'in açıklamasına göre, uymak, biriyle beraber yaşamak ve başlamak anlamlarına gelir.

Bu âlem-i taayyün ahırında isti'dâd-ı ezelî ve kābiliyyet-i aslî ipi ile bağlı olan ehl-i sûretten her biri, dîğerinin hâl ve mertebesine iştirâke heves edip, kendi ipinden ve mertebesinden munkatı' olsa ve başkalarının tavîlesine sülûk etse... "Ser der kerden" Bahâr-ı Acem'in beyânına göre, sülûk etmek ve biriyle beraber yaşamak ve şürü' etmek ma'nâlarına gelir.

2072. Derhâl çevik ve latif olan ahırcılar, onun yularının köşesini ve sînesini tutarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2072. Derhâl çevik ve latif olan ahırcılar, onun yularının köşesini ve göğsünü tutarlar.

"Ahır" kelimesinin sonundaki "cı" eki Türkçedir; "ahırcı" demek, seyis anlamına gelir.

"Âhur"ın nihâyetindeki "cı" edâtı Türkçe'dir; "ahırcı" demek olur ki, sâis ma'nâsınadır.

2073. Ey ayyâr, gerçi sen hafızları görmezsin; ihtiyarını, ihtiyarsız gör!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2073. Ey ayyâr, gerçi sen hafızları görmezsin; iradeni, iradesiz gör!

"Ayyâr" çok hareketli demektir. "Ey suret âleminde, kendi tedbirine uyarak çok hareketler yapan kimse, sen, senin nefsin üzerine görevli olan melekleri ve sevk edicileri göremezsin; çünkü basiret gözün, mülk âleminin ve suretin hükümleriyle örtülmüştür; fakat fiillerine ve hareketlerine dikkat et; tedbirine dayanan fiillerinden ve hareketlerinden şimdiye kadar kaçı verimli oldu ve kaçı tedbirin dairesinde sonuçlandı. Buna bak da, iradeni ve isteğini, iradesiz ve isteksiz gör!"

"Ayyâr" kesîrü'l-hareke demektir. "Ey âlem-i sûretde, kendi tedbîrine tebean harekât-ı kesîre îfâ eden kimse, sen, senin nefsin üzerine müvekkel olan melâikeyi ve sâisleri göremezsin; zîrâ basar-ı basîretin, âlem-i mülk ve sûretin ahkâmı ile örtülmüştür; fakat ef'âl ve harekâtına dikkat et; tedbîrine müstenid olan ef'âl ve harekâtından şimdiye kadar kaçı müsmir oldu ve kaçı tedbîrin dâiresinde netîcelendi. Buna bak da, ihtiyârını ve irâdeni, ihtiyârsız ve irâdesiz gör!"

2074. Bir ihtiyâr edersin ve elin ve ayağın açıktır; niçin mahbûssun, niçin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2074. Bir şeyi istersin ve elin ayağın serbesttir; niçin tutsaksın, niçin?

"Bir şeyin olmasını istersin ve irade edersin; elin ve ayağın da iradeni ve isteğini kullanmak için serbesttir; fakat bu serbestliğe rağmen bir türlü istediğini elde edemezsin. Bu sebeple dikkat etmez misin ki, bu serbestliğe rağmen, içinde bulunduğun durumda niçin tutsaksın, niçin?" Nasıl ki Ebû Ali Dekkāk hazretlerine sormuşlar ki: "İradenin üstünde bir irade olduğunu ne ile bildin?" بنقض العزائم yani "Azmetlerin bozulması ile bildim" cevabını vermiştir. Yani, ben bir şeyin gerçekleşmesine azmettim ve kastettim; gördüm ki benim o azmim bir engel sebebiyle bozuldu. Bundan anladım ki, ben isteğimde ve irademde serbest değilim, demek olur.

"Bir şeyin vukû'unu ihtiyâr ve irâde edersin ve elin ve ayağın da irâdeni ve ihtiyârını kullanmak için açıktır; fakat bu serbestîye rağmen bir türlü maksûdunu elde edemezsin. Binâenaleyh dikkat etmez misin ki, bu serbestî ile berâber, bulunduğun hâl içinde niçin mahbûssun, niçin?" Nitekim Ebû Ali Dekkāk hazretlerine sormuşlar ki: "İrâdenin fevkinde bir irâde olduğunu ne ile bildin?" بنقض العزائم ya'nî "Azmetlerin nakzı ile bildim" cevabını vermiştir. Ya'nî, ben bir şeyin husûsuna azîmet ve kasd ettim; gördüm ki o benim azîmetim bir ma'nî' haylûletiyle bozuldu. Bundan anladım ki, ben ihtiyârımda ve irâdemde serbest değilim, demek olur.

2075. Yüzü hafızın inkârına götürmüşsün; ona nefsin tehdîdâtı adını vermişsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2075. Yüzü hafızın inkârına götürmüşsün; ona nefsin tehditleri adını vermişsin.

Ey gafil! Sen bu manevî bekçilerin inkârına yönelmişsin ve: "Böyle şey yoktur" dersin. Şeriata ve ahlaka aykırı yaptığın bir iş için içinden: "Yapma, etme!" diye bir engelleme ve korkutma gelse, sen bu engellemeye, nefsin tehditleridir dersin. Halbuki Yüce Allah Kur'an-ı Kerim'de ان كل نفس لما عليها حافظ (Tarık, 86/4) ["Hallerini korumakla görevli melek olmayan hiçbir nefis yoktur"] Ve Ra'd suresinde له معقبات من بين يديه و من خلفه يحفظونه من أمر الله (Ra'd, 13/11) yani "O kimse için önünden ve arkasından takipçiler vardır ki, Allah'ın emrini korurlar" ve İnfitar suresinde وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لحافظين (İnfitar, 82/10) yani "Muhakkak sizin üzerinize bekçiler vardır" ayet-i kerimelerinde bu bekçilerin varlığını bize haber verir. Bir mümin bunları inkâr edemez; bu sebeple bu şerefli beyit inkârcılara hitaptır. Çünkü inkârcılar, şeriatın hakikati yoktur, insan topluluğunun düzenini korumak için sırf bir tehdittir, derler; ve bir kısmı ahlakı inkâr ederler, itibari bir şeydir derler.

Ey gâfil! Sen bu ma'nevî bekçilerin inkârına müteveccih olmuşsun ve: "Böyle şey yoktur" dersin. Şer' ve ahlâka mugâyir yaptığın bir iş için içinden: "Yapma, etme!" diye bir men' ve tahvîf gelse, sen bu men'e, nefsin tehdîdleridir dersin. Halbuki Hak Teâlâ Kur'ân-ı Kerîmde ان كل نفس لما عليها حافظ (Târık, 86/4) ["Ahvâlini hıfza müvekkel melek olmayan hiçbir nefis yoktur"] Ve sûre-i Ra'd'da له معقبات من بين يديه و من خلفه يحفظونه من أمر الله (Ra'd, 13/11) ya'nî "O kimse için önden ve arkadan muakkibler vardır ki, Allâh'ın emrini hıfz ederler" ve sûre-i İnfitâr'da وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لحافظين (İnfitâr, 82/10) ya'nî "Muhakkak sizin üzerinize bekçiler vardır" âyet-i kerîmelerinde bu bekçilerin vücûdunu bizlere haber verir. Bir mü'min bunları inkâr edemez; binâenaleyh bu beyt-i şerîf münkirlere hitâbdır. Zîrâ münkirler, şerîatın hakikatı yoktur, cem'iyyet-i beşeriyyenin intizâmını muhafaza için mahz-ı tehdîddir, derler; ve bir kısmı ahlâkı inkâr ederler, i'tibârî bir şeydir derler.

## Dekükî'nin imâmet ile öne gitmesi

2076. Bu sözün nihayeti yoktur, çabuk koş! "Agah ol ey Dekūkî, namaz vakti geldi, öne git!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2076. Bu sözün sonu yoktur, çabuk koş! "Ey Dekūkî, uyanık ol, namaz vakti geldi, öne geç!"

2077. "Ey yegâne, âgâh ol! İki rek'ati edâ et, tâ ki senden zamâne müzeyyen olsun!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2077. "Ey yegâne, uyanık ol! İki rekâtı yerine getir ki senden zaman süslensin!"

"Ey zamanın eşsizi ve teki olan Dekkâk! Ayıklık âlemine gel de iki rekât farz olan namazı yerine getir ki senin bu ibadetinin nuruyla zaman süslensin!" Bu iki rekât namazın, sabah namazının farzı olduğu açıktır.

"Ey zamânın ferîdi ve teki olan Dekükî! Âlem-i sahva gel de iki rek'at farz olan namazı edâ et, tâ ki senin bu ibâdetinin nûruyla zamâne müzeyyen olsun!" Bu iki rek'at namazın, sabah namazının farzı olduğu zâhirdir.

2078. Ey namazda gözü aydın olan imâm! Muktedâlıkta gözü aydın olmak lâzımdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2078. Ey namazda gözü aydın olan imam! Muktedîlikte (imama uymakta) gözü aydın olmak gerekir.

Bu şerefli beyitte, "Namazda gözüm aydın kılındı" hadis-i şerifine işaret buyrulur; çünkü bu hadis-i şerifte beyan buyrulan "göz aydınlığı"ndan kâmil vârisin (Peygamber'in manevî mirasına tam vâris olan kişinin) de nasibi vardır. Ve Dekūkî hazretleri ise o kâmil vârislerden biridir. Ve "muktedîlikte gözü aydın olmak lazımdır" buyrulması da, kâmil mürşidin (irşad eden olgun rehberin) böyle kâmil vâris olması gerekeceğine işarettir.

Bu beyt-i şerifde و جعلت قرة عينى في الصلاة ya'ni "Namazda gözüm aydın kılındı" hadîs-i şerîfine işâret buyrulur; zîrâ bu hadis-i şerîfde beyân buyrulan "göz aydınlığı"ndan vâris-i kâmilin dahi nasîbi vardır. Ve Dekūkî hazretleri ise o vâris-i kâmillerden biridir. Ve "muktedâlıkta gözü aydın olmak lâzımdır" buyurulması dahi, mürşid-i kâmilin böyle vâris-i kâmil olması lâzım geleceğine işarettir.

2079. Ey büyük! İmâmette körü takdîm etmek, şerîatte mekrüh oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2079. Ey büyük! İmamlıkta körü öne geçirmek, şeriatte mekruh oldu.

2080. Her ne kadar hafız ve çevik ve fakîh olursa da, sefîh olsa bile, gözü nûrlu iyidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2080. Her ne kadar hafız, çevik ve fakih olursa da, sefih olsa bile, gözü nurlu iyidir.

Kör, her ne kadar Kur'an hafızı, hareketlerinde çevik ve fıkıh ilmine vâkıf olsa bile, imâmete gözü açık ve nurlu olan sefih ve cahil kimse daha evlâ ve tercih edilmeye daha lâyıktır; çünkü kör, gözü göremediği için "necasetten temizlenmeye" muktedir değildir; halbuki imamın temiz olması lâzımdır.

Kör, her ne kadar hafız-ı Kur'ân ve harekâtından çevik ve ilm-i fıkha vâkıf olsa bile, imâmete gözü açık ve nûrlu olan sefîh ve câhil kimse daha evlâ ve müreccahtır; zîrâ kör, gözü göremediği için "necâsetten tahâret"e muktedir değildir; halbuki imâmın temiz olması lâzımdır.

2081. Körün pislikten sakınması olmaz; perhîzin ve hazerin aslı göz olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2081. Körün pislikten sakınması olmaz; perhizin ve sakınmanın aslı göz olur.

Çünkü göz, gördüğü şeyden sakınır ve korkar; bu sebeple gözü görmeyen bir kimse, namaza engel olan pislikten sakınamayacağı için, imâmete uygun değildir. Gerçi şanlı peygamber Efendimiz, değerli sahâbelerden âmâ olan Ümmü Mektûm hazretlerini yerine vekil tayin ettiler; fakat Ümmü Mektûm hazretlerinin her ne kadar görünen gözü âmâ idiyse de, iç gözü açıktı ve o göz ile mülk ve melekût âlemini (görünen ve görünmeyen âlemleri) müşâhede ederdi; ve Peygamber Efendimizin sohbetinin bereketleriyle bu hâl o hazretten uzak değildir. Nasıl ki yukarıda bir âmânın Kur'an okuma zamanında, Kur'an kelimelerini görüp takip etmesi kıssası geçti. Buna göre (s.a.v.) Efendimiz hadîs-i şerîflerinde ليس الاعمى من يعمى بصره انما الاعمى من تعمى بصيرته yani "Görünen gözü kör olan kör değildir; kör ancak kalp ve basîret gözü kör olan kimsedir" buyururlar.

Zîrâ göz, gördüğü şeyden sakınır ve korkar; binâenaleyh gözü görmeyen bir kimse, namaza mâni' olan necâsetten sakınamıyacağı için, imâmete sâlih değildir. Gerçi Resûl-i zîşân Efendimiz, ashâb-ı kirâmdan a'mâ olan Ümmü Mektûm hazretlerini istihlâf buyurdular; fakat Ümmü Mektûm hazretlerinin her ne kadar zâhir gözü a'mâ idiyse de, bâtın gözü açık idi ve o göz ile âlem-i mülk ve melekûtu müşâhede buyurur idi; ve sohbet-i Risâletpenâhînin berekâtiyle bu hâl o hazretten müsteb'ad değildir. Nitekim yukarıda bir a'mânın kırâat zamânında, kelimât-ı kur'âniyyeyi görüp ta'kíb etmesi kıssası geçti. Buna binâen (s.a.v.) Efendimiz hadîs-i şerîflerinde ليس الاعمى من يعمى بصره انما الاعمى من تعمى بصيرته yanî "Zâhirî gözü kör olan kör değildir; kör ancak kalb ve basîret gözü kör olan kimsedir" buyururlar.

2082. O ubûrda murdarlığı görmez; mü'minlerin gözü aslâ kör olmasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2082. O geçişte murdarlığı görmez; müminlerin gözü asla kör olmasın!

Kör, gelip geçtiği yerdeki pisliği göremez; hatta kendine bulaşmış olabilir. Bu sebeple şeriatte ve hakikatte bu gibi murdarlıklardan korunmuş kalmak için müminlerin görünen ve görünmeyen gözü asla kör olmasın!

Kör, gelip geçtiği yerdeki pisliği göremez; câiz ki kendine bulaşmış olur. Binâenaleyh şerîatte ve hakikatte bu gibi murdarlıklardan masûn kalmak için mü'minlerin zâhir ve bâtın gözü aslâ kör olmasın!

2083. Zahiri kör, zahirî necâsettedir; bâtını kör, sır necâsetlerindedir. Zahirî gözü ve hiss-i basarı göremeyen kimse, zâhirî necâset ve pislik içindedir; fakat basar-ı basîreti ve kalb gözü kör olan kimse sır necâsetleri ve zâhirî gözler ile görülemeyen ma'nevî pislikler içindedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2083. Dış görünüşü kör olan, dış necâset içindedir; iç görünüşü kör olan, sır necâsetlerindedir. Dış gözü ve görme duyusu göremeyen kimse, dış necâset ve pislik içindedir; fakat basîret gözü ve kalp gözü kör olan kimse sır necâsetleri ve dış gözler ile görülemeyen manevî pislikler içindedir.

2084. Bu zâhir necâset sudan gider; o bâtın necâseti ziyâde olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2084. Bu görünen pislik sudan gider; o görünmeyen pislik artar.

Bu görünen pisliği su ile yıkayıp temizlemek kolaydır; fakat o görünmeyen pisliği ve o manevî pisliği su ile temizlemek ve görünen tedbir ile gidermek mümkün değildir. O pislik gittikçe artar.

Bu zâhirî necâseti su ile yıkayıp temizlemek kolaydır; fakat o bâtınî necâseti ve o ma'nevî pisliği su ile temizlemek ve zâhirî tedbîr ile izâle etmek mümkin değildir. O pislik gittikçe ziyâdeleşir.

2085. Onu göz suyunun gayriyle yıkamak mümkin değildir; vaktaki bâtınların necâsetleri ayân oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2085. Onu gözyaşından başka bir şeyle yıkamak mümkün değildir; çünkü içteki pislikler ortaya çıktı.

İçteki pislikler, organlar ve uzuvlar aracılığıyla birtakım kötü fiiller ve ahlâk biçimlerinde ortaya çıkıp belirdiği zaman, o pislikleri gözyaşı ile, yani pişman olup ağlamak ile yıkamak mümkün olur.

Bâtındaki pislikler a'zâ ve cevârih vasıtasıyla birtakım kötü efâl ve ahlâk sûretlerinde ayân olup, meydana çıktığı vakit, o murdarlıkları göz suyu ile, ya'nî pişmân olup, ağlamak ile yıkamak mümkin olur.

2086. Çünkü Hudâ kâfire "neces" ta'bîr etti; o necâset onun zâhiri üzerinde değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2086. Çünkü Allah kâfire "neces" (maddî ve manevî kirli) dedi; o necaset onun görüneni üzerinde değildir.

Yani, Yüce Allah Tevbe Suresi'nde يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا انَّمَا المُشْرِكُونَ نِجَسٌ (Tevbe, 9/28) yani "Ey müminler, müşrikler ancak necestir" buyurdu. Fakat bakılırsa onların görünen şeklinde necaset yoktur.

Ya'nî, Hak Teâlâ hazretleri sûre-i Tevbe'de يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا انَّمَا المُشْرِكُونَ نِجَسٌ (Tevbe, 9/28) ya'nî "Ey mü'minler, müşrikler ancak necesdir" buyurdu. Fakat bakılırsa onların sûret-i zâhirelerinde necâset yoktur.

2087. Kâfirin zâhiri bundan mülevves değildir; o necâset ahlâkda ve dindedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2087. Kâfirin dış görünüşü bundan kirlenmiş değildir; o pislik ahlâkta ve dindedir.

Kâfirin dış görünüşü bu görünen pislikten kirlenmiş değildir. Kur'ân-ı Kerîm'de açıklanan o pislik, onun ahlâkında ve dindedir; çünkü onların arazdan (geçici nitelikten) ibaret olan ahlâkı ve dini, mana âleminde pisliğin ta kendisidir.

Kâfirin zâhiri bu necâset-i zâhireden mülevves değildir. Kur'ân-ı Kerîm'de beyân buyrulan o necâset, onun ahlâkında ve dînindedir; zîrâ onların arazdan ibaret olan ahlâkı ve dini, ma'nâ âleminde ayn-ı necestir.

2088. Bu necâsetin kokusu yirmi adımdan gelir; ve o necâsetin kokusu Rey'den Şam'a kadar gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2088. Bu pisliğin kokusu yirmi adımdan gelir; ve o pisliğin kokusu Rey'den Şam'a kadar gelir.

Bu görünen pisliğin kokusu ve etkisi, ancak yirmi adımlık yola kadar yayılır; oysa o görünmeyen pisliğin kokusu ve etkisi ise, İran'daki Rey şehrinden, Suriye'deki Şam'a kadar yayılır.

Bu zâhirî necâsetin kokusu ve eseri, ancak yirmi adımlık yola kadar yayılır; halbuki o bâtınî necâsetin kokusu ve eseri ise, İran'daki Rey şehrinden, Suriye'deki Şam'a kadar intişâr eder.

2089. Belki onun kokusu gökler üzerine gider, hûrîlerin ve Rıdvân'ın dimağına çıkar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2089. Aksine, onun kokusu gökler üzerine gider, hûrîlerin ve Rıdvân'ın zihnine ulaşır.

Aksine, o bâtınî (içsel) pisliklerin kokusu ve eseri yüce âlemlere kadar gidip, yüce ruhların zihnine ulaşır ve onları rahatsız eder.

Belki o bâtınî necâsâtın kokusu ve eseri avâlim-i ulvîye kadar gidip, ervâh-ı âliyenin dimâğına vâsıl olur ve onları iz'âc eder.

2090. O şey ki, söylüyorum, senin anlayışın kadardır; doğru anlayışın hasretinden öldüm.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2090. Söylediğim şey senin anlayışın kadardır; doğru anlayışın özleminden öldüm.

Ey dinleyici, benim bu söylediğim sözler, ancak senin anlayışın kadardır; bu söylediklerimi daha fazla ayrıntılandırırdım; fakat anlaşılmamak korkusundan vazgeçtim. Esasen doğru anlayışın özleminden öldüm.

Bu beytin şerhinde Hint şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî şöyle buyurur: "Eğer anlayışı doğru bir kimseyi bulsam, gökyüzü nedir ve Rıdvân kimdir ve huriler ne oluyor ve onların varlığı hangi âlemdedir ve kokunun onların beynine gitmesi ne şekilde olur ve ne zarar verir? Bunları birer birer açıklardım. Ve mademki Mevlânâ hazretleri burada açıklamaktan susmuşlardır, bizim de susmamız daha iyidir. Ancak toplu olarak şu kadar söyleyeyim ki, bu bahsedilenler senden dışarıda değildir; herkeste ve herkesle beraberdirler. Ve "onların beynine zarar erişmesi" odur ki, iç kirliliğinin kokusu gökyüzüne gittiği zaman, kişi üzerine gökyüzünün yolu kapanır ve onun makamı, yerden başka olmaz. Ve bu kokudan hurilere ve Rıdvân'a eziyet ve kerâhet (hoşnutsuzluk) eriştiği zaman, kişi üzerine cennet kapısı kapanır ve cehennem kapısı açılır. Ve caizdir ki, Cenâb-ı Pîr'in mübarek hatırlarından burada başka sırlar geçmiş olsun. En doğrusunu Allah bilir."

Ey sâmi', bu benim söylediğim sözler, ancak senin anlayışın kadardır; bu söylediklerimi daha ziyâde tafsil ederdim; fakat anlaşılmamak korkusundan terk ettim. Esâsen doğru anlayışın hasretinden öldüm.

Bu beytin şerhinde Hind şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî şöyle buyurur: "Eğer anlayışı doğru bir kimseyi bulsam, âsumân nedir ve Rıdvân kimdir ve hûrîler ne oluyor ve onların vücûdu hangi âlemdedir ve kokunun onların dimâğına gitmesi ne tavır iledir ve ne zarar eder? Bunları birer birer beyân ederdim. Ve mâdemki Mevlânâ hazretleri burada beyândan sükût buyurmuşlardır, bizim de sükûtumuz evlâdır. Velâkin mücmel olarak şu kadar söyliyeyim ki, bu mezkûrât senden hâriç değildirler; herkesde ve herkes ile berâberdirler. Ve "onların dimâğına zarar erişmesi" odur ki, necâset-i bâtınenin kokusu âsumâna gittiği vakit, şahıs üzerine âsumânın yolu mesdûd olur ve onun makāmı, zemînden gayri olmaz. Ve bu kokudan hûrîlere ve Rıdvân'a îzâ' ve kerâhet eriştiği vakit, şahıs üzerine cennet kapısı kapanır ve cehennem kapısı açılır. Ve câiz ki, cenâb-ı Pîr'in hâtır-ı mübâreklerinden burada diğer esrâr geçmiş olsun. Vallâhu a'lem."

2091. Fehim sudur ve tenin vücudu testidir. Testi kırıldığı vakit, ondan su dökülür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2091. Anlayış sudur ve bedenin varlığı testidir. Testi kırıldığı zaman, ondan su dökülür.

Anlayış, su gibi nüfuzu şiddetli olan bir sıvıdır ve bedenin varlığı ile belirginleşmesi ise bir testi gibidir. Testi çatladığı ve bazı yerleri delindiği zaman, doğal olarak içindeki su akıp gider.

Fehim, su gibi nüfûzu şedîd olan bir seyyâledir ve tenin vücûdu ve taayyünü ise bir testi gibidir. Testi çatladığı ve ba'zı mahalleri delindiği vakit, bittabi' içindeki su akıp gider.

2092. Bu testinin beş derin deliği vardır, onda ne su kalır, ne de kar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2092. Bu testinin beş derin deliği vardır, onda ne su kalır, ne de kar.

Bu beden testisinin, dış beş duyudan (havâss-ı hamse-i zâhire: görme, işitme, koklama, tatma, dokunma duyuları) ibaret beş derin deliği vardır. Bu sebeple onun içinde ne su kalır, ne de kar! "Su"dan kasıt, doğrudan doğruya kalbe inen gaybî anlamlardır; "kar"dan kasıt ise, Allah dostlarının şerefli kalplerine inip, harfler ve kelimelerle yoğunlaştırılarak maddî âleme çıkarılan ilâhî bilgilerdir ki, onlar bu beden testisine, bu yoğun kelimelerle bırakılır.

Bu cisim testisinin havâss-i hamse-i zâhireden ibâret, beş tâne derin deliği vardır. Binâenaleyh onun içinde ne su kalır, ne de kar! "Su"dan murâd, doğrudan doğruya kalbe münzel olan maânî-i gaybiyyedir; ve "kar"dan murâd, ehlullâhın kulûb-ı şerîfesine nâzil olup, hurûf ve elfâz ile bitteksîf âlem-i kesâfete çıkarılan maârif-i ilâhiyyedir ki onlar bu cisim testisine, bu kesîf elfâz ile ilkā olunur.

2093. "Gözlerinizi hevadan yumun!" emrini de işittin, sen ayağı doğru koymadın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2093. "Gözlerinizi hevadan yumun!" emrini de işittin, sen ayağı doğru koymadın.

"Süm" kelimesi ayak ve kulak deliği anlamlarına gelir; burada her iki anlam da geçerlidir. Şerefli beyitte, Nûr Suresi'nde geçen قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ (Nûr, 24/30) yani "Ey Resûlüm, mü'minlere söyle gözlerini yumsunlar" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Maksat, beş duyudan biri olan gözlerin, bakması şeriata uygun olmayan şeylere karşı kapatılmasıdır ki, bu, beden testisinin deliklerinden birinin tıkanmasını emreder.

"Süm" ayak ve kulak deliği ma'nâlarınadır; burada her iki ma'nâ da câizdir. Beyt-i şerîfde, sûre-i Nûr'da olan قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ (Nûr, 24/30) ya'nî "Ey Resûlüm, mü'minlere söyle gözlerini yumsunlar" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Maksad, havâss-i hamseden biri olan gözlerin, bakması nâmeşrû' olan şeylere karşı kapatılmasıdır ki, bu cisim testisinin deliklerinden birinin tıkanmasını âmirdir.

2094. Nutuk, ağızın cihetinden senin fehmini götürür; kulak, kum gibidir, senin fehmini yutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2094. Söz, ağzın yönünden senin anlayışını götürür; kulak, kum gibidir, senin anlayışını yutar.

Beden testisinin deliklerinden biri de ağızdır ki, beş duyudan tat alma duyusunun yeridir; fakat bu delik aynı zamanda söz söyleme yeridir. İnsan söz söylerken, söylediği sözün anlamıyla meşguldür; eğer meşgul olduğu anlam, aşağı âleme ait ise, yüce âleme ait olan anlamı yok eder; ve eğer yüce âleme ait ise, bu söz aksine susamışları kandıran tatlı sudur. Nasıl ki bu Mesnevî-i Şerîf o türdendir. Şimdi söz söyleyen kimse, kendi hâline baksın da, ona göre söylesin veya sussun. Ve aynı şekilde beden testisinin deliklerinden biri de kulaktır. Eğer insan kulağını anlamsız ve aşağı âlemden kaynaklanan sözleri dinlemeye ayırırsa, bu hâl, gayb âleminden inen anlam sularını, kumların suları yutup yok ettiği gibi yok eder.

Cisim testisinin deliklerinden biri de ağızdır ki, havâss-i hamseden hiss-i zâikanın mahallidir; fakat bu delik aynı zamanda söz söylemek mahallidir. İnsan söz söylerken, söylediği kelâmın ma'nâsıyla meşgüldür; eğer meşgül olduğu ma'nâ, âlem-i süflîye âid ise, âlem-i ulvîye âid olan ma'nâyı izâle eder; ve eğer âlem-i ulvîye âid ise, bu nutuk bil'akis susamışları kandıran âb-ı zülâldir. Nitekim bu Mesnevî-i Şerîf o nevi'dendir. İmâdi söz söyleyen kimse, kendi hâline baksın da, ona göre söylesin veyâ sussun. Ve kezâ cisim testisinin deliklerinden biri de kulaktır. Eğer insan kulağını bî-ma'nâ ve âlem-i süflîden münbais olan sözleri dinlemeğe hasr ederse, bu hâl, âlem-i gaybdan münzel olan maânî sularını, kumların suları yutup yok ettiği gibi izâle eder.

2095. Senin diğer deliklerin de böyledir; senin muzmer olan fehim suyunu çeker.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2095. Senin diğer deliklerin de böyledir; senin gizli olan anlayış suyunu çeker.

Senin bedeninin testisindeki başka deliklerin hepsi de bu açıkladığımız tarzda, senin bâtınında su gibi akışkan olan anlayışını, sızdırıp giderirler.

Senin cisminin testisindeki başka deliklerin hepsi de bu îzâh ettiğimiz tarzda, senin bâtınında su gibi seyyâl olan fehmini, sızdırıp izâle ederler.

2096. Eğer denizden suyu bedelsiz çıkarırsan, o denizi çöl yaparsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2096. Eğer denizden suyu bedelsiz çıkarırsan, o denizi çöl yaparsın.

Farz edelim ki denizin suyunu, yerine bedeli gelmemek şartıyla, başka bir alana akıtsan, o denizin alanı çöl hâline gelir ve asla su bulunmaz.

Bilinmeli ki, duyuların deliklerinin açılması, anlayış ve idrak suyunun dökülüp gitmesine sebep olur; ve anlayışın sermayesi "Allah ile birlikte olma hâli"dir ve kalbe yönelmektir. Ve kişi konuşmaya ve dinlemeye meşgul olduğu zaman, kalbe yönelmeye zayıflık gelir ve Allah ile birlikte olma hâline gaflet yolu açılmış olur. Eğer Allah ile birlikte olma hâlinde ve uyanıklıkta meleke (alışkanlık, yetenek) hâsıl olmuş ise, o zaman bir kimseye söz söylemek ve bir kimsenin sözünü dinlemek zarar vermez. Çünkü böyle bir kimsenin manevî gelirleri, harcamalarından çoktur ve bu yolda olmayan Hakk Yolcusunun manevî gelirleri az olduğundan duyuların deliklerinden harcamaları çok olursa, onun kalbi susuz bir çöl hâline gelir ve anlayış ve idrak suyundan boşalır.

Bilfarz denizin suyunu, yerine bedeli gelmemek şartıyla, başka bir sâhaya akıtsan, o denizin sâhası çöl hâline gelir ve aslâ su bulunmaz.

Ma'lûm olsun ki, havâs deliklerinin açılması, fehim ve idrâk suyunun dökülüp gitmesini mûcibdir; ve sermâye-i fehm "huzûr-maallah"dır ve kalbe teveccühdür. Ve şahıs söylemeğe ve dinlemeğe meşgül olduğu vakit, kalbe teveccühe fütür gelir ve huzûra gaflet yolu açılmış olur. Eğer huzûr ve âgâhlıkda meleke hâsıl olmuş ise, o zaman bir kimseye söz söylemek ve bir kimsenin sözünü dinlemek zarar vermez. Zîrâ böyle bir kimsenin vâridâtı, masra- fından çoktur ve bu yolda olmayan sâlikin vâridâtı az olduğundan havâs deliklerinden sarfiyâtı çok olursa, onun kalbi susuz bir çöl hâline gelir ve âb-ı fehm ve idrâkten boşalır.

2097. Vakitsizdir, eğer hâli, ivazların ve bedellerin medhalini söylesem...&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2097. Vaktidir, eğer hâli, karşılıkların ve bedellerin girişini söylesem...

2098. Ki o ivazlar ve o bedeller, harçlardan sonra, denize nereden gelir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2098. O karşılıklar ve o bedeller, harcamalardan sonra denize nereden gelir?

Yani, "Eğer bu cisim testisine karşılıkların ve bedellerin giriş yerini ve durumun hakikatini, o karşılıklar ve o bedeller harcamalardan sonra denize nereden gelir diye söylesem, vakitsizdir. Bu sırların ve hakikatlerin ayrıntılı açıklanmasına vakit uygun değildir." Önceki şerefli beyitte "testi" ile, Hakk Yolcularının varlığına ve "deniz" ile insân-ı kâmillerin varlığına işaret buyrulur. Hakk Yolcularına anlayış suyu insân-ı kâmillerden ve insân-ı kâmillere anlayış suyu da, hakikat-i Muhammediyye'den gelir.

Ya'nî, "Eğer bu cisim testisine ivazların ve bedellerin mahall-i duhûlünü ve hakikat-ı hâli, o ivazlar ve o bedeller, sarfiyattan sonra denize nereden gelir diye söylesem, vakitsizdir. Bu esrâr ve hakäyıkın tafsîl ve îzâhına vakit müsâid değildir." Evvelki beyt-i şerîfde "testi" ile, sâliklerin vücûduna ve "bahr" ile kâmillerin vücûduna işâret buyrulur. Sâliklere âb-ı fehm kâmillerden ve kâmillere âb-ı fehm de, hakikat-ı muhammediyyeden gelir.

2099. Yüz binlerce cân-ver ondan yerler; ve bulutlar da onun zahirinden götürürler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2099. Yüz binlerce canlı ondan yerler; bulutlar da onun görünen kısmından götürürler.

Görünen denizde yüz binlerce balık ve türlü türlü hayvan yerler ve içerler; bulutlar da onun görünen kısmından ve yüzeyinden birtakım buharları alıp götürürler. Bir mana denizi olan insân-ı kâmilin feyizlerinden de, kesafet (yoğunluk) ve letafet (incelik) âlemi de böylece faydalanırlar.

Zâhirî denizde yüz binlerce balıklar ve türlü türlü hayvanlar yerler ve içerler ve bulutlar dahi onun zâhirinden ve sathından birtakım buhârâtı alıp götürürler. Bir bahr-i ma'nâ olan insân-ı kâmilin füyûzâtından dahi, âlem-i ke- sâfet ve letâfet dahi böylece istifade ederler.

2100. Tekrar deniz o ivazları çeker; ashâb-ı reşed, bilirler ki, neredendir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2100. Deniz o karşılıkları tekrar çeker; doğru yolu bulanlar nereden geldiğini bilirler.

Görünen deniz, kendisinden eksilen maddelerin bedellerini ve karşılıklarını tekrar çeker; fakat bunları nereden çektiğini doğru yolu bulanlar ve rüşd sahipleri bilir. Yani, görünen denizin karşılıklarını doğa bilimlerinde doğru bilgi sahipleri bilirler ve iç deniz olan insân-ı kâmilin harcamasına karşılık gelen karşılıkların ve bedellerin nereden geldiğini de zevk ve keşif sahipleri, ilâhî bilgilere sahip ârifler bilirler.

Zâhirî deniz tekrâr, kendisinden eksilen mevâddın bedellerini ve ivazları- nı çeker; fakat bunları nerede çektiğini rüşd ve doğru yol sâhibleri bilir. Ya'nî, zâhirî deryânın ivazlarını ulûm-i tabiiyyede doğru ma'lûmât sâhibleri bilirler ve bâtınî deryâ olan insân-ı kâmilin sarfına mukābil gelen ivazların ve bedellerin nereden geldiğini de zevk ve keşif sahibleri, urefâ-yı ilâhiyye bilirler.

2101. Aceleden kıssalara başladık, bu kitabın içinde muhlassız kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2101. Aceleden kıssalara başladık, bu kitabın içinde özetsiz kaldı.

"Muhlas" özetlenmiş demektir. Kalem denizine gelen anlamların ve hakikatlerin, yetenekli taliplere bir an önce sunulması sebebiyle, birtakım kıssalara başladık; bu acele yüzünden bu Mesnevî kitabı içinde özetsiz ve nihayetsiz kaldı; tamamlayamadık.

"Muhlas" hulâsa edilmiş demektir. Deryâ-yı kaleme vârid olan maânî ve hakäyıkın, müstaid tâliblere bir an evvel ibzâli cihetinden dolayı, birtakım kıssalara başladık; bu aceleden dolayı bu kitâb-ı Mesnevî'nin içinde hulâsasız ve nihâyetsiz kaldı; tamâm edemedik.

2102. Ey Hakk'ın ziyası olan cömert Hüsâmeddîn ki, felek ve erkân, senin gibi bir şahı doğurmadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2102. Ey Hakk'ın ışığı olan cömert Hüsâmeddîn ki, felek ve erkân, senin gibi bir şahı doğurmadı.

"Râd" cömert ve eli açık anlamındadır. Bu sıfatın Hüsâmeddîn Çelebi hazretleri hakkında kullanılmasının sırrı şudur ki, bu Mesnevî-i Şerif Çelebi hazretlerine hitaben beyan buyrulmuş ve bu sonsuz denizi o hazretin yatkınlığı çekmiştir. Çünkü bu Mesnevî-i Şerif'te beyan buyrulduğu üzere, "Allah Teâlâ hikmeti vaizlerin diline, dinleyicilerin yatkınlığı kadar ilka buyurur." Şimdi o hazretin yatkınlığının genişliği, bu Mesnevî'nin sonsuz denizinin, şekil âleminde ortaya çıkmasına ve hakikat ve hikmet talep eden kimselerin faydalanmalarına sebep olmuştur; bu ise Hz. Çelebi'nin yatkınlığının cömertliğidir. Yani, "Ey Hakk'ın nuru ve ışığı olan cömert Hüsâmeddîn'im ki, dokuz felek ve dört unsurî rükün ve tabiat, bu şekil âleminde, senin gibi bir hakikat şahı doğurmadı." Bu sınırlama ve tahsis, cenâb-ı Pîr hazretlerinin terbiye buyurduğu Hakk Yolcularına aittir; yoksa, yeryüzü sakinlerinin geneline ait değildir. Çünkü cenâb-ı Mevlânâ efendimizin nefisleri de dahil olduğu halde, felek ve erkân, diğer büyük şahlar ve sultanlar da doğurmuştur.

"Râd" cömert ve sahî ma'nâsınadır. Bu sıfatın Hüsâmeddîn Çelebi hazret- leri hakkında isti'mâl buyrulmasının sırrı budur ki, bu Mesnevî-i Şerif Çelebi hazretlerine hitâben beyân buyurulmuş ve bu bahr-i bî-pâyânı o hazretin isti'dâdı cezb etmiştir. Zîrâ bu Mesnevî-i Şerîf'de beyân buyurulduğu üzere, "Allah Teâlâ hikmeti vâizlerin lisânına, müstemi'lerin isti'dâdı kadar ilkā buyurur." İmdi o hazretin isti'dâdının vüs'ati, bu bahr-i bî-pâyân-ı Mesnevî'nin, âlem-i sûretde zuhûruna ve tâlib-i hakikat ve hikmet olan kimselerin istifadelerine sebeb olmuştur; bu ise Hz. Çelebi'nin isti'dâdının cömertliğidir. Ya'nî, "Ey Hakk'ın nûru ve ziyâsı olan cömert Hüsâmeddîn'im ki, dokuz felek ve dört rükn-i unsurî ve tabîat, bu âlem-i sûretde, senin gibi bir şâh-ı hakikat doğurmadı." Bu hasr ve tahsîs, cenâb-ı Pîr hazretlerinin terbiye buyurduğu sâliklere aiddir; yoksa, sekene-i arzın umûmuna râci' değildir. Zîrâ cenâb-ı Mevlânâ efendimizin nefs-i nefisleri de dâhil olduğu halde, felek ve erkân, dîğer büyük şâhlar ve sultanlar da doğurmuştur.

2103. Sen cân ve dile nâdir geldin; ey, gönül ve cân senin kudûmundan hacildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2103. Sen cana ve gönüle nadir geldin; ey, gönül ve can senin gelişinden utanmıştır.

Sen benim canıma ve gönlüme nadir geldin ve müridlerim arasında senin gibisi nadirdir. Ey kâmilü'l-isti'dâd (kabiliyeti tam olan) Hüsâmeddîn'im! Gönül ve can, senin gelişinden utanmıştır; çünkü senin tam kabiliyetine uygun hakikat cevherlerini bolca sunamamıştır.

Sen benim canıma ve gönlüme nâdir geldin ve mürîdlerim arasında senin gibisi nâdirdir. Ey kâmilü'l-isti'dâd olan Hüsâmeddîn'im! Senin kemâl-i isti'dâdına münasib cevâhir-i hakāyıkı ibzâl edemediği için gönül ve can, senin kudûmundan utanmıştır.

2104. Geçmiş olan kavmi ne kadar medh ettim; onlardan benim kasdım iktizâdan dolayı sen idin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2104. Geçmiş olan kavmi ne kadar övdüm; onlardan benim kastım, gereklilikten dolayı sen idin.

Yani "Bu fani âlemden gelip geçmiş olan Allah dostlarını bu Mesnevî-i Şerîf'te ne kadar övdüm; fakat övmemden ve menkıbelerini anlatmamdan maksadım, hâlin ve zamanın gerektirmesinden dolayı, ancak sen idin." Çünkü bu Mesnevî-i Şerîf'teki sırlar ve hakikatlerden herkesin nasibi vardır; ve halkın kabulü ise, hazırda olandan ziyade, gaip hakkında gerçekleşir. Bu sebeple açıktan açığa seni söylesem, kıskançlık sebebiyle, halkın kabul etmeyenleri de bulunur. Ve bu kabul etmeyiş onlar hakkında zararlı olur. Görmez misin ki bu halk, önlerinde, geçmiş zamandaki evliyanın sırlarını taşıyan bir veliyy-i kâmil (Allah'ın sırlarına vâkıf, olgun veli) bulunduğu halde, ona gelmeyip, o geçmiş olan evliyanın kabirlerine gidip yardım isterler.

Ya'nî "Bu âlem-i fânîden gelip geçmiş olan evliyâullâhı bu Mesnevî-i Şerîf'de ne kadar medh ettim; fakat medhinden ve menkabelerini beyândan maksadım, muktezâ-yı hâl ve zamandan dolayı, ancak sen idin." Zîrâ bu Mesnevî-i Şerîf'deki esrâr ve hakāyıkdan umûmun nasibi vardır; ve halkın kabûlü ise, hâzırdan ziyâde, gâib hakkında vâki' olur. Binâenaleyh açıktan açığa seni söylesem, sâika-i hased ile, halkın kabûl etmeyenleri de bulunur. Ve bu adem-i kabûl onlar hakkında muzır olur. Görmez misin ki bu halk, önlerinde, geçmiş zamandaki evliyânın esrârını hâmil bir veliyy-i kâmil bulunduğu halde, ona gelmeyip, o geçmiş olan evliyânın mekābirine gidip istimdâd ederler.

2105. Muhakkak duâ kendi evini tanır; sen her kimin nâmına istersen senâ et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2105. Şüphesiz dua kendi evini tanır; sen kimin adına istersen onu öv!

Duanın evi, gerçekte Yüce Allah'tır. Övgüler her ne kadar görünüşte, Zeyd ve Amr adına gerçekleşse de, bu övgülerin ve senaların hepsi gerçekte Hakk'a döner. Çünkü varlıkların görünüşleri, Hakk'ın kemallerinin aynasıdır. Nitekim bu anlam ileride 2117 numaralı kutsal beyitte زانکه هر مدحی بنور حق رود بر صور و اشخاص عاریت بود yani "Çünkü her bir övgü, Hakk'ın nuruna gider; suretler ve şahıslar üzerinde eğreti olur" şeklinde açıkça belirtilmiştir.

Duâ evi, hakîkatde Hak Sübhânehû hazretleridir. Mehâmid her ne kadar zâhirde, Zeyd'in ve Amr'ın nâmına vâki' olsa da, bu mehâmidin ve senâların hepsi hakikatte Hakk'a râci' olur. Çünkü vücûd-ı mezâhir, kemâlât-ı Hakk'ın âyînesidir. Nitekim bu ma'nâ âtîde 2117 numaralı beyt-i şerîfde زانکه هر مدحی بنور حق رود بر صور و اشخاص عاریت بود ya'nî "Zîrâ ki, her bir medih, Hakk'ın nûruna gider; sûretler ve şahıslar üzerinde âriyet olur" sûretinde tasrîh buyurulmuştur.

2106. Medîhin, nâ-mahalden kitmânı için, Hak bu hikâyeleri ve meseli koymuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2106. Övülenin, uygun olmayan yerden gizlenmesi için, Hak bu hikâyeleri ve meseli koymuştur.

"Medîh" övülmüş anlamına gelir. Övülen kimsenin, kıskançların gözünden saklanması için, Yüce Allah bu hikâye ve mesel perdelerini ihsan etmiştir.

"Medîh" medh olunmuş ma'nâsınadır. Medh olunan kimsenin, hâsidlerin nazarında saklanması için, Hak Teâlâ hazretleri bu hikâye ve mesel perdelerini ihsân buyurmuştur.

2107. Gerçi o medh dahi senden hacil geldi, Hudâ dervişin cehdini kabûl eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2107. Gerçi o övgü dahi senden utanarak geldi, Allah dervişin çabasını kabul eder.

"Cehd" çaba ve "mukıll" derviş ve fakir anlamındadır. Yani "Senin büyüklüğün ve övgünün küçüklüğü sebebiyle o övgü, senin manevî huzuruna geldiği zaman utandı. Fakat Allah, fakirin çabasını kabul buyurur."

Yukarıdaki 2105 numaralı şerefli beytin açıklamasında belirtildiği üzere bütün övgüler Hakk'a aittir ve insân-ı kâmil, ism-i câmi'in (Allah'ın bütün isimlerini kendinde toplayan ismin) mazharı olduğundan, beşerin sınırlı diliyle O'nun hakkında yapılan övgü ve senalar doğal olarak eksik kalır. Cenâb-ı Pîr efendimizin "Allah fakirin çabasını kabul eder" buyurmaları bu anlama göredir.

"Cehd" sa'y ve "mukıll" dervîş ve fakîr ma'nâsınadır. Ya'nî "Senin büyüklüğün ve medhin küçüklüğü hasebiyle o medh, senin huzûr-ı ma'nevîne geldiği vakit, utandı. Fakat Hudâ, fakîrin sa'yini kabûl buyurur."

Yukarıdaki 2105 numaralı beyt-i şerîfin îzâhında beyân olunduğu üzere bilcümle mehâmid Hakk'a râci'dir ve insân-ı kâmil, mazhar-ı ism-i câmi' olduğundan beşerînin lisân-ı mahdûduyla Onun hakkında vâki' olan medh ü senâları bittabi' nâkıs olur. Cenâb-ı Pîr efendimizin "Hudâ cehdü'l-mukılli kabûl eder" buyurmaları bu ma'nâya göredir.

2108. Hak kisreyi kabul edip muâf tutar; zîra körün iki gözünden, iki katre kâfidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2108. Hak, kırığı kabul edip bağışlar; çünkü körün iki gözünden iki damla yeterlidir.

"Kisre" ekmek kırığı anlamına gelir. Hint şârihleri bu anlama almışlar ve Bahru'l-Ulûm hazretleri şu anlamı vermiştir: "Bu beyit, kusurlu övgünün kabulü üzerine bir temsildir ki, sadakada ekmek parçasına benzetilir. Çünkü sahih hadiste bir tane sadakanın Allah katında büyük kıymeti olduğu açıklanır; kusurlu övgü de böyledir." Fakat Ankaravî hazretleri "kisre"yi kırıklık anlamına alıp "Yüce Allah kırıklığı kabul edip bağışlar ve teslim eder" buyurmuşlardır. Bana göre de, "kisre"yi kırıklık anlamına almak uygun olur, bu şekilde şerefli beyitte "Ben kalbi kırıkların yanındayım" anlamındaki kudsî hadise işaret buyurulur. Yani Yüce Allah, kusur yaptığı için kalpleri kırık olan kulları kabul edip, bağışlar; çünkü âcizin şanı budur. Nasıl ki körün âciz ve kusurlu olan iki gözünden iki damla yaş yeterlidir; çünkü fazlası beklenemez. Hint şârihleri, körün gözleri yaşsızdır; ve Ankaravî hazretleri ise, aksine körün gözü çok yaşlıdır; bu sebeple "iki damla yaş yeterlidir" demek uygun değildir buyurur. Ben derim ki: Körlerin çeşitleri vardır, bazılarının gözleri tamamen kapanmıştır, bunlar yaşsızdır ve bazılarının gözleri ise çok yaşlıdır. Şerefli beyitte, önceki körlerin hâli açıklanmıştır.

"Kisre" ekmek kırığı ma'nâsınadır. Hind şârihleri bu ma'nâya almışlar ve Bahru'l-Ulûm hazretleri şu ma'nâyı vermiştir: "Bu beyt, medh-i kāsırın kabûlü üzerine temsildir ki, sadakada ekmek parçasına teşbíh olunur. Zîrâ hadîs-i sahihde bir habbe sadakanın ind-i ilâhîde büyük kıymeti olduğu beyân buyurulur; käsırın medhi de böyledir." Fakat Ankaravî hazretleri "kisre"yi kırıklık ma'nâsına alıp "Hak Teâlâ kırıklığı kabûl edip muâf ve müsellem tutar" buyurmuşlardır. Fakîre göre de, "kisre"yi kırıklık ma'nâsına almak münâsib olur, bu sûretle beyt-i şerîfde "Ben kulûb-ı münkesire indindeyim" ma'nâsındaki hadîs-i kudsîye işâret buyurulur. Ya'nî Hak Teâlâ, kusûr yaptığı için kalbleri kırık olan kulları kabûl edip, muâf tutar; zîrâ âcizin şânı budur. Nitekim körün âciz ve kāsır olan iki gözünden iki katre yaş kâfidir; zîrâ fazlası beklenemez. Hind şârihleri, körün gözleri yaşsızdır; ve Ankaravî hazretleri ise, bil'akis körün gözü çok yaşlıdır; binâenaleyh "iki katre yaş kifâyettir" demek münasib değildir buyurur. Fakîr derim ki: Körlerin envâ'ı vardır, ba'zılarının gözleri büsbütün kapanmıştır, bunlar yaşsızdır ve ba'zılarının gözleri ise çok yaşlıdır. Beyt-i şerîfde, evvelki körlerin hâli beyân buyurulmuştur.

2109. O ibhâmı kuş ve balık bilir ki, bu latîf nâmı mücmel olarak medh ettim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2109. O belirsizliği kuş ve balık bilir ki, bu latif ismi toplu olarak övdüm.

"İbhâm" belirsiz kılmak ve maksadını gizlemek anlamındadır. Bu şerefli beyit, yukarıda geçen 2114 numaralı şerefli beytin doğrulamasıdır. "Kuş"tan kastedilen, mana âleminde uçan ruhlar; ve "balık"tan kastedilen "seyr-fillâh" (Allah'ta seyir) mertebesinde bulunan zatlardır. "Ben bu Şerefli Mesnevî'de bu latif ismi belirsiz ve toplu olarak övdüm. Benim bu belirsizliğimi, mana âleminde uçan ruhlar ile "seyr-fillâh" mertebesinde bulunan kimseler bilir."

"İbhâm" belirsiz etmek ve maksadını setr etmek ma'nâsınadır. Bu beyt-i şerîf, yukarıda geçen 2114 numaralı beyt-i şerîfin te'yîdidir. "Kuş"tan murâd, âlem-i ma'nâda uçan ervâh; ve "balık"dan murâd "seyr-fillâh" mertebesinde bulunan zevâttır. "Ben bu Mesnevî-i Şerîf'de bu latîf nâmı mübhem ve mücmel olarak medh ettim. Benim bu ibhâmımı, âlem-i ma'nâda uçan ervâh ile "seyr-fillâh" mertebesinde bulunan kimseler bilir."

2110. Tâ ki onun üzerine hasedçilerin âhı az essin; tâ ki onun hayalini diş ile az ısırsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2110. Tâ ki onun üzerine hasetçilerin âhı az essin; tâ ki onun hayalini diş ile az ısırsın.

"Hayalini diş ile ısırmak" kalben inkâr etmekten kinayedir.

"Hayâlini diş ile ısırmak" kalben inkârdan kinâyedir.

2111. Halbuki hasûd onun hayalini nerede bulur; sıçan evinde, tûtî ne vakit mızgandı?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2111. Halbuki kıskanç kişi onun hayalini nerede bulur; sıçan evinde, papağan ne zaman yuva kurdu?

Kıskanç kişi, o övdüğüm zatın hayalini kalbinde bulamaz; çünkü o kıskanç kişinin kalbi sıçan yuvasıdır. Hiç sıçan yuvasında, bir papağan kuşu tüner mi?

Hasûd, o medh ettiğim zâtın hayalini kalbinde bulamaz; zîrâ o hasûdun kalbi sıçan yurdudur. Hiç sıçan yurdunda, bir tûtî kuşu tüner mi?

2112. Onun o hayali, ihtiyâlden olur; o, onun kaşının kılıdır, hilal değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2112. Onun o hayali, hayal kurmaktan olur; o, onun kaşının kılıdır, hilal değildir.

Hasetçinin hayal gücüne gelen hayal, Çelebi Hüsâmeddîn hazretlerinin gerçek hayali değildir; aksine kendisinin hile ile icat etmiş olduğu bir hayaldir. Eğer o hazretin gerçek hayali, o hasetçinin içine gelmiş olsa, onda hasetçilik kalmaz, bu gibi kötü ahlakı yok eder. Çünkü insân-ı kâmilin hayali her ne kadar bir şekil ve put ise de, bu gibi kötü sıfat putlarını kırıcıdır. Nasıl ki yukarıdaki bir şerefli beyitte چون خلیل آمد خیال یار من صورتش بت معنى او بت شکن yani "Vaktaki benim yârimin hayali araya girici oldu; onun sureti puttur, onun manası ise put kırıcıdır" buyurulmuş idi. Şimdi hasetçinin kötü huyu mademki devamlı haldedir, bundan anlaşılır ki, onun içine gelen hayal, insân-ı kâmilin hayali değildir; aksine kendi içinde ve varlığında kendisinin icat ettiği bir hayaldir ki, bu hal, gözünün üzerine doğru uzayıp, kıvrılmış olan kaşının kılını, gökteki hilal zannetmek kabilinden olur ki, bu kıssa II. cildin başlarına doğru olan bir yerde — Hz. Ömer (r.a.)'ın هلال پنداشتن آن شخص خیال را در عهد امیر المؤمنین عمر رضى الله عنه zamanında, bir kimsenin hayali, (kaşındaki beyaz kılı, ramazan hilali) sanması" başlığıyla geçti.

Hasûdun kuvve-i hayâliyyesine gelen hayâl, Çelebi Hüsâmeddîn hazretlerinin hakîkî hayâli değildir; belki kendisinin hîle ile îcâd etmiş olduğu bir hayâldir. Eğer o hazretin hakîkî hayâli, o hasûdun bâtınına gelmiş olsa, onda hasûdluk kalmaz, bu gibi ahlâk-ı zemîmeyi ifnâ eder. Zîrâ insân-ı kâmilin hayali her ne kadar bir sûret ve put ise de, bu gibi sıfât-ı zemîme putlarını kırıcıdır. Nitekim yukarıdaki bir beyt-i şerîfde چون خلیل آمد خیال یار من صورتش بت معنى او بت شکن ya'nî "Vaktâki benim yârimin hayâli araya girici oldu; onun sûreti puttur, onun ma'nâsı ise put kırıcıdır" buyurulmuş idi. İmdi hasûdun sû'-i hulku mâdemki hâl-i devâmdadır, bundan anlaşılır ki, onun bâtınına gelen hayâl, insân-ı kâmilin hayâli değildir; belki kendi bâtınında ve vücûdunda kendisinin îcâd ettiği bir hayâldir ki, bu hâl, gözünün üzerine doğru uzayıp, kıvrılmış olan kaşının kılını, semâdaki hilâl zannetmek kabîlinden olur ki, bu kıssa II. cildin ibtidâlarına doğru olan bir mahal- Hz. Ömer (r.a.)'ın هلال پنداشتن آن شخص خیال را در عهد امیر المؤمنین عمر رضى الله عنه de zamânında, bir kimsenin hayâli, (kaşındaki beyaz kılı, ramazan hilâli) san- ması"] ünvânıyla geçti.

2113. Senin medhini beşten ve yediden hâriç söyliyeyim; şimdi yaz, Dekükî ileriye gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2113. Senin övgünü beşten ve yediden ayrı söyleyeyim; şimdi yaz, Dekukî ileriye gitti.

"Beş"ten kastedilen, beş duyudur; şârihler bu konuda hemfikirdirler. "Yedi"den kastedilen Ankaravî'ye göre yedi gök katı, Hint şârihlerinden Muhammed Rızâ ve diğerlerine göre ise gönül perdesidir; ve Velî Muhammed Ekberâbâdî'ye göre yedi uzuv, yahut "beş"ten kastedilenin beş namaz vakti ve "yedi"den kastedilenin de haftanın günleri olması düşünülebilir. Fakire göre "beş"ten kastedilenin beş duyu olması uygundur; ve "yedi"den kastedilen de nefsin mertebeleridir ki, onlar "Emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râzıye, merziyye ve sâfiye"dir. Bu beş duyu ile nefsin mertebeleri, cismaniyet âlemindendir. Cenâb-ı Pîr efendimiz buyururlar ki: "Ey Hüsâmeddîn'im! Ben seni cismaniyet âleminin dışında öveyim." Nitekim V. cildin başındaki şu مدح تو حیف است با زندانیان گویم اندر مجمع روحانیان yani "Seni, zindanîlere, bu beden ve dünya mahpuslarına övmek yazıktır; bu sebeple senin övgünü ruhanîler ve melekût ehli topluluğunda söyleyeyim" şerefli beyti bu anlamı teyit eder. İkinci mısraın anlamı açıktır. Yani, ben hikâyeyi söyleyeyim, sen âdet üzere yaz! Dekukî imamlık için öne geçti, demek olur.

"Beş"ten murâd, havâss-ı hamsedir; şârihler bunda müttefiktirler. "Yedi"den murâd Ankaravî'ye göre eflâk-i seb'a ve şurrâh-ı Hind'den Muhammed Rızâ ve diğerlerine göre perde-i dildir; ve Velî Muhammed Ekberâbâdî'ye göre yedi a'zâ, veyâhud "beş"ten murâd, beş namaz vakti ve "yedi"den murâd dahi haftanın günleri olması melhuzdur. Fakîre göre "beş"ten murâd havâss-i hamse olması münâsibdir; ve "yedi"den murad dahi merâtib-i nefisdir ki, onlar "Emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râzıye, merziyye ve sâfiye"dır. Bu beş havâs ile merâtib-i nefs, cismâniyet âlemindendir. Cenâb-ı Pîr efendimiz buyurular ki: "Ey Hüsâmeddîn'im! Ben seni cismâniyet âleminin hâricinde medh edeyim." Nitekim V. cildin ibtidâ- sındaki şu مدح تو حیف است با زندانیان گویم اندر مجمع روحانیان ya'nî "Seni, zindâ- nîlere, bu beden ve dünyâ mahbûslarına medh etmek yazıktır; binâenaleyh senin medhini rûhânîler ve ehl-i melekût mecma'ında söyliyeyim" beyt-i şerîfi bu ma'nâyı te'yîd eder. İkinci mısrâ'ın ma'nâsı zâhirdir. Ya'nî, ben kıssayı söyliyeyim, sen ber-mutâd yaz! Dekükî imâmet için öne geçti, demek olur.

## O kavmin imâmeti ile Dekūkî'nin öne gitmesi

2114. Sâlihlerin tahiyyâtında ve selâmında, cümle enbiyanın medhi mahlût geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2114. Sâlihlerin tahiyyâtında ve selâmında, bütün peygamberlerin övgüsü karışık geldi.

"Tahiyyât," tahiyyenin çoğuludur ve "tahiyye", mülk, bekâ, atıyye, selâm ve hayat anlamlarına gelir. Ve "acîn" karışık ve yoğrulmuş demektir. Bu beytin yukarıya bağlantısı, şu şekilde olur ki, yukarıda 2103 numaralı şerefli beyitte چند کردم مدح قوم ما مضى قصد من زا نها تو بودی ز اقتضا buyurulmuştu; ve geçmiş olan kavmin övgüsüne Hüsâmeddîn Çelebi hazretlerinin övgüsü dahildi; ve onun övgüsü, bu geçmiş zevâtın övgüsünde karışık ve yoğrulmuştu. İşte bu şerefli beyitte bu anlam teyit buyurulur. Yani "Namazda okunan "Et-Tahiyyâtü lillâhi..." duasında "Ve's-selâmü ale'l-enbiyâ'i" ["Ve selâm peygamberlerin üzerine olsun!"] denmeyip de "Ve's-selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâ-hi'ssâlihîne" ["Ve selâm bizim üzerimize ve Allah'ın sâlih kulları üzerine olsun!"] denmesi, bu ibarede peygamberlerin dahi karışık ve yoğrulmuş olması sebebiyledir. Ben de senin övgünü bu Mesnevî-i Şerîf'de bu usule uygun olarak yaptım, demek olur.

"Tahiyyât," tahiyyenin cem'idir ve "tahiyye", mülk, bekā, atıyye, selâm ve hayât ma'nâlarına gelir. Ve "acîn" mahlût ve yoğrulmuş demektir. Bu beytin yukarıya rabtı, şu vecihle olur ki, yukarıda 2103 numaralı beyit-i şerîfde چند کردم مدح قوم ما مضى قصد من زا نها تو بودی ز اقتضا buyurulmuş idi; ve geçmiş olan kavmin medhinde Hüsâmeddîn Çelebi hazretlerinin medhi dâhil idi; ve onun medhi, bu zevât-ı mâziyenin medhinde mahlût ve acîn idi. İşte bu beyt-i şerîfde bu ma'nâ te'yîd buyurulur. Ya'nî "Namazda okunan "Et-Ta-hiyyâtü lillâhi..." duâsında "Ve's-selâmü ale'l-enbiyâ'i" ["Ve selâm peygamberlerin üzerine olsun!"] denmeyip de "Ve's-selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâ-hi'ssâlihîne" ["Ve selâm bizim üzerimize ve Allâh'ın sâlih kulları üzerine olsun!"] denmesi, bu ibârede enbiyânın dahi mahlût ve acîn olması sebebiyledir. Ben de senin medhini bu Mesnevî-i Şerîf'de bu usûle muvâfik olarak yaptım, demek olur.

2115. Medihlerin hepsi karışmış oldu; bardaklar bir leğene dökülmüştür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2115. Bütün övgüler birbirine karıştı; bardaklar bir leğene dökülmüştür.

2116. Zîrâ ki memdûh muhakkak birden gayri değildir; bu yüzden mezhebler, bir mezhebin gayri değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2116. Çünkü övülen kesinlikle birden başka değildir; bu yüzden mezhepler, bir mezhepten başka değildir.

Bilinmeli ki, Kur'ân-ı Kerîm'de birçok yerde "El-Hamdü lil-lâh" buyurulur ki, anlamı "hamd cinsinden ne kadar şey varsa, hepsi Allah'a özgüdür" demektir. Fakat herkes bu hamdin ne şekilde Hakk'a döndüğünü bilmez. Nitekim Zümer sûresinde "Hamd Allah'a özgüdür; aksine onların çoğu bunu bilmezler" buyurulur. Şimdi hamd ve övgünün hepsinin Hakk'a dönmesi şudur ki, hamdde üç yön vardır: Birincisi: Hak'tan halka olan hamddir. Bunun delili "Allah ve melekleri Peygamber'e salavât getirirler" ve "Üzerinize rahmetini gönderen O'dur" ayet-i kerîmeleridir. Bu durumda Hak hamdeden ve halk övülendir. İkincisi: Halktan Hakk'a olan hamddir ki, bunların delili de "Her şey ancak O'nu tesbih eder" ve benzeri Kur'an ayetleridir. Üçüncüsü: Halktan halka olan hamddir; bu durumda hamdeden ve övülen halk olur. Bu tür hamdin Allah için olmasının yönü şudur ki, Hak taayyün (belirginleşme) yönüyle hamdedenin şeklinde görünür ve hamd ile kendi kemallerini ortaya koyar; bu sebeple övülenin mazharından (tecelli yerinden) görünen kemale karşı hamdedenin mazharından çıkan hamd dahi Hakk'a döner. Yukarıdaki şerif beyitte halkın taayyünleri bardağa ve kemallerin kaynağı olan Hak'ın hakiki varlığı da leğene benzetilmiştir. Bu şerif beyitte de övülenin ancak Hak olduğuna ve bu yönden dahi bütün mezheplerin de, bir mezhepten başka olmadığına işaret buyurulur. Örneğin Museviler Hz. Musa'yı över ve İseviler de Hz. İsa'yı överler. Ve bunların bu övgüleri ayrı ayrı birer mezhep görünür; fakat yukarıdaki açıklamalardan anlaşıldığı üzere bu övgülerin hepsi Hakk'a döndüğünden, hakikatte bir mezhep olur; fakat "Lâkin onların çoğu bilmezler" ayet-i kerîmesi gereğince, onların arasında cehalet hükümrandır.

Ma'lûm olsun ki, Kur'ân-ı Kerîmde birçok mahalde الحمد لله "El-Hamdü lil-lâh" buyurulur ki, ma'nâsı "hamd" cinsinden olan ne kadar şey varsa, hepsi Allâh'a mahsûstur" demek olur. Fakat herkes bu hamdin ne sûretle Hakk'a râci' olduğunu bilmezler. Nitekim sûre-i Zümer'de الحَمْدُ لله بَلْ اكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (Zümer, 39/29) ya'nî "Hamd Allâh'a mahsûstur; belki onların çoğu bunu bilmezler" buyurulur. İmdi hamd ve medhin hepsinin Hakk'a râci' olması budur ki hamdde üç vecih vardır: Birincisi: Hak'dan halka olan hamddir. Bunun delîli ان الله وملائكته يصلون على النبي (Ahzâb, 33/56) ["Allah ve melekleri Peygamber'e salavât getirirler"] وَهُوَ الَّذِي يُصَلَى عَلَيْكُمْ (Ahzâb, 33/43) ["Üzerinize rahmetini gönderen O'dur"] âyet-i kerîmeleridir. Bu sûretde Hak hâmid ve halk mahmûddur. İkincisi: Halktan Hakk'a olan hamddir ki, bunların delîli de وان من شيئ الا يسبح بحمده (İsrâ, 17/44) [Her şey ancak O'nu tesbih eder] ve emsâli âyât-ı kur'âniyyedir. Üçüncüsü: Halktan halka olan hamddir; bu sûretle hâmid ve mahmûd halk olur. Bu nevi' hamdin Allah için olmasının vechi budur ki, Hak taayyün cihetiyle hâmidin sûretinde zâhirdir ve hamd ile kendi kemâlâtını izhâr eder; binâenaleyh mahmûdun mazharından zâhir olan kemâle karşı hâmidin mazharından sâdır olan hamd dahi Hakk'a râci' olur. Yukarıki beyt-i şerîfde halkın taayyünleri bardağa ve masdar-ı kemâlât olan vücûd-ı hakîkî-i Hak dahi leğene teşbîh buyurulmuştur. Bu beyt-i şerîfde de memdûhun ancak Hak olduğuna ve bu cihetten dahi bilcümle mezheblerin de, bir mezhebden başka olmadığına işâret buyururlar. Meselâ Mûsevîler Hz. Mûsâ'yı medh eder ve Îsevîler de Hz. Îsâ'yı medh ederler. Ve bunların bu medihleri ayrı ayrı birer mezheb görünür; fakat yukarıdaki îzâhâttan anlaşıldığı üzere bu medihlerin hepsi Hakk'a râci' olduğundan, hakikatte bir mezheb olur; fakat بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ (Nahl, 16/75) ["Lâkin onların çoğu bilmezler"] âyet-i kerîmesi muktezâsınca, onların arasında cehil hükümrandır.

2117. Zîrâ ki, her bir medih Hakk'ın nuruna gider; sûretler ve eşhâs üzerinde âriyet olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2117. Çünkü her bir övgü Hakk'ın nuruna gider; suretler ve şahıslar üzerinde ödünç olur.

Çünkü suretler ve şahıslar Hakk'ın kemallerinin yansımasına birer ayna olduğundan, onlardaki kemallere karşı yapılan övgülerin hepsi Hakk'a döner.

Zîrâ sûretler ve eşhâs kemâlât-ı Hakk'ın in'ikâsına birer âyîne olduğundan, onlardaki kemâlâta karşı vâki' olan medihlerin hepsi Hakk'a râci' olur.

2118. Medihleri ne vakit müstehakkın gayrine yaparlar? Lâkin zan üzerine gümrâh olurlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2118. Övgüleri ne zaman hak edenin dışındakine yaparlar? Ama zan üzerine sapkınlığa düşerler.

Bütün övgülerin ancak Hakk'a ait olduğu, yukarıdaki açıklamalardan anlaşıldı; bu sebeple her kim birini överek, hakikatte o övgü ancak Hakk'ı övmek olur. Ve Allah'ı bilen ârifler bunun böyle olduğunu bilirler; ama hakikatten habersiz olanlar bu övgünün, varlıkları vehmedilmiş olan suretlere ait olduğunu sanıp bu vehim ve hayal üzerine sapkınlığa düşerler.

Bilcümle medihlerin ancak Hakk'a râci' olduğu, yukarıdaki îzâhattan anlaşıldı; binâenaleyh her kim birini medh etse, hakikatte o medih ancak Hakk'ı medh etmek olur. Ve ârif-i billâh olanlar bunun böyle olduğunu bilirler; lâkin hakikatten câhil olanlar bu medhin, vücûdları mevhûm olan sûretlere âid olduğunu zannedip bu tevehhüm ve hayâl üzerine dalâlete düşerler.

2119. Duvar üzerine aks etmiş bir nûr gibidir; duvar o envâr için bir ince bez gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2119. Duvar üzerine yansımış bir ışık gibidir; duvar o ışıklar için ince bir bez gibidir.

İlahi kemallerin bu oluşsal tezahürlere yansımasının örneğidir. Bu çeviri Ankaravî nüshasına göredir. Ankaravî nüshasında, ikinci mısraın kafiyesi "râyıtî" şeklinde geçmektedir. Ve Ankaravî der ki: "Râyıt, reyta sahibine denir ve "reyta" ince, yumuşak beze denir ve başka anlamları da vardır." Fakat Hind nüshalarında bu kelime "râbıtî" şeklindedir. Bu durumda çeviri: "Duvar o ışıkları bağlayıcı ve tutucu gibidir" demek olur. Anlamın özeti: "Tezahürlere yansıyan ilahi kemaller, duvar üzerine yansımış olan bir ışık gibidir; duvarın görevi o ışığı kendine kabul etmek ve bağlayıcılık yapmaktır. "Râyıtî"deki "yâ"nın masdar (fiil kökü) olması da mümkündür.

Kemâlât-ı ilâhiyyenin bu mezâhir-i kevniyyeye aks etmesinin misâlidir. Bu tercüme Ankaravî nüshasına göredir. Ankaravî nüshasında, ikinci mısrâ'ın kafiyesi "râyıtî" sûretinde vâki'dir. Ve Ankaravî buyurur ki: "Râyıt, reyta sâhibine derler ve "reyta" ince yumuşak beze derler ve diğer ma'nâları da vardır." Fakat Hind nüshalarında bu kelime "râbıtî" sûretindedir. Bu halde tercüme: "Duvar o nûrları rabt edici ve bağlayıcı gibidir" demek olur. Hulâsa-i ma'nâ: "Mezâhire aks eden kemâlât-ı ilâhiyye, duvar üzerine aks etmiş olan bir nûr gibidir; duvarın vazîfesi o nûru kendine kabûl etmek ve bağlayıcılık yapmaktır. "Râyıtî"deki "yâ"nın masdariyet olması da vâriddir.

2120. Şübhesiz gölge, asıl tarafına sürdüğü vakit, dâll ayı kaybetti ve medihden kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2120. Şüphesiz gölge, asıl tarafına yöneldiği zaman, ayı kaybetti ve övgüden geri kaldı.

Gölge hükmünde olan, farz edelim ki ayın yansıyan görüntüsü, kendi aslına döndüğü zaman, o yansıyan görüntüyü ay zanneden şaşkın kişi, ayı kaybeder ve onu övmekten de geri kalır. İlahi kemâlât (olgunluklar) aya; ve o kemâlâtın, oluş âlemindeki zuhûr yerlerinde ortaya çıkışı, ayın yansımasına benzetilmiştir. Şimdi, kemâlâtı, zuhûr yerlerinin kendinden bilip öven kimse, durumun hakikatini bilmediği için bir şaşkındır. Ne zaman ki o zuhûr yerinin vehmedilmiş varlığı ölüm ile ortadan kalkar ve o kemâlât da aslına döner; bu şaşkın olan kişi de o kemâlâtı kaybedip, övgü dilini kapatır.

Gölge mesâbesinde olan bilfarz ayın sûret-i mün'akisesi, kendi aslı tarafına rücû' ettiği vakit, o sûret-i mün'akiseyi ay zanneden şaşkın, ayı kaybeder ve medhinden de geri kalır. "Kemâlât-ı ilâhiyye" aya; ve o kemâlâtın, mezâhir-i kevniyyede zuhûru, ayın aksine teşbîh buyurulmuştur. İmdi kemâlâtı, mezâhirin kendinden bilip medh eden kimse, hakikat-i hâle vakıf olmadığı için bir şaşkındır. Vaktâki o mazharın vücûd-ı mevhûmu ölüm ile ortadan kalkar ve o kemâlât dahi, aslına rücû' eder; bu şaşkın olan kimse de o kemâlâtı kaybedip, lisân-ı medhini kapar.

2121. Yahud bir kuyudan bir ayın aksi göründü; başını kuyuya soktu ve onu medh etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2121. Yahut bir kuyudan bir ayın yansıması göründü; başını kuyuya soktu ve onu övdü.

Bu da ilahi kemallerin (Allah'ın mükemmel sıfatlarının) zuhur yerlerindeki yansımasına başka bir örnektir.

Bu da kemâlât-ı ilâhiyyenin mezâhirdeki aksine diğer bir misâldir.

2122. Her ne kadar onun cehli, onun aksine teveccüh etti ise de, hakikatte o ayın mâdihidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2122. Her ne kadar onun bilgisizliği, onun aksine yöneldiyse de, hakikatte o, ayın övücüsüdür.

2123. Onun medhi ayadır, o akse değildir; mâcerâ galat olduğu vakit, küfür oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2123. Onun övgüsü aya aittir, akse değil; olay yanlış olduğunda, küfür oldu.

O kuyuya başını sokup, ayın aksini öven kimsenin övgüleri hep ayın kendisine döner; yoksa akse değil. Övenin görüşünde yanlışlık olunca, bu övgü olayı küfür olur. "Küfür" örtme ve inkâr anlamına gelir. Görüşünde yanlışlık olan kimsenin inancına göre bu iki anlamdan her biri ona atfedilir. Eğer mümin olup da, görüşü halka olursa ve öveni ve övüleni halk görürse, o kimse tecellilerde Hakk'ın varlığını ve ortaya çıkışını örter. Gaflet ehli müminlerin hâli budur. Ve eğer tecellilerde ortaya çıkan kemallerin, o tecellilerin "özüne" ait olduğunu kabul ve Hakk'a aitliğini inkâr ederse, kâfir olur. Buna göre bu görüş yanlışlığı, övgü olayında ya "örtme" anlamına gelen küfür veyahut inkâr anlamına gelen küfür olur. İşte bu görüş yanlışlığı sahipleri tarafından meydana gelen övgü hakkında şanlı peygamber Efendimiz şöyle buyururlar: اذا رأيتم المداحين فاحثوا في وجوههم التراب Yani "Övücüleri gördüğünüz zaman, yüzlerine toprak saçınız!" ve aynı şekilde Risâletpenâhî huzurunda bir kimse bir kimseyi övdüğü zaman, Resûl-i Ekrem Efendimiz ويلك قطعت عنق اخيك ثلاث yani "Vay senin hâline! Kardeşinin boynunu üç defa kestin!" buyurdular.

O kuyuya başını sokup, ayın aksini medh eden kimsenin, medihleri hep ayın kendisine râci'dir; yoksa akse değildir. Mâdihin nazarında galat olunca, bu medih mâcerâsı küfür olur. "Küfür" setr ve inkâr ma'nâsına gelir. Nazarında galat olan kimsenin i'tikādına göre bu iki ma'nâdan her birisi ona atf olunur. Eğer mü'min olup da, nazarı halka olur ve mâdihi ve memdûhu halk görürse, o kimse mezâhirde Hakk'ın vücûd ve zuhûrunu sâtir olur. Ehl-i gafletten olan mü'minlerin hâli budur. Ve eğer mezâhirde zâhir olan kemâlâtın, o mezâhirin "ayn"ına aid olduğunu kabûl ve Hakk'a âidiyyetini inkâr ederse, kâfır olur. Binâenaleyh bu galat-ı rü'yet, mâcerâ-yı medihde ya "setr" ma'nâsına olan küfür veyâ inkâr ma'nâsına olan küfür olur. İşte bu galat-ı rü'yet sahibleri tarafından vâki' olan medih hakkında Resûl-i zîşân Efendimiz şöyle buyururlar : اذا رأيتم المداحين فاحثوا في وجوههم التراب Ya'ni "Medh edicileri gördüğünüz vakit, yüzlerine toprak saçınız!" ve kezâ huzûr-ı Risâletpenâhîde bir kimse bir kimseyi medh ettiği vakit, Resûl-i Ekrem Efendimiz ويلك قطعت عنق اخيك ثلاث ya'ni "Vay senin hâline! Kardeşinin boynunu üç def'a kestin!" buyurdular.

2124. Zîrâ o cesûr şekāvetden gümrah oldu; ay yukarıda idi, o aşağıda zannetti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2124. Çünkü o cesur, şakavetten (Allah'tan uzaklaşma, bedbahtlık) dolayı sapıttı; ay yukarıdaydı, o aşağıda sandı.

Çünkü o Hakk'ı inkârda cesur olan kimse, asıl şakavetinden dolayı sapkınlığa düştü; o şakavet onun idrak gözünü kör edip, yukarıda olan ay gibi ilâhî kemalleri, aşağı âlemde ve mecazî varlıkta sandı.

Zîrâ o Hakk'ı inkârda cesûr olan kimse, şekāvet-i asliyyesinden dolayı dalâlete düştü; o şekävet onun idrak gözünü kör edip, yukarıda olan ay mesâbesindeki kemâlât-ı ilâhiyyeyi, âlem-i süflîde ve vücûd-ı mecâzîde zannetti.

2125. Bu putlardan halaik perîşan olurlar ve sürülmüş şehvetten peşîmân olurlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2125. Bu putlardan halk perişan olur ve sürülmüş şehvetten pişman olur.

"Zira" hem birinci mısraya hem de ikinci mısraya bağlıdır. Bu şekilde ikinci mısra "Zira sürülmüş şehvet" takdirinde olur. "Putlar"dan kasıt, cismanî ve zahirî güzellerdir. Yani "Dünya ehli bu cismanî güzellerin sevgisinden perişan olur. Kimi elindekini, avucundakini harcayıp iflas eder; kimi delirip tımarhaneye gider. Kimi hastalanır ve kimi intihar eder. Âşık bu zahirî maşukunu elde edip, şehvetini sürdüğü zaman, sürdüğü şehvetten dolayı sonunda pişman olur."

"Zîn" hem mısrâ'-ı evvele ve hem de mısrâ'-1 sânîye ma'tûfdur. Bu sûretle ikinci mısrâ' "Zîn şehvet-i rânde" takdîrinde olur. "Putlar"dan murâd, cismânî ve sûrî güzellerdir. Ya'nî "Ehl-i âlem bu cismânî güzellerin muhabbetinden perîşân olurlar. Kimi elindekini, avucundakini sarf edip müflis olur; kimi tecennün edip tımarhâneye gider. Kimi teverrüm eder ve kimi intihar eder. Vaktāki âşık bu sûrî ma'şûkunu elde edip, şehvetini sürer ve sürdüğü şehvetten dolayı sonunda peşîman olur."

2126. Zîrâ ki şehveti bir hayal ile sürmüştür; ve hakîkatten pek uzak geri kalmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2126. Çünkü şehvetini bir hayal ile gidermiştir; ve hakikatten çok uzak kalmıştır.

Pişman olmasının sebebi şudur ki, o kimse, sırların ortaya çıktığı ahiret gününde şehvetini bir hayal ile giderdiğini ve hakikatten çok uzak düştüğünü görür.

Bilinmeli ki Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Muhammedî'de açıklandığı üzere, Hakk'ın varlığını, yaratılmışların varlığından ayrı gören kimseler, şehvet giderme anında, kadının şeklinde fani olurlar ve kadının varlığından lezzet aldıkları inancında bulunurlar. Onlar, gerek kendilerinin gerekse kadının şeklinde belirgin olanın Hak olduğundan habersizdirler ve bu belirginleşmelerin varlığı ise, bir hayalden ibarettir ve bu hayallerde tecelli eden ise ancak Hak'tır. Bu bilgiden habersiz olanlar, hakikatten çok uzak kalmış olurlar. Aksine, müşâhede sahibi olan ârif, her şekilde Hakk'ı müşâhede eder ve hakikatten uzak düşmez.

Peşîman olmasının sebebi budur ki, o kimse, esrârın inkişaf ettiği yevm-i âhirette şehvetini bir hayâl ile sürdüğünü ve hakikatten pek uzak düştüğünü görür.

Ma'lûm olsun ki Fusûsu'l-Hikem'de Fass-1 Muhammedî'de îzâh olunduğu üzere, vücûd-ı Hakk'ı, mükevvenâtın vücûdundan gayri gören kimseler, kazâ-yı şehvet esnâsında, kadının sûretinde fânî olurlar ve kadının vücûdundan lezzet aldıkları i'tikādında bulunurlar. Onlar gerek kendilerinin ve gerek kadının sûretinde müteayyin olanın Hak olduğundan gâfildirler ve bu taayyünâtın vücûdu ise, bir hayâlden ibârettir ve bu hayallerde cilveger olan ise ancak Hak'dır. Bu ma'rifetten gâfil olanlar, hakikatten pek uzak kalmış olurlar. Velâkin müşâhede sâhibi olan ârif, her sûrette Hakk'ı müşâhede eder ve hakikatten uzak düşmez.

2127. Senin bir hayale meylin nasıl kanat olur, nihayet o kanat ile hakikat üzerine çıkar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2127. Senin bir hayale olan eğilimin nasıl kanat olur da, sonunda o kanat ile hakikat üzerine çıkarsın?

2128. Vaktaki sen bir şehveti sürdün, kanadın döküldü, topal oldun ve o hayal senden kaçtı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2128. Ne zaman ki sen bir şehveti sürdürdün, kanadın döküldü, topal oldun ve o hayal senden kaçtı.

Yani, "İnsanın meyli (eğilimi) hakikat semasına uçmak için verilmiş kanattır. Hâlbuki senin bir hayale olan eğilimin nasıl kanat olabilir; ve böyle bir kimse nihayet o kanat ile hakikat seması üzerine nasıl yükselebilir? Ne zaman ki sen eğilimini bir hayale özgüleyip, o hayal üzerinde bir şehveti yerine getirdin; bu sebeple o eğilim kanadını boş yere harcamakla o kanadın döküldü ve topal oldun ve hakikat âlemine uçamaz oldun. O eğilim gösterdiğin hayal ise, şehvet kuvvetin sönmekle, senden kaçtı."

Ya'nî, "İnsanın meyli semâ-yı hakîkate uçmak için verilmiş kanattır. Halbuki senin bir hayâle meylin nasıl kanat olur; ve böyle bir kimse nihâyet o kanat ile semâ-yı hakikat üzerine nasıl urûc eder? Vaktâki sen meylini bir hayâle hasr edip, o hayâl üzerinde bir şehveti kazâ ettin; binâenaleyh o meyil kanadını boş yere sarf etmekle o kanadın döküldü ve topal oldun ve âlem-i hakikate uçamaz oldun. O meyl ettiğin hayâl ise, kuvve-i şehevâniyyen sön- mekle, senden kaçtı."

2129. Kanadı sakla ve böyle şehveti sürme; nihayet senin meyil kanadın, cennetler tarafına götürsün!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2129. Kanadı sakla ve böyle şehveti sürme; nihayet senin meyil kanadın, cennetler tarafına götürsün!

Meyil kanadını boş yerlerde kullanmaktan koru ve böyle gafilce olan şehvete dalmaktan vazgeç ki, meyil kanadın seni marifet (Allah'ı bilme) cennetleri tarafına uçursun.

Meyil kanadını boş yerlerde kullanmaktan hifz et ve böyle gâfilâne olan şehvete inhimâkten vazgeç ki, meyil kanadın seni ma'rifet cennetleri tarafina uçursun.

2130. Halk zannederler ki, işret ediyorlar; bir hayal üzerinde kanatlarını yo- luyorlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2130. Halk zannederler ki, içki içiyorlar; bir hayal üzerinde kanatlarını yoruyorlar.

2131. Bu nüktenin şerhinin borçlusu oldum; bana mühlet ver ki, mu'sirim; bundan sustum.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2131. Bu nüktenin açıklamasını borçlu kaldım; bana süre ver ki, darda kalmışım; bu yüzden sustum.

İşaret ettiklerini zanneden bu gafil halkın hallerini ve bir hayal üzerinde nasıl kanatlarını yolduklarını açıklamanın borçlusu oldum. Ey Ziyâu'l-Hak olan Hüsâmeddîn Çelebim, bana süre ver ki, şimdilik bu hakikatleri açıklamada darda kalmışım ve halimin genişliğine sahip değilim, bu sebeple sustum.

İşret ettiklerini zanneden bu gâfil halkın ahvâlini ve bir hayâl üzerinde na- sıl kanatlarını yolduklarını şerh etmenin borçlusu oldum. Ey Ziyâu'l-Hak olan Hüsâmeddîn Çelebim, bana mühlet ver ki, şimdilik bu hakāyıkı beyânda mu'sirim ve sia-i hâle mâlik değilim, bundan dolayı susdum.

## Kavmin Dekükî'nin arkasından iktidâ etmesi

2132. O Dekükî namazda öne gitti; kavim atlas, o tırâz gibi geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2132. O Dekukî namazda öne geçti; topluluk atlas, o ise nakış gibi geldi.

"Tırâz" sırma veya ipekten elbiseye dikilen işaretler ve nakış ve resim anlamındadır. Burada, nakış anlamındadır. Yani "Dekukî hazretleri namazda imamlık için yedi abdalın (Allah dostu) önüne geçti; ve bu durumunda o yedi abdal, atlastan bir kumaş ve Hz. Dekukî ise o kumaşın nakşı gibi oldu."

"Tırâz" sırma veyâ ipekten elbiseye dikilen işâretler ve nakış ve nigâr ma'nâsınadır. Burada, nakış ma'nâsınadır. Ya'nî "Dekūkî hazretleri namazda imâmet için abdâl-i seb'anın önüne geçti; ve bu vasfında o abdâl-ı seb'a, at- lastan bir kumaş ve Hz. Dekükî ise o kumaşın nakşı gibi oldu."

2133. O şahlar o nâmdar olan muktedânın arkasına kıtâr olarak iktidâ ettiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2133. O şahlar, o namlı önderin arkasına dizi hâlinde uydular.

"Kıtâr", kesre ile, tek bir sıra üzerine olan bir parça anlamındadır; çoğulu "kıtar" ve "kıtarât" gelir. (Akrebü'l-Mevârid)

"Kıtâr" kesre ile, nesak-ı vâhid üzerine olan bir parça ma'nâsınadır; cem'i "kıtar" ve "kıtarât" gelir. (Akrebü'l-Mevârid)

2134. Vaktaki tekbîrlere makrûn oldular, kurban gibi cihandan hariç oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2134. Tekbirlere eşlik ettiklerinde, kurban gibi dünyadan dışarı çıktılar.

Namaz içindeki tekbirlere eşlik ettiklerinde ve "Allah en büyüktür" demenin anlamına daldıklarında, bu tekbirler bıçak gibi onların cismanî varlıklarının boğazını kesti; kurban gibi şekil âleminden ve cismaniyetten dışarı çıktılar; yani beş duyularının hükümlerinden dışarı çıkıp, iç âleme girdiler.

Vaktāki namaz içindeki tekbîrlere makrûn oldular ve "Allâhu ekber" demenin ma'nâsına daldılar, bu tekbîrler bıçak gibi onların cismânî varlıklarının boğazını kesti; kurban gibi âlem-i sûretden ve cismâniyetten dışarıya çıktılar; ya'nî havâss-i hamselerinin ahkâmından dışarıya çıkıp, âlem-i bâtına girdiler.

2135. Ey imâm, tekbîrin ma'nâsı budur ki: "Ey Huda! Senin huzûrunda kurbân olduk."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2135. Ey imam, tekbirin anlamı şudur ki: "Ey Allah'ım! Senin huzurunda kurban olduk."

"İmîm" kelimesi, imam kelimesinin imâle edilmiş hâlidir. Yani, "Allâhü ekber" demenin anlamı: "Ey Rabbim! Senin huzurunda vehmedilmiş olan bu cismanî varlığımızı ve hayvanî nefsimizi kurban ettik" demektir. Bilinmeli ki "Allâhü ekber" kelimesi, lügat anlamı itibarıyla "Allah her şeyden büyüktür" demek olur. Bu anlamda Hak ile eşya arasında bir bağıntı ve karşılaştırma ispat edilmiş ve bu sebeple Hak'ın varlığı sınırlanmış olur. Çünkü bir şey, bir şeyden büyük olunca, ikisinin sınırı ayrı olmak gerekir; hâlbuki hakikat ehli katında Hak'ın varlığından başka bir varlık yoktur ki, karşılaştırma ve bağıntı gerçekleşebilsin. Bu sebeple onların katında "Allâhü ekber" demenin anlamı: "O'nun İlahi Zât mertebesi, yine kendisinin bütün mertebelerinden daha büyüktür ve bu mertebelerin hepsi O'nun İlahi Zât'ı karşısında yok ve fânidir" demek olur.

"İmîm" imâm kelimesinin imâle olunmuşudur. Ya'nî, "Allâhü ekber" demenin ma'nâsı: "Yâ Rab! Senin huzûrunda mevhûm olan bu cismânî varlığımızı ve nefs-i hayvânîmizi kurbân ettik" demektir. Ma'lûm olsun ki "Allâhü ekber" lügat ma'nâsı i'tibâriyle "Allah her şeyden büyüktür" demek olur. Bu ma'nâda Hak ile eşyâ arasında bir nisbet ve mukāyese isbât ve binnetîce vücûd-ı Hak tahdid edilmiş olur. Zîrâ bir şey, bir şeyden büyük olunca, ikisinin hudûdu ayrı olmak lâzım gelir; halbuki ehl-i hakikat indinde vücûd-ı Hak'dan başka bir vücûd yoktur ki, mukāyese ve nisbet vâki' olabilsin. Binâenaleyh onların indinde "Allâhü ekber" demenin ma'nâsı: "O'nun mertebe-i zât-ı ulûhiyyeti, yine kendisinin bilcümle merâtibinden ekber ve bu merâtibin cümlesi O'nun zât-ı ulûhiyyeti muvâcehesinde mahv ve fânî" demek olur.

2136. Zebh vaktinde "Allâhü ekber" ediyorsun; öldürmeğe layık olan nefsin zebhinde de böyledir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2136. Kesim anında "Allahü ekber" diyorsun; öldürülmeye layık olan nefsin kesiminde de böyledir.

Hayvanı keseceğin zaman "Bismillâhi Allahü ekber" diyorsun; öldürülmeye layık olan hayvani nefsin kesiminde de yine böyle yapmak gerekir.

Hayvanı zebh edeceğin vakitde "Bismillâhi Allâhü ekber" diyorsun; öldürmeğe lâyık olan nefs-i hayvânînin zebhinde de yine böyle yapmak lâzımdır.

2137. Ten İsmail gibi ve cân Halîl gibidir. İri cisim üzerine can tekbîr etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2137. Beden İsmail gibidir ve can Halil gibidir. Can, iri beden üzerine tekbir getirdi.

"Nebil" kelimesi üstat, bilgili ve iyi anlamlarına gelir. Şerh eden büyük âlimler, bu kelimeye büyük ve semiz anlamlarını da verirler. Yukarıda da açıklandığı üzere, her sınıf halkın faydalanmasına özgü olan bu Şerefli Mesnevî'de, meşhur söze dayanarak, Pir efendimiz kurbanlık olarak İsmail'i (a.s.) zikrettiler; hâlbuki keşif yoluyla kurbanlık İshak'tır (a.s.). Şeyh-i Ekber hazretleri Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı İshakî'de "Kurbanlık İshak'tır (a.s.)" buyurdukları gibi, Pir efendimiz de Divan-ı Kebir'lerinde şöyle buyururlar. Beyit: اسحق نبی باید بودن اسحق منى من والد تو قربان شده خاک در من کی بشکنمت ای کوهر من "Benim kapımın toprağında kurban olmuş İshak peygamber olmak lazımdır; sen benim İshak'ımsın, ben senin babanım. Ey cevherim, ben seni ne zaman kırarım?"

"Nebil" kelimesi büyük ve iri anlamına geldiği zaman, beden "büyük koç"a benzetilmiş olur. Ve bilgili ve iyi anlamına geldiği zaman, Hak yolundaki marifetine dayanarak kurban olmak için, İshak (a.s.) gibi tam bir teslimiyete işaret olur. Yani, "Beden İsmail veya İshak (aleyhimesselam) gibidir. Ve can da, onların babaları olan İbrahim Halilullah (a.s.) gibidir. İri veya iyi beden üzerine, onu kurban etmek için can tekbir getirdi."

"Nebil" üstâd ve dânâ ve iyi ma'nâlarınadır. Şurrâh-ı kirâm büyük ve semiz ma'nâlarını dahi verirler. Yukarılarda dahi îzâh olunduğu üzere, her sınıf halkın istifadesine mahsûs olan bu Mesnevî-i Şerîf'de kavl-i meşhûra binâen cenâb-ı Pîr efendimiz zebîhi İsmail (a.s.) olarak zikr ettiler; halbuki zebîh, keşfen İshak (a.s.) dır. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı İshakî'de "Zebih İshak (a.s.) dır" buyurdukları gibi, cenâb-ı Pîr efendimiz dahi Dîvân-ı Kebîr'lerinde şöyle buyururlar. Beyit: اسحق نبی باید بودن اسحق منى من والد تو قربان شده خاک در من کی بشکنمت ای کوهر من "Benim hâk-i derimde kurbân olmuş İshak nebî olmak lâzımdır; sen benim İshâk'ımsın, ben senin babanım. Ey gevherim, ben seni ne vakit kırarım?"

"Nebil" büyük ve iri ma'nâsına olduğu vakit, cisim "büyük koç"a teşbîh buyurulmuş olur. Ve dânâ ve iyi ma'nâsına olduğu vakit, tarîk-ı Hak'daki ma'rifetine binâen kurbân olmak için, İshak (a.s.) gibi kemâl-i teslîmiyyete işâret olur. Ya'nî, "Cisim İsmail veya İshak (aleyhime's-selâm) gibidir. Ve cân dahi, onların babaları olan İbrâhîm Halilullâh (a.s.) gibidir. İri veyâ iyi cisim üzerine, onu zebh için cân tekbîr etti."

2138. Ten, şehvetlerden ve hırstan ölmüş oldu. Namazda "bismillah" ile mez- bûh oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2138. Ten, şehvetlerden ve hırstan ölmüş oldu. Namazda "bismillah" ile boğazlandı.

Namazda çekilen besmele ile ve alınan tekbir ile, hayvanî ruh boğazlanıp, beden şehvetlerden ve hırstan ölmüş oldu; aksine namazdaki besmele ve tekbir ile her beden boğazlanmaz; aksine yukarıda açıklanan yüce peygamberin bedeni boğazlanır. Şimdi Allah dostlarının bedenleri, bilgili ve iyi olduğundan, bu boğazlanma hâli onlarda meydana gelir. Bizim gibi gaflet ehlinin namazdaki hâllerini açıklamaya gerek yoktur.

Namazda çekilen besmele ile ve alınan tekbir ile, rûh-ı hayvânî boğazla- nıp, cisim şehvetlerden ve hırstan ölmüş oldu; fakat namazdaki besmele ve tekbîr ile her cisim boğazlanmaz; belki yukarıda beyân buyurulan cism-i ne- bil boğazlanır. İmdi evliyâullâhın cisimleri, dânâ ve iyi olduğundan, bu mez- bûhiyyet hâli onlarda vâki' olur. Bizim gibi ehl-i gafletin namazdaki ahvali- ni beyâna hâcet yoktur.

2139. Kıyâmet gibi Hakk'ın huzurunda saflar vurup hesaba ve münâcâta gelmiş oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2139. Kıyamet gibi Hakk'ın huzurunda saflar vurup hesaba ve münacata gelmiş oldular.

Kıyamet kopmuş ve nefse ait hükümler kalkıp, yerine ruhanî hükümler ayakta durmuş gibi, o yüce topluluk namazda Hakk'ın huzurunda saflar düzenleyip, amellerinin hesabına ve Hakk'a yakarışa gelmiş oldular.

Kıyâmet kopmuş ve ahkâm-ı nefsâniyye kalkıp, yerine ahkâm-ı rûhâniyye kāim olmuş gibi, o tâife-i aliyye namazda Hakk'ın huzûrunda saflar dü- züp, amellerinin muhâsebesine ve Hakk'a münâcâta gelmiş oldular.

2140. Kıyâmetin doğru kalkıcısının misali üzere, Yezdân'ın huzûrunda yaş dökücü olarak durmuş oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2140. Kıyametin doğru kalkıcısının misali üzere, Yezdân'ın (Allah'ın) huzurunda yaş dökücü olarak durmuş oldular.

"Resthîz" kıyamet, "râst-hîz" ise birleşik bir sıfat olup, doğru kalkıcı demektir. "Kıyametin doğru kalkıcısı"ndan kasıt, dış görünüşü insan olduğu gibi, iç âlemi de insan olan insân-ı kâmillerdir. Çünkü diğer insan bireylerinde hangi hayvanın sıfatı üstün gelmişse, iç âlemi o hayvanın şeklinde olur ve onlar kıyametin doğru kalkıcısı olamazlar; zira dik yürümek insana özgüdür. Nitekim ayet-i kerimede işaret buyurulur: أَفَمَن يمشي مكبا على وجهه أهدى أمن يمشي سويا على صراط مستقيم (Mülk, 67/22) Yani "Acaba yüz üstü sürünerek yürüyen kimse mi daha doğru yoldadır, yoksa dosdoğru bir yol üzerinde dik yürüyen kimse mi hidâyete ulaşmıştır?" Yani o yüce topluluk, kıyamette insan şeklinde kalkanların misali üzere, yaş dökücü olarak namazda ilahi huzurda durmuş oldular.

"Resthîz" kıyamet, "râst-hîz" vasf-ı terkîbî olup, doğru kalkıcı demektir. "Kıyâmetin doğru kalkıcısı"ndan murâd, sûreti insan olduğu gibi, bâtını da insan olan kâmillerdir. Zîrâ sâir efrâd-ı insâniyyede hangi hayvanın sıfatı gâlib ise, bâtını o hayvân sûretinde olur ve onlar kıyâmetin doğru kalkıcısı olamazlar; zîrâ kāimen yürümek insana mahsûstur. Nitekim âyet-i kerîmede işâret buyurulur: أَفَمَن يمشي مكبا على وجهه أهدى أمن يمشي سويا على صراط مستقيم (Mülk, 67/22) Ya'nî "Acabâ yüz üstü sürünerek yürüyen kimse mi? Yoksa kāimen sırât-ı müstakîm üzerinde yürüyen kimse mi hidâyete vâsıldır?" Ya'nî o tâife-i aliyye kıyâmette insan sûretinde kalkanların misâli üzere, yaş dökücü olarak namazda huzûr-ı ilâhîde durmuş oldular.

2141. Hak buyurur ki: "Benim sana verdiğim mühlet içinde, bana ne getirdin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2141. Hak buyurur ki: "Benim sana verdiğim mühlet içinde, bana ne getirdin?"

Cenâb-ı pîr efendimiz (Hz. Mevlânâ), bu ve sonraki beyitlerde, bütün müminlere namazın her bir duruşunda düşünülmesi gereken anlamları öğretirler.

Cenâb-ı pîr efendimiz, bu ve âtîdeki beyitlerde, bilcümle mü'minlere namazın her bir vaz'iyyetinde mülâhazası muktezî olan ma'nâları ta'lîm buyururlar.

2142. "Kendi ömrünü nede nihayete götürdün, gıdâyı ve kuvveti nede fânî ettin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2142. "Kendi ömrünü ne ile sona erdirdin, gıdayı ve kuvveti ne ile yok ettin?"

"Sana verdiğim ömrü, ne gibi şeylere harcadın; nimetlerimi yedin, içtin ve sende onlardan kuvvet oluştu; bu kuvveti ne gibi amellerde tükettin?"

"Sana verdiğim ömrü, ne gibi şeylere sarf ettin; ni'metlerimi yedin, içtin ve sende onlardan kuvvet hâsıl oldu; bu kuvveti ne gibi amellerde erittin?"

2143. "Göz gevherini nerede eskittin? Beş hissi, nerede süzdün?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2143. "Göz cevherini nerede eskittin? Beş hissi, nerede süzdün?"

"Nimet görmesinin yeri olan göz cevherini nerelerde kullanıp eskittin? Beş hissini, nerelerde süzüp, döktün ve yok ettin?"

"Ni'met rü'yetinin mahalli olan göz gevherini nerelerde kullanıp eskittin? Beş hissini, nerelerde süzüp, döktün ve ifnâ ettin?"

2144. "Gözü ve kulağı ve aklı ve Arş'ın gevherlerini harc ettin; ferşten ne satın aldın?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2144. "Gözü ve kulağı ve aklı ve Arş'ın cevherlerini harcadın; yerden ne satın aldın?"

"Benim Rahmân Arş'ımın ve sıfatlar âlemimin cevherleri olan görmeyi, işitmeyi ve aklı, fiiller âlemim olan bu aşağılık yerde harcadın; onun karşılığında yerden, yani bu aşağılık yerden ne satın aldın?" Çünkü الدنيا مزرعة الآخرة yani "Dünya, ahiretin tarlasıdır."

"Benim arş-ı Rahmân'ımın ve âlem-i sıfatımın gevherleri olan görmeyi ve işitmeyi ve aklı, âlem-i ef'âlim olan bu arz-ı süflîde harc ettin; onun mukābilinde ferşten, ya'nî bu arz-ı süflîden ne satın aldın?" Zîrâ الدنيا مزرعة الآخرة ya'ni "Dünyâ, âhiretin tarlasıdır."

2145. "Bel ve kazma gibi, sana el ve ayak verdim; ben bağışladım; onlar ne vakit kendinden oldular?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2145. "Bel ve kazma gibi, sana el ve ayak verdim; ben bağışladım; onlar ne vakit kendinden oldular?"

Ey kulum, sana çalışmanın işareti olarak bel ve kazma gibi el ve ayak araçlarını verdim. Bunları sana ben bağışladım; onlar senin vücudunda kendi kendilerine mi oluştular? Sen bu araçları nerelerde kullandın?

"Ey kulum, sana çalışmak işareti olarak bel ve kazma gibi el ve ayak âletlerini verdim. Bunları sana, ben ihsân ettim; onlar senin vücûdunda kendi kendilerine mi oldular? Sen bu âletleri nerelerde kullandın?"

2146. Bunun gibi dertli haberler, hazretten böyle yüz binlerce gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2146. Bunun gibi dertli haberler, yüce makamdan böyle yüz binlerce gelir.

2147. Kıyâm içinde bu sözler rücü' tutar; o hacâletten rükû'da iki kat olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2147. Kıyam içinde bu sözler geri döner; o utançtan rükûda iki kat olur.

Namazın kıyam duruşu içinde Hakk'ın bu dertli ve azarlayıcı hitapları kula geri döner ve o kul ise Hakk'ın bu azarlamalarından utandığı için, beli bükülüp, iki kat olur; ve bundan namazın rükû duruşu meydana gelir.

Namazın kıyâm vaz'iyeti içinde Hakk'ın bu dertli ve tevbîhli hitâbları kula râci' olur ve o kul ise Hakk'ın bu tevbîhlerinden utandığı için, beli bükülüp, iki kat olur; ve bundan namazın rükû' vaz'iyeti husûle gelir.

2148. Hacletten durmak kuvveti kalmadı; rükû'da utanmaktan dolayı bir tesbih okudu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2148. Utanmaktan duracak kuvveti kalmadı; rükûda utanmaktan dolayı bir tesbih okudu.

İlahi azarlamalardan utandığı için, o kulun artık ayakta duracak gücü kalmadı; rükûda iki büklüm oldu ve bu rükû hâli içinde utanması sebebiyle "Sübhâne Rabbiye'l-azîm" ["Yüce Rabbimi tesbih ederim!"] diye bir tesbih okudu.

Tevbîhât-ı ilâhiyyeden utandığı için, o kulun artık ayakta duracak kuvveti kalmadı; rükû'da iki kat oldu ve bu rükû' hâli içinde utanması sebebiyle "Sübhâne Rabbiye'l-azîm" ["Yüce Rabbimi tesbih ederim!"] diye bir tesbih okudu.

2149. "Tekrar rükü'dan baş kaldır ve Hakk'ın cevabını ta'dâd et!" diye fer- mân erişir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2149. "Tekrar rükûdan baş kaldır ve Hakk'ın cevabını say!" diye ferman erişir.

"Rükûdan başını kaldır ve sorulan soruların cevabını ver!" diye Yüce Allah hazretleri tarafından ferman gelir.

"Rükû'dan başını kaldır ve sorulan suallerin cevabını ver!" diye Hak Teâlâ hazretleri tarafından fermân gelir.

2150. O utangan rükû'dan baş kaldırır; o ameli ham olan, tekrar yüz üstü düşer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2150. O utangaç, rükûdan baş kaldırır; o ameli ham olan, tekrar yüzüstü düşer.

O, ameli sâlih olmayan kimse, ilâhî emir üzerine rükûdan baş kaldırır; fakat hayâsından tekrar yüzüstü düşüp, secde hâline gelir.

O, ameli sâlih olmayan kimse, emr-i ilâhî üzerine rükû'dan baş kaldırır; fakat hayâsından tekrar yüz üstü düşüp, secde hâline gelir.

2151. Tekrar ona: "Secdeden baş kaldır ve amelinden açık haber ver!" diye fermân gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2151. Tekrar ona: "Secdeden başını kaldır ve amelinden açıkça haber ver!" diye emir gelir.

2152. O baş kaldırır, diğer defa utanmış olarak yine yılan gibi yüz üstü düşer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2152. O baş kaldırır, diğer defa utanmış olarak yine yılan gibi yüz üstü düşer.

2153. Tekrar buyurur ki: "Baş kaldır ve açık söyle ki, senden inceden inceye isteyeceğim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2153. Tekrar buyurur ki: "Baş kaldır ve açık söyle ki, senden inceden inceye isteyeceğim."

Yüce Allah hazretleri tekrar buyurur ki: "Secdeden baş kaldır ve açık söyle; çünkü sana olan nimetlerimin ve ihsanlarımın harcanma yerini senden inceden inceye sorup, cevaplarını isteyeceğim!"

Hak Teâlâ hazretleri tekrâr buyurur ki: "Secdeden baş kaldır ve açık söyle; zîrâ sana olan ni'metlerimin ve ihsanlarımın mahall-i sarfını senden inceden inceye sorup, cevâblarını isteyeceğim!"

2154. Ona ayakta durmak kuvveti olmaz; zîrâ heybetli hitâb, onun canı üzerine vurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2154. Ona ayakta durma kuvveti olmaz; çünkü heybetli hitap, onun canı üzerine vurdu.

O kulun ayakta duracak kuvveti kalmayınca, ağır yük hükmünde olan ilâhî soru ve hesaptan dolayı oturuverir ki, bu da namazın ka'de (oturuş) hâlidir. Bu durum içinde Yüce Allah ona: "Sorduğum soruların cevabına dair açık söz söyle!" der.

O kulun ayakta duracak kuvveti kalmayınca, ağır yük mesâbesinde olan suâl ve hesâb-ı ilâhîden dolayı otura kalır ki, bu da namazın ka'de hâlidir. Bu vaziyet içinde Hak Teâlâ hazretleri ona: "Sorduğum suâllerin cevâbına dâir açık söz söyle!" der.

2155. Böyle olunca, ağır yükten dolayı ka'dede oturur. Hazret ona: "Beyân ile söz söyle!" der.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2155. Böyle olunca, ağır yükten dolayı oturuşta oturur. Hazret ona: "Açıkça söz söyle!" der.

O kulun ayakta duracak kuvveti kalmayınca, ağır yük hükmünde olan ilâhî sorgu ve hesaptan dolayı oturuşta kalır ki, bu da namazın oturuş hâlidir. Bu durum içinde Yüce Allah ona: "Sorduğum soruların cevabına dair açık söz söyle!" der.

O kulun ayakta duracak kuvveti kalmayınca, ağır yük mesâbesinde olan suâl ve hesâb-ı ilâhîden dolayı otura kalır ki, bu da namazın ka'de hâlidir. Bu vaziyet içinde Hak Teâlâ hazretleri ona: "Sorduğum suâllerin cevâbına dâir açık söz söyle!" der.

2156. "Sana ni'met verdim, söyle şükrün ne idi? Sana sermaye verdim, âgâh ol ve kârı göster!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2156. "Sana nimet verdim, söyle şükrün ne idi? Sana sermaye verdim, uyanık ol ve kârı göster!"

"Sana nimet, yani vücuduna sağlık ve beş duyuna kuvvet verdim. Söyle bunları benim emrim dahilinde kullanmak suretiyle şükrettin mi? Yoksa bunları nefsinin hazları yolunda ve benim emirlerime aykırı mı kullandın? Bununla beraber dilinle şükrederek, benim şükrümle alay etme girdabına mı düştün? Sana ömür sermayesini verdim; bunu harcayarak ne kazandın, göster bakalım?" Bu beyitlerde أول ما يسئل العبد يوم القيامة عن النعيم yani "Kıyamet gününde kul ilk olarak nimetten sorguya çekilir" hadis-i şerifine ve إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولًا (İsrâ, 17/36) ["Kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur"] ayet-i kerimesine işaret buyurulur.

"Sana ni'met, ya'nî vücuduna sıhhat ve havâss-ı hamsene kuvvet verdim. Söyle bunları benim emrim dâhilinde kullanmak sûretiyle şükür ettin mi? Yoksa bunları huzûzât-ı nefsâniyyen yolunda ve benim emirlerim hilâfına mı kullandın? Bununla beraber lisânen şükr ederek, benim şükrümle istihzâ etmek girdabına mı düştün? Sana sermâye-i ömrü verdim; bunu sarf ederek ne kazandın, göster bakalım?" Bu beyitlerde أول ما يسئل العبد يوم القيامة عن النعيم ya'nî "Yevm-i kıyâmetde abd evvelâ ni'metten suâl olunur" hadîs-i şerîfine ve إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولًا (İsrâ, 17/36) ["Kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur"] âyet-i kerîmesine işaret buyurulur.

2157. Selâmda yüzü sağ ele, enbiyanın canı ve o kerîmler tarafına getir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2157. Selâmda yüzü sağ ele, peygamberlerin canı ve o kerimler tarafına çevir!

"Sağ el"den kastedilen, ashâb-ı yemîn (sağ taraf ehli) olan peygamberler, evliyalar ve sâlih kişilerdir. Nasıl ki yukarıda 2114 numaralı şerefli beyitte در تحیات و سلام الصالحين مدح جمله انبيا آمد عجين ["Sâlihlerin tahiyyâtında ve selâmında, bütün peygamberlerin övgüsü karışık geldi"] buyurulmuştu. Zaten ikinci mısra "dest-i râst"ı (sağ eli) açıklayıcıdır.

"Sağ el"den murâd, ashâb-ı yemîn olan enbiyâ ve evliyâ ve sâlihîndir. Nitekim yukarıda 2114 numaralı beyt-i şerîfde در تحیات و سلام الصالحين مدح جمله انبيا آمد عجين ["Sâlihlerin tahiyyâtında ve selâmında, cümle enbiyânın medhi mahlût geldi"] buyurulmuş idi. Zâten ikinci mısrâ' "dest-i râst"ı müfessirdir.

2158. Ey şahlar! şefâat ki bu alçak, onun ayağı ve kilimi çamur içinde kaldı?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2158. Ey şahlar! Bu alçak şefaat ki, onun ayağı ve kilimi çamur içinde kaldı?

"Selâm vaziyeti"nde olmak, ashâb-ı yemîn (sağ taraf ehli, cennetlikler) olan peygamberlerden, evliyalardan ve bütün sâlih kullardan şefaat talep etmek ve yardım istemektir.

"Selâm vaziyeti"nde olmak, ashâb-ı yemîn olan enbiyâdan, evliyâdan ve bilcümle ibâd-ı sâlihînden şefâat taleb etmek ve istimdâd eylemektir.

## Kıyâmetde muhasebe-i Hakk'ın heybetinden, sağ el tarafına selâm işâretinin ve enbiyâdan istiânenin ve şefâat istemenin beyânı

2159. Enbiyâ derler ki: "Çâre günü gitti. Çâre, büyük el âleti orada idi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2159. Peygamberler derler ki: "Çare günü geçti. Çare, büyük el aleti oradaydı."

"Efzâr", dülgerin testeresi ve terzinin iğnesi gibi el aleti anlamındadır. Burada "el aleti"nden kasıt, cisim ve dünyevî uzuvlardır. Çünkü kıyamet günündeki cisim ve uzuvlar, çalışmak için olan alet türünden değildir. Yani, Hakk'ın muhasebesinin heybetinden korkup aciz kalan kimsenin, kıyamet gününde peygamberlerden yardım ve şefaat istemesini düşünerek, namaz kılan kimsenin sağ tarafına verdiği selamda da, peygamberlerden yardım ve şefaat dilemesi ve bunun sonucunda da onlardan gelecek hitabı hatırlaması gerekir. Ahirete eli boş gidip şefaat isteyenlere, peygamberler (a.s.) buyururlar ki: "Bugün için çare hazırlama günü olan dünya günleri geçti; çare, bu günün azığını hazırlamaya özgü olan el aleti, o dünya hayatında idi." Bu şerefli beyitte, şefaat hadisine işaret buyurulur. Bu şerefli hadise göre, bu Muhammed ümmeti, kıyametin dehşetlerini görünce önce Adem ve sonra Nuh ve İbrahim ve Musa ve İsa (a.s.)'dan şefaat isteyecekler ve onlardan böyle cevap alacaklardır.

"Efzâr" dülgerin testeresi ve terzinin iğnesi gibi el âleti ma'nâsınadır. Burada "el âleti"nden murâd, cisim ve a'zâ-yı dünyevîdir. Zîrâ yevm-i kıyâmetteki cisim ve a'zâ, çalışmak için olan âlet nev'inden değildir. Ya'nî, muhâsebe-i Hakk'ın heybetinden korkup, âciz kalan kimsenin, yevm-i kıyâmette enbiyâdan yardım ve şefâat istemesini teemmül ederek, namaz kılan kimsenin sağ tarafına verdiği selâmda da, enbiyâdan istimdâd ve istişfâ' etmesi ve bunun neticesinde de onlardan vâki' olacak hitâbı tahattur etmesi lâzım gelir. Âhirete eli boş gidip, şefâat isteyenlere, enbiyâ (aleyhimü's-selâm) buyururlar ki: "Bugün için çâre tedâriki günü olan dünyâ günleri gitti; çâre bu günün azığını tedârike mahsûs olan el âleti, o hayât-ı dünyeviyyede idi." Bu beyt-i şerîfde, hadîs-i şefâate işâret buyurulur. Bu hadis-i şerîfe nazaran, bu ümmet-i Muhammed, ehvâl-i kıyâmeti görünce evvelâ Âdem ve sonra Nûh ve İbrâhîm ve Mûsâ ve Îsâ (aleyhimü's-selâm)dan şefâat isteyecekler ve onlardan böyle cevâb alacaklardır.

2160. "Ey bedbaht, vakitsiz kuşsun, git! Bizim terkimizi söyle, bizim katımızda olma!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2160. "Ey bedbaht, vakitsiz kuşsun, git! Bizim terkimizi söyle, bizim katımızda olma!"

Ey bedbaht, sen vakitsiz öten kuşsun! Çünkü sen dünyada iken bizim hallerimizi ve ahlakımızı örnek alarak bizden şefaat isteyecektin; ve dünya hayatında nefsinin arzuları yoluna değil, bizim yolumuza gidecektin. Mademki öyle yapmadın, şimdi bizi bırak; ve bizi şefaat emrine zorlayarak, bizim halimizi karıştırmaya çalışma; çünkü Hakk'ın izni olmadıkça, şefaat imkanı yoktur. Nasıl ki Kur'an-ı Kerim'de مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ (Bakara, 2/255) ["İzni olmadan O'nun katında kim şefaat edebilir"] buyurulur.

"Sen vakitsiz öten kuşsun ey bedbaht! Zîrâ sen dünyâda iken bizim ahvâl ve ahlâkımızı numûne ittihâz etmek sûretiyle bizden şefâat isteyecek idin; ve hayât-ı dünyeviyyede nefsinin arzûları yoluna değil, bizim yolumuza gidecek idin. Mâdemki öyle yapmadın, bu zamanda bizi bırak; ve bizi şefâat emrine tahrik ederek, bizim hâlimizi teşvîşe çalışma; zîrâ Hakk'ın izni olmadıkça, şefâat imkânı yoktur." Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ (Bakara, 2/255) ["İzni olmadan O'nun indinde kim şefâat edebilir"] buyurulur.

2161. Yüzünü sol el tarafına döndürür; kavim ve kabîlesi ona derler ki: "Sus!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2161. Yüzünü sol el tarafına döndürür; kavmi ve kabilesi ona derler ki: "Sus!"

"Sol el"den kastedilen, anası ve babası ve bütün akrabalarıdır. "Hap" Farsçada "sâkit ol, sus" anlamına gelir. Bu ilâhî hesaplaşma esnasında şefaat istediği peygamberlerden bu cevabı alınca, o kimse akrabaları ve yakınları tarafına yönelip, onlardan yardım umar. Bu şerefli beyitte, "O kıyamet gününde kişi kardeşinden, anasından ve babasından kaçar" (Abese, 80/34-35) ayet-i kerimesine işaret buyrulur.

"Sol el"den murâd, anası ve babası ve bilcümle akrabâsıdır. "Hap" Fârisîde sâkit ol, sus, ma'nâsınadır. Bu muhasebe-i ilâhiyye esnasında şefâat istediği enbiyâdan bu cevabı alınca, o kimse akrabâsı ve taallukātı tarafına teveccüh edip, onlardan imdâd umar. Bu beyt-i şerîfde يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ (Abese, 80/34-35) ya'nî "O yevm-i kıyâmette kişi kardeşinden ve anasından ve babasından kaçar" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur.

2162. "Agâh ol, fâil-i mutlaka kendi cevabını söyle. Ey efendi biz kimiz? Bizden el kaldır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2162. "Agâh ol, mutlak fâile kendi cevabını söyle. Ey efendi biz kimiz? Bizden el kaldır!"

Bu şerefli beyit, o kimseye, akraba ve yakınlarının cevabıdır. Yani, "Sus! Oraya, buraya başvurma, mutlak fâil olan Yüce Allah hazretlerinin sorularına karşı cevap ver. Biz kimiz ki, bizi araya sokmaya çalışıyorsun, bizden el kaldır!"

Bu beyt-i şerîf, o kimseye, akrabâ ve taallukātının cevabıdır. Ya'nî, "Sus! Oraya, buraya baş vurma, fâil-i mutlak olan Hak Teâlâ hazretlerinin suallerine karşı cevab ver. Biz kimiz ki, bizi araya sokmaya çalışıyorsun, bizden el kaldır!"

2163. Ne bu taraftan, ne o taraftan çare oldu; o bîçare gönüllünün canı yüz parça oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2163. Ne bu taraftan ne de o taraftan çare oldu; o çaresiz gönüllünün canı yüz parça oldu.

2164. O miskîn kişi, cümleden ümidsiz oldu; böyle olunca her iki elini duâya kaldırır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2164. O zavallı kişi, herkesten ümidini kesti; böyle olunca iki elini duaya kaldırır.

2165. Der ki: "Ey Hudâ! Cümleden ümidsiz oldum, müntehâsız olan Evvel ve Âhir sensin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2165. Der ki: "Ey Allah! Her şeyden ümidimi kestim, başlangıcı ve sonu olmayan sensin!"

"Başlangıcı ve sonu olmayan" ifadesiyle Yüce Allah'ın öncesiz ve sonsuz yaratıcılığına, yaratma niteliğinin de öncesiz ve sonsuz olduğuna ve ancak yaratılmış fertlerin bir başlangıcı ve sonu olup ecele bağlı olduklarına işaret edilir. Çünkü başlangıç ve son sıfatlarının Allah'a nispet edilmesi, ancak yaratılmışın varlığıyla mümkün olur. Yüce Allah, yaratılmış fertlerden herhangi birinin oluşmasından önce var olduğu gibi, onların yok olması ve ortadan kalkması durumunda da, o yaratılmışın sonu olarak mevcuttur. Şimdi Allah, "başlangıcı ve sonu olmayan" olunca, Allah'ın yaratıcılık sıfatıyla tecelli etmediği bir an olmamış olur; ve böyle olunca da, yaratma niteliği öncesiz ve sonsuz olur. Nasıl ki Şeyh-i Ekber Muhyiddîn İbn Arabî (k.s.) Fütûhât-ı Mekkiyye adlı eserinin 367. bölümünde bu hususu açıklarlar.

"Müntehâsız olan Evvel ve Âhir" ta'bîriyle Hak Teâlâ hazretlerinin ezelen ve ebeden hâlikıyyetine ve keyfiyyet-i halkın dahi ezelî ve ebedî olduğuna ve ancak efrâd-ı mahlûkātın evveli ve âhiri olup, ecele tâbi' olduklarına işâret buyurulur. Zîrâ evveliyyet ve âhiriyyet sıfatlarının Hakk'a izâfesi, ancak mahlûkun vücûduyla mümkin olur. Hak Teâlâ efrâd-ı mahlûkattan herhangi birinin tekevvününden evvel mevcûd olduğu gibi, onların fenâsı ve zevâli hâlinde de, o mahlûkun âhiri olarak mevcûttur. İmdi Hak, "müntehâsız Evvel ve Âhir" olunca, Hakk'ın sıfat-ı hâlikıyyet ile tecellî etmediği bir ân olmamış olur; ve böyle olunca da, keyfiyyet-i halk ezelî ve ebedî olur. Nitekim cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddîn ibn Arabî (k.s.) Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinin 367. bâbında bu husûsu beyân buyururlar.

2166. Namazda bu latîf işareti gör, tâ bilesin ki bu yakînen olacaktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2166. Namazda bu latîf işareti gör ki, bunun kesinlikle olacağını bilesin.

Ey Hakk Yolcusu! Namaz kılarken, namazın içinde bulunan bu latîf işaretleri gör ve bil ki, bu hâl ölümden sonra kesinlikle ve muhakkak bir şekilde herkesin başına gelecektir. Bilinmeli ki, bu namazdaki muhasebe (hesaplaşma) niteliğini cenâb-ı Pîr efendimiz, avamın (halkın) hallerine göre tasvir buyurmuşlardır. İlahi hitaplar, Hakk Yolcularının mertebelerine ve makamlarına göre değişir. Avamın halleri başka, havasın (seçkinlerin) halleri başka ve ehassu'l-havasın (seçkinlerin seçkinlerinin) halleri ise aynı şekilde başkadır. Ve bu farklılıklar bu Mesnevî-i Şerîf'de sırası geldikçe, cenâb-ı Pîr efendimiz tarafından açıklanır.

Ey sâlik! Namaz kılarken, namazın içinde bulunan bu latîf işaretleri gör ve bil ki, bu hâl ba'de'l-mevt yakînen ve muhakkak sûretde herkesin başına gelecektir. Ma'lûm olsun ki, bu namazdaki muhasebe keyfiyetini cenâb-ı Pîr efendimiz, ahvâl-i avâma göre tasvîr buyurmuşlardır. Hitâbât-ı ilâhiyye sâliklerin merâtib ve makāmâtına göre değişir. Ahvâl-i avâm başka, ahvâl-i havâs başka ve ahvâl-i ehassu'l-havâs ise kezâ başkadır. Ve bu başkalıklar bu Mesnevî-i Şerîf'de sırası düştükçe, cenâb-ı Pîr efendimiz tarafından beyân buyurulur.

2167. Namaz yumurtasından yavruyu dışarıya çıkar; kuş gibi ta'zîmsiz ve tertibsiz baş vurma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2167. Namaz yumurtasından yavruyu dışarıya çıkar; kuş gibi saygısız ve düzensiz baş vurma!

Şerefli beyitte namazın görünen kısmı yumurtaya, içindeki manevî hayat ise civcive benzetilmiştir. Yumurtadan civcivin çıkması, o yumurtanın ısıyla terbiye edilmesine bağlıdır; namaz yumurtasının ısıyla terbiyesi ise, Hakk Yolcusu'nun kalbinin kendi mertebe ve makamı dairesinde yaratıcısına yönelmesi ve Hak ile konuşmasıdır. Nasıl ki hadis-i şerifte "Namaz ancak kalp huzuru ile olandır" buyurulur. Şimdi, yumurtanın kabuğu bozuk olduğu zaman civciv çıkamayacağı gibi, namazın görünen kısmı da şanlı peygamberin öğrettiği şekilde, rükünleri düzgün yerine getirmekle olmazsa, onda manevî hayat oluşmaz. Bu sebeple, şerefli beytin ikinci mısraında belirtildiği üzere, kuşların yerden yem toplaması gibi saygısız ve düzensiz secdeye baş koymamak ve namazın her halinde Hak huzurunda olduğunu düşünerek, edep dairesinde hareket etmek gerekir.

Beyt-i şerîfde namazın zâhiri yumurtaya ve bâtınındaki hayât-ı ma'nevî dahi civcive teşbih buyurulmuştur. Yumurtadan civciv çıkması, o yumurtanın harâretle terbiyesine mütevakkıftır; ve namaz yumurtasının harâretle terbiyesi ise, kalb-i sâlikin kendi mertebe ve makāmı dâiresinde hâlikına teveccühü ve Hak'la muhâtabasıdır. Nitekim hadîs-i şerîfde لا صلوة الا بحضور القلب ya'nî "Namaz ancak huzûr-ı kalb ile olandır" buyurulur. İmdi yumurtanın kabuğu bozuk olduğu vakit, civciv çıkamıyacağı gibi, namazın zâhiri dahi Resûl-i zîşânın ta'lîm buyurduğu vecihle, ta'dîl-i erkân ile olmazsa, onda hayât-ı ma'neviyye hâsıl olmaz. Binâenaleyh, beyt-i şerîfin ikinci mısrâ'ında beyân buyurulduğu üzere kuşların yerden yem toplaması gibi ta'zîmsiz ve tertibsiz secdeye baş koymamak ve namazın her vaz'ında huzûr-ı Hak'da olduğunu teemmül ile, edeb dâiresinde hareket etmek lâzımdır.

## Dekūkî'nin namaz içinde batacak olan geminin efgānını işitmesi

2168. O Dekūkî imâmete düzen etti; o sahilde namaza geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2168. O Dekūkî imâmete düzen verdi; o sahilde namaza geldi.

O Dekūkî hazretleri, yedi abdaldan (Allah yolunda seyahat eden, belirli makamlara ulaşmış veliler) izin isteyerek, yukarıda açıklandığı üzere iç hallerine çeki düzen verip, onlara imamlığa hazırlandı, o sahilde namaza geldi.

O Dekūkî hazretleri abdâl-ı seb'adan mühlet isteyerek, yukarıda îzâh olunduğu üzere ahvâl-i bâtınesine çeki-düzen verip, onlara imâmete hazırlandı, o sâhilde namaza geldi.

2169. Ve o cemâat onun arkasında kıyamda... İşte zîbâ tâife ve güzîde imâm!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2169. O cemaat de onun arkasında ayakta duruyor... İşte güzel topluluk ve seçkin imam!

2170. Ansızın onun gözü deniz tarafına düştü; vaktaki deniz tarafından "Dâd, dâd!" işitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2170. Ansızın onun gözü deniz tarafına düştü; o sırada deniz tarafından "İmdat, imdat!" sesini işitti.

2171. O, dalga arasında kazâda ve belâda ve çirkinlikte bir gemi gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2171. O, dalga arasında kazâda ve belâda ve çirkinlikte bir gemi gördü.

Dekukî hazretlerinin bakışı ansızın deniz tarafına düştü ve deniz tarafından, imdâd, imdâd! diye feryatlar işitti; o hazret dalgalar arasında kazâya ve belâya maruz kalmış, çirkin bir durumda bir gemi gördü.

Dekukî hazretlerinin nazarı ansızın deniz tarafına düştü ve deniz tarafından, imdâd, imdâd! diye feryâdlar işitti; o hazret dalgalar arasında kazâya ve belâya ma'rûz çirkin bir vaziyet içinde bir gemi gördü.

2172. Hem gece ve hem bulut ve hem azîm dalgalar; bu üç karanlık ve batmaktan korku.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2172. Hem gece hem bulut hem de büyük dalgalar; bu üç karanlık ve batmaktan korku.

Gece karanlığına, kara bulutların eklenmesi ve büyük dalgalar çirkin bir manzara oluşturmuştu. Ve bu üç karanlığın meydana gelmesi, ilâhî kazâ ve gemi ehlinin batma korkusu içinde çırpınmaları ve feryatları onların belaları ve imtihanları idi. Bu izafî varlık denizinde, insanın cisim gemisinin hâli de böyledir. Tabiî karanlık, nefsanî sıfatların kara bulutları; ve bu gemiyi batırmak için saldıran insan ve cin şeytanları, yani görünen ve görünmeyen şeytanlar ve bu üç karanlık içinde manevî helak korkusu; ve gemi halkı, cismanî ve ruhanî kuvvetlerdir.

Gece karanlığına, kara bulutların inzimâmı ve büyük dalgalar çirkin bir manzara vücûda getirmiş idi. Ve bu üç karanlığın vukū'u, kazâ-yı ilâhî ve gemi ehlinin batmak korkusu içinde çırpınmaları ve feryâdları onların belâları ve ibtilâları idi. Bu vücûd-ı izâfî deryâsı içinde, beşerin cisim gemisinin hâli de böyledir. Zulmet-i tabiiyye, sıfât-ı nefsâniyyenin kara bulutları; ve bu gemiyi batırmak için hücûm eden şeyâtîn-i ins ve cin, ya'nî görünen ve görünmeyen şeytanlar ve bu üç karanlık içinde helâk-i ma'nevî korkusu; ve gemi halkı, kuvâ-yı cismânî ve rûhânîdir.

2173. Bir sert rüzgâr Azrail gibi kalktı; dalgalar sola ve sağa karıştı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2173. Sert bir rüzgâr Azrail gibi esti; dalgalar sağa ve sola karıştı.

2174. Gemi halkı mehâbetden eksilmiş "Vâ veyletâ!" na'rası kalkmış.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2174. Gemi halkı heybetten zayıflamış, "Eyvah!" feryadı yükselmiş.

"Kâste" (kasten) eksilmiş ifadesiyle, elem, keder ve korku gibi hallerin bedensel varlığın ağırlığını azaltacağına işaret buyurulur; bu hal tıbben bir hakikattir. İnsan rahatlıktan ve kalbin safasından semirir, kederden ise erir ve zayıflar. İşte gemi halkı, bu durumdaki heybetten zayıflamış, "Eyvah batıyoruz!" feryatları yükselmiş idi.

"Kâste" eksilmiş ta'bîriyle elem ve keder ve korku gibi ahvâlin vücûd-ı unsurînin sıkletini tenkîs edeceğine işâret buyurulur; bu hâl tıbben bir hakîkattir. İnsan râhattan ve safâ-yı kalbden semîn ve kederden erir ve zayıflar. İşte gemi halkı vaziyetteki mehâbetden eksilmiş, "Eyvah batıyoruz!" na'raları yükselmiş idi.

2175. Nevha içinde ellerini başlarına vururlar idi; kâfir ve dinsiz hep muhlis oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2175. Feryat içinde ellerini başlarına vururlardı; kâfir ve dinsiz hepsi samimi oldular.

Kimi de helak korkusundan feryat içinde ellerini başlarına vurur ve: "Ey Rabbim, yardım ve inayet ancak sendendir!" derlerdi. Bu bela içinde kâfir ve mülhid (hiçbir dini kabul etmeyen) Allah'a karşı hepsi ihlas sahibi oldular. "Kâfir" kendisinin bâtıl bir dini olup, hak dini kabul etmeyen ve "mülhid," hiçbir dini kabul etmeyip, bir kayıt ile sınırlanmamış kimsedir. Bu şerefli beyitte Ankebût Sûresi'nde bulunan فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ (Ankebût, 29/65) yani "Kâfirler gemiye bindikleri vakit din sahibi samimi kişiler olarak Allah'a dua ederler. Onları karaya çıkarıp, kurtuluş verdiği vakit şirke geri dönerler" ayet-i kerimesine işaret buyurulur. Yani, karaya çıktıkları vakit, şöyle ve böyle tedbirler yaptık da bu beladan kurtulduk, derler; bu kurtuluşu Hak'tan değil, kendi tedbirlerinden bilirler ve bu suretle şirke geri dönerler.

Kimi de helâk korkusundan feryâd içinde ellerini başlarına vururlar ve: "Yâ Rab, meded ve inâyet ancak sendendir!" derler idi. Bu belâ içinde kâfir ve mülhid Allâh'a karşı hep ihlâs sahibi oldular. "Kâfir" kendisinin bir dîn-i bâtılı olup, dîn-i hakkı kabûl etmeyen ve "mülhid," hiçbir dîni kabûl etmeyip, bir kayd ile mukayyed olmayan kimsedir. Bu beyt-i şerîfde sûret-i Ankebût'da olan فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ (Ankebût, 29/65) ya'nî "Kâfirler gemiye bindikleri vakit dîn sâhibi muhlisler olarak Allâh'a duâ ederler. Onları karaya çıkarıp, necât verdiği vakit şirke avdet ederler" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Ya'nî, karaya çıktıkları vakit, şöyle ve böyle tedbirler yaptık da bu belâdan kurtulduk, derler; bu halâsı Hak'dan değil, kendi tedbirlerinden bilirler ve bu sûretle şirke avdet ederler.

2176. O zaman yüz tazarru' ile Hudâ'ya can ile ahidler ve nezirler etmişler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2176. O zaman yüzlerce yakarışla Allah'a canla ahitler ve adaklar adamışlardı.

2177. Baş açık sücûdda; o kimseler ki, onların yüzleri pîç-i pîçten hiç kıble görmedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2177. Baş açık secde eden o kimseler ki, onların yüzleri çok dolaşıklıktan hiç kıble görmedi.

"Pîç pîç" ve "Pîçâ-pîç" çok dolaşıklık demektir. Bu ifade ile, onların kalplerindeki eğrilik, kibir ve büyüklük taslama gibi kötü sıfatlara işaret edilir. Yani, "Kâfir ve mülhidler (dinsizler), gemide batmak ve boğulmak korkusundan Allah'a çok yalvararak, candan ve gönülden ahitler ve adaklar adamışlar ve baş açık secdeye kapanmışlardır. Bu secdeye kapananlar öyle kimselerdir ki, onların yüzleri, kalplerinin çok fazla dolaşıklığından, yani Allah'a karşı eğrilik, kibir ve büyüklük taslama gibi kötü sıfatların üstün gelmesinden dolayı, hiç kıble görmemiş ve hiçbirisi Rahmân'a secde etmemişti."

“Pîç pîç” ve “Pîçâ-pîç” pek dolaşıklık demektir. Bu ta'bîr ile, onların kalblerindeki eğrilik ve tekebbür ve ruûnet gibi sıfât-ı zemîmeye işâret buyurulur. Ya'nî, "Kâfir ve mülhidler, gemide batmak ve boğulmak korkusundan Hakk'a birçok yalvararak, candan ve gönülden ahidler ve nezirler etmişler ve baş açık secdeye kapanmışlardır. Bu secdeye kapananlar öyle kimselerdir ki, onların yüzleri, kalblerinin pek ziyâde dolaşıklığından, ya'nî Allah'a karşı eğrilik ve tekebbür ve ruûnet gibi kötü sıfatların galebesinden, hiç kıble görmemiş ve hiçbirisi Rahmân'a secde etmemiş idi."

2178. Demişler ki, "Bu kulluk fâidesizdir;" o zaman onda yüz dirilik görmüşler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2178. Demişler ki, "Bu kulluk faydasızdır;" o zaman onda yüz dirilik görmüşler.

"Onlar, bu beladan önce yüzleri hiç kıble görmemiş olan kimseler, selamet vaktinde: "Bu kulluk ve ibadet faydasız ve boşunadır" demişlerdir. Halbuki o bela zamanında, o kullukta ve ibadette yüz dirilik ve kurtuluş ve selamet görmüşlerdir." Bu şerefli beyitlerde "kerde" ve "güfte" ve "dîde" kelimeleri her ne kadar tekil olarak geçmiş ise de, "kerde-end" ve "güfte-end" ve "dîde-end" takdirindedir.

"O, bu belâdan evvel yüzleri hiç kıble görmemiş olan kimseler, selâmet vaktinde: "Bu kulluk ve ibâdet fâidesiz ve beyhûdedir" demişlerdir. Halbuki o belâ zamânında, o kullukta ve ibâdette yüz dirilik ve necât ve selâmet görmüşlerdir." Bu ebyât-ı şerîfede "kerde" ve "güfte" ve "dîde" kelimeleri her ne kadar müfred olarak vâki' olmuş ise de, "kerde-end" ve "güfte-end" ve "dîde-end" takdîrindedir.

2179. Dostlar ve dayı ve amca ve baba ve ananın hepsinden tamâmen ümîdi kesmişler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2179. Dostlardan, dayılardan, amcalardan, babadan ve anneden tamamen ümidi kesmişler.

2180. Şakî, can çekişmek vaktinde olduğu gibi, o dem zâhid ve fâsık müttakî oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2180. Şakî, can çekişme anında olduğu gibi, o an zâhid ve fâsık müttakî oldu.

Yani "O ilâhî kazâ ve ansızın gelen belâ anında, hem zâhid hem de fâsık, Yüce Allah'a yönelmekle hepsi müttakî oldu. Çünkü tasarrufu Hakk'ın kudret eline bıraktılar, kendi benliklerinden sıyrıldılar; takvânın hakikati ise Allah'tan gayrı her şeyden yüz çevirmektir. Bunların halleri, şakînin can çekişme zamanında müttakî olmasına benzer." Şerefli beyitte zâhid ve fâsıkın müttakî olduğu açıklanır. Fâsıkın müttakî olması açıktır. Zâhidin müttakî olmasının anlamı şudur ki, müttakînin mertebesi zâhidden yüksektir; çünkü şirkten ve günahlardan sakınır. Şirk iki kısımdır: Birincisi ma'bûdiyet (tapılma) hakkındadır ve diğeri mevcûdiyet (var olma) hakkındadır. Zâhid ise ikinci şirkten henüz kurtulmamıştır. Çünkü Hakk'ın varlığı ile eşyanın varlığını ayrı görür; eşyanın varlığındaki tasarrufları, o eşyanın irâdesi ve tasarrufları bilir. Şakînin can çekişme zamanında müttakî olması ile de, her can çekişen kişiye, can çekişme anında berzah (kabir âlemi) hallerinin açığa çıktığına işaret edilir. Nitekim bu hakikati Şeyh-i Ekber Muhyiddin ibn Arabî hazretleri Fusûsu'l-Hikem'de, Fass-ı Mûsevî'nin sonunda açıklamışlardır. İman suretlerinin özeti aşağıdaki gibidir:

1. Kâfir, cisim perdesi içinde bulunduğu ve ölümüne kesin gözüyle bakmadığı halde, sırf herhangi bir sebeple kendisine kanaat gelip ilâhî tebliğin doğruluğuna hükmederek iman eder. Bu imanın insanlar katında makbul olduğu açık olduğundan, itiraz edilecek bir durum değildir.

2. Kâfir ümitsizlik anında, yani ilâhî azabı gördüğü zaman, iman eder. Bu da iki çeşittir: a. Bu iman sebebiyle, Yunus kavmi gibi dünyada azap görmez ve ahirette fayda görür. b. İmanıyla beraber dünyada azap görse de, ahirette bu imanından fayda görür.

3. Kâfir, can çekişme halinde berzah hallerini müşahede edip, henüz ruh bedenden alakasını kesmemiş olduğu halde, Hakk kelimesini telaffuz eder. Bunun imanında ihtilaf vardır; bir taife katında onun imanı makbuldür. Çünkü onun hali "و يحشر على ما عليه مات كما انه يقبض على ما عليه كان" ["Üzerinde olduğu şey üzerine kabz olunduğu gibi, öldüğü şey üzerine haşr olunur."] hadis-i şerifine uygundur; ve ahiret alemine iman hali üzere intikal etmiştir. Bir taife katında ise makbul değildir; çünkü bunun hali, Yüce Allah'ın "Rabb'inin bazı ayetleri gelir, evvelden iman etmeyen nefse, imanın faydası olmaz" şerefli sözüne uygundur. Fakat bu ayet, bir tehdittir; ve Kerim olan Yüce Allah hazretleri "وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ" (Bakara, 2/218) ["Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir"] ayet-i kerimesiyle tehdidinden vazgeçeceğini vaat etmiştir. Bu sebeple son nefeste Hakk kelimesini telaffuz eden ve doğruluğuna kesin inanan kimsenin imanının faydalı olmayacağına kesin bir delil değildir.

Ya'nî "O kazâ-yı ilâhî ve belâ-yı nâgehânî vaktinde, hem zâhid ve hem fâsık, Allah Teâlâ'ya teveccüh etmekle hepsi müttakî oldu. Zîrâ tasarrufu Hakk'ın yed-i kudretine tefvîz edip, kendilerinin kendiliklerinden soyundular; ve hakikat-ı takvâ ise mâsivallahdan yüz çevirmektir. Bunların halleri, şakînin can çekişmek zamânında müttakî olmasına benzer." Beyt-i şerîfde zâhid ve fâsıkın müttakî olduğu beyan buyurulur. Fâsıkın müttakî olması zâhirdir. Zâhidin müttakî olmasının ma'nâsı budur ki, müttakînin mertebesi zâhidden yüksektir; zîrâ şirkten ve maâsîden perhîz eder. Ve şirk iki kısımdır: Birisi ma'bûdiyet hakkında ve diğeri mevcûdiyet hakkındadır. Ve zâhid, ikinci şirkten henüz halâs olmamıştır. Zîrâ vücûd-ı Hak ile, vücûd-ı eşyayı ayrı görür; vücûd-ı eşyâdaki tasarrufâtı, o eşyânın irâdesi ve tasarrufâtı bilir. Şakînin can çekişmek zamânında müttakî olması ile de, her muhtazıra, vakt-i ihtizârda ahvâl-i berzahın mekşûf olduğuna işâret buyurulur. Nitekim bu hakîkati cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddin ibn Arabî hazretleri Fusûsu'l-Hikem'de, Fass-1 Mûsevî'nin nihâyetinde beyân buyurmuşlardır. Suver-i îmânın hulâsası ber-vech-i âtîdir:

1. Kâfir, hicâb-ı cisim içinde bulunduğu ve ölümüne mütteyakkın olmadığı halde, mahzâ herhangi bir sebeble kendisine kanâat gelip tebliğ-i ilâhînin sıdkına hükm ederek îmân eder. Bu îmânın makbûliyeti inde'n-nâs vâzıh olduğundan, mahall-i i'tirâz değildir.

2. Kâfir vakt-i yeisde, ya'nî azâb-ı ilâhîyi gördüğü vakit, îmân eder. Bu da iki nevi'dir: a. Bu îmân sebebiyle, kavm-i Yûnus gibi dünyâda muazzeb olmaz ve âhirette fâide görür. b. Îmânıyla beraber dünyâda muazzeb olursa da, âhirette bu îmânından fâide görür.

3. Kâfir, hâl-i ihtizârda ahvâl-i berzahı müşâhede edip, henüz rûh, cesedden alâkasını kesmemiş olduğu halde, kelime-i Hakk'ı telaffuz eder. Bunun îmânında ihtilaf vardır; bir tâife indinde onun îmânı makbûldür. Zîrâ onun hâli و يحشر على ما عليه مات كما انه يقبض على ما عليه كان ["Üzerinde olduğu şey üzerine kabz olunduğu gibi, öldüğü şey üzerine haşr olunur."] hadîs-i şerîfine mutâbıktır; ve âlem-i âhirete bulunduğu hâl-i îmân üzere intikal etmiştir. Ve bir tâife indinde makbûl değildir; zîrâ bunun hâli, Allah Teâlâ'nın günde ki, Rabb'inin ba'zı âyâtı gelir, evvelden îmân etmeyen nefse, îmânın nef'i olmaz" kavl-i şerîfine mutâbıktır. Fakat bu âyet, vaîddir; ve Ke- rîm olan Allah Teâlâ hazretleri وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (Bakara, 2/218) ["Allah Ga- für'dur, Rahîm'dir"] âyet-i kerîmesiyle vaîdinden tecavüz buyuracağını va'd etmiştir. Binâenaleyh son nefesde kelime-i Hakk'ı telaffuz eden ve sıdkına cezm eden kimsenin îmânı nâfi' olmayacağına delîl-i kat'î değildir.

2181. Onlara ne soldan çare oldu ve ne sağdan; vaktaki hileler öldü, duâ vaktidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2181. Onlara ne soldan çare oldu ne de sağdan; hileler öldüğünde, dua vaktidir.

Belaya düşenler, sağdan soldan yardım isterler. Bu yardımların ve tedbirlerin faydası olmadığını gördükleri zaman, artık Allah'a dua etmeye ve yalvarmaya başlarlar. İkinci mısraın ifadesi ve çevirisi, Hint nüshalarına göredir. Ankaravî nüshasında حیلها چون مرد هنگام و غاست anlamı: "Tedbirler öldüğü zaman, savaş vaktidir." Yani "Bir işin barış yoluyla çözülmesi için tedbirler alınır; o tedbirler işe yaramaz ve etkili olmazsa, artık savaşma ve mücadele zamanıdır" demek olur.

Belâya düşenler, sağdan soldan istimdâd ederler. Bu istimdâdların ve tedbîrlerin fâidesi olmadığını gördükleri vakit, artık Hakk'a duâ ve niyâza başlarlar. İkinci mısrâ'ın ibâresi ve tercümesi, Hind nüshalarına göredir. Ankaravî nüshasında حیلها چون مرد هنگام و غاست ma'nası: "Tedbirler öldüğü vakit, cenk vaktidir." Ya'nî "Bir işin sulhan tesviyesi için tedbîrler yapılır; vaktâki o tedbîrler ölür ve müessir olmaz, artık cenk ve mücâdele zamânıdır" demek olur.

2182. Onlar duâda ve zârîde ve âhda olup, felek üzerine onlardan kara duman gitmiş idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2182. Onlar duada, yakarışta ve ah çekmekte olup, onlardan çıkan kara duman göğe yükselmişti.

2183. Şeytan adâvetten dolayı aralarında bağırdı ki: "Ey köpeğe tapıcılar! İki illet vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2183. Şeytan düşmanlıktan dolayı aralarında bağırdı ki: "Ey köpeğe tapıcılar! İki illet vardır."

Her iki "beyn" kelimesinin tamlayanı düşmüştür. "Bunun önünde" ve "şunun önünde" demektir. Yani şeytan, "Ey Âdem oğulları, şeytana itaat etmeyin; muhakkak o sizin açık düşmanınızdır" (Yâsîn, 27/60) ayet-i kerimesinde haber verildiği üzere, o gemide Allah'a yalvaranlara karşı, düşmanlığından dolayı aralarında bağırıp, derdi ki: "Ey köpek huyunda olan nefislerine tapan topluluk! Sizin için iki illet vardır ki, birisi Hakk'a karşı tövbeyi bozmak ve diğeri günah işlemektedir. Hakk'a karşı, ahdinizi bozma illetine düşmemek için, nafile tövbe etmeyin!"

Her iki "beyn" kelimesinin muzâfun-ileyhi mahzûfdur. "Beyne hâzâ" ve "beyne zâlik" demektir. "Bunun önünde" ve "şunun önünde" demek olur. Ya'nî şeytan, يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (Yâsîn, 27/60) ya'nî "Ey benî-Âdem, şeytana itaat etmeyin; muhakkak o sizin açık düşmanınızdır" âyet-i kerîmesinde haber verildiği üzere, o gemide Allâh'a yalvaranlara karşı, düşmanlığından dolayı aralarında bağırıp, derdi ki: "Ey köpek meşrebinde olan nefislerine tapan tâife! Sizin için iki illet vardır ki, birisi Hakk'a karşı tövbeyi bozmak ve diğeri maâsî irtikâb etmektir. Hakk'a karşı, ahdinizi bozmak illetine düşmemek için, nâfile tövbe etmeyin!"

2184. “Ey inkâr ve nifâk ehli, ölüm ve renc, âkıbet bu müttefikan olacaktır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2184. "Ey inkâr ve nifak ehli, ölüm ve acı, sonunda kesinlikle bu şekilde olacaktır."

Şeytanın hitabının devamıdır: "Ey inkâr ve nifak ehli, eğer siz ölüm ve acıdan kurtulmak için bu tövbeye ve yakarışa başladıysanız, hiç faydası yoktur; çünkü ölüm, acı ve bela, bu dünya hayatının gerekliliklerinden olup, sonunda kesinlikle ölüm herkesin başına gelecektir. Bu gibi hayatın acıları ve elemleri de aynı şekilde kesinlikle çekilecektir. Bu sebeple bu yaptığınız tövbe ve yakarış, sizin için zararlı bir şeydir; çünkü siz nefsinize tapan kimselersiniz, karaya çıktıktan sonra bu tövbelerinizi bozacaksınız; ve tövbeyi bozmak ise daha büyük felaketin meydana gelmesine sebep olacaktır."

Şeytanın hitâbının mâba'didir: "Ey inkâr ve nifâk ehli, eğer siz ölüm ve rencden kurtulmak için bu tövbeye ve münâcâta başladınız ise, hiç fâidesi yoktur; çünkü ölüm ve renc ve belâ, bu hayât-ı dünyeviyyenin îcâbâtından olup, âkıbet müttefikan ölüm herkesin başına gelecektir. Bu gibi hayâtın renc ve elemleri kezâ müttefikan çekilecektir. Binâenaleyh bu yaptığınız tövbe ve münâcât, sizin için zararlı bir şeydir; çünkü siz nefsinize tapan kimselersiniz, karaya çıktıktan sonra bu tövbelerinizi bozacaksınız; ve tövbeyi bozmak ise daha büyük felâketin vukü'una sebeb olacaktır."

2185. Halasdan sonra, gözünüz yaş olur mu? Zîra şehvet için husûsî şeytan olursunuz!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2185. Kurtuluştan sonra gözünüz yaşarır mı? Çünkü şehvet için özel şeytan olursunuz!

"Ey nefislerine tapan efendiler, şimdi bir belâ ve korku içinde ağlayarak yalvarıyorsunuz. Kurtulup, karaya çıktıktan sonra da gözünüz yaşarır mı? Böyle Hakk'a karşı yalvarıp ağlar mısınız? Hayır, ağlayamazsınız; çünkü nefsinize ait şehvetinizin hükmünü yerine getirmek için, her biriniz o şehvete özgü birer şeytan olursunuz."

"Ey nefislerine tapan efendiler, şimdi bir belâ ve korku içinde ağlıyarak yalvarıyorsunuz. Kurtulup, karaya çıktıktan sonra da gözünüz yaş olur mu? Böyle Hakk'a karşı yalvarıp ağlar mısınız? Hayır ağlıyamazsınız; zîrâ şehvet-i nefsâniyyenizin hükmünü icrâ etmek için, her biriniz o şehvete hâs olan birer şeytan olursunuz."

2186. Yezdân'ın bir gün tehlikede, kader cihetinden elinizden tuttuğu hatırınıza gelmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2186. Yezdân'ın bir gün tehlikede, kader yönünden elinizden tuttuğu hatırınıza gelmez.

"Nefse ait hazlarınızla meşgul olup tövbenizi ve Allah'a karşı ahdinizi bozarken, Yüce Allah'ın sizi, bir gün tehlikeden ve helâktan, kaderinizin gereği olarak elinizden tutup kurtardığı, hatırınıza bile gelmez."

"Şehevât-ı nefsâniyyeniz ile meşgül olup tövbenizi ve ahdinizi Hakk'a karşı nakz ederken, Hz. Yezdân'ın sizi, bir gün tehlikeden ve helâkten, kaderinizin îcâbı olarak elinizden tutup kurtardığı, hatırınıza bile gelmez."

2187. Şeytandan bu nidâ gelir; fakat bu sözü, iyi kulaktan başkası işitmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2187. Şeytandan bu ses gelir; fakat bu sözü, iyi kulaktan başkası işitmez.

"Şeytandan ses gelmesi", kalplere gelen düşüncedir; yahut insan şeklinde olan ve akıllı geçinen birtakım ahmaklardır. Görünen şekilde mantıklı ve akla uygun görünen birtakım düşünceler ve açıklamalar ile faydalı bir amelden alıkoymak isterler. Ve halkın pek çoğu da bu dışı yaldızlı olan zehirli hapı yutarlar. Fakat ârif olanların iyi ve saf olan can kulakları, bu vesveselerin ve telkinlerin doğrusunu alıp, eğrisini atarlar.

"Şeytandan nidâ gelmesi", kalblere gelen hâtıradır; veyâhud insan sûretinde olan ve âkıl geçinen birtakım humakādır. Süret-i zâhirede mantıkî ve ma'kül görünen birtakım havâtır ve beyânât ile fâideli bir amelden alıkoymak isterler. Ve halkın pek çoğu da bu dışı yaldızlı olan zehirli hapı yutarlar. Fakat ârif olanların iyi ve sâf olan can kulaklan, bu vesveselerin ve ilkāâtın doğrusunu alıp, eğrisini atarlar.

2188. Kutub ve deryâ-yı safânın şehenşâhı olan Mustafa bize doğru buyurmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2188. Varlık dairesinin kutbu ve safâ denizinin şahlar şahı olan Mustafa bize doğru söylemiştir.

Varlık dairesinin kutbu ve safâ denizi olan ruhlar âleminin şahlar şahı ve "Ruhların Babası" bulunan Muhammed Mustafa (s.a.v.) Efendimiz hazretleri bize doğru söylemiştir:

Dâire-i vücûdun kutbu ve deryâ-yı safâ olan âlem-i ervâhın şehenşâhı ve "Ebu'l-ervâh" bulunan Muhammed Mustafa (sallallahü aleyhi ve sellem) Efendimiz hazretleri bize doğru buyurmuştur:

2189. Ki câhilin âkıbette göreceği şeyi, âkıller evvel mertebede görürler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2189. Çünkü cahilin sonda göreceği şeyi, akıllılar ilk mertebede görürler.

Fakir, aynen bu şerefli beytin anlamında olan bir hadis-i şerife rastlamadım. Hint şârihleri (şerh edenler) de böyle bir hadis-i şerif kaydetmemişlerdir. İsmail-i Ankaravî hazretleri, bu şerefli beytin şu hadis-i şerife işaret olduğunu beyan buyurur: الكيس من دان نفسه و عمل لما بعد الموت والعاجز من اتبع نفسه هواها و يتمنى على الله Yani "Akıllı ve ihtiyatlı kişi odur ki nefsine hükmeder ve ölümden sonraki hayat için amel eder; aciz kişi ise nefsine ve onun heveslerine uyar ve Allah'tan (boş yere) temennilerde bulunur." Bu hadis-i şerif, manevi ruhu itibarıyla yukarıdaki beyte uygun düşer.

Aynen bu beyt-i şerîfin meâlinde olan bir hadîs-i şerîfe fakîr müsâdif olmadım. Hind şârihleri dahi, böyle bir hadîs-i şerîf derc etmemişlerdir. İsmâîl-i Ankaravî hazretleri, bu beyt-i şerîfin, şu hadis-i şerîfe işaret olduğunu beyân buyurur: الكيس من دان نفسه و عمل لما بعد الموت والعاجز من اتبع نفسه هواها و يتمنى على الله Ya'nî "Hâzim ve ihtiyâtkâr o kimsedir ki nefsine hükmeder ve ölümden sonra olan şey için amel kılar; ve âciz o kimsedir ki, nefsine ve onun hevâsına tâbi' olur ve Allah üzerine mütemennî olur." Bu hadis-i şerîf rûh-ı ma'nâsı itibariyle yukarıdaki beyte muvâfik olur.

2190. Gerçi işler başlangıçta gaybdır ve sırdır; âkıl ol! Ve o musırr olan sonunda gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2190. Gerçi işler başlangıçta gaybdır ve sırdır; akıllı ol! Ve o ısrar eden sonunda gördü.

Her bir işin sonucu, gerçi başlangıçta bilinmez ve örtülüdür; fakat akıllı kişi o sonucu, o işin başlangıcındaki gidişatına göre önceden görür ve o işin neticesini elde etmek için ısrar eden cahil ise, o işin sonucunu fiilen ortaya çıktığı zaman görür.

Bu şerefli beyitte, başlangıç ile, gaybın anahtarları olan eşyanın hakikatlerine işaret buyrulur. Bu durumda "akıllı"dan maksat, kendisine sabit hakikatler açılan kâmil insan; ve "ısrar eden cahil"den maksat, gaflet ehli olur.

Her bir işin âkıbeti, gerçi başlangıçta meçhûl ve mestûrdur; fakat âkıl o âkıbeti o işin başlangıcındaki revişine nazaran evvelen görür ve o işin netîcesini elde etmek için ısrar eden câhil ise, o işin âkıbetini fiilen zâhir olduğu vakit görür.

Bu beyt-i şerîfde, başlangıç ile, mefâtîhu'l-gayb olan eşyanın hakâyıkına işâret buyurulur. Bu sûretde "âkıl"den murâd, kendisine a'yân-ı sâbite münkeşif olan kâmil; ve "câhil-i musır"dan murâd, ehl-i gaflet olur.

2191. Onun evveli örtülmüş olur ve âhirde, onu akıl ve câhil aşikâre görür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2191. Onun evveli örtülüdür ve sonunda, onu akıllı ve cahil açıkça görür.

O işlerin evveli örtülü ve kapalı olur, onları ancak akıllı kişi görür; fakat sonu, o fiillerin sonuçları dışarıda belirdiği zaman, hem akıllı hem de cahil apaçık bir şekilde görürler. Aynı şekilde, ilâhî ilimde mutluluğuna ve mutsuzluğuna hükmedilen kimselerin halleri, yeni doğdukları zaman bilinmez ve örtülüdür; onları ancak ilâhî keşif ile kâmil insanlar görebilirler. Ne zaman ki o kimseler büyüyüp, onların ısrarcı halleri herkesin his gözleri önünde belirir; o zaman o örtülü olan kader sırrına hem akıllı hem de cahil muttali olurlar. Nasıl ki Ebû Cehil ve benzerlerinin mutsuzlukta ısrarları, onların örtülü olan kader sırlarını hem kâmil hem de cahil önünde ortaya koydu.

O işlerin evveli, örtülü ve kapalı olur, onları ancak âkıl görür; fakat âhiri, o fiillerin netâyici zâhirde belirdiği vakit, hem âkıl ve hem de câhil apaçık bir sûrette görürler. Ve kezâ, ilm-i ilâhîde saâdetine ve şekāvetine hükm olunan kimselerin ahvâli, yeni doğdukları vakit meçhûl ve mestûrdur; onları ancak keşf-i ilâhî ile kâmiller görebilirler. Vaktâki o kimseler büyüyüp, onların ahvâl-i musırrâneleri herkesin his gözleri önünde zâhir olur; o vakit o mestûr olan sırr-ı kadere hem âkıl ve hem de câhil muttali' olurlar. Nitekim Ebû Cehil ve emsâlinin şekāvette ısrârları, onların mestûr olan sırr-ı kaderlerini hem kâmil ve hem de câhil önünde meydana koydu.

2192. Ey anûd, eğer gayb olan vâkıayı görmezsen, hazmi ne vakit sel kapar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2192. Ey inatçı, eğer gayb olan olayı görmezsen, hazmı ne zaman sel kapar?

Ey Hakk'a muhalefette ısrarcı olan kimse, eğer gizli ve bilinmeyen tekil sabit hakikatini ve asıl kabiliyetini göremezsen, hazmı ve ihtiyatı da sel kapmadı ya! Yüce Allah, Peygamber'i aracılığıyla emirlerini ve yasaklarını bildirdi; mademki senin gözünde ezelî olan yatkınlığın bilinmiyor, o halde ihtiyat et de, doğru yolda yürü! Ve aynı şekilde dünyevî işlerde de hazmı ve ihtiyatı uygula!

Ey Hakk'a muhalefette musır olan kimse, eğer mestûr ve meçhûl olan ayn-ı sâbiteni ve kabiliyyet-i asliyyeni göremez isen, hazm ve ihtiyâtı da sel kapmadı ya! Hak Teâlâ Peygamber'i vâsıtasıyla evâmirini ve nevâhîsini tebliğ buyurdu; mâdemki senin nazarında ezelî olan isti'dâdın meçhûldür, o halde ihtiyât et de, doğru yolda yürü! Ve kezâ umûr-ı dünyeviyyede de hazm ve ihtiyatı tatbik et!

2193. Hazm ne olur? Cihân üzerine bed-gümanlıktır; dembedem belâ-yı nâ- gehânı görür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2193. Hazım ne olur? Dünya üzerine kötü zan beslemektir; an be an ansızın gelen belayı görür.

Ey gafil, hazım ne demektir bilir misin? Temeli doğal karanlık üzerine kurulmuş olan bu yoğun dünya üzerine kötü zan beslemektir. Bu sebeple temeli karanlık olan bu dünya üzerine kötü zan besleyenler ve onun gidişatından emin olmayanlar, an be an, ansızın gelecek olan belaları görürler; belanın en büyüğü ise ölümdür.

Ey gâfil, hazm ne demektir bilir misin? Binâsı zulmet-i tabiiyye üzerine kurulmuş olan bu cihân-ı kesîf üzerine sû'-i zan ediciliktir. Binâenaleyh temeli zulmânî olan bu cihân üzerine sû'-i zan edenler ve onun revişinden emîn olmayanlar, dembedem, ansızın gelecek olan belâları görürler; belânın en büyüğü ise ölümdür.

## Hâzim olan adamın tasavvurları

2194. Onun gibi ki, ansızın bir arslan erişti; adamı kaptı ve ormana çekti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2194. Onun gibi ki, ansızın bir aslan erişti; adamı kaptı ve ormana çekti.

2195. O götürmek içinde, o ne düşünür? Ey üstâd-ı dîn, sen de ancak onu düşün!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2195. O götürmek içinde, o ne düşünür? Ey din üstadı, sen de ancak onu düşün!

Tedbirli ve ihtiyatlı olan bir adamın bulunduğu hal ve âlemin gereğine göre tasavvurlarının örneği şudur: Bir aslan ansızın bir adamı kapıp, ormanlığa götürse; o adam o aslanın götürmesi hali içinde, ölüm ve helâktan başka ne düşünür? Ve işini ve sanatını düşünebilir mi? Ey din üstadı, mademki bu âlemin, ölüm ve helâk âlemi olduğunu görüyorsun, eğer sende hallerin akıbeti için tedbir ve ihtiyat varsa, sen de ancak onu düşün!

Hâzim ve ihtiyâtkâr olan bir adamın bulunduğu hâl ve âlem îcâbına göre tasavvurâtının misâli budur ki: Bir arslan ansızın bir adamı kapıp, ormanlığa götürse; o adam o arslanın götürmesi hâli içinde, ölüm ve helâkten başka ne düşünür? Ve işini ve san'atını düşünebilir mi? Ey üstâd-ı dîn, mâdemki bu âlemin, âlem-i mevt ve helâk olduğunu görüyorsun, eğer sende âkıbet-i ahvâl için hazm ve ihtiyât varsa, sen de ancak onu düşün!

2196. Kazā arslanı ormanlara çekiyor; bizim canımız işlerin ve san'atların meşgülüdür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2196. Kazâ arslanı ormanlara çekiyor; bizim canımız işlerin ve sanatların meşgulüdür.

Âdem oğullarının fertleri ve diğer canlı hayvanlar hakkındaki ilâhî kazâ arslanı, onları ölüm ve yokluk ormanlarına çekiyor; cansız, bitki, hayvan ve insanın sonunda yok olması, bu ilâhî kazânın gereğindendir. Böyleyken bizim canımız, yine dünya işleriyle ve sanatlarla meşguldür.

Efrâd-ı benî Âdem ve sâir zî-rûh olan hayvânât hakkındaki kazâ-yı ilâhî arslanı, onları mevt ve adem ormanlarına çekiyor; ve cemâd ve nebât ve hayvân ve insanın bilâhire fenâsı, bu kazâ-yı ilâhî îcâbındandır. Böyle iken bizim canımız, yine umûr-ı dünyâ ile ve san'atlar ile meşgüldür.

2197. Öyle ki halk fakrdan korkarlar; boğazına kadar tuzlu suyun altına gitmişlerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2197. Öyle ki halk fakirlikten korkarlar; boğazlarına kadar tuzlu suyun altına batmışlardır.

Halkın, bu kazâ arslanının pençesinde, helâk ve ölüm düşünceleriyle meşgul olamaması, fakirlik korkusundan kaynaklanır. Aksine halk birtakım sebeplere başvurup, Allah'tan gafil olarak, fakirlikten kurtuluşu bu sebeplerden bilirler. Sonuçta tuzlu su denizi mesabesinde olan gam ve ayrılık içinde boğulurlar. Çünkü refah ve görünürdeki mutluluk, mutlaka sebeplerden değildir; eğer sebeplerden olması gerekseydi, gece ve gündüz ısrarla sebeplere başvurmak suretiyle canlarını kemirmiş olan kimselerin hepsi, refah içinde bulunması gerekirdi. Bununla birlikte böyle olmadığı daima ortadadır. Ve gaflet ehli buna "talih" ve "şans" deyip geçerler.

Bu açıklamalardan sebeplere başvurmayı terk edip, tembelce oturmak anlamı anlaşılmasın. Fakirlikten kurtuluşu sebeplerden bilmek kınanmıştır. Yoksa konulmuş dünyevî sebeplere başvurup geçimi Allah'tan istemek tevekküle engel değildir; çünkü sebeplerin sebebi Allah'tır. Bunun için peygamberler ve yüce elçiler (a.s.) sebepleri terk etmemişlerdir.

Halkın, bu kazâ arslanının pençesinde, helâk ve mevt tasavvurâtıyla meşgûl olamaması, fakirlik korkusundan nâşîdir. Halbuki halk birtakım esbâba teşebbüs edip, Hak'dan gâfil olarak, fakirlikten necâtı bu esbâbdan bilirler. Netîcede tuzlu su deryâsı mesâbesinde olan gam ve tefrika içinde gark olurlar. Zîrâ refâh ve saâdet-i sûrî, mutlakā esbâbdan değildir; eğer esbâbdan olmak lâzım gelse idi, gece ve gündüz musırrâne esbâba tevessül sûretiyle canlarını kemirmiş olan kimselerin hepsi, refâh içinde bulunmak îcâb ederdi. Maahâzâ böyle olmadığı dâimâ meydandadır. Ve ehl-i gaflet buna "tâli'" ve "şans" deyip geçerler.

Bu beyânattan esbâba teşebbüsü terk edip, tenbelce oturmak ma'nâsı anlaşılmasın. Fakirlikten halâsı esbâbdan bilmek mezmûmdur. Yoksa esbâb-ı mevzûa-i dünyeviyyeye tevessül edip maîşeti Hak'dan istemek tevekküle mâni' değildir; zîrâ müsebbib-i esbâb Hak'dır. Bunun için enbiyâ ve rusül-i kirâm hazerâtı esbâbı terk etmemişlerdir.

2198. Eğer o fakrı yaratandan korksa idiler, onlara yerde olan hazîneler keşf olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2198. Eğer o fakrı yaratandan korksalardı, onlara yerde olan hazineler keşfedilirdi.

Eğer halk, o korktukları fakrı yaratan Yüce Allah'tan korkup, O'nun emrine uysalar ve yasaklarından kaçınsalardı, onlara yerlerde gömülü olan gizli hazineleri keşfetmek suretiyle, kendilerini fakirlikten kurtaracak sebepler yaratırdı.

Eğer halk, o korktukları fakrı yaratan Hak Teâlâ hazretlerinden korkup, O'nun emrine tâbi' ve nehyinden müctenib olsa idiler, onlara yerlerde medfûn olan gizli hazîneleri keşf etmek sûretiyle, kendilerini fakrdan kurtaracak sebebler yaratır idi.

2199. Onların hepsi, gam korkusundan, ayn-ı gamdadır; varlıktan dolayı, ademe düşmüşlerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2199. Onların hepsi, gam korkusundan, gamın ta kendisindedir; varlıktan dolayı, yokluğa düşmüşlerdir.

Bu gaflet ehlinin hepsi, fakirlik gamı korkusundan, gamın ta kendisindedir; yani sebeplerin elden gitmesi gamı içindedirler. Şaşırtıcıdır ki, gamdan kurtulmak istedikleri halde, yine gam içindedirler ve bu halin farkında bile değildirler. Onların hepsi, vehmedilmiş ve fani olan mecazi varlıkları için yokluğa, yani yok ve fani olan sebepleri kazanmaya düşmüşlerdir ve hakiki varlığı bulmaktan mahrum kalmışlardır.

Bu ehl-i gafletin hepsi fakirlik gamı korkusundan, ayn-ı gamdadır; ya'nî fevt-i esbâb gamı içindedirler. Garîbdir ki, gamdan kurtulmak istedikleri halde, yine gam içindedirler ve bu hâlin farkında bile değildirler. Onların hepsi mevhûm ve fânî olan mecâzî varlıkları için yokluğa, ya'nî ma'dûm ve fânî olan esbâbın kesbine düşmüşlerdir ve hakîkî varlığı bulmaktan mahrûm kalmışlardır.

## Geminin halâsı hakkında Dekükî'nin duâsı ve şefâati

2200. Vaktaki Dekükî o kıyameti gördü; onun merhameti kaynadı ve onun göz yaşı koştu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2200. Dekūkî o kıyameti gördüğünde; merhameti coştu ve gözyaşı aktı.

Dekūkî hazretleri gemi halkının düştüğü tehlikeyi gördü ve kalbinin merhameti coştu ve gözlerinden yaşlar döküldü.

Dekūkî hazretleri gemi halkının düştüğü tehlikeyi gördü ve kalbinin merhameti kaynadı ve gözlerinden yaşlar döküldü.

2201. Dedi: "Yâ Rab! Onların fiiline bakma; ey sıfatı latîf olan şah, onların elini tut!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2201. Dedi: "Ey Rabbim! Onların fiiline bakma; ey sıfatı latîf olan şah, onların elini tut!"

2202. "Hoş selâmetle tekrar onları sahile götür, ey eli denize ve karaya erişmiş!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2202. "Hoş selâmetle tekrar onları sahile götür, ey eli denize ve karaya erişmiş!"

Ey kudret eli denizde ve karada tasarruf eden gerçek padişah! Bu gemideki çaresizleri hoş selâmetle tekrar sahile çıkar.

"Ey yed-i kudreti denizde ve karada mutasarrıf olan pâdişâh-ı hakîkî! Bu gemideki bîçâreleri hoş selâmetle tekrâr sâhile çıkar."

2203. "Ey ebedî olan Kerîm ve Rahîm! Fenâ düşünücü olanlardan bu fenâlığı bırak!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2203. "Ey ebedî olan Kerîm ve Rahîm! Fenâ düşünenlerden bu fenâlığı bırak!"

Bu şerefli beyitte وَ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا (Şûrâ, 42/40) yani “Kötülüğün cezası, onun gibi kötülüktür” yüce ayetine işaret buyrulur. Yani: "Ey Kerîm ve Rahîm, onlar senin hakkında kötü düşündüler ve kötülük ettiler; ve kötülüğün cezası da, onun gibi bir kötülüktür; fakat sen Kerîm'sin. Bu yüce ayet senin tehdidindir; ve kerîm olanlar tehditlerinden vazgeçerler. Sen de, bunlara yönelmiş olan bu kötülükten vazgeç!"

Bu beyt-i şerîfde وَ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا (Şûrâ, 42/40) ya'nî “Fenâlığın cezâsı, onun gibi fenâlıktır” âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Ya'nî: "Ey Kerîm ve Rahîm, onlar senin hakkında fenâ düşündüler ve fenâlık ettiler; ve fenâlığın cezâsı da, onun gibi bir fenâlıktır; fakat sen Kerîm'sin. Bu âyet-i kerîme senin vaîdindir; ve kerîm olanlar vaîdlerinden geçerler. Sen de, bunlara müteveccih olan bu fenâlıktan vazgeç!"

2204. "Ey, bedava yüz, göz ve kulak vermiş, rüşvetsiz akıl ve hûş bahş etmiş olan!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2204. "Ey, bedava yüz, göz ve kulak vermiş, rüşvetsiz akıl ve hûş bahş etmiş olan!"

"Ey, bize ücretsiz görme ve işitme nimetleri vermiş ve karşılığında rüşvet almaksızın bizlere akıl ve zekâ nimetlerini ihsan etmiş olan Kerîm!"

"Ey ücretsiz bize görme ve işitme ni'metleri vermiş ve mukābillerinde rüşvet almaksızın bizlere akıl ve zekâ ni'metlerini ihsân etmiş olan Kerîm!"

2205. "İstihkakdan evvel atâ bağışlamış; bizden hep küfrân ve hatâ görmüş olan!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2205. "Hak edişten önce bağışta bulunmuş; bizden hep nankörlük ve hata görmüş olan!"

Bizim salih amellerimiz meydana gelmeden ve hak ediş kazanmadan önce, bize ihsanlarda bulunmuş ve bu nimet ve ihsanlara karşılık da, bizden şükür yerine hep nankörlük ve isyan görmüş olan Kerîm ve Rahîm!

"Bizim a'mâl-i sâlihamız vâki' olmazdan ve istihkāk kesb etmezden evvel, bize ihsanlar etmiş ve bu ni'met ve ihsanlara mukābil de, bizden şükür yerine hep küfrân ve isyân görmüş olan Kerîm ve Rahîm!"

2206. "Ey Azîm! Bizden olan azîm günahları, sen harîmde afv etmeğe kādirsin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2206. "Ey Yüce! Bizden olan büyük günahları, sen harîmde (kutsal mekânda) affetmeye kadirsin."

"Ey Yüce olan Allah'ım! Senin ihsanlarına karşı, bizden kaynaklanan günahları, bizi halkın gözünde rezil ve rüsvay etmeksizin ve bu günahlarımızı açığa vurmadan, gizlice affetmeye kadir olan bir Kerîm (cömert) ve Rahîm'sin (çok merhametli)!"

"Ey Azîm olan Allahım! Senin ihsânlarına karşı, bizden sâdır olan günâhları, bizi halk nazarında rezîl ve rüsvây etmeksizin ve bu günahlarımızı teşhîr etmeksizin, gizlice afv etmeğe kādir olan bir Kerîm ve Rahîm'sin!"

2207. "Biz az ve hırstan kendimizi yaktık ve bu duâyı da senden öğrendik."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2207. "Biz az ve hırstan kendimizi yaktık ve bu duâyı da senden öğrendik."

Biz dünya gösterişine kapılıp, nefsî arzularımızı elde etme hırsından dolayı, manen kendimizi yaktık; ve bu beladan kurtulmak için sana dua etmek ve yalvarmak usulünü yine senden öğrendik; çünkü sen, Kur'an-ı Kerim'de bize ادعوني أستجب لكم (Gâfir, 40/60) yani "Bana dua edin, kabul edeyim" buyurdun. "Az" hırs kelimesinin eş anlamlısıdır.

"Biz âlâyiş-i dünyeviyyeye meclûb olup, nefsânî arzûlarımızı elde etmek hırsından dolayı, ma'nen kendimizi yaktık; ve bu belâdan kurtulmak için sana duâ etmek ve yalvarmak usûlünü yine senden öğrendik; zîrâ sen, Kur'ân-ı Kerîm'de bize ادعوني أستجب لكم (Gâfir, 40/60) ya'nî "Bana duâ edin, kabûl edeyim" buyurdun." "Âz" hırs kelimesinin mürâdifidir.

2208. Onun hürmetine ki, duâyı öğrettin; böyle zulmet içinde çerağ parlattın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2208. Onun hürmetine ki, duayı öğrettin; böyle karanlık içinde ışık parlattın.

"Ey Allah'ım, bize dua etme usulünü öğretip, böyle doğal karanlık ve nefse ait sıfatlar içinde hidayet ışığını parlatman hürmetine, bu gemidekilerin kötü fiillerine bakmayıp, onları selamet sahiline çıkar!"

“İlâhî, bize duâ usûlünü öğretip, böyle zulmet-i tabiyye ve sıfât-ı nefsâniyye içinde çerâğ-ı hidâyetini parlatman hürmetine, bu gemidekilerin kötü fiillerine bakmayıp, onları sâhil-i selâmete çıkar!"

2209. O zaman, vefâlı analar gibi, onun lutfu üzerine dua böyle giderdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2209. O zaman, vefalı analar gibi, onun lütfu üzerine dua böyle giderdi.

Gemidekilerin felaket zamanında, Hakk'ın lütfuna dayanarak Dekūkî hazretlerinin yüce kalbinde vefalı analar gibi şefkat ve merhamet kaynayarak böyle dua akardı.

Gemidekilerin felâket zamânında, Hakk'ın lutfuna istinaden Dekūkî hazretlerinin kalb-i şerîfinde vefâlı analar gibi şefkat ve merhamet kaynayarak böyle duâ cârî olurdu.

2210. Ondan göz yaşı giderdi; ve o duâ ondan bî-hod olarak semâ üzerinde zâhir olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2210. Ondan gözyaşı giderdi; ve o dua ondan kendinden geçmiş olarak gökyüzünde belirirdi.

Dekūkî hazretleri, namaz içinde hem ağlar hem de kendisinden geçmiş olarak dua ederdi; ve duası, yüce âlemde belirirdi.

Dekūkî hazretleri, namaz içinde hem ağlar ve hem de kendisinden geçmiş olarak duâ eder; ve duâsı, âlem-i ulvîde zâhir olurdu.

2211. Bu bî-hodların duası ise başkadır; o duâ ondan değildir Dâver'in kelâmıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2211. Bu kendinden geçmişlerin duası ise başkadır; o dua ondan değildir, Yüce Allah'ın kelamıdır.

Dekūkî hazretleri kendinden geçmiş ve Hak'ta fani olmuştu. Böyle kendinden geçenlerin duası ise, kendinden geçmemiş olanların duası gibi değildir; ve o dua onun kendiliğinden değildir; aksine ondan görünen Hakk'ın kelamıdır. Bu anlam meselenin iç yüzüdür; dış yüzüne gelince: Dekūkî hazretlerinin namaz içinde gözyaşı dökmesi ve böyle dualar etmesi, namazı bozacak gözyaşlarından ve dualardan değildir. Çünkü bir kimse namazda Allah muhabbeti ile ağlarsa, şeriaten namazı bozulmaz; ve Şâfiî hazretleri katında mutlak olarak dua namazı bozmaz. Ve İmâm-ı A'zam hazretleri katında, eğer duası: "Yâ Rab, bana giyecek ve yiyecek ver" gibi insan sözüne benzer dualardan ise, namazı bozulur; değilse zaten namazda son oturuşta (ka'de-i ahîre) nakledilen duaları (ed'iye-i me'sûre) ve "Kunût duası" okumak âdettir.

Dekūkî hazretleri kendinden geçmiş ve Hak'da fânî olmuş idi. Böyle kendinden geçenlerin duâsı ise, kendinden geçmemiş olanların duâsı gibi değildir; ve o duâ onun kendiliğinden değildir; belki ondan zâhir olan Hakk'ın kelâmıdır. Bu ma'nâ mes'elenin iç yüzüdür; dış yüzüne gelince: Dekūkî hazretlerinin namaz içinde göz yaşı dökmesi ve böyle duâlar etmesi, namazı bozacak göz yaşlarından ve duâlardan değildir. Zîrâ bir kimse namazda Allah muhabbeti ile ağlarsa, şer'an namazı bozulmaz; ve Şâfiî hazretleri indinde mutlakan duâ namazı bozmaz. Ve İmâm-ı A'zam hazretleri indinde, eğer duâsı: "Yâ Rab, bana giyecek ve yiyecek ver" gibi kelâm-ı nâsa benzer duâlardan ise, namazı bozulur; değilse zâten namazda ka'de-i ahîrede ed'iye-i me'sûre ve "Kunût duâsı" okumak mu'tâddır.

2212. O duâyı Hak eder, çünkü o fenâdır. O dua ve o icabet Huda'dandır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2212. O duayı Hak eder, çünkü o fenâdır. O dua ve o icabet Allah'tandır.

Kul, Hak'ta fani olup, kendinin, kendiliğinden kurtulduğu zaman, artık ondan görünen sözler ve fiiller Hakk'ın olur. Bu sebeple dua ederse, o duayı onun zuhur yerinden Hak eder; kulun asla iradesi ve etkisi yoktur. O dua ve icabet tamamıyla Hak'tandır.

Kul, Hak'da fânî olup, kendinin, kendiliğinden kurtulduğu vakit, artık ondan zâhir olan akvâl ve ef'âl Hakk'ın olur. Binâenaleyh duâ ederse, o duâyı onun mazharından Hak eder; abdin aslâ irâdesi ve te'sîri yoktur. O duâ ve icâbet tamâmiyle Hak'dandır.

2213. Arada mahlûk vâsıtası yoktur; o tazarru'dan cisim ve cân habersizdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2213. Arada yaratılmış varlık aracılığı yoktur; o yakarıştan cisim ve can habersizdir.

Yaratılmış varlık Hak'ta fani olduğu zaman, ondan ortaya çıkan fiillerde ve sözlerde o yaratılmış varlığın etkisi yoktur. Bu gibi durumlarda, arada yaratılmış varlığın aracılığı kalmaz. Bir husus için Hakk'a yalvardığı zaman, onun cisim ve canının bu yakarıştan haberi bile olmaz. Örneğin uykuda konuşan adamın, konuşmasında, bir iradesi ve etkisi yoktur.

Mahlûk Hak'da fânî olduğu vakit, ondan zâhir olan efâl ve akvâlde o mahlûkun te'sîri yoktur. Bu gibi ahvâlde, arada mahlûkun vâsıtası kalmaz. Bir husûs için Hakk'a yalvardığı vakit, onun cisim ve cânının bu tazarru'dan haberi bile olmaz. Meselâ uykuda konuşan adamın, konuşmasında, bir irâdesi ve te'sîri yoktur.

2214. Hakk'ın bendeleri rahîmdir ve yük götürücüdür; kârın ıslahında Hakk'ın huyunu tutarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2214. Hakk'ın kulları merhametlidir ve yük taşıyıcıdır; işlerin düzeltilmesinde Hakk'ın huyunu edinirler.

"Berd-bâr" burada, tahammüllü ve halim olma anlamından kinayedir. Lügat anlamı, yük taşıyıcıdır ki, halkın yüklerine tahammül etmek demektir. Hakk'ın has kulları olan kâmiller, Hakk'ın sıfatıyla nitelenmişlerdir. Nitekim hadis-i kudsîde onlara hitaben: اخرج بصفاتى الى خلقى yani "Benim halkıma, benim sıfatımla çık!" buyurulmuştur. Buna göre onlarda Hak'tan olan Rahîmiyyet (merhamet) ve Halîmiyyet (yumuşak huyluluk) sıfatları ortaya çıkar. Ve aynı şekilde تخلقوا باخلاق الله yani "İlahi ahlak ile ahlaklanın!" hadis-i şerifi hükmüyle, onlarda Hakk'ın ahlakı vardır ki, halkın işlerini bu yüce ahlak ile düzeltirler.

"Berd-bâr" burada, mütehammil ve halîm ma'nâsından kinâyedir. Lügat ma'nâsı, yük götürücüdür ki, halkın yüklerine mütehammil olmak demektir. Hakk'ın hâs kulları olan kâmiller, Hakk'ın sıfatıyla muttasıflardır. Nitekim hadîs-i kudsîde onlara hitaben: اخرج بصفاتى الى خلقى ya'ni " Benim halkıma, benim sıfatımla çık!" buyurulmuştur. Binâenaleyh onlarda sıfât-1 Hak'dan olan Rahîmiyyet ve Halîmiyyet zâhir olur. Ve kezâ تخلقوا باخلاق الله ya'nî "Ahlâk-ı ilâhiyye ile mütehallık olun!" hadîs-i şerîfi hükmüyle, onlarda Hakk'ın ahlâkı vardır ki, halkın umûrunu bu ahlâk-ı âliye ile islâh ederler.

2215. Müşkil mevki'de ve ağır günde mihribandırlar, rüşvetsiz yardım edicilerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2215. Zor durumda ve ağır günde şefkatlidirler, karşılıksız yardım edicilerdir.

2216. Ey mübtelâ, âgâh ol, bu kavmi ara! Agâh ol, belâdan evvel, onları ganîmet tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2216. Ey müptela, uyanık ol, bu kavmi ara! Uyanık ol, beladan önce, onları ganimet bil!

Ey nefsanî sıfatların illetlerine tutulmuş olan kimse, kendine gel de, böyle zor durumda ve kara günlerde senin yardımına yetişecek olan bu kâmil insanlar topluluğunu ara! Kendine gel, kötü fiillerine karşılık, dünyevî bela veyahut gözünü kapayıp, berzahî bela (kabir hayatına ait bela) gelmeden önce, onların sohbetlerini ganimet bil!

Ey sıfât-ı nefsâniyye illetlerine mübtelâ olmuş olan kimse, kendine gel de, böyle müşkil mevki'de ve kara günlerde senin imdâdına yetişecek olan bu tâife-i kâmilîni ara! Kendine gel, kötü fiillerine mukābil, belâ-yı dünyevî veyâhud gözünü kapayıp, belâ-yı berzahî gelmezden evvel, onların sohbetlerini ganîmet bil!

2217. O pehlivânın nefesinden gemi kurtuldu, gemi ehli için dahi kendi cehdiyle kurtuldu zannı oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2217. O pehlivanın nefesinden gemi kurtuldu, gemi ehli için dahi kendi çabasıyla kurtuldu sanısı oluştu.

Gerçekte geminin batma tehlikesinden kurtuluşu, o mana pehlivanı olan Dekûkî hazretlerinin nefesi ve dua etkisiyle gerçekleşti; fakat gemi halkı sahile çıktıktan sonra geminin bu kurtuluşunu, kendi çaba ve gayretlerinden ve tedbirlerinden sanıp: "Şöyle yaptık, böyle yaptık da kurtulduk" dediler.

Hakikat-ı halde geminin gark tehlikesinden kurtuluşu, o ma'nâ pehlivânı olan Dekūkî hazretlerinin nefesi ve duâ te'sîriyle vâki' oldu; fakat gemi halkı sâhile çıktıktan sonra geminin bu kurtuluşunu, kendi cehd ve gayretlerinden ve tedbîrlerinden zannedip: "Şöyle yaptık, böyle yaptık da kurtulduk" dediler.

2218. Ki ancak onların bâzûsu, korku içinde, hüner cihetinden hedefe bir ok attı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2218. Ki ancak onların pazusu, korku içinde, hüner yönünden hedefe bir ok attı.

Onlar zannettiler ki, bu boğulma korkusu içinde, hiçbir taraftan kendilerine yardım gelmeyip, ancak onların pazu kuvvetleri, hüner ve maharet yönünden kurtuluş hedefine bir selamet oku attı.

Onlar zannettiler ki, bu boğulmak korkusu içinde, hiçbir taraftan kendilerine imdâd vâki' olmayıp, ancak onların kuvvet-i bâzûları, hüner ve mahâret cihetinden hedef-i necâta bir selâmet okunu attı.

2219. Şikarda tilkileri ayakları kurtarır ve tilkiler ise tarîkı o kuyruktan bilirler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2219. Avda tilkileri ayakları kurtarır ve tilkiler ise yolu o kuyruktan bilirler.

"Gırâr" kelimesinin birden fazla anlamı vardır; burada "yol" anlamı uygundur. Ve bu şerefli beyit, gemi halkının tehlikeden kurtulduktan sonraki zanlarına bir örnektir. Yani, "Avcıların elinden tilkileri ayakları kurtarır; çünkü ayakları ile koşup, kaçarlar. Hâlbuki tilkiler kurtuluş yolunu o kuyruk sallamalarından ve hilelerinden bilirler." Ankaravî hazretleri "Gırâr" kelimesine "aldanma yönünden veya mağrur oldukları hâl" anlamını vermiştir. Hintliler ise, tecrübesizlik ve bilgisizlik ve gaflet anlamlarını vermişlerdir.

"Gırâr" kelimesinin müteaddid ma'nâsı vardır; burada tarîk ma'nâsı münâsibdir. Ve bu beyt-i şerîf, gemi halkının tehlikeden kurtulduklarından sonraki zanlarına bir misâldir. Ya'nî, "Avcıların elinden tilkileri ayakları kurtarır; zîrâ ayakları ile koşup, kaçarlar. Halbuki tilkiler tarîk-ı necâtı o kuyruk sallamalarından ve hîlelerinden bilirler." Ankaravî hazretleri "Gırâr" kelimesine "İğtirâr cihetinden veyâ mağrûr oldukları hâl" ma'nâsı vermiştir. Hindliler ise, tecrübesizlik ve nâdânlık ve gaflet ma'nâlarını vermişlerdir.

2220. Aşkları kendi kuyruğu ile oynarlar, bu bizim canımızı pusudan kurtarır diye.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2220. Aşkları kendi kuyruğu ile oynarlar, bu bizim canımızı pusudan kurtarır diye.

O tilkiler kurtuluş yolunu kendi kuyruklarında sandıkları için, "Bu kuyruğumuz bizim canımızı, avcıların pususundan kurtarır" diyerek aşk ve muhabbetlerini ancak kendi kuyruklarına özgü kılmışlardır.

O tilkiler tarîk-ı necâtı kendi kuyruklarından zannettikleri için, "Bu kuyru- ğumuz bizim canımızı, avcıların pususundan kurtarır" diyerek aşk ve muhabbetlerini ancak kendi kuyruklarına tahsîs etmişlerdir.

2221. Ey tilki, ayağını kerpiçten sakla! Ey küstah, ayak olmadığı vakit, kuyruğun ne faidesi vardır?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2221. Ey tilki, ayağını kerpiçten sakla! Ey küstah, ayak olmadığı vakit, kuyruğun ne faydası vardır?

Ey tilki tabiatlı mağrur efendi, ayağını kerpiçe ve taşa çarpmamak için iyi koru ve seni bela pususundan kurtarmak için ayak hükmünde olan kâmilleri incitmekten sakın. Ey edepsiz! Ayak olmadığı vakit, kuyruk hükmünde olan senin tedbirin ne fayda eder?

Ey tilki tabîatlı olan mağrûr efendi, ayağını kerpiçe ve taşa çarpmamak için iyi muhafaza et ve seni belâ pususundan kurtarmak için ayak mesâbesinde olan kâmilleri incitmekten sakın. Ey bî-edeb!, ayak olmadığı vakit, kuyruk mesâbesinde olan senin tedbîrin ne fâide eder?

2222. Biz tilkiler gibiyiz, bizim ayağımız kerîmlerdir. Bizi yüz türlü in- tikāmdan kurtarırlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2222. Biz tilkiler gibiyiz, bizim ayağımız kerîmlerdir. Bizi yüz türlü intikamdan kurtarırlar.

Biz hile ve tedbirlerimize aldanmak bakımından tilkilere benzeriz. Bizim ayağımız ise Kerîm olan Hakk'ın özel kullarıdır. Bizi yüz türlü himmetlerden (manevi yardımlardan) ve belalardan kurtarırlar.

Biz hîle ve tedbirlerimize mağrûr olmak cihetinden tilkilere benzeriz. Bizim ayağımız ise Kerîm olan Hakk'ın hâs kullarıdır. Bizi yüz türlü himmetlerden ve belâlardan kurtarırlar.

2223. Bizim ince hîlemiz, kuyruğumuz gibidir; kuyruk ile sola ve sağa aşklar oynarız.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2223. Bizim ince hilemiz, kuyruğumuz gibidir; kuyruk ile sola ve sağa aşklar oynarız.

Bizim incecik hile ve tedbirlerimiz, tilkinin mağrur olduğu kuyruğuna benzer; çünkü aşk ve muhabbetlerimizi bu dünya hayatında bu tedbirlerimiz ve hünerlerimize dayanarak oynar ve kullanırız.

Bizim incecik hîle ve tedbirlerimiz, tilkinin mağrûr olduğu kuyruğuna benzer; zîrâ aşk ve muhabbetlerimizi bu hayât-ı dünyeviyyede bu tedbirlerimiz ve hünerlerimize istinâden oynar ve kullanırız.

2224. İstidlâl ve mekr cihetinden kuyruğumuzu kımıldatırız, tā ki Zeyd ve Bekr bizden hayran kalsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2224. İstidlâl ve mekr yönünden kuyruğumuzu kımıldatırız, tâ ki Zeyd ve Bekr bizden hayran kalsın.

Aklî istidlâller ve nefsânî mekr yönünden, hüner kuyruğumuzu kımıldatır ve âlem bizim ilim ve irfanımıza hayran olsun diye parlak parlak nutuklar söyler ve makaleler yazarız.

İstidlâlât-ı akliyye ve mekr-i nefsânî cihetinden, hüner kuyruğumuzu kımıldatır ve âlem bizim ilim ve irfânımıza hayrân olsun diye parlak parlak nu-tuklar söyler ve makâleler yazarız.

2225. Halaikın hayranlığının tâlibi olduk, tama' elini ulûhiyete vurduk.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2225. Halkın hayranlığını istedik, tamah elini ilâhlığa uzattık.

Zekâda ve dehâda parmakla gösterilecek bir kimse olduğumuzu halka göstermek için türlü türlü hileler yaptık ve ilim ve irfan iddiasında bulunduk ve bu şekilde halkın bize hayran olmaları isteğimiz oldu. Ve bu ferdiyet (tek olma) iddiası içinde, elimizi ilâhlık iddiasına uzatmış olduk.

Zekâvette ve dehâda parmakla gösterilecek bir kimse olduğumuzu halka göstermek için, türlü türlü hileler yaptık ve ilim ve irfân da'vâsında bulunduk ve bu sûretle halkın bize hayrân olmaları matlûbumuz oldu. Ve bu ferdiyet da'vâsı zımnında, elimizi ulûhiyet da'vâsına vurmuş olduk.

2226. Tâ ki efsûn ile gönüllerin mâliki olalım; biz bunu görmüyoruz ki, çukur içindeyiz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2226. Ta ki efsun ile gönüllerin sahibi olalım; biz bunu görmüyoruz ki, çukur içindeyiz.

Halka dil fesahatiyle resmî ve zâhirî ilimleri açıklamak suretiyle hileler ve efsunlar yapıp, kalplerini kendi tarafımıza çekelim. Bize hürmet etsinler ve meclislerde en şerefli mevkilere oturtsunlar diye düşünürüz. Fakat hakikatte bu hâlimiz ile süflilik çukuru içinde bulunduğumuzu göremeyiz ve yükseklik istediğimiz halde, alçaklıkta kaldığımızın farkında olamayız.

Halka fesâhat-ı lisâniyye ile ulûm-ı resmiyye ve zâhiriyyeyi ızhâr etmek sûretiyle hîleler ve efsûnlar yapıp, kalblerini kendi tarafımıza çekelim. Bize hürmet etsinler ve meclislerde en şerefli mevki'lere oturtsunlar diye düşünürüz. Fakat hakikatte bu hâlimiz ile süfliyet çukuru içinde bulunduğumuzu göremeyiz ve yükseklik istediğimiz halde, alçaklıkta kaldığımızın farkında olamayız.

2227. Ey kaltabân! Çukurda ve kuyudasın; başkalarının bıyığından elini geri tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2227. Ey deyyus! Çukurda ve kuyudasın; başkalarının bıyığından elini geri çek!

"Kaltabân", karısının fuhşunu görüp razı olan kimseye denir, "deyyus" demektir. "Sibâl", bıyık anlamına gelen "seblet" kelimesinin çoğuludur; "siyâb" ve elbise anlamına da gelir. Bu şerefli beyitte, ruhu kendi eşi konumunda olan nefsinin fuhşunu ve rezilliklerini görüp razı olan kimseler kastedilir. Yani, "Ey nefsinin günahkârlığına razı olan deyyus ruh! Bu halinle ve bu deyyusluğunla sen tabiat çukurunda ve nefse ait hazlar kuyusundasın. Başkalarının bıyıklarını veya amellerinin ve ahlaklarının elbiselerini düzeltmeye kalkışma. Nitekim ayet-i kerimede buyurulur: أتأمرون الناس بالبر و تنسون انفسكم (Bakara, 2/44) Yani 'Kendi nefislerinizi unuttunuz da, insanlara takva ile mi emredersiniz?'"

"Kaltabân" karısının fuhşunu görüp, râzı olan kimseye derler, "deyyûs" demektir. "Sibâl" bıyık ma'nâsına olan "seblet" kelimesinin cem'idir; "siyâb" ve libâs ma'nâsına da gelir. Bu beyt-i şerîfde rûhu, kendi zevcesi mesâbesinde olan nefsinin fuhuş ve rezâilini görüp, râzı olan kimseler murâd buyurulur. Ya'nî, "Ey nefsinin fücû-runa râzı olan deyyûs rûh! Bu hâlin ile ve bu diyâsetin ile kendin tabiat çukurunda ve huzûzât-ı nefsâniyye kuyusundasın. Başkalarının sibâl veyâ siyâb-ı amellerini ve ahlâkını ıslâha kalkışma. Nitekim âyet-i kerîmede buyurulur : أتأمرون الناس بالبر و تنسون انفسكم (Bakara, 2/44) Ya'nî "Kendi nefislerinizi unuttunuz da, nâsa takvâ ile mi emr edersiniz?"

2228. Vaktaki yakışıklı ve latîf bir bostana erişesin, ondan sonra halaikın eteklerini tut ve çek!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2228. Yakışıklı ve latif bir bostana eriştiğin zaman, ondan sonra halkın eteklerini tut ve çek!

Nefsânî sıfatlarından soyunup, güzel ve latif olan ilâhî sıfatlar bostanına girdiğin zaman, ondan sonra halkın amellerini ve ahlakını düzeltmeye çalışıp, o bostana sokmak için eteklerini tut ve çek!

Vaktāki sıfât-ı nefsâniyyenden soyunup, güzel ve latif olan sıfât-ı ilâhiyye bostanına giresin, ondan sonra halkın ıslâh-ı a'mâl ve ahlâkına sa'y edip, o bostana sokmak için eteklerini tut ve çek!

2229. Ey dördün ve beşin ve altının mukîmi, iyi yerdesin, başkalarını da çek!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2229. Ey dördün, beşin ve altının sakini, iyi yerdesin, başkalarını da çek!

Ey su, toprak, hava ve hararetten ibaret dört unsurun yahut kuruluk, yaşlık, sıcaklık ve soğukluktan ibaret dört tabiat rüknünün; ve görme, işitme, koklama, tatma ve temas etmekten ibaret beş duyunun ve alt, üst, ön ve arka, sağ ve soldan ibaret altı yönün sakini ve şekil ve belirme âleminin sevgilisi! Maşallah, bulunduğun ve oturduğun yer çok latif bir yerdir, bari başkalarını da o latif yere çek!

Bu şerefli beyit, henüz nefis ve tabiatten kurtulmamış olup da halkı irşada kalkanlara karşı alay makamında söylenmiştir. Bu alaydan yüce maksat, uyarı ve irşattır. "Nağz" güzel ve iyi ve manzarası latif olan her acayip ve eşsiz şeye denir.

Ey su, toprak ve hava ve harâretten ibâret dört unsurun veyâhud kuruluk ve yaşlık ve sıcaklık ve soğukluktan ibâret dört rükn-i tabîatın; ve görme, işitme, koklama, tatma ve temâs etmeden ibâret beş hâssenin ve alt, üst, ön ve arka, sağ ve soldan ibâret altı cihetin mukîmî ve âlem-i sûret ve taayyünün mahbûbu! Mâşâallah bulunduğun ve sâkin olduğun yer, çok latîf bir yerdir, bâri başkalarını da o latîf yere çek!

Bu beyt-i şerîf, henüz nefis ve tabîatten kurtulmamış olup da halkı irşâda kıyâm edenlere karşı istihzâ makāmında îrâd buyurulmuştur. Bu istihzâdan maksad-ı âlî, îkāz ve irşâddır. "Nağz" güzel ve iyi ve manzarası latîf olan her acîb ve bedî' şeye derler.

2230. Ey eşek sürücüler gibi, eşeğin kıçının yoldaşı! Bir öpecek yer buldun, bizi de götür!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2230. Ey eşek sürücüleri gibi, eşeğin kıçının yoldaşı! Bir öpecek yer buldun, bizi de götür!

Bu şerefli beyit de alay yoluyla söylenmiştir. "Nefis" eşeğe, "nefsin arkasına tâbi olup gidenler" eşek sürücüsüne benzetilmiş ve "bûsegâh" (öpülecek yer) tabiriyle eşeğin kıçı kastedilmiştir.

Bu beyt-i şerîf dahi istihzâ tarîkiyle vâki'dir. "Nefis" eşeğe ve "nefsin arkasına tâbi' olup gidenler", eşek sürücüsüne teşbîh ve "bûsegâh" ta'bîriyle eşeğin kıçı murâd buyurulmuştur.

2231. Mâdemki sana dostun kulluğu el vermedi, şahlık meyli sana nereden kalktı?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2231. Mademki sana dostun kulluğu nasip olmadı, şahlık arzusu sana nereden geldi?

Ey nefsinin kulu olan kimse, mademki sana henüz gerçek dost olan Hakk'ın kulluğu yönelmedi ve sende böyle bir kulluk hâli oluşmadı; hakikat âleminde şah olmak arzusu nereden ortaya çıktı? Çünkü "abdullah" (Allah'ın kulu) olmak kolay bir şey değildir. İnsan ancak "abdullah" olduğu zaman, hakikat âleminde şah olur. Bununla birlikte herkes Allah'ın kulu olduğunu iddia eder; ilâhî imtihan gerçekleştiği zaman, hakikatte kimin kulu olduğu ortaya çıkar. Çünkü "abdü'l-mâl" (malın kulu) malını Allah yolunda feda edemez ve "abdü'n-nefs" (nefsin kulu) Hak yolunda nefsi kurban edemez ve "abdü'z-zevc" (eşin kulu) ve "abdü'l-evlâd" (evladın kulu) ve benzerleri de bunlara kıyas edilir.

Ey nefsinin kulu olan kimse, mâdemki sana henüz dost-ı hakîkî olan Hakk'ın kulluğu teveccüh etmedi ve sende böyle bir kulluk hâli hâsıl olmadı; âlem-i hakîkatte şâh olmak meyli nereden peydâ oldu? Zîrâ "abdullah" olmak kolay bir şey değildir. İnsan ancak "abdullah" olduğu vakit, âlem-i hakîkatte şâh olur. Maahâzâ herkes Allah'ın kulu olduğunu da'vâ ederler; imtihân-ı ilâhî vâki' olduğu vakit, hakikatte kimin kulu olduğu meydana çıkar. Zîrâ "abdü'l-mâl" malını Allah yolunda fedâ edemez ve "abdü'n-nefs" Hak yolunda nefsi kurbân edemez ve "abdü'z-zevc" ve "abdü'l-evlâd" vesâire de bunlara makıysdir.

2232. Onun hevâsındasın ki sana zihî desinler; senin canının boynuna bir ki- riş bağlanmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2232. Onun hevesindesin ki sana "ne güzel" desinler; senin canının boynuna bir ip bağlanmıştır.

Ey nefsin arkasından giden efendi! Sen, "hünerler göstereyim de halk bana 'Aferin, mâşâallah, ne aydın ve yüksek fikirli bir şahsiyet!' deyip, beni övsünler ve yüceltsinler" arzusundasın. Senin canının boynuna, sadece sanıda var olan halkın kabulü ipi takılmıştır ki, seni daima tabiat çukuruna çeker.

Ey nefsin arkasında giden efendi! Sen, mahâretler göstereyim de halk bana "Aferin, mâşâallah, ne münevver ve yüksek fikirli bir şahsiyyet!" deyip, beni medh ve senâ etsinler arzûsundasın. Senin canının boynuna bu mevhûmü'l- vücûd olan halkın kabûlü kirişi takılmıştır ki, seni dâimâ tabîat çukuruna çeker.

2233. Ey tilki, bu hîle kuyruğunu bırak! Gönlünü, gönül sahiblerine vakf et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2233. Ey tilki, bu hile kuyruğunu bırak! Gönlünü, gönül sahiplerine vakfet!

Ey tilki gibi olan gafil; bu hile ve maharet kuyruğuna gönül bağlama; bunun zevk ve muhabbetinden vazgeç! Gönlünü, gönül sahibi olan kâmil insanlara bağla ve onlara muhabbet et!

Ey tilki gibi olan gâfil; bu hîle ve mahâret kuyruğuna gönül bağlama; bunun zevk ve muhabbetinden vazgeç! Gönlünü, gönül sahibi olan kâmillere bağla ve onlara muhabbet et!

2234. Arslanın penâhında kebab eksik olmaz; ey tilki, sen cîfe tarafına az acele et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2234. Aslanın himayesinde kebap eksik olmaz; ey tilki, sen leş tarafına az acele et!

"Aslan"dan kasıt, insân-ı kâmil; "kebap"tan kasıt, halkın kabulü ve övgüsü. Yani, "Ey Hak'tan ve insân-ı kâmilden yüz çevirip, kendi nefsanî hevesine kapılarak, halkın kabulünü ve övgüsünü arzu ve sevgili edinmiş olan kimse! Eğer sen, insân-ı kâmilin himayesine ve çabasına sığınırsan, senin bu nefsinin arzuladığı şeyler, o zaman nefsinin arzusu olmaksızın gerçekleşir. O zaman halk seni övmüş olsa, şimdiki hâlin gibi koltukların kabarmaz ve halkın kabulünden sevinç duyup reddinden üzülmezsin. Mademki insân-ı kâmilin himayesinde bu gibi manevî kebaplar eksik değildir, o halde ey tilki tabiatlı efendi, leşten ibaret olan nefis ve dünya tarafına az acele et! Yani beşerî ihtiyaçtan fazlasına bakma. Nasıl ki hadîs-i şerîfte الدنيا جيفة وطالبها كلاب yani "Dünya leştir ve onun talipleri köpeklerdir" buyurulur."

"Arslan"dan murâd, insân-ı kâmil; "kebâb"dan murâd, halkın kabûlü ve medh ü senâsı. Ya'nî, "Ey Hak'dan ve insân-ı kâmilden yüz çevirip, kendi hevâ-yı nefsânîsine meclûben, halkın kabûlünü ve medhini matlûb ve ma'şûk ittihâz etmiş olan kimse! Eğer sen, insân-ı kâmilin penâhına ve sâyesine sığınır isen, senin bu nefsinin murâdı olan şeyler, o vakit nefsinin murâdı olmaksızın hâsıl olur. O vakit halk seni medh etmiş olsalar, şimdiki hâlin gibi koltukların kabarmaz ve halkın kabûlünden mahzûz ve reddinden mahzûn olmazsın. Mâdemki insân-ı kâmilin penâhında bu gibi kebâb-ı ma'nevîler eksik değildir, o halde ey tilki meşrebli efendi, cîfeden ibaret olan nefis ve dünyâ tarafına az acele et! Ya'nî ihtiyâc-ı beşerîden fazlasına bakma. Nitekim hadîs-i şerîfde الدنيا جيفة وطالبها كلاب ya'ni "Dünya cîfedir ve onun tâlibleri köpeklerdir" buyurulur."

2235. Ey gönül sen o vakit Hakk'ın manzûru olursun ki, bir cüz gibi kendi küllün tarafına gidesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2235. Ey gönül, sen o zaman Hakk'ın gözetilen kulu olursun ki, bir parça gibi kendi bütününün tarafına gidesin.

Ey gönül, sen o zaman Hakk'ın gözetilen kulu, yani bütün isim ve sıfatlarının tecelli yeri olursun ki, bir parçanın kendi bütününün tarafına gittiği gibi, sen de kendi bütünün olan Hak tarafına gidesin. Yani, bu bağıntılı bedensel varlığını, Hakk'ın hakiki varlığında yok edesin.

Ey gönül sen o vakit Hakk'ın manzûru, ya'nî bilcümle esmâ ve sıfatının mazharı olursun ki, bir cüz'ün, kendi küllü tarafına gittiği gibi, sen dahi kendi küllün olan Hak tarafına gidesin. Ya'nî, bu vücûd-ı izâfî-i abdânîni, vücûd-ı hakîkî-i Hakkānîde fânî kılasın.

2236. Hak buyurur: "Bizim nazarımız kalbedir; âb ve kil olan sûret üzerine değildir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2236. Hak buyurur: "Bizim nazarımız kalbedir; su ve topraktan olan şekil üzerine değildir."

Bu şerefli beyitte "Muhakkak Allah Teâlâ sizin şekillerinize ve amellerinize bakmaz; aksine kalplerinize ve niyetlerinize bakar" hadis-i şerifine işaret buyurulur. Bu hadis-i şerif, peygamberin dilinden şerefli bir şekilde çıktığı halde, şerefli beyitte "Hak buyurur" denilmesinde "Şanlı peygamber nefsânî arzusundan konuşmaz; o ancak vahyolunan vahyi söyler" ayet-i kerimesine işaret buyurulur. Mademki Peygamber'in sözleri tamamen ilahi vahiydir, o halde hepsini Hak buyurur.

Bu beyt-i şerîfde ان الله لا ينظر الى صوركم و لا الى اعمالكم بل ينظر الى قلوبكم و نياتكم ya'nî "Muhakkak Allah Teâlâ sizin sûretlerinize ve amellerinize nazar etmez; belki kalblerinize ve niyetlerinize nazar eder" hadis-i şerîfine işaret buyurulur. Bu hadis-i şerîf, lisân-ı nebevîden şeref-sâdır olduğu halde, beyt-i şerîfde "Hak buyurur" denilmesinde و ما ينطق عن الهوى ان هو الأ وحى يوحى (Necm, 53/3) ya'nî "Peygamber-i zîşân hevâ-yı nefsânîsinden söylemez; o ancak vahy olunan vahyi söyler" âyet-i kerîmesine işaret buyurulur. Mâdemki Peygamber'in kelâmları kâmilen vahy-i ilâhîdir, o halde hepsini Hak buyurur.

2237. Sen ise, benim gönlüm vardır, dersin. Gönül arşın üstünde olur, alçakta değil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2237. Sen ise, benim gönlüm vardır, dersin. Gönül arşın üstünde olur, alçakta değil!

Ey gönlünü dünyevî süslere ve nefse ait hazlara bağlamış olan kimse, sen bu hâlin ile, benim de gönlüm var, dersin. Gönlün bağlandığı yer, yüce âlem olur, aşağı âlem değil. Beyit: "Kalb dediğimiz şey, Rabbânî olan bir seyir yeridir. Sen şeytanın evine niçin kalb diyorsun? O senin mecâzen kalb adını verdiğin şeyi git de mahalle köpeklerinin önüne at!"

Ey gönlünü âlâyiş-i dünyeviyyeye ve huzûzât-ı nefsâniyyeye bağlamış olan kimse, sen bu hâlin ile, benim de gönlüm var, dersin. Gönlün bağlandığı yer, âlem-i ulvî olur, âlem-i süflî değil. Beyit: "Kalb dediğimiz şey, Rabbânî olan bir mahall-i temâşâdır. Sen şeytanın evine niçin kalb diyorsun? O senin mecâzen kalb adını verdiğin şeyi git de mahalle köpeklerinin önüne at!"

2238. Muzlim çamurda da muhakkak su vardır; fakat o senin suyundan ab-dest lâyık olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2238. Karanlık çamurda da muhakkak su vardır; fakat o senin suyundan abdest alınmaya uygun olmaz.

Halkın kalbi, karanlık çamura benzetilmiştir. Çünkü halkın kalbi de, her ne kadar ilâhî mertebenin sureti olsa da, bu ilâhî mertebeden habersizdir; ve karanlık olup, gönül denmeye uygun değildir. Nasıl ki toprağa berrak su karışınca, kara bir çamur şekli oluşur; ve bu kara çamurun içindeki şeye artık su denemez. Çünkü çamurun mağlubudur ve çamur hükmünü taşır. Aynı şekilde, ilâhî mertebeden habersiz ve aşağı âleme meyilli olan bir gönül de, beden hükmünü taşır. Ve böyle çamur içindeki su ile abdest ve temizlik caiz olmadığı gibi, cismaniyet hükmü altında zayıf kalan kalp latifesi (kalbin ince yönü) ile, manevî namaz ve Hakk'ın huzuruna girilemez.

Avâmın kalbi, muzlim çamura teşbîh buyurulmuştur. Zîrâ avâmın kalbi de, her ne kadar mertebe-i ilâhiyyenin sûreti ise de, bu mertebe-i ilâhiyyeden gâfildir; ve muzlim olup, gönül denmeğe lâyık değildir. Nitekim toprağa ber-râk su karışınca, kara bir çamur sûreti hâsıl olur; ve bu kara çamur içindekine artık su denemez. Zîrâ çamurun mağlûbudur ve çamur hükmünü hâizdir. Ve kezâ, mertebe-i ilâhiyyeden gâfil ve âlem-i süflîye mâil olan bir gönül dahi, ten hükmünü hâizdir. Ve böyle çamur içindeki su ile abdest ve tahâret câiz olmadığı gibi, cismâniyet hükmü altında zebûn kalan latîfe-i kalb ile, salât-ı ma'nevîye ve huzûr-ı Hakk'a girilemez.

2239. O sebebden ki, gerçi sudur, çamur mağlubudur; böyle olunca kendi gönlüne deme ki, bu da gönüldür!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2239. O sebeple ki, gerçi sudur, çamur mağlup eder; böyle olunca kendi gönlüne deme ki, bu da gönüldür!

2240. O bir gönül ki, göklerden âlîdir, o abdalın, ya peygamberin gönlüdür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2240. O bir gönül ki, göklerden yücedir, o abdalın ya da peygamberin gönlüdür.

"Abdal"dan kasıt, sadece kıssada belirtilen yedi abdal değildir; bedensel varlığı Hakk'ın varlığına, nefsine ait sıfatları ilâhî sıfatlara dönüşmüş olan bütün yüce evliyalardır ki, bunlar bu hususta genel olarak peygamberlerin vârisleridir. Yani "Arşın üstünde ve gönüllerden yüksek olan gönül, ya yüce peygamberlerin ya da onların vârisleri olan yüce evliyaların gönülleridir. Onların kalpleri Hakk'ın baktığı yerdir. Ve kutsî hadiste "Ben yerime ve göğüme sığmadım, fakat takvalı ve temiz müminin kalbine sığdım" buyurulması, ancak bu kalplere özgü olan ilâhî bir açıklamadır.

"Abdal"dan murâd, münhasıran kıssada beyân buyurulan abdâl-ı seb'a değildir; vücûd-ı abdânîsi, vücûd-ı Hakkānî'ye ve sıfât-ı nefsânîsi, sıfât-ı ilâhîye mübeddel olan bilcümle evliyâ-yı kirâm hazarâtıdır ki, bunlar bu husûsta umûmen vâris-i peygamberîdirler. Ya'nî "Arşın üstünde ve gönüllerden yüksek olan gönül, ya peygamberân-ı izâm ve yâhud onların vârisleri olan evliyâ-yı kirâm hazarâtının gönülleridir. Onların kalbleri nazargâh-ı Hak'dır. Ve hadîs-i kudsîde ما وسعنى أرضى و لا سمائى ولكن وسعنى قلب المؤمن التقى النقى ya'nî "Ben yerime ve göğüme sığmadım, ve lâkin takî ve nakî olan mü'minin kalbine sığdım" buyurulması, ancak bu kalblere mahsûs olan bir beyân-ı ilâhîdir.

2241. O çamurdan pak olup, sâfî olmuştur; ziyâdeliğe gelmiş ve vâfî olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2241. O çamurdan arınmış, saf olmuştur; artmış ve yeterli olmuştur.

O göklerden yüksek olan kalp, cismaniyet hükmünden arınmış, ruhanî sıfatlarla saf olmuştur. Ve ruhanîlik ve meleklik mertebesinden de ilerleyip, yaratılış amacına yeterli olmuştur. Nasıl ki Hz. Pir, bu ilerlemeye şu yüce beytinde işaret buyururlar: "Diğer defasında felekten kurban olurum, o ki vehme gelmez, o olurum." Çünkü her bir insan ferdi, Hak'ın ilmi mertebesinden, en aşağıların aşağısına indikten sonra da, yine o mertebeye yükselmekle yükümlüdür. Hızlı yükseliş bu âlemde insân-ı kâmilin terbiyesi altında gerçekleşir. Yavaş yükseliş ise, kıyametten sonra pek uzun aşamalardan sonra olur. Onun için her bir mü'mine bu âlemde bir insân-ı kâmilin sohbet ve terbiyesinde bulunmak zorunludur.

O göklerden yüksek olan kalb, cismâniyet hükmünden pâk olup, sıfat-ı rûhâniyye ile sâfi olmuştur. Ve rûhâniyet ve melekiyet mertebesinden de terakkî edip, maksad-ı hilkatine vâfî olmuştur. Nitekim Hz. Pîr, bu terakkîye şu beyt-i şerîfinde işâret buyururlar: "Diğer def'ada felekten kurbân olurum, o ki vehme gelmez, o olurum." Zîrâ her bir ferd-i beşer, ilm-i Hak mertebesinden, esfel-i sâfilîne nüzûl ettikten sonra da, yine o mertebeye urûc ile mükelleftir. Urûc-ı serî' bu âlemde insân-ı kâmilin terbiyesi tahtında vâki' olur. "Urûc-ı batî" ise, ba'de'l-kıyâme pek uzun etvârdan sonra olur. Onun için her bir mü'mine bu âlemde bir insân-ı kâmilin sohbet ve terbiyesinde bulunmak elzemdir.

2242. Çamuru terk edip, deniz tarafına gelmiş; çamur zindanından kurtulup, bir deniz olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2242. Çamuru terk edip, deniz tarafına gelmiş; çamur zindanından kurtulup, bir deniz olmuştur.

O gönüllerden yüksek olan gönül, çamur hükmünde olan izafî varlık kayıtlarını terk edip, deniz hükmünde olan hakiki varlık tarafına gelmiş, unsurlar ve yönler cinsinden kurtulup, hakikat denizine dalmakla bir deniz olmuştur.

O gönüllerden yüksek olan gönül, çamur mesâbesinde olan vücûd-ı izâfî kuyûdâtını terk edip, deryâ mesâbesinde olan vücûd-ı hakîkî tarafına gelmiş, anâsır ve cihât cinsinden kurtulup, deryâ-yı hakîkate dalmakla bir deryâ olmuştur.

2243. Bizim suyumuz çamurun mahbûsu kalmıştır; âgâh ol, ey bahr-i rahmet bizi çamurdan cezb et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2243. Bizim suyumuz çamurun tutsağı kalmıştır; uyanık ol, ey rahmet denizi, bizi çamurdan çek!

Yukarıdaki ifadeyi dinleyip kendilerini olgun gören zahir uleması derler ki: "Mademki bizim suyumuz olan ruhumuz, cismaniyetin tutsağı olup kalmıştır. Uyanık ol, ey izafî varlık kayıtlarından kurtulup hakikat denizine dalarak bir deniz olmuş olan insân-ı kâmil; mademki sen bir rahmet denizisin, ey rahmet denizi, bizi de çamurdan çek de görelim!"

Yukarıdaki beyânı dinleyip ve kendilerini kâmil gören ulemâ-yı zâhir derler ki: "Mâdemki, bizim suyumuz olan rûhumuz, cismâniyetin mahbûsu olup kalmıştır. Agâh ol, ey vücûd-ı izâfî kuyûdâtından kurtulup, deryâ-yı hakîkate dalarak bir deryâ olmuş olan insân-ı kâmil; mâdemki sen bir bahr-i rahmetsin, ey bahr-i rahmet, bizi de çamurdan çek de görelim!"

2244. Deniz der ki: "Ben seni kendime çekerim; fakat ben latîf suyum diye öğünürsün."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2244. Deniz der ki: "Ben seni kendime çekerim; fakat sen latif suyum diye öğünürsün."

Bir deniz olan insân-ı kâmil, onların bu tekliflerine karşılık olarak şöyle der: "Evet, ben seni kendi mertebeme çekerim; fakat ne yazık ki sen: 'Ben şeriat ilimleriyle donanmış ve seçkin bir idrakle süslenmiş olgun bir kişiyim,' diye halk arasında öğünür ve beni kendinden müstağnî (ihtiyaçsız) bilirsin."

Bir deryâ olan insân-ı kâmil, onların bu tekliflerine karşı cevâben buyurur ki: "Evet, ben seni kendi mertebeme çekerim; fakat ne çâre ki sen: "Ben ulûm-ı şer'iyye ile mücehhez ve idrâk-i mümtâz ile müzeyyen bir kâmilim, diye halk arasında öğünür ve beni kendinden müstağnî bilirsin."

2245. Senin lafın seni mahrûm tutar; o zannı terk et, bana gel!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2245. Senin sözün seni mahrum eder; o zannı bırak, bana gel!

İrfan ve zekâ sahibiyim diye övünmen, seni insân-ı kâmilin bakış açısından mahrum eder. Sen o zannı ve vehmini bırak ve o vehmedilmiş olan varlığından boşal; ondan sonra bana gel. Çünkü sen, sirke ile dolu bir kap gibisin, o sirke boşalmadıkça içine bal doldurulamaz.

İrfan ve zekâ sâhibiyim diye, senin öğünmen, seni insân-ı kâmilin nazarından mahrûm tutar. Sen o zannu vehmini terk et ve o mevhûm olan varlığından boşal; ondan sonra bana gel. Zîrâ sen, sirke ile dolu bir kap gibisin, o sirke boşalmadıkça içine bal doldurulamaz.

2246. Çamurun suyu deryâya gitmek ister; çamur suyun ayağını tutmuş ve çekiyor.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2246. Çamurun suyu denize gitmek ister; çamur suyun ayağını tutmuş ve çekiyor.

Bu topraktan yapılmış olan beden, su hükmünde olan ruhu, hakikat denizine gitmek ister; fakat o beden, o ruhun ayağını tutmuş ve çekiyor.

Bu topraktan masnû' olan cismin, su mesâbesinde olan rûhu, deryâ-yı hakikate gitmek ister; fakat o cisim, o rûhun ayağını tutmuş ve çeker.

2247. Eğer kendi ayağını çamurun elinden kurtarırsa, çamur kuru kalır ve o müstakil olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2247. Eğer kendi ayağını çamurun elinden kurtarırsa, çamur kuru kalır ve o bağımsız olur.

Eğer ruh, ayağını yoğun olan bedenin elinden kurtarırsa, yoğun beden kupkuru ve hareketsiz kalır ve ruh da kendi âleminde bağımsız olur. Cenâb-ı Pîr efendimizin yüce mürşidi olan Seyyid Burhaneddîn Muhakkık Tirmizî (k.s.) hazretleri aşağıdaki beyitlerde şöyle buyururlar. Beyit: الروح من نور عرش الله مبدؤها و تربة الارض اصل الجسم و البدن قد الف الملك الجبار بينهما ليصلحا لقبول العهد والمحن فالروح في غربة و الجسم في وطن فارحم غريبا كثيبا نازح الوطن "Ruh, Yüce Allah'ın arşının nurundandır, onun başlangıcı budur. Cisim ve bedenin aslı ise, yeryüzünün toprağıdır. Melik-i Cebbâr olan Yüce Allah hazretleri ikisinin arasını birleştirdi. Sözleşmeyi ve zorlukları kabul etmek için barıştılar. Şimdi ruh gurbette ve beden vatanındadır; bu sebeple vatanından uzak düşen üzgün bir garibe merhamet et!"

Eğer rûh, ayağını kesîf olan cismin elinden kurtarırsa, cism-i kesîf, kupkuru ve hareketsiz kalır ve rûh dahi kendi âleminde müstakil olur. Cenâb-ı Pîr efendimizin mürşid-i âlîleri olan Seyyid Burhaneddîn Muhakkık Tirmizî (k.s.) hazretleri âtîdeki beyitlerde şöyle buyururlar. Beyit: الروح من نور عرش الله مبدؤها و تربة الارض اصل الجسم و البدن قد الف الملك الجبار بينهما ليصلحا لقبول العهد والمحن فالروح في غربة و الجسم في وطن فارحم غريبا كثيبا نازح الوطن "Rûh, Allah Teâlâ'nın arşının nûrundandır, onun mebdei budur. Cisim ve bedenin aslı ise, arzın toprağıdır. Melik-i Cebbâr olan Hak Teâlâ hazretleri ikisinin arasını te'lif buyurdu. Ahdin ve mihenin kabûlü için sulh oldular. İm_di rûh gurbette ve cisim vatanındadır; binâenaleyh vatanından uzak düşen bir mahzûn garîbe merhamet et!"

2248. O çamurdan suyu çekmek nedir? Senin mezeyi ve şarâb-ı hâlisi çekmendir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2248. O çamurdan suyu çekmek nedir? Senin mezeyi ve saf şarabı çekmendir.

Bu yoğun bedenden ruh suyunu hakikat denizine çekmek ne demektir bilir misin? Senin bedenin ihtiyacından fazla, sırf lezzet ve zevk için türlü türlü gıdalarla haddinden fazla yemen ve içmen ve diğer nefse ait hazlar ve dünyevî zevklerle meşgul olmandır.

Bu cism-i kesîfden, rûh suyunu hakikat denizine çekmek ne demektir bi-lir misin? Senin ihtiyâc-ı bedenden fazla mahzâ lezzet ve tena'um için türlü türlü gıdalar ile haddinden fazla yemen ve içmen ve diğer huzûzât-ı nefsâniyye ve lezzât-ı dünyeviyye ile iştigâlindir.

2249. İster mal ve ister câh ve ister ekmek olsun, her bir şehvet cihanda böyledir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2249. İster mal, ister makam, ister ekmek olsun, dünyadaki her şehvet böyledir.

Ruhun, hakikat deryasına çekilmesi için bu şehvetlerden vazgeçmek gerekir.

Rûhun, hakikat deryâsına incizâbı için, bu şehevâtdan vazgeçmek lâzımdır.

2250. Bunlardan her birisi seni bir sarhoş eder, vaktaki onu bulmayasın, sana humâr vurur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2250. Bunlardan her biri seni sarhoş eder; onu bulamadığında ise sana humar vurur.

Mal, mevki, yeme ve içme lezzetlerinden her biri sana birer sarhoşluk getirir. Nereden gelip nereye gittiğini ve niçin gelip niçin gittiğini düşünemeyecek bir hâle gelirsin; aklın ve fikrin o hazlara ve lezzetlere sınırlı olur. Bu alıştığın hazları ve lezzetleri bulamadığın zaman sana humar, yani baş ağrısı, elem ve gam meydana gelir. "Humar", sarhoşluktan sonra ortaya çıkan baş ağrısı ve sersemlik anlamındadır.

Mal ve câh ve ekl ve şürb lezzetlerinden her birisi, sana birer sarhoşluk getirir. Nereden gelip, nereye gittiğini ve niçin gelip, niçin gittiğini düşünemiyecek bir hâle gelirsin, akıl ve fikrin o huzûzât ve lezzâta münhasır olur. Bu alıştığın hazları ve lezzetleri bulamadığın vakit, sana humâr, ya'nî baş ağrısı ve elem ve gam hâsıl olur. "Humâr" sarhoşluktan sonra ârız olan baş ağrısı ve sersemlik ma'nâsınadır.

2251. Bu gam humârı, onun delili olmuştur ki, o mefkūda senin sarhoşluğun olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2251. Bu gam humarı, onun delili olmuştur ki, o kaybolmuş şey senin sarhoşluğun olmuştur.

O alıştığın hazları ve lezzetleri bulamadığın zaman, sana ârız olan gam humarı, senin o yitirdiğin ve kaybettiğin lezzetlerden ve hazlardan sarhoş olmuş olmanın delilidir.

O alıştığın hazları ve lezzetleri bulamadığın vakit, sana ârız olan gam hu-mârı, senin o fevt ve gâib ettiğin lezzetlerden ve hazlardan sarhoş olmuş olmanın delîlidir.

2252. Zarûret endazesinin gayriyle bundan tutma, ta ki senin üzerine gâlib ve emîr olmasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2252. Zorunluluk ölçüsünün dışında bir şeyle bundan tutunma ki, senin üzerine üstün gelip sana emir olmasın!

Yani, şeriatın sana gösterdiği zorunluluk ölçüsünü düşün de, dünyevî hazlardan ancak bu ölçü dairesinde faydalan. Gerçi helâl olmak şartıyla bol bol yemek ve içmek ve mal kazanmak mübahtır; fakat nefsin henüz ölmemiş olduğu için, o mübah olan lezzetler ve hazlar sonra sana üstün gelir ve hâkim olur; ve onların üstün gelmesi ve hâkimiyeti seni helâk tarafına götürür. Bu hakikate göre, şanlı peygamber Efendimiz şöyle buyururlar: لیس لابن آدم حق فی سوی هذه الاشیاء من الدنیا بیت لیسکنه و ثوب یواری عورته و جلف الخبز والماء Yani "İnsanoğlu için, dünyadan bu şeylerin dışında bir hak yoktur: Oturacağı bir ev, avret yerini örtecek bir elbise ve bir parça ekmek ile su."

Ya'nî, şer'in sana gösterdiği zarûret ölçüsünü düşün de, huzûzât-ı dünyeviyyeden ancak bu ölçü dâiresinde müntefi' ol. Gerçi helâl olmak şartıyla bol bol yemek ve içmek ve mal kazanmak mubâhtır; fakat nefsin henüz ölmemiş olduğu için, o mubâh olan lezzât ve huzûzât sonra sana gâlib ve hâkim olur; ve onların galebesi ve hâkimiyyeti seni taraf-ı helâke götürür. Bu hakikate binâen, Resûl-i zîşân Efendimiz şöyle buyururlar: لیس لابن آدم حق فی سوی هذه الاشیاء من الدنیا بیت لیسکنه و ثوب یواری عورته و جلف الخبز والماء Ya'nî "İbn-i Adem için, dünyâdan bu şeylerin gayrisinde bir hak yoktur: Sâkin olacağı bir ev ve setr-i avret edecek bir libâs ve bir parça ekmek ve su."

2253. "Ben gönül sahibiyim, başkasına hacetim yoktur, vâsılım!" diye ibâ ettin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2253. "Ben gönül sahibiyim, başkasına ihtiyacım yoktur, Hakk'a ulaşmışım!" diye karşı çıktın.

"Ser-keşîden" baş çekmek demek olsa da, karşı çıkmak ve kabul etmemek anlamından kinayedir.

Bu şerefli beyitte, şeriatın zahiriyle amel etmeyi yeterli görüp, kendilerini kâmil insanların sohbetinden ve onların gözetiminde bâtınlarının terbiye edilmesine ihtiyaç duymayan âlimlerin durumlarına işaret edilir. Onlar derler ki: "Biz Kur'an ve hadis-i şerifin hükümlerine göre amel ediyoruz. Bu sebeple bizlerde de kalp ve idrak vardır. Kendimiz gibi, başka bir âlimin sohbetine ve terbiyesine ihtiyacımız yoktur. Mademki şeriatla amel ediyoruz, bu bize yeterlidir. Biz de Hakk'a ulaşmışız; ayrıca bir de tarikat ne demektir? Peygamber (a.s.) zamanında böyle tarikat var mıydı? Yalnız şeriatla amel edip insanlar arasında kâmil veli sayılan bir kimsenin sohbetinde ve terbiyesinde bulunmayan milyonlarca insan vardır. Bunlar ahiret hallerinden ümitsiz mi olacaklardır?"

Cevap: Bu iddiaya karşı çok uzun sözler vardır, çünkü konu geniştir; fakat ben kısaca birkaç sözle yetiniyorum. Bunlar anlayış sahibi olanlara yeterlidir. Bilinmeli ki "tarikat," "şeriat"ın sırrı ve "hakikat," "tarikat"ın sırrıdır; ve "marifet" bunların sonuçlarıdır. İnsan yaratılışından maksat ise marifettir. Şimdi, şeriatın zahiri öğretimsiz öğrenilemediği gibi, şeriatın bâtını olan tarikat ve tarikatın bâtını olan hakikat de öğretimsiz elde edilemez. Ve bu öğretimler sonucunda ortaya çıkacak olan marifet, herkesin kendi yatkınlığının dairesi kadardır. Tarikat şeriatsız ve hakikat de tarikatsız ve marifet de, bunlar bir araya gelmeksizin elde edilemez. Peygamber zamanında asıl insân-ı kâmil, şanlı Peygamber Efendimiz'in kendileriydi ve değerli sahabelere, yatkınlıklarına göre şeriat ve tarikat ve hakikatı öğretirlerdi. Ve bu öğretimler sonucunda değerli sahabelerden bazılarına, yatkınlıklarının genişliği sebebiyle ortaya çıkan sırların ve marifetlerin keşfini men ederlerdi. Nitekim birinci ciltte geçen Hz. Zeyd (r.a.) kıssasında buna dair ayrıntılar beyan olundu. Şanlı Peygamber Efendimiz'in suret âleminden, mana âlemini şereflendirmelerinden sonra, bu görev bu sırlara vakıf olan kâmil vârislere intikal etmiştir ki, onlar hakkında "Ümmetimin âlimleri Benî İsrâîl peygamberleri gibidir" ve "Âlimler nebîlerin vârisidir" buyurulmuştur. Tarikatın hallerinden ve hakikatin sırlarından nasipsiz olan âlimler, kâmil vârislerden değildir. Böyle bir kimse, yalnız şeriat ilminin zahirine vakıf olmakla kemal iddia ederse, Pir efendimizin buyurdukları gibi, o, onun vehmidir. Yalnız şeriatın zahiriyle amel edip kâmil vârisin sohbetinde ve terbiyesinde bulunmamış olan müminlerin hallerine gelince: Onların halisane Allah rızası için amel edenleri "Ümmetimde şirk, cilalı bir madde üzerindeki karıncanın yürüyüşünün sesinden daha gizlidir" hadis-i şerifinde buyurulduğu üzere, ahirette gizli şirk içinde bulundukları halde, cennettedirler. Amellerindeki ihlaslarının derecesine ve "Herkesin yaptıkları işlere göre dereceleri vardır" ayet-i kerimesine göre cennet nimetleriyle nimetlenirler; velakin hakikati müşahadeden mahcupturlar; zira şirk, kalp gözüne arız olan şaşılıktan ibarettir ki, biri çok görür. Ve bu şaşılık ancak bu âlemde kâmil vârisin tedavisiyle zail olur. Böyle olunca, bu âlemde kalp gözünü hakikate açacak bir ilahi tabip olan, kâmil vârisin sohbetine ve terbiyesine kesin ihtiyaç vardır. "O kimse ki, burada kör oldu; ahirette de kör oldu" ayet-i kerimesi gereğince, ahirette bunun çaresi yoktur. Zira körü körüne nimetlenmek başka, göre göre nimetlenmek yine başkadır. Bu beyanat hakkında insaf ehlinin kanaat edinmesi ümidiyle Sipehsâlâr hazretlerinin Menâkıb'ında geçen olayı aynen yazıyorum: "Hz. Mevlânâ zamanında, ilmiyle amel eden zahir âlimlerinden, Hz. Mevlânâ efendimize itiraz eden Şemseddin Mardinî isminde bir zat nakletti ki, bir gece mana âleminde Hz. Resûlullah (s.a.v.) Efendimiz'i gördüm, oturmuşlardı. Risaletpenah huzurlarına gidip selam verirdim, mübarek yüzlerini çevirirlerdi. Çevirdikleri tarafa giderdim, onlar diğer tarafa çevirirlerdi. Sonunda söze başlayıp dedim ki: "Ya Resûlallah! Bu kadar sene lütuf ve yardım ümidinizle zahmetler çektim ve hadis ve şer'i hükümlerin tahkikine çaba ve gayret edip, bütün İslam ehlinin zorluklarını çözmeyi diğer işlerime tercih ettim. Şimdi bu zayıfın mahrumiyetine hiçbir sebep göremiyorum?" Hz. Risaletpenah (salavatullahi aleyh) buyurdular ki: "Evet, bunların hepsi doğrudur; fakat sen bizim ihvanımıza inkâr nazarıyla bakıyorsun; bu ise, bütün günahların üstündedir." Bunun üzerine geçmiş hallerimin istiğfarıyla meşgul oldum." Şemseddin-i Mardinî daha sonra Hz. Pir'e intisap edip, lütuflarına mazhar olmuştur.

"Ser-keşîden" baş çekmek demek ise de, ibâ etmek ve kabûl etmemek ma'nâsından kinâyedir.

Bu beyt-i şerîfde zâhir-i şerîatle ameli kâfî görüp, kendilerini kâmillerin sohbetinden ve onların nazarı altında bâtınlarının terbiyesine ihtiyâçtan müstağnî addeden ulemâ-i rüsûmun hallerine işâret buyurulur. Onlar derler ki: "Biz Kur'ân ve hadîs-i şerîfin ahkâmıyla amel ediyoruz. Binâenaleyh bizlerde de kalb ve idrâk vardır. Kendimiz gibi, diğer bir âlimin sohbet ve terbiyesine ihtiyacımız yoktur. Mâdemki şerîatle amel ediyoruz, bu bize kâfidir. Biz de Hakk'a vâsılız; ayrıca bir de tarîkat ne demektir? Peygamber (a.s.) zamânında böyle tarîkat var mı idi? Yalnız şerîatle amel edip beyne'n-nâs veliyy-i kâmil addolunan bir kimsenin sohbet ve terbiyesinde bulunmayan milyonlarca insanlar vardır. Bunlar ahvâl-i âhiretlerinden me'yûs mu olacaklardır?"

Cevâb: Bu da'vâya karşı çok uzun sözler vardır, zîrâ mevzû' geniştir; fakat fakîr hulâsaten birkaç söz ile iktifâ ediyorum. Bunlar erbâb-ı iz'âna kâfidir. Ma'lûm olsun ki "tarikat," "şerîat"in sırrı ve "hakikat," "tarîkat"ın sırrıdır; ve "ma'rifet" bunların netâyicidir. Ve hilkat-ı insandan maksûd ise ma'rifettir. İmdi zâhir-i şerîat ta'limsiz öğrenilemediği gibi, bâtın-ı şerîat olan tarîkat ve bâtın-ı tarîkat olan hakikat dahi ta'lîmsiz tahsil olunamaz. Ve bu ta'lîmler neticesinde hâsıl olacak olan ma'rifet, herkesin kendi isti'dâdının dâiresi kadardır. Tarîkat şerîatsız ve hakikat dahi tarîkatsız ve ma'rifet dahi, bunlar cem' olmaksızın elde edilemez. Zamân-ı peygamberîde bi'l-asâle insân-ı kâmil, Resûl-i zîşân Efendimiz'in kendileri idi ve ashâb-ı kirâm hazarâtına, isti'dâdlarına göre şerîat ve tarikat ve hakikatı ta'lîm buyururlar idi. Ve bu ta'lîmât neticesinde ashâb-ı kirâmdan ba'zılarına, vüs'at-ı isti'dâdları hasebiyle hâsıl olan esrâr ve maârifin keşfini men' buyururlar idi. Nitekim I. cildde geçen Hz. Zeyd (r.a.) kıssasında buna dâir olan tafsilât beyân olundu. Resûl-i zîşân Efendimiz'in âlem-i sûretden, âlem-i ma'nâyı teşriflerinden sonra, bu vazîfe bu esrâra vâkıf olan vâris-i kâmillere intikāl etmiştir ki, onlar hakkında علماء امتى كانبياء بنی اسرائیل ["Ümmetimin âlemleri Benî İsrâîl peygamberleri gibidir"] ve العلماء ورثة الانبياء ["Âlimler nebîlerin vârisidir"] buyurulmuştur. Etvâr-ı tarîkatten ve esrâr-ı hakîkatten bî-behre olan ulemâ-i rüsûm, ve-rese-i kâmilînden değildir. Böyle bir kimse, yalnız ilm-i şerîatın zâhirine vukūf ile iddiâ-yı kemâl ederse, cenâb-ı Pîr efendimizin buyurdukları gibi, o, onun vehmidir. Yalnız zâhir-i şerîatle amel edip vâris-i kâmilin sohbet ve terbiyesinde bulunmamış olan mü'minlerin ahvâline gelince: Onların hâlisan li-vechillâh amel edenleri الشرك في امتى أخفى من دبيب النمل على الصفا ya'nî "Ümmetimde şirk, cilâlı bir madde üzerindeki karıncanın yürüyüşünün sesinden daha gizlidir" hadîs-i şerîfinde buyurulduğu üzere, âhirette şirk-i hafî içinde bulundukları halde, cennettedirler. Amellerindeki ihlâslarının derecesine ve ولكل درجات مما عملوا (En'âm, 6/132) ["Herkesin yaptıkları işlere göre dereceleri vardır"] âyet-i ke-rîmesine göre niam-ı cinâniyye ile mütena'im olurlar; velâkin hakîkati müşâhededen mahcûbdurlar; zîrâ şirk, kalb gözüne ârız olan şaşılıktan ibârettir ki, biri çok görür. Ve bu şaşılık ancak bu âlemde vâris-i kâmilin tedâvîsiyle zâil olur. Böyle olunca, bu âlemde kalb gözünü hakîkate açacak bir tabîb-i ilâhî olan, vâris-i kâmilin sohbet ve terbiyesine ihtiyâc-ı kat'î vardır. من كان في هذه أعمى و هو في الآخرة أعمى (İsrâ, 17/72) Ya'nî "O kimse ki, burada kör oldu; âhirette de kör oldu" âyet-i kerîmesi mûcibince, âhirette bunun çâresi yoktur. Zî-râ körü körüne tena'um etmek başka, göre göre tena'um etmek yine başkadır. Bu beyânât hakkında ehl-i insâfa kanâat husûlü ümîdiyle Sipehsâlâr hazretlerinin Menâkıb'ında münderic olan vak'ayı aynen yazıyorum: "Zamân-ı Hz. Mevlânâ'da, ilmiyle âmil bulunan ulemâ-i zâhireden, cenâb-ı Mevlânâ efendimize mu'teriz Şemseddîn Mardînî ismindeki bir zât nakletti ki, bir gece âlem-i ma'nâda Hz. Resûlullâh (s.a.v.) Efendimiz'i gördüm, oturmuşlar idi. Huzûr-ı Risâlet-penâhîlerine gidip selâm verir idim, mübârek yüzlerini çevirirler idi. Çevirdikleri tarafa giderdim, onlar diğer tarafa çevirirler idi. Akıbet söze başlayıp dedim ki: "Yâ Resûlallâh! Bu kadar sene ümîd-i âtıfet ve inâyetiniz ile zahmetler çektim ve ahâdîs ve ahkâm-ı şer'iyyenin tahkîkine cehd ve gayret edip, bilcümle ehl-i İslâm'ın hall-i müşkillerini, me-sâî-i sâireme takdîm eyledim. Şimdi bu zaîfin mahrûmiyetime hiçbir sebeb göremiyorum?" Hz. Risâlet-penâh (salavâtullâhi aleyh) buyurdular ki: "Evet, bunların hepsi doğrudur; fakat sen bizim ihvânımıza nazar-ı inkâr ile bakıyorsun; bu ise, cümle günahların fevkindedir." Bunun üzerine ahvâl-i mâziyenin istiğfâriyle meşgûl oldum." Şemseddîn-i Mardînî ba'dehû Hz. Pîr'e intisâb edip, mazhar-ı lutufları olmuştur.

2254. Nitekim çamurdaki su: "Ben suyum, niçin meded istiyeyim!" diye imtinâ' eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2254. Nasıl ki çamurdaki su: "Ben suyum, niçin yardım isteyeyim!" diye kaçınır.

Nefsâniyet ve cismaniyet çamurundaki ruh da: "Ben de ruhum, niçin başkalarından yardım isteyeyim!" diye kâmillerin sohbetinden çekinir.

Nefsâniyet ve cismâniyet çamurundaki "Rûh, ben de rûhum, niçin başkalarından yardım istiyeyim!" diye kâmillerin sohbetinden ibâ eder.

2255. Sen bu bulaşmışı, gönül zannettin, şübhesiz gönlünü ehl-i dilden kaldırdın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2255. Sen bu bulaşmışı, gönül zannettin, şüphesiz gönlünü ehl-i dilden kaldırdın.

Ey âlim efendi, sen dünyevî hırsın ve nefse ait heveslerin pisliklerine bulaşmış olan kalbini, kalb zannettin ve bu yanlış zannın sebebiyle, o bulaşık olan kalbini, ehl-i dil (gönül ehli) olan kâmillerden (olgun insanlardan) uzak tuttun ve kendini onlardan müstağnî (ihtiyaçsız) bildin.

Ey âlim efendi, sen hırs-ı dünyevî ve hevâ-yı nefsânî levsiyyâtına bulaşmış olan kalbini, kalb zannettin ve bu zann-ı bâtılın sebebiyle, o bulaşık olan kalbini, ehl-i dil olan kâmillerden kaldırdın ve kendini onlardan müstağnî bildin.

2256. Revâ tutar mısın ki, o gönül bu olsun ki, o sütün ve balın aşkında olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2256. O gönül, sütün ve balın aşkında olan gönül olsun, bunu uygun görür müsün?

Ey anlayışına ve zekâsına güvenilen efendi, insaf et! Süt ve bal lezzetinin aşkına ve sevgisine bağlanmış olan gönlün, bu gönül olmasını sen caiz ve uygun görür müsün? Gönül, böyle aşağı âlemin lezzetlerine düşkün olan gönül müdür?

Ey dirâyet ve zekâvetine i'timâd eden efendi, insaf et! Süt ve bal lezzetinin aşk ve muhabbetine bağlanmış olan gönlün, bu gönül olmasını sen câiz ve revâ görür müsün? Gönül, böyle âlem-i süflînin lezzetlerine mübtelâ olan gönül müdür?

2257. Sütün ve balın letafeti, dilin aksidir; her bir hoşa, o hoşluk, gönülden hâsıldır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2257. Sütün ve balın letafeti, dilin aksidir; her bir hoşa, o hoşluk, gönülden hâsıldır.

Ankaravî hazretleri bu şerefli beyte iki mertebe üzerine anlam vermiştir: Birisi avamın anlayışına, diğeri ise havasın (seçkinlerin) anlayışına göredir. Avamın anlayışına göre verdiği anlam şudur: İnsan sütü ve balı ve diğer latif gıdaları yediği zaman lezzet ve keyif duyar; bu lezzet ve keyif ise, gönül hoşluğundandır. Nasıl ki bir kimsenin evladı veya babası vefat edip, kalbi onun ayrılık ateşiyle yanıp tutuştuğu sırada lezzetler ve nefse ait hazlar âleminden hiçbirine iltifat etmez; bu sebeple sütün ve balın letafeti, kalbin letafetinin ve hoşluğunun aksinden olur. Bu sebeple her bir hoş olan gıdaya, o hoşluk ve letafet gönül hoşluğundan hâsıl olmuş olur. Havasın anlayışına göre verdiği anlama, Hint şârihleri de katılmışlardır; o anlam da kısaca şudur: Dünyevî varlıkların hepsi, "hakikat-ı camia" (her şeyi kapsayan hakikat) olan gönül feyzinin yansımasındandır. Bu gönül, insân-ı kâmilin gönlüdür. Bu sebeple gönül cevherdir ve geri kalanı hep bu hakikatin yansıması olan arazdır. Nasıl ki ileride de açıklanır.

Ankaravî hazretleri bu beyt-i şerîfe iki mertebe üzerine ma'nâ vermiştir: Birisi fehm-i avâma ve diğeri fehm-i havâssa göredir. Fehm-i avâma göre verdiği ma'nâ şudur: İnsan sütü ve balı vesâir latîf gıdaları yediği vakit lezzet ve keyif duyar; bu lezzet ve keyif ise, gönül hoşluğundandır. Nitekim bir kimsenin evlâdı veyâ pederi vefât edip, kalbi onun âteş-i firâkıyla yanıp tutuştuğu esnâda lezâiz ve huzûzât âleminden hiçbirine iltifât etmez; binâenaleyh sütün ve balın letâfeti, kalb letâfetinin ve hoşluğunun aksinden olur. Binâenaleyh her bir hoş olan gıdâya, o hoşluk ve letâfet gönül hoşluğundan hâsıl olmuş olur. Fehm-i havâssa göre verdiği ma'nâya, Hind şârihleri de iştirak etmişlerdir; o ma'nâ da hulâsaten budur: Mevcûdât-ı dünyeviyyenin hepsi, "hakikat-ı câmia" olan gönül feyzinin pertevindendir. Bu gönül, insân-ı kâmilin gönlüdür. Binâenaleyh gönül cevher ve bâkîsi hep bu hakikatin pertevi olan arazdır. Nitekim âtîde de beyân buyurulur.

2258. Böyle olunca gönül cevher ve âlem araz olur. Kalbin gölgesi, kalbe na- sıl garaz olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2258. Böyle olunca gönül cevher ve âlem araz olur. Kalbin gölgesi, kalbe nasıl garaz olur?

Her bir hoşa ve latîfeye, o hoşluk ve letâfet gönülden meydana gelince, gönül asıl ve cevher olur; beş duyudan her birine hoşluk veren âlem ise fer' (tali unsur) ve araz (cevhere bağlı nitelik) olur. Fer' ve araz ise, kalbin gölgesidir. Şimdi kalbin gölgesi, kalbin kasdı ve garazı (amaç edindiği şey) olur mu? Ve bir kimse kendi gölgesinin arkasında koşar mı; ve bu gölgeye âşık olur mu?

Her bir hoşa ve latîfe, o hoşluk ve letâfet gönülden hâsıl olunca, gönül asıl ve cevher ve havâss-i hamseden her birine hoşluk veren âlem fer' ve araz olur; ve fer' ve araz ise, kalbin gölgesidir. İmdi kalbin gölgesi, kalbin kasdı ve garazı olur mu? Ve bir kimse kendi gölgesinin arkasında koşar mı; ve bu gölgeye âşık olur mu?

2259. O gönül ki, malın ve câhın âşıkıdır; yahud bu kara çamur ve suyun zebûnudur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2259. O gönül ki, malın ve makamın âşığıdır; yahut bu kara çamur ve suyun esiridir.

O gönül ki, insân-ı kâmilin gölgeleri olan malın ve makamın âşığıdır; yahut bu kara çamur olan bedenin ve kara su hükmünde olan hayvani ruhun mağlubudur; bu sebeple hayvani sıfatlarla nitelenmiştir.

O gönül ki, kalb-i kâmilin gölgeleri olan malın ve câhın âşıkıdır; yâhud bu kara çamur olan cismin ve kara su mesâbesinde olan rûh-ı hayvânînin mağlûbudur; binâenaleyh sıfât-ı hayvâniyye ile muttasıftır.

2260. Yahud hayaller ki, onun zulmetlerindedir, onlara güft ü gu için taparlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2260. Yahut hayaller ki, onun karanlıklarındadır, onlara konuşmak için taparlar.

Yahut o gönül ki, o gönlün karanlıkları içinde birtakım hayaller ortaya çıkar; ve bu şekiller âleminde konuşmak için bu hayallere taparlar ve o hayaller birtakım vehmedilmiş ve tahminî bilgilerdir ki, ancak dedikodudan ibarettir.

Yahud o gönül ki, o gönlün zulmetleri içinde birtakım hayaller peyda olur; ve bu âlem-i sûretde güft ü gû için bu hayâllere taparlar ve o hayâller birtakım ulûm-ı vehmiyye ve tahmîniyyedir ki, ancak dedikodudan ibârettir.

2261. O nûr deryasının gayri, gönül olmaz. Gönül nazargah-ı Huda olsun, sonra da kör olsun ha!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2261. O nur denizinden başka gönül olmaz. Gönül Allah'ın nazargâhı olsun, sonra da kör olsun ha!

Nur denizi olan insân-ı kâmilin gönlünden başka ve mal ve makam aşığı olan bir gönül, gönül değildir. Ve Allah'ın nazargâhı olan bir insân-ı kâmilin kalbi, asla kör olmaz. Bu sebeple öyle bir insân-ı kâmilin kalbinin gördüğü ilimler, ledün ilimleridir (Allah katından gelen ilimler); kör olan kalplerden çıkan vehmî (sadece sanıda var olan) ve tahmînî ilimler değildir. Onların ilimlerini, kendi vehmî ve tahmînî ilimlerine kıyas edip, hata isnat edenlerin vay haline!

Nûr deryâsı olan kâmilin gönlünden gayri ve âşık-ı mâl ve câh olan bir gönül, gönül değildir. Ve nazargâh-ı Hudâ olan bir kâmilin kalbi, aslâ kör olmaz. Binâenaleyh öyle bir kâmilin kalbinin gördüğü ulûm, ulûm-ı ledünniyyedir; kör olan kalblerden sudûr eden ulûm-ı vehmiyye ve tahmîniyye değildir. Onların ulûmunu, kendi vehmî ve tahmînî ilimlerine kıyâs edip, hatâ isnâd edenlerin vay hâline!

2262. Değil midir ki gönül yüz binlerce hâs ve âmm içinde bir kimsede olur. Hangisidir o hangisi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2262. Gönül, yüz binlerce özel ve genel insan içinde bir kişide olmaz mı? Hangisidir o, hangisi?

Hint şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî, bu şerefli beytin şerhinde şöyle der: "Nî" kelimesinden "der yekî bậşed"e kadar bir soru cümlesidir; bu durumda anlam: "Gönül, özel ve genel insanların yüz binlercesinde bir kişide olmaz mı? Hangisidir o, hangisi?" demek olup, olgun kalbin kudretini açıklamaktan ibarettir. Fakir, bu anlamı uygun gördüğümden, ona göre tercüme ettim. Ve yine Hint şârihlerinden Muhammed Hâşim, şöyle anlam verir: "Her gönül Allah'ın nazargâhı (bakış yeri) değildir; aksine gönül, dünya halkının yüz binlerce özel ve genel insanının ancak birinde ortaya çıkar; eğer sen bilirsen, onun nişanını ver!" Bu da, yukarıdaki anlamı teyit eder. Ankaravî hazretleri ise: "Olgun kalp, yüz binlerce özel ve genel insanda olmaz; ancak bir kişide olur. İki kişide olmaz; ve hangi kişidir, o hangi kişidir?" anlamını verir ve sonra şu soruyu sorar: "Bir asırda, birkaç gönül sahibi olmaz mı? Eğer olursa "der yekî bâşed" yani "bir kişide olur" buyurulması nasıl uygun düşer?" Bu soruya verdikleri cevabın özeti şudur: "Mutlak Zât'ın birliğine karşılık olan olgun kalp, öncesiz olarak ve sonsuza dek birdir; iki olma ihtimali yoktur ve kalplerin sayılması ve çokluğu, çok sayıda kişiye izafe edildiği itibarıyladır. Şimdi bu mutlak birliğin mazharı (tecelli yeri) olan tek kalbe, birçok kimseler ulaşsalar, hakikat açısından bir olurlar." Hazretin, şerefli beyte verdiği anlam bu soru ve cevabı gerektirmiştir. Hint şârihlerinin verdikleri anlamda bu soru ve cevap külfeti (zahmeti) olmadığı için, daha tercih edilir görünür.

Hind şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî, bu beyt-i şerîfin şerhinde şöyle buyurur: "Nî" kelimesinden "der yekî bậşed"e kadar bir cümle-i istifhâ- miyyedir; bu sûretde ma'nâ: "Değil midir ki, gönül havâs ve avâmın yüz bin- lercesinde bir kimsede olur. Hangisidir o hangisi?" demek olup, kalb-i kâmilin kudretini beyândan ibaret olur. Fakîr, bu ma'nâyı münasib gördüğümden, ona göre tercüme ettim. Ve yine Hind şurrâhından Muhammed Hâşim, şöyle ma'nâ veriyor: "Her gönül nazargâh-ı Hudâ değildir; belki gönül, dünyâ halkının yüz binlerce havâs ve avâmının ancak birinde zuhûra gelir; eğer sen bilirsen, onun nişânını ver!" Bu da, yukarıki ma'nâyı te'yîd eder. Ankaravî hazretleri ise: "Dil-i kâmil, yüz binlerce havâs ve avâmda olmaz; ancak bir kimsede olur. İki kimsede olmaz; ve hangi kimsedir, o hangi kimsedir?" ma'nâsını veriyor ve sonra şu suâli îrâd buyuruyor: "Bir asırda, birkaç sâhib-i dil olmaz mı? Eğer olursa "der yekî bâşed" ya'nî "bir kimsede olur" buyurulması nasıl tevfik olunur?" Bu suâle verdikleri cevabın hulâsası şudur: "Zât-ı mutlakanın vahdetine mukābil olan kalb-i kâmil, ezelen ve ebeden birdir; iki olmak ihtimali yoktur ve ta'dâd ve keserât-ı kulûb eşhâs-ı kesîreye izâfet olunduğu i'tibâriyledir. İmdi bu vahdet-i mutlaka mazharı olan kalb-i vâhide, birçok kimseler vâsıl olsalar, hakikat cihetinden bir olurlar." Hazretin, beyt-i şerîfe verdiği ma'nâ bu sual ve cevabı iktizâ etmiştir. Hind şârih- lerinin verdikleri ma'nâda bu sual ve cevâb külfeti olmadığı için, daha müreccah görünür.

2263. Gönül kırıntısını bırak, gönül iste; tâ ki o kırıntı ondan bir dağ gibi olsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2263. Gönül kırıntısını bırak, gönül iste; tâ ki o kırıntı ondan bir dağ gibi olsun.

Ey iddiacı, senin gönlün, gönül kırıntısıdır, gönül değildir. Bu sebeple o gönül kırıntısını bırak da, bir insân-ı kâmilin kalbini iste ve o kalbe girmeye çalış, tâ ki sendeki o gönül kırıntısı o insân-ı kâmilin gönlünden bir dağ gibi sağlam olsun.

Ey müddeî, senin gönlün, gönül kırıntısıdır, gönül değildir. binâenaleyh o gönül kırıntısını bırak da, bir kâmilin kalbini iste ve o kalbe girmeğe çalış, tâ ki o sendeki gönül kırıntısı o kâmilin gönlünden bir dağ gibi metîn olsun.

2264. Gönül bu vücud hittasında olanı muhîttir; ihsân ve cûddan altın saçar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2264. Gönül, bu varlık bölgesinde olanı kuşatır; ihsan ve cömertlikten altın saçar.

"Hıtta", başka kimsenin müdahale etmemesi için bir kimsenin çizgi çekerek belirlediği yerdir; çoğulu "hitât" gelir. Ülke, diyar ve memleket anlamında da kullanılır. Gönül, varlık dairesinde ve diyarında olan şeylerin hepsini kaplamıştır. İkram ve cömertlikten dolayı, varlık âleminde, eşyanın fertlerinin yatkınlıklarına göre, feyiz ve bağış altınlarını saçar. Bilinmeli ki, Yüce Allah hazretleri kutsî hadiste "Ben, yerime ve göklerime sığmadım; aksine temiz ve takva sahibi müminin kalbine sığdım" buyurur. Ve kâmil olan temizlik ve takva ise, ancak kâmil imân sahibi olan insân-ı kâmilde olur; ve Hakk'ın sığdığı bir kalbin genişlik derecesini açıklamaya gerek yoktur. Böyle bir kalp, elbette izafî varlıklar âlemini kuşattığı gibi, bu âleme meydana gelen Hakk'ın sıfatî ve esmâî tecellilerine de aracıdır. Bu sebeple ihsan ve cömertlik yönünden feyiz ve bağış altınları, halk âlemine elbette böyle bir kalpten dağıtılır.

"Hıtta" başka kimse müdahale etmemek üzere bir kimsenin çizgi çekerek, ta'yîn ettiği mahaldir; cem'i "hitât" gelir. Ülke ve diyâr ve memleket ma'nâsında da müsta'meldir. Gönül, varlık dairesinde ve diyârında olan şeylerin hepsini kaplamıştır. İn'âm ve sehâdan dolayı, âlem-i vücûdda, efrâd-ı eşyânın isti'dâdlarına göre, feyiz ve atâ altınlarını saçar. Ma'lûm olsun ki, Hak Teâlâ hazretleri hadis-i kudside لا يسعنى ارضی و لا سمائی و لكن وسعنى قلب المؤمن التقى النقى ya'ni "Ben, yerime ve göklerime sığmadım; velâkin nakî ve takî olan mü'minin kalbine sığdım" buyurur. Ve kâmil olan nekâvet ve takvâ ise, ancak îmân-ı kâmil sahibi olan insân-ı kâmilde olur; ve Hakk'ın sığdığı bir kalbin derece-i vüs'atini beyâna hâcet yoktur. Böyle bir kalb, bittâbi' vücûdât-ı izâfiyye âlemini muhît olduğu gibi, bu âleme vâki' olan Hakk'ın tecelliyât-ı sıfatiyye ve esmâiyyesine de vâsıtadır. Binâenaleyh ihsân, ve cûd cihetinden feyiz ve atâ altınları, âlem-i halka elbette böyle bir kalbden tevzi' olunur.

2265. Ehl-i âlem üzerine ihtiyar cihetinden, selâm-ı Hak'dan selametler nisar eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2265. Âlem ehli üzerine irade yönünden, Hak'tan gelen selam ile esenlikler saçar.

"Nisâr" saçmak, dağıtmak ve vermek anlamındadır. "Selâm" eksikliklerden ve ayıplardan emin olan ve büyük ağaç anlamına gelir. "Selâmet" emin olmak ve ayıplardan uzak olmak demektir. Ve "Selâm" ilâhî isimlerdendir. Yani "O kâmil kalp, âlem ehli üzerine ilâhî zorlama yönünden değil, irade yönünden Hakk'ın Selâm ism-i şerifinin hükümlerini ve eserlerini ortaya çıkarmak için, âlem ehli üzerine esenlikler saçar ve verir."

"Nisâr" saçmak, dağıtmak ve atâ etmek ma'nâsınadır. "Selâm" noksanlardan ve ayıplardan emîn olan ve büyük ağaç ma'nâsına gelir. "Selâmet" emînlik ve ayıplardan berî olmak demektir. Ve "Selâm" esmâ-i ilâhiyyedendir. Ya'nî "O kalb-i kâmil, ehl-i âlem üzerine cebr-i ilâhî cihetinden değil, ihtiyâr cihetinden Hakk'ın Selâm ism-i şerifinin ahkâm ve âsârını ızhâr için, ehl-i âlem üzerine selâmetler saçar ve atâ eder."

2266. Her kimin eteği dürüst ve hazır ise, o kalbin atası o kimseye erişir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2266. Her kimin eteği dürüst ve hazır ise, o kalbin atası o kimseye erişir.

Her kim o insân-ı kâmilin kalbinden saçılan bağışa eteğini açmış ise, o bağış o kimseye erişir.

Her kim o insân-ı kâmilin kalbinden saçılan atâya eteğini açmış ise, o atâ o kimseye erişir.

2267. Senin eteğin o niyaz ve huzûrdur; sakın eteğe o fücür taşını koyma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2267. Senin eteğin o niyaz ve huzurdur; sakın eteğe o fücur taşını koyma!

"Fücur", Hak'tan dönmek ve yalan söylemek anlamındadır ve şeriat dairesinden çıkmak anlamında kullanılır ki, fısk u fücur denir. "İnsân-ı kâmilin kalbine olan bağışına karşılık, senin açacağın etek, senin niyazın ve huzurundur; dikkat et ki, bu eteğin içinde fısk u fücur taşları bulunmasın."

"Fücûr" Hak'dan rücû' etmek ve yalan söylemek ma'nâsınadır ve dâire-i şer'den çıkmak ma'nâsında müsta'meldir ki, fisk u fücûr denir. "İnsân-ı kâmilin atâ-yı kalbine karşı, senin açacağın etek, senin niyâzın ve huzûrundur; dikkat et ki, bu eteğin içinde fisk u fücûr taşları bulunmasın."

2268. Tâ ki o taşlardan eteğin yırtılmasın, tâ ki nakdi, renklerden bilesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2268. O taşlardan eteğin yırtılmasın, parayı renklerden ayırt edebilesin.

"Nakd", seçmek ve saymak anlamına gelir; çoğulu "nukūd"dur; ve sahteyi halisten ayırıp seçmek anlamında kullanılır. "Renkler"den kasıt, boyanıp yaldızlanarak dış görünüşte halis para sanılan sahte paralardır. Burada "nakd" ile insân-ı kâmile, "renkler" ile de yalancı iddia sahibi nâkıs (eksik, olgunlaşmamış) kişilere işaret edilir.

"Nakd" seçmek ve saymak ma'nâsınadır, cem'i "nukūd" gelir; ve kalbı hâlisten çıkarıp seçmek ma'nâsında kullanılır. "Renkler"den murâd, boyanıp yaldızlanarak zâhirde nakd-i hâlis zannolunan kalplardır. Burada nakd ile insân-ı kâmile ve renkler ile müddeî-i kâzib olan nâkıslara işâret buyurulur.

2269. Sen eteğini cihandan taş doldurdun; çocuklar gibi gümüş ve altın taşından da.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2269. Sen eteğini dünyadan taş doldurdun; çocuklar gibi gümüş ve altın taşından da.

Sen kalbinin eteğini bu şekiller âleminden günah taşlarıyla doldurdun. Bundan başka, çocuklar oyun oynarken eteklerini renkli cam parçalarıyla doldurup, birbirlerine karşı paralarının çokluğu ile övündükleri gibi, sen de eteğini toprakta renkli bir hâle gelmiş olan altın ve gümüş taş parçalarıyla dahi doldurdun ve bunların çokluğu ile benzerlerine karşı övünmektesin.

Sen kalbinin eteğini bu âlem-i sûretden fücûr taşlarıyla doldurdun. Bundan başka çocuklar oyun oynarken eteklerini renkli cam parçalarıyla doldurup, birbirlerine karşı paralarının çokluğu ile iftihâr ettikleri gibi, sen de eteğini toprakta renkli bir hâle gelmiş olan altın ve gümüş taş parçalarıyla dahi doldurdun ve bunların çokluğu ile emsâline karşı iftihâr etmektesin.

2270. O gümüş ve altın hayali, mâdemki altın olmadı, senin sıdk eteğini yırttı ve gam artırdı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2270. O gümüş ve altın hayali, mademki altın olmadı, senin doğruluk eteğini yırttı ve üzüntü artırdı.

Çocukların renkli cam parçalarını para sandıkları gibi, sen de elindeki altını ve gümüşü, gerçekten altın ve gümüş hayal ettin; ve aslında onların hakikatlerini öğrenemedin. Bu sebeple o toprağın renkli taşları senin sadakat eteğini yırttı ve kalbinin üzüntüsünü artırdı ve altın-gümüş tedarik etme elemiyle yanıp tutuştun.

Çocukların renkli cam parçalarını para tahayyül ettikleri gibi, sen de elindeki altını ve gümüşü, hakikaten altın ve gümüş hayal ettin; ve hadd-i zâtında onların hakikatlerine muttali' olmadın. Binâenaleyh o toprağın renkli taşları senin sadâkat eteğini yırttı ve kalbinin gamını artırdı ve altın-gümüş tedâriki elemiyle yanıp tutuştun.

2271. Çocuklara taş, ne vakit taş görünür, akıl onların eteğini pençesiyle tutmadıkça.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2271. Çocuklara taş, ne zaman taş görünür, akıl onların eteğini pençesiyle tutmadıkça.

Çocuklar akıl mertebesine gelinceye kadar, para diye sevgi besledikleri renkli taş parçalarını taş olarak göremezler; aynı şekilde, dünya ehli de ahiret aklı mertebesine gelip altın ve gümüşün hakikatini anlayıncaya kadar, o toprağın renkli madenlerine karşı sevgiden vazgeçmezler.

Çocuklar akıl mertebesine gelinceye kadar, para diye muhabbet ettikleri renkli taş parçalarını taş olarak göremezler; bunun gibi, ehl-i dünyâ dahi akl-ı maâd mertebesine gelip altın ve gümüşün hakikatini anlayıncaya kadar, o toprağın renkli ma'denlerine karşı muhabbetten vazgeçmezler.

2272. Akıl, pîr geldi, o beyaz kıl değil. Kıl o baht ve ümîde sığmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2272. Akıl, pir geldi, o beyaz kıl değil. Kıl o baht ve ümide sığmaz.

Hak yolunda akıl, irşad eden pir olarak ortaya çıktı. Bu sebeple aklı kâmil olan kimse pir olur; yoksa ihtiyarlıktan dolayı saçı ve sakalı beyazlaşmış, fakat eşyanın hakikatinden habersiz olana pir denemez. O kâmil akla ulaşma bahtında ve ümidinde, kılın, yani saçı ve sakalı ağarmanın asla bir etkisi yoktur.

Hak yolunda akıl, pîr-i irşad olarak zâhir oldu.. Binâenaleyh aklı kâmil olan kimse pîr olur; yoksa ihtiyarlıktan dolayı saçı ve sakalı beyazlaşmış, fakat hakikat-ı eşyâdan bî-haber olana pîr denemez. O akl-ı kâmile vusûl baht ve ümîdinde, kılın, ya'nî saçı ve sakalı ağarmanın aslâ dahli yoktur.

## Dekūkî'nin duâsı ve şefâati üzerine, o cemâatin inkâr etmeleri ve onların perde-i gayba uçmaları ve nâ-peyda olmaları ve Dekükî'nin havaya mı, yahud zemîne mi gitti diye hayrân olması beyânındadır

2273. Vaktaki o gemi kurtuldu ve murada geldi, o cemaatin namazı da tamam oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2273. O gemi kurtulup muradına erince, o cemaatin namazı da tamam oldu.

Dekūkî hazretleri tarafından batmaktan kurtulmaları için dua edilen gemi kurtuldu ve gemi halkı muratları olan selamete kavuştu. Yedi abdalın (tasavvufta ruhanî mertebe sahibi kişiler) Dekūkî hazretlerine uyarak kıldıkları namaz da tamamlandı.

Dekūkî hazretleri tarafından garktan kurtulmaları için dua edilen gemi kurtuldu ve murâdları olan selâmet, gemi halkına hâsıl oldu. Abdâl-ı seb'anın Dekūkî hazretlerine iktidâ ederek kıldıkları namaz dahi tamâm oldu.

2274. Onlara birbirleriyle fısıltı vâki' oldu ki: "Ey peder, bizden bu fuzûlî olan kimdir?" diye.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2274. Onlara birbirleriyle fısıltı meydana geldi ki: "Ey baba, bizden bu gereksiz olan kimdir?" diye.

O yedi abdal (Allah dostu) geminin selamet sahiline çıktığını görünce, Dekukî hazretlerinin arkasında: "Ey baba! Bizim içimizden gereksiz yere dua ederek, Hakk'ın işine karışan kimdir?" diye gizlice ve fısıltıyla birbirleriyle konuşmaya başladılar.

O abdal-ı seb'a geminin sâhil-i selâmate çıktığını görünce Dekükî hazret- lerinin arkasında: "Ey baba! Bizim içimizden fuzûlî olarak duâ ederek, Hakk'ın işine karışan kimdir?" diye gizlice ve fısıltı ile birbirleriyle konuşma- ğa başladılar.

2275. Dekūkî'nin arkasında müstetir oldukları halde, her birisi, o dîğerine sır- ran söylediler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2275. Dekūkî'nin arkasında gizlenmiş oldukları hâlde, her biri, o diğerine gizlice söylediler.

O yedi abdâl (Allah dostu), Dekūkî hazretlerinin arkasında, birbirleriyle gizlice konuştukları zaman, duyusal gözden gizli idiler. Yani dışarıdan bakılınca görünmez bir hâlde idiler.

O abdâl-ı seb'a Dekūkî hazretlerinin arkasında, birbirleriyle gizlice söyleş- tikleri vakit, basar-ı hissîden müstetir idiler. Ya'nî zâhiren bakılınca görünmez bir halde idiler.

2276. Her birisi: "Bu duâyı el-ân, ne içimden, ne dışımdan etmemişimdir!" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2276. Her biri: "Bu duayı şu an, ne içimden ne de dışımdan etmemişimdir!" dedi.

2277. Dedi: "Benzer ki bu bizim imâmımız derd cihetinden, bü'l-fuzûlce bir münâcât etti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2277. Dedi: "Benzer ki bu bizim imâmımız dert yönünden, lüzumsuz bir münâcât etti."

O yedi abdaldan birisi diğerlerine dedi ki: "Bizim imâmımız olan Hz. Dekūkî, gemi ehlini felakette görüp, içinin daralması yönünden, lüzumsuz ve görevi dışında olarak Hakk'a bir münâcât etti.

O abdâl-ı seb'adan birisi dîğerlerine dedi ki: "Bizim imâmımız olan Hz. Dekūkî, gemi ehlini felâkette görüp, içinin daralması cihetinden, bü'l-fuzûlce ve vazîfesi hâricinde olarak Hakk'a bir münâcât etti.

2278. O dîğeri dedi ki: "Ey dostlar! Bana yakînen böyle görünüyor."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2278. O diğeri dedi ki: "Ey dostlar! Bana kesinlikle böyle görünüyor."

2279. "O inkıbâzdan dolayı bir fuzûlî olmuştur; Muhtâr-ı mutlaka i'tiraz etti!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2279. "O sıkıntıdan dolayı bir fuzulî olmuştur; mutlak seçiciye itiraz etti!"

O Hz. Dekūkî, gemidekilerin feryadından dolayı içi daraldığı için, kulluk görevini aşıp bir fuzulî olmuştur. Kulluğun şanı, efendisinin her bir hükmüne razı olmak iken, mutlak seçici olan Hakk'ın hükmüne ve fiillerine itiraz etti.

O Hz. Dekūkî gemidekilerin feryâdından havsalası daraldığı için, vazîfe-i abdiyyeti hâricine çıkıp bir fuzûlî olmuştur. Kulluğun şânı, efendisinin her bir hükmüne râzı olmak iken, Muhtâr-ı mutlak olan Hakk'ın hükmüne ve ef'âline i'tirâz etti.

2280. Vaktaki bundan sonra, o ehl-i kerem: "Nihayet bakayım ne söylüyorlar? diye nazar ettim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2280. Bundan sonra, o cömert kişi: "Sonunda bakayım ne söylüyorlar? diye baktım."

Bu ve sonraki şerefli beyitler Dekukî hazretlerinin dilindendir.

Bu ve âtîdeki beyt-i şerîfler Dekükî hazretleri lisânındandır.

2281. "Onlardan birini makāmında gördüm, tamamen kendi makamlarından gitmiş idiler."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2281. "Onlardan birini makamında gördüm, tamamen kendi makamlarından gitmişlerdi."

2282. "Ne solda, ne sağda, ne yukarıda, ne aşağıda benim keskin gözüm tâife üzerine gâlib olmadı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2282. "Ne solda, ne sağda, ne yukarıda, ne aşağıda benim keskin gözüm tâife üzerine gâlib olmadı."

"Benim maddî ve manevî keskin olan gözüm, o yedi abdâldan (Allah dostu, veli) hiçbirini, hiçbir yönde göremedi."

"Benim maddî ve ma'nevî keskin olan gözüm, o abdâl-ı seb'adan hiçbirini, hiçbir cihette göremedi."

2283. "İnciler idiler, gûyâ su oldular; ne ayaklarının izi, ne de sahrâda toz var."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2283. "İnciler idiler, sanki su oldular; ne ayaklarının izi, ne de çölde toz var."

2284. "O dem hepsi kıbâb-ı Hak'da oldular; o tâife hangi bahçeye gittiler?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2284. "O an hepsi Hakk'ın kubbelerinde oldular; o topluluk hangi bahçeye gittiler?"

O anda o topluluk, incinin suya dönüşmesi gibi, yoğun olan belirlenimlerinden soyunup Hakk'ın kubbelerinde gizlendiler. Acaba o topluluk bu yoğunluk bahçesinden, hangi incelik bahçesine gittiler?

"O anda o tâife incinin suya inkılâb etmesi gibi, kesîf olan taayyünlerinden soyunup Hakk'ın kubbelerinde mestûr oldular. Acabâ o tâife bu kesâfet bahçesinden, hangi letâfet bahçesine gittiler?"

2285. "Tahayyürde kaldım ki, Hak bu kavmi, bizim gözümüze nasıl mestûr kıldı?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2285. "Hayretler içinde kaldım ki, Hak bu kavmi, bizim gözümüze nasıl gizledi?"

2286. Balıkların ırmak suyuna dalması gibi, onun gözünden öylece pinhân oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2286. Balıkların ırmak suyuna dalması gibi, onun gözünden öylece gizlendiler.

Cenâb-ı Pîr efendimiz buyururlar ki: O yedi abdâl (Allah dostu), balıkların suya dalmaları gibi, Hz. Dekūkî'nin gözünden kayboldular ve görünen ismin hükümlerinin altından, görünmeyen ismin hükümleri altına geçtiler; çünkü Allah dostları, isimlerin topluluğuna mazhardırlar.

Cenâb-ı Pîr efendimiz buyururlar ki: O abdâl-i seb'a, balıkların suya dalmaları gibi, Hz. Dekūkî'nin gözünden gâib oldular ve ism-i Zâhir'in ahkâmının altından, ism-i Bâtın'ın ahkâmı altına intikal ettiler; zîrâ evliyâullâh cem'iyyet-i esmâiyyeye mazhardırlar.

2287. Senelerce onların hasretinde kaldı; ömürlerce onların şevkinde yaş akıttı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2287. Senelerce onların hasretinde kaldı; ömürlerce onların şevkinde yaş akıttı.

Dekukî hazretleri, senelerce onlara kavuşmak için hasret çekti; ömürler boyunca onların sohbet şevkini anarak gözlerinden yaş akıttı. Bilinmeli ki bu hâl, yukarıda yüceliğinden bahsedilen Dekukî hazretlerinin mertebesini düşürmez. Nasıl ki bir padişah, kendi astı olan bir kimseyi sever ve onun sohbetine istek gösterir ve yokluğundan üzüntü duyar.

Dekūkî hazretleri, senelerce onlara mülâkî olmak için hasret çekti; ömürlerce onların şevk-i sohbetlerini anarak, gözlerinden yaş akıttı. Ma'lum olsun ki bu hâl, yukarıda yüksekliğinden bahs olunan Dekukî hazretlerinin mertebesini tenzil etmez. Nitekim bir pâdişâh, kendi mâdûnu olan bir kimseyi sever ve onun sohbetine arz-ı iştiyâk eder ve gaybûbetinden müteessir olur.

2288. Sen dersin ki, merd-i Hak Hudâ ile zikr-i beşeri ne vakit nazara getirir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2288. Sen dersin ki, Hakk eri, Allah'ı anmayı ve insanı anmayı ne zaman bir araya getirir?

Ey görüşü yoğun biçimlere bağlı kalmış olan efendi! Sen bizim bu açıklamalarımıza karşı bir itiraz ileri sürüp dersin ki: "Dekükî hazretleri mademki Allah dostlarından bir zattı, Allah'ı anmayı ve insanı anmayı kalbinde nasıl bir araya getirdi; ve niçin insanlardan ibaret olan bu yedi abdâlın (Allah dostu) sohbetlerinin ayrılığından etkilenip ağladı?" Bu itiraz, Pîr efendimizin, Şems-i Tebrîzî hazretlerinin ortadan kayboluşundan sonra meydana gelen üzüntülerinden dolayı muhalifler tarafından ileri sürülen itiraz olmak da muhtemeldir. Çünkü Pîr efendimiz, onların Konya'dan Şam'a geri dönmeleri üzerine, pek çok üzülüp bir gazel söylemişler ve Sultan Veled hazretleriyle Şam'a göndermişlerdir. O gazelin bazı beyitleri şöyledir: که از آن دم که تو سفر کردی همه شب همچو شمع میسوزیم در فراق جمال تو ما را از حلاوت جدا شدیم چو موم ز آتشی جفت و زانگبین محروم جسم ویران و جان همچو بوم "Sefer ettiğin o vakitten beri, bal mumunun mumu gibi tatlılıktan mahrumuz. Mum gibi bütün gece yanıyoruz. Bir ateşin arkadaşıyız ve baldan mahrumuz. Senin güzelliğinin ayrılığında bedenimiz virane ve canımız baykuş gibi oldu."

Ey nazarı kesîf sûretlere bağlı kalmış olan efendi! Sen bu bizim beyânâtı-mıza karşı bir i'tirâz dermeyân edip dersin ki: "Dekükî hazretleri mâdemki eh-lullahdan bir zât idi, zikr-i Hak ile zikr-i beşeri nasıl kalbinde cem' etti; ve niçin beşerden ibaret olan bu abdâl-1 seb'anın iftirâk-ı sohbetlerinden müteessir olup ağladı?" Bu i'tirâz, cenâb-ı Pîr efendimizin, Şems-i Tebrîzî hazretlerinin gaybûbetinden sonra vâki' olan teessürlerinden dolayı muhâlifler tarafından dermeyân edilen i'tirâz olmak da muhtemeldir. Çünkü cenâb-ı Pîr efendimiz, onların Konya'dan Şam'a avdetleri üzerine, pek ziyâde müteessir olup bir gazel inşâd buyurmuşlar ve Sultan Veled hazretleriyle Şam'a göndermişlerdir. O gazelin ba'zı ebyâtı şöyledir: که از آن دم که تو سفر کردی همه شب همچو شمع میسوزیم در فراق جمال تو ما را از حلاوت جدا شدیم چو موم ز آتشی جفت و زانگبین محروم جسم ویران و جان همچو بوم "Sefer ettiğin o vakitten beri, bal mumunun mumu gibi tatlılıktan mahrûmuz. Şem' gibi bütün gece yanıyoruz. Bir ateşin refikiyiz ve baldan mahrûmuz. Senin cemâlinin firâkında cismimiz vîrâne ve canımız baykuş gibi oldu."

2289. Ey filân! Eşek burada o sebebden yatar ki, sen onları can değil, beşer gördün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2289. Ey filan! Eşek burada o sebeple yatar ki, sen onları can değil, insan gördün.

"Husbîden-i har" (Eşeğin yatması), hayretten ve hakikati bulamamaktan kinayedir. Yani: Ey suretperest olan filan! Sen bu sebeple evliyanın hallerinde hayret içinde kaldın ki, sen Hakk'ın evliyasını can görmedin, kesif (yoğun, maddi) insan gördün. Halbuki evliya, beşerî taayyün (insanî belirginlik) kesafetinden kurtulup, ruhun ta kendisi olmuşlardır ve bunun için "Şahıslarımız ruhlarımızdır ve ruhlarımız şahıslarımızdır" derler. Buna göre, bir anda kaybolmak gibi ruhsal haller onlardan ortaya çıkar.

"Husbîden-i har" Eşeğin yatması, hayretten ve hakikatı bulamamaktan kinâyedir. Ya'nî: Ey sûret-perest olan filân! Sen bu sebebden dolayı ahvâl-i evliyâda hayret içinde kaldın ki, sen evliyâ-yı Hakk'ı, can görmedin, beşer-i kesîf gördün. Halbuki evliyâ, taayyün-i beşerî kesâfetinden kurtulup, ayn-ı rûh olmuşlardır ve bunun için ارواحنا اشباحنا وأشباحنا ارواحنا "Şahıslarımız rûhlarımızdır ve rûhlarımız şahıslarımızdır" derler. Binâenaleyh ân-ı vâhidde gâib olmak gibi, ahvâl-i rûhiyye onlardan zâhir olur.

2290. Ey ham adam! İş bundan dolayı vîrân olmuştur ki, sen onları avâm gibi beşer gördün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2290. Ey ham adam! İş bundan dolayı viran olmuştur ki, sen onları avam gibi beşer gördün.

Ey ilâhî bilgilerden ve hakikatlerden ham olan adam! Senin inancının işi, bundan dolayı harap olmuştur ve bundan dolayı evliyayı inkâr etmişsindir ki, sen onları, diğer avam insanlar gibi, insan olarak gördün.

Ey maârif ve hakäyık-ı ilâhiyyeden hâm olan adam! Senin i'tikädının emri, bundan dolayı harâb olmuştur ve ondan dolayı evliyâyı inkâr etmişsindir ki, sen onlan, sâir avâm-ı beşer gibi, beşer gördün.

2291. Sen de onu gördün ki, İblîs-i laîn: "Ben ateştenim, Adem çamurdandır!" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2291. Sen de onu gördün ki, lânetli İblis: "Ben ateştenim, Âdem çamurdandır!" dedi.

Ey şekle takılıp kalan gafil, sen Hakk dostlarına baktığın zaman, onlarda hakikati görmekten kovulmuş olan İblis'in gördüğünü gördün. O İblis, onun yoğun maddesine bakıp: "O çamurdandır!" ve kendi latif maddesine bakıp: "Ben ateştenim!" dedi. Bu sebeple onun bakışı ancak madde âlemindeki karşılaştırmaya takıldı; ruhtan ve manadan gafil oldu. Çünkü Âdem, ilahi isimler ve kevnî isimler için kapsayıcı bir hakikattir; ve İblis bu kapsayıcılıktan uzaktır.

Ey sûret-perest olan gâfil, sen evliyâ-yı Hakk'a nazar ettiğin vakit, onda hakikatı görmekten matrûd olan İblîs'in gördüğünü gördün. O İblîs onun unsur-ı kesîfine bakıp: "O çamurdandır!" ve kendi unsur-ı latîfine bakıp: "Ben ateştenim!" dedi. Binâenaleyh onun nazarı ancak unsur âlemindeki mukāyeseye düştü; ve rûhdan ve ma'nâdan gâfil oldu. Zîrâ Âdem esmâ-i ilâhiyye ve esmâ-i kevniyye için hakikat-ı câmiadır; ve İblîs bu câmiiyyetden uzaktır.

2292. İblîsce olan gözü bir dem bağla, ne kadar süret görürsün; nihayet ne kadar, ne kadar!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2292. İblis'e ait olan gözü bir an bağla; ne kadar suret görürsün, nihayet ne kadar, ne kadar!

İblis'e uygun olan gözü ve bakışı bir an için olsun bağla; ne zamana kadar suret göreceksin, nihayet ne zamana kadar, ne zamana kadar! Bu Hakk dostları, senin gördüğün gibi yoğun suretten ibaret değildir. Onlar Hakk'ın inayetiyle, tasvir edilmiş ruh haline gelmişlerdir.

İblîs'e münasib olan gözü ve nazarı bir an için olsun bağla; ne zamâna kadar sûret göreceksin, nihâyet ne zamâna kadar, ne zamâna kadar! Bu evliyâ-yı Hak, senin gördüğün gibi sûret-i kesîfeden ibâret değildir. Onlar inâyet-i Hak'la, rûh-ı musavver hâline gelmişlerdir.

2293. Ey Dekūkî, ırmak gibi olan iki göz ile, sakın ümîdi kesme, onları ara!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2293. Ey Dekūkî, ırmak gibi olan iki göz ile, sakın ümidi kesme, onları ara!

Ankaravî hazretleri "Ey Dekūkî" hitabını "Ey Dekūkî meşrep olan iyi huylu kişi" şeklinde açıklamışlardır. Hint şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî buyurur ki: "Ey Dekūkî!" sözü Yüce Allah'ın sözüdür. Yani onları bulmaktan ümitsiz olma ki, onlar her hâlde seninle beraberdirler; ve mümkündür ki Hz. Mevlânâ Dekūkî'ye hitap etmiş olsunlar. Fakat Ankaravî hazretlerinin yorumu genel olduğu için, tercih edilir. Yani Dekūkî hazretleri gibi Hakk evliyasının kadir ve kıymetini bilip, onların sohbetlerine talip olan kimse, onların aşk ve muhabbeti ile iki gözünden ırmak gibi yaşlar akıtarak, onları ara! Sakın onları bulmaktan ümitsiz olma; mademki sende talep ve aşk vardır, elbette bir gün onları bulursun.

Ankaravî hazretleri "Ey Dekükî" hitâbını "Ey Dekūkî meşreb olan nîk-hû" sûretinde şerh buyurmuşlardır. Hind şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî buyurur ki: "Ey Dekūkî!" makūle-i Hak Sübhânehû hazretleridir. Ya'nî onları bulmaktan nâ-ümîd olma ki, onlar her halde seninle beraberdirler; ve mümkindir ki Hz. Mevlânâ Dekūkî'ye hitâb buyurmuş olsunlar." Fakat Ankaravî hazretlerinin mütâlaası âmmeye râci' olduğu için, müreccahdır. Ya'nî Dekūkî hazretleri gibi evliyâ-yı Hakk'ın kadir ve kıymetini bilip, onların sohbetlerine tâlib olan kimse, onların aşk ve muhabbeti ile iki gözünden ırmak gibi yaşlar akıtarak, onları ara! Sakın onları bulmaktan nâ-ümîd olma; mâdemki sende taleb ve aşk vardır, elbette bir gün onları bulursun.

2294. Agâh ol, iste ki, rükn-i devlet istemektir. Gönülde olan her bir açılma, bağlanma içindedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2294. Bil ki, devletin direği istemektir. Gönülde olan her bir açılma, bağlanma içindedir.

Ey talip, iste! Çünkü devletin direği istemektir. Bir şey hakkında talep gerekir ki, ona himmet ve kalbin tam yönelişi oluşsun. Çünkü istenmeyen şeye himmet harcanmaz. Gerçi ey talip, sen, onların sohbetini kaçırdım veya onların sohbetlerine ulaşamadım diye üzgün ve kederlisin; fakat ümidi kesme! Gönülde her bir açılma ve genişleme, bağlanma ve daralma içindedir. Çünkü açılma ve bağlanma, yani bast (genişleme) ve kabz (daralma), iki halden ibarettir. Halin devamı imkânsız olduğundan, biri diğerini takip eder ve kabz hali basta dönüşür. Beyit:

Dilâ bârân-ı gam böyle kalır mı açılır elbet Sehâb-ı derd ü hicrânın sonu şems-i münevverdir

Ey tâlib, iste! Zîrâ devletin direği istemektir. Bir şey hakkında taleb lâzımdır ki, ona himmet ve kalbin teveccüh-i tâmmı hâsıl olsun. Çünkü matlûb olmayan şeye himmet masrûf olmaz. Gerçi ey tâlib, sen, onların sohbetini fevt ettim veyâ onların sohbetlerine nâil olamadım, diye mahzûn ve mükeddersin; fakat ümîdi kesme! Gönülde her bir açılma ve inbisât, bağlanma ve kabz içindedir. Zîrâ açılma ve bağlanma, bast ve kabz, iki hâlden ibârettir. Hâlin devâmı muhâl olduğundan, biri dîğerini ta'kîb eder ve kabz hâli basta mübeddel olur. Beyit:

Dilâ bârân-ı gam böyle kalır mı açılır elbet Sehâb-ı derd ü hicrânın sonu şems-i münevverdir

2295. Kâr-ı cihânın hepsinden fâriğ olup, fâhte gibi cân ile “ku ve ku" de!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2295. Dünya işlerinin hepsinden vazgeçip, üveyik gibi can ile "nerede ve nerede" de!

"Fâhte" üveyik kuşu, yabani güvercin anlamındadır. "Kû ve kû" soru edatı olup "nerede ve nerede?" anlamlarına geldiği gibi, üveyik kuşunun "kû kû" diye ötmesine de işaret buyrulur. Yani, "Ey hakikat talep eden, dünya işlerinin hepsinden vazgeçip, insân-ı kâmilin talebinde, nerededir, nerededir? diye, üveyik gibi can ile öt!"

"Fâhte" üveyik kuşu, yabânî güvercin ma'nâsınadır. "kû ve kû" edât-ı istifhâm olup "nerede ve nerede?" ma'nâlarına olduğu gibi, fâhtenin "kû kû" diye ötmesine de işâret buyurulur. Ya'nî, "Ey tâlib-i hakikat, umûr-ı cihânın hepsinden fâriğ olup, insân-ı kâmilin talebinde, nerededir, nerededir? diye, fâhte gibi can ile öt!"

2296. Ey muhtecib, bu hususda iyi bak ki, Hak duâyı "estecib" üzerine bağlamıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2296. Ey perdelenmiş kişi, bu hususta iyi bak ki, Hak duayı "kabul ederim" üzerine bağlamıştır.

Ey evliyayı görmek ve bulmak işinde perde ve hicap arkasında kalmış olan kimse; bu talep hususunda iyi bak ki, Yüce Allah Kur'an-ı Kerim'de "Bana dua ediniz ki, size icabet edeyim" (Gâfir, 40/60) buyurmuş ve duayı icabete ve kabul üzerine bağlamıştır. Bu sebeple sen tam bir içtenlikle talep et, Hak kabul buyurur.

Ey evliyâyı görmek ve bulmak emrinde perde ve hicâb arkasında kalmış olan kimse; bu taleb husûsunda iyi bak ki, Hak Teâlâ hazretleri Kur'ân-ı Ke- rimde أدعونى أستجب لكم (Gâfir, 40/60) "Bana duâ ediniz ki, size isticâbe edeyim" buyurmuş ve duâyı isticâbeye ve kabûl üzerine bağlamıştır. Binâenaleyh sen kemâl-i hulûs ile taleb et, Hak kabûl buyurur.

2297. Her kimin gönlü i'tilâlden pak oldu ise, onun duası Zü'l-celâle kadar gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2297. Kimin gönlü hastalıktan arınmış ise, onun duası Yüce Allah'a kadar ulaşır.

"İ'tilâl" illetli olmak anlamındadır. "İllet"ten kasıt, şüphe ve nefsin hazzına ilişkin duygulardır. Örneğin bir kimse insân-ı kâmili bulmak ve onun meclisinin şerefiyle şereflenmek için Allah'a dua ve niyaz eder; fakat duasının kabulünde şüphesi olursa, yukarıda anılan ayet-i kerimenin anlamına aykırı olduğu için, bu şüphe kalpte bir illet olur. Yahut insân-ı kâmili talep ve niyaz eder; fakat bu talep, hemcinsine ve akranına üstün gelmek gibi nefsanî bir duygunun tatmini için olursa, bu duygu kalpte bir illet olur. Bunlar örnektir; bu gibi illetlerin çeşitleri pek çoktur. Eğer dua ve talep hususunda bir kimsenin kalbi bu gibi hastalıklardan arınmış ise, duası Yüce Allah'ın huzuruna kadar ulaşır; ve eğer kalp, illetlerden bir illet ile hastalıklı ise, o dua yarı yolda kalır.

"İ'tilâl" illetli olmak ma'nâsınadır. "İllet"ten murâd, şübhe ve nefsin hazzına müteallık duygulardır. Meselâ bir kimse insân-ı kâmili bulmak ve onun cem'iyyeti şerefiyle müşerref olmak için Hakk'a duâ ve niyâz eder; fakat duâsının kabûlünde şübhesi olursa, yukarıda zikr olunan âyet-i kerîmenin ma'nâsına muhâlif olduğu için, bu şübhe kalbde bir illet olur. Veyâhud insân-ı kâmili taleb ve niyâz eder; fakat bu taleb, hemcinsine ve akrânına tefevvuk gibi nefsânî bir duygunun tatmîni için olursa, bu duygu, kalbde bir illet olur. Bunlar misâldir; bu gibi illetlerin envâ'ı pek çoktur. Eğer duâ ve taleb husûsunda bir kimsenin kalbi bu gibi i'tilâlden pâk oldu ise, duâsı huzûr-ı Zü'l-celâle kadar gider; ve eğer kalb, illetlerden bir illet ile ma'lûl ise, o duâ yarı yolda kalır.

## Dâvûd nebî (a.s.) ahdinde kazançsız ve zahmetsiz o helâl rızık tâlibi ve onun duâsı müstecâb olması hikâyesinin şerhine bir rücû'

2298. O hikâye hatırıma geldi ki, o fakîr, gece ve gündüz efgün ve nâle ederdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2298. O hikâye aklıma geldi ki, o fakir, gece ve gündüz inler ve feryat ederdi.

Yukarıda, Hak'tan zahmetsiz helal rızık isteyen bir fakirin evine ansızın bir öküz gelmiş ve "Duam kabul oldu!" diye hemen o öküzü kesmişti diye bir hikâyeye başlanmış ve araya birtakım hakikatlerin açıklaması girmekle, hikâye yarım kalmıştı. O hikâye akla geldi, onu tamamlayalım.

Yukarıda, Hak'dan zahmetsiz helâl rızık taleb eden bir fakîrin evine ansızın bir öküz gelmiş ve "Duâm makbûl oldu!" diye hemen o öküzü kesmiş idi diye bir hikâyeye başlanmış ve araya birtakım hakâyıkın beyânı girmekle, hikâye nâ-tamâm kalmış idi. O hikâye hâtıra hutûr etti, onu ikmâl edelim.

2299. Ve Hudâ'dan şikârsız ve zahmetsiz ve kazançsız ve intikālsiz helâl rızık isterdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2299. Ve Allah'tan avlanmadan, zahmet çekmeden, kazanç sağlamadan ve miras yoluyla geçmeden helâl rızık isterdi.

Bilinmeli ki, helâl rızık elde etmek ya avlanma yoluyla ya birinin hizmetini yerine getirme zahmetine katlanmakla ya ticaret yaparak kâr etmekle ya da miras yoluyla kendisine intikal eden mal ile olur. O fakir ise, bunlardan hiçbirisi olmaksızın Yüce Allah'tan helâl rızık isterdi.

Ma'lûmdur ki, helâl rızık istihsâli ya av vâsıtasıyla veyâhud birinin hizmetini îfâ zahmetine katlanmakla veyâhud ticaret ederek kâr etmekle veyâ bi-hasebi'l-verâse, kendisine intikal eden mal ile olur. O fakîr ise, bunlardan hiçbirisi olmaksızın Hak Teâlâ hazretlerinden helâl rızık ister idi.

2300. Bundan evvel onun ba'zı hâlini dedik; lakin ta'vîk geldi ve beş kat oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2300. Bundan önce onun bazı hallerini anlattık; fakat gecikme oldu ve beş katına çıktı.

"Ta'vîk" işten geri kalmak anlamına gelir. O hikâyedeki fakirin bazı hallerini bundan önce söylemiştik; fakat araya bazı hikmetlerin ve sırların açıklanması girdiğinden, bu hikâyenin devamı gecikmeye uğradı ve söz uzayarak, bu gecikme beş katına çıktı.

"Ta'vîk" işten geri kalmak ma'nâsınadır. O hikâyedeki fakîrin ba'zı ahvâlini bundan evvel söylemiş idik; fakat araya ba'zı hikem ve esrârın beyânı girdiğinden, bu hikâyenin mâba'di ta'vîka uğradı ve kelâm uzayarak, bu ta'vîk beş kat oldu.

2301. Yine onu söyleriz, Hakk'ın fazl bulutundan hikmet döküldüğü vakit, nereye kaçacaktır?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2301. Yine onu söyleriz, Hakk'ın lütuf bulutundan hikmet döküldüğü zaman, nereye kaçacaktır?

Şimdi yine o hikâyeyi söyleriz; Yüce Allah'ın lütuf ve kerem bulutları, ilâhî hikmetler yağmurunu yağdırdığı zaman, o hikmet yağmurları arasında elbette bu hikâyenin devamı da söz ve kelâm âlemine yağacaktır; o yağacak olan ilâhî rahmet arasından, bu hikâyenin devamı nereye kaçabilecektir?

Şimdi yine o hikâyeyi söyleriz; vaktāki Hakk'ın fazl u kerem bulutları, hikemiyât-ı ilâhiyye yağmurunu yağdırıyor, o hikmet yağmurları arasında elbet bu hikâyenin mâba'di de âlem-i elfâz ve kelâma yağacaktır; o yağacak olan rahmet-i ilâhiyye arasından, bu hikâyenin mâba'di nereye kaçabilecektir?

2302. Öküzün sahibi onu gördü, dedi: "Agâh ol ey kimse, senin zulmün sebebiyle, benim öküzüm rehîn oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2302. Öküzün sahibi onu gördü, dedi: "Haberdar ol ey kimse, senin zulmün sebebiyle, benim öküzüm rehin oldu."

"Rehin" burada yakın ve hapsedilmiş anlamındadır. Hak'tan bedava helâl rızık isteyip, öküzü kesen o fakiri o öküz sahibi gördü: "Ey kimse, kendine gel! Senin zulmün ve haksız yere benim malımda tasarruf etmen sebebiyle, benim öküzüm, ölüm denilen hâlin yakını ve mahpusu oldu."

"Rehîn" burada karîn ve mahbûs ma'nâsınadır. Hak'dan bâd-ı havâ [=bedâva] helâl rızık isteyip, öküzü kesen o fakîri o öküz sahibi gördü: "Ey kimse, kendine gel! Senin zulmün ve bi-gayri hakkın benim malımda tasarruf etmen sebebiyle, benim öküzüm, ölüm denilen hâlin karîni ve mahbûsu oldu."

2303. "Agah ol, söyle, niçin benim öküzümü öldürdün? Ey tarrar olan ahmak, insâfa gel!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2303. "Haberdar ol, söyle, niçin benim öküzümü öldürdün? Ey yankesici ahmak, insafa gel!"

"Tarrâr" yankesici ve hırsız anlamındadır. Yani, "Ey ahmak hırsız! İnsafa gel de itiraf et, benim öküzümü niçin kestin, söyle bakalım?"

"Tarrâr" yankesici ve hırsız ma'nâsınadır. Ya'nî, "Ey ahmak hırsız! İnsâfa gel de i'tirâf et, benim öküzümü niçin kestin, söyle bakalım?"

2304. Dedi: "Ben Hak'dan rızık isterdim; kıblemi niyazdan müzeyyen kıldım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2304. Dedi: "Ben Hak'tan rızık isterdim; kıblemi niyazdan süsledim."

O fakir, öküz sahibine cevap olarak dedi: "Ben Hak'tan, zahmetsiz rızık isterdim ve bu hususta himmetimin kıblesini Hakk'a karşı niyaz ve yakarış ile süsledim."

O fakîr, öküz sâhibine cevâben dedi: "Ben Hak'dan, zahmetsiz rızık ister idim ve bu husûsta himmetimin kıblesini Hakk'a karşı niyâz ve tazarru' ile süsledim."

2305. "Benim eski olan duâm müstecâb oldu; benim rızkım idi, öldürdüm, işte cevab!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2305. "Benim eski olan duâm kabul oldu; benim rızkım idi, öldürdüm, işte cevap!"

"Eski olan duâ"dan kasıt, ilâhî ilim mertebesinde, sabit hakikatlerin, yatkınlık diliyle meydana gelen talepleridir. Yani "Senin öküzün, benim ezelde takdir edilmiş rızkım idi; ayağıma kadar geldi, kestim ve yedim. İşte sana cevap!"

"Eski olan duâ"dan murâd, ilm-i ilâhî mertebesinde, a'yân-ı sâbitenin, lisân-ı isti'dâd ile vâki' olan talebleridir. Ya'nî "Senin öküzün, benim ezelde mukadder olan rızkım idi; ayağıma kadar geldi, kestim ve yedim. İşte sana cevâb!"

2306. O hışma geldi, onun yakasını tuttu; sabırsız olarak onun yüzüne birkaç yumruk vurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2306. O hışma geldi, onun yakasını tuttu; sabırsız olarak onun yüzüne birkaç yumruk vurdu.

Öküz sahibi, fakirin bu cevabı üzerine öfkelendi, yakasına sarıldı ve kendisine mantıksız görünen bu söze karşı sabır ve tahammül edemeyerek, o fakirin yüzüne birkaç yumruk da indirdi.

Öküz sahibi, fakîrin bu cevabı üzerine öfkelendi, yakasına sarıldı ve kendisine mantıksız görünen bu söze karşı sabır ve tahammül edemiyerek, o fakîrin yüzüne birkaç yumruk da indirdi.

## Her iki hasmın Dâvud nebî (a.s.)ın huzûruna gitmesi

2307. "Ey dimağı perîşan ve gabî olan zâlim!" diyerek onu Dâvud nebîye kadar çekti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2307. "Ey zihni perişan ve anlayışı kıt olan zâlim!" diyerek onu Davud peygambere kadar çekti.

"Gîc", perişan ve dağınık olana denir; zihni perişan olmuş kimseye de denir. "Gabî" ise, kendi işlerinde bilgisiz, gafil ve çok cahil olan kimseye denir. "Zulüm" sözlükte bir şeyi ait olduğu yerin dışında bir yere koymaya denir. Öküz sahibi tarafından o fakire bu sıfatların yakıştırılması, fiillerine göre tamamen yerinde olmuştur.

"Gîc" perîşan ve perâkendeye derler; ve dimâğı perîşân olmuş kimseye de derler. Ve "gabî", kendi işlerinde câhil ve gâfil ve pek nâdân olan kimseye derler. "Zulm" lügatte bir şeyi mevziinin gayri olan bir mahalle vaz' etmeğe derler. Öküz sâhibi tarafından o fakîre, bu sıfatların izâfesi, ef'âline nazaran tamâmiyle mahallinde vâki' olmuştur.

2308. "Ey hîlekâr, soğuk olan hücceti terk et; aklı cisme getir ve kendine gel!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2308. "Ey hilekâr, soğuk olan delili bırak; aklı bedene getir ve kendine gel!"

"Degā" hilekâr anlamına gelir. Yani, "Ey hilekâr, maddiyata maneviyat karıştırıp, hile yoluna gitme ve 'dua ettim de öküze sahip oldum' diye soğuk ve batıl delili bırak; çünkü kuru bir dua, görünen âlemde, sahiplenme sebeplerinden değildir; bu sebeple aklın başında değilse, aklını başına getir, kendine gel!"

"Degā" hîlekâr ma'nâsınadır. Ya'nî, "Ey hîlekâr, maddiyâta ma'neviyât karıştırıp, hîle semtine gitme ve duâ ettim de öküze mâlik oldum diye soğuk ve bâtıl hücceti terk et; zîrâ kuru bir duâ, âlem-i sûrette, esbâb-ı temellükden değildir; binâenaleyh aklın başında değilse, aklını başına getir, kendine gel!"

2309. "Bunu ne söylüyorsun, duâ ne olur? Ey levend, benim başıma ve sakalıma gülme!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2309. "Bunu ne söylüyorsun, duâ ne olur? Ey levend, benim başıma ve sakalıma gülme!"

"Levend", sarhoşların asalak misafiri olan kişi ve Allah'tan korkmayan, halktan utanmayan zabıta memuru anlamındadır. "Ber ser ü rîş handen" (başa ve sakala gülmek) ise alay etmekten kinayedir.

"Levend" sarhoşların tufeylî misafiri olan kimse ve Hak'dan korkmayan ve halktan utanmayan zâbıta me'mûru ma'nâsınadır. "Ber ser ü rîş handen" istihzâ etmekten kinâyedir.

2310. Dedi: "Ben Hakk'a duâlar etmişim; bu tazarru' içinde, çokluk kan içmişim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2310. Dedi: "Ben Hakk'a dualar etmişim; bu yakarış içinde, çok kan içmişim."

"Kan içmek" can feda edercesine çalışmaktan kinayedir (mecazlı anlatım). Öküzü kesen fakir, öküz sahibine dedi: "Ben kazançsız helal rızık talebinde Hakk'a çok dualar ve yakarışlar ettim. Bu duaları ederken çok içim yandı, ağladım."

"Hûn horden" can fedâ edercesine çalışmaktan kinâyedir. Öküzü kesen fakîr, öküz sahibine dedi: "Ben kazançsız rızk-ı helâl talebinde Hakk'a çok duâlar ve niyâzlar ettim. Bu duâları ederken çok içim yandı, ağladım."

2311. "Ben yakînen bilirim ki, duâ müstecâb oldu. Ey hitabı münker olan, başını taşa vur!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2311. "Ben kesin olarak bilirim ki, duâ kabul oldu. Ey sözü çirkin olan, başını taşa vur!"

"Münker", akıl ve şeriat açısından çirkin olan şey anlamındadır. Yani, "Ben duâ ettim, Yüce Allah 'Bana duâ ediniz ki, size icâbet edeyim' (Gâfir, 40/60) buyurduğu için ben, duâmın kabul olduğunu kesin olarak bilirim. Ey sözü akıl ve şeriat açısından çirkin olan kimse, git başını taşa vur!" "Münkir" kelimesi "kâf" harfinin kesresiyle (esre) okunup ism-i fâil (yapanı bildiren isim) olursa: "Ey 'Bana duâ ediniz ki, size icâbet edeyim' (Gâfir, 40/60) ilâhî hitabını inkâr eden kimse!" demek olur. Fakat bu durumda, izafet terkibi (tamlaması) olması gerekirse de, vezin bu tamlamaya uygun görünmez.

"Münker" aklen ve şer'an çirkin olan şey ma'nâsınadır. Ya'nî, "Ben duâ ettim, Hak Teâlâ hazretleri أدعونى أستجب لكم (Gâfir, 40/60) ["Bana duâ ediniz ki, size icâbet edeyim"] buyurduğu cihetle ben, duâmın kabûl olduğunu yakînen bilirim. Ey sözü aklen ve şer'an çirkin olan kimse, git başını taşa vur!" "Münkir" "kâf"ın kesriyle, ism-i fâil olursa: "Ey أدعونى أَسْتَجِبْ لَكُمْ (Gâfir, 40/60) hitâb-ı ilâhîsini inkâr eden kimse!" demek olur. Fakat bu sûretde, terkîb-i izâfî olmak îcâb eder ise de, vezin bu terkîbe müsâid görünmez.

2312. Dedi: "Ey müslümanlar, toplanın. Bu alçağın herzesini ve hezeyânını görün!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2312. Dedi: "Ey Müslümanlar, toplanın. Bu alçağın saçmalığını ve anlamsız sözlerini görün!"

2313. "Ey müslümanlar, Allah için (söyleyin), duâ benim malımı nasıl onun yapar?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2313. "Ey Müslümanlar, Allah için söyleyin, duâ benim malımı nasıl onun yapar?"

2314. "Eğer böyle olsa idi, bütün âlem bu bir duâ sebebiyle kin ile emlâki götürürlerdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2314. "Eğer böyle olsa idi, bütün âlem bu bir duâ sebebiyle kin ile emlâki götürürlerdi.

Eğer böyle duâ, mülk sebeplerinden olsa idi, bütün âlem halkı, kin ve haset yüzünden birer duâ ederek birbirlerinin malını ele geçirirlerdi.

"Eğer böyle duâ esbâb-ı mülkten olsa idi, bütün halk-ı âlem, kin ve hased yüzünden birer duâ ederek birbirlerinin malını zabt ederlerdi."

2315. "Eğer böyle olsaydı, kör dilenciler muhteşem olup, bey olurlar idi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2315. "Eğer böyle olsaydı, kör dilenciler muhteşem olur ve bey olurlardı."

2316. "Gündüz ve gece duâda ve senâda yalvarıcılardır ki: Ey Hudâ, bize sen ver!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2316. "Gündüz ve gece duada ve övgüde yalvaranlardır ki: Ey Allah'ım, bize sen ver!"

2317. "Muhakkak sen vermedikçe, hiç kimse vermez; ey açıcı, bu bağı sen aç!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2317. "Muhakkak sen vermedikçe, hiç kimse vermez; ey açıcı, bu bağı sen aç!"

Eğer böyle duâ ile mala sahip olma gerçekleşseydi, kör dilenciler, gece ve gündüz duâ ve övgü ile meşgul olup: "Ey Allah, bize doğrudan doğruya sen ver, çünkü sen vermedikçe muhakkak hiç kimse bize mülkünü vermez. Ey bağlanmış olan rızık kapılarını açıcı olan Rezzâk! Bu bağı sen aç!" diye yalvarırlar ve bu duâ sebebiyle ihtişam sahibi ve bey olurlardı.

"Eğer böyle duâ ile mala mâlikiyet hâsıl olsa idi, kör dilenciler, gece ve gündüz duâ ve senâ ile meşgûl olup: "Ey Hudâ, bize doğrudan doğruya sen ver, zîrâ sen vermedikçe muhakkak hiç kimse bize mülkünü vermez. Ey bağlanmış olan rızık kapılarını açıcı olan Rezzâk! bu bağı sen aç!" diye yalvarırlar ve bu duâ sebebiyle ihtişâm sâhibi ve bey olurlar idi."

2318. "Yalvarma ve duâ körlerin kazanç âleti olur, atâdan ekmek parçasından başkasını bulmazlar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2318. "Yalvarma ve duâ, körlerin kazanç âleti olur, bağıştan ekmek parçasından başkasını bulmazlar."

"Leb-i nân" ekmek parçasından kinayedir. (Bahâr-ı Acem) "Duâ, körlerin kazanç âleti olmakla beraber, bu sebeple kazandıkları şey, ilâhî bağıştan ekmek parçasından başka bir şey değildir."

"Leb-i nân" ekmek parçasından kinâyedir. (Bahâr-ı Acem) "Duâ körlerin kazanç âleti olmakla beraber, bu sebeble kazandıkları şey, atâ-yı ilâhîden ek- mek parçasından başka bir şey değildir."

2319. Halk dediler: "Bu müslüman doğru söyleyicidir ve bu dualar satıcı, zulüm isteyicidir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2319. Halk dediler: "Bu Müslüman doğru söyleyicidir ve bu dualar satıcısı, zulüm isteyicidir."

Öküz sahibinin feryadını ve davasını dinleyen halk: "Bu Müslüman doğru söylüyor," diye hak verdiler; "ve halkın mülkünü dualar ile satın alma davasında bulunan bu efendi de zulüm tarafını tutmaktadır."

Öküz sahibinin feryâdını ve da'vâsını dinleyen halk: "Bu müslüman doğru söylüyor," diye hak verdiler; "ve halkın mülkünü duâlar ile satın alma da'vâsında bulunan bu efendi de zulüm tarafını iltizâın edicidir."

2320. "Bu dua ne vakit esbâb-ı mülkten olur? Şerîat bunu ne vakit silke çeker?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2320. "Bu dua ne zaman mülk sebeplerinden olur? Şeriat bunu ne zaman kendi dizisine çeker?"

Bu beyitler, halkın dilindendir. Yani "Böyle dua etmekle bir kimse, diğerinin malına sahip olur mu? Şeriat bunu, kendi hükümleri dizisine çeker mi?" "Silk" yol, tarikat ve sıra ve dizi anlamlarındadır. "Diziye çekmek" kabul etmekten kinayedir. Yani şeriat böyle şeyi kabul etmez, demek olur.

Bu beyitler, halkın lisânındandır. Ya'nî "Böyle duâ etmekle bir kimse, dîğerinin malına sahib olur mu? Şerîat bunu, kendi ahkâmı dizisine çeker mi?" "Silk" yol, tarîk ve sıra ve dizi ma'nâlarınadır. "Diziye çekmek" kabûl etmekten kinâyedir. Ya'nî şerîat böyle şeyi kabûl etmez, demek olur.

2321. "Bey' ve bahşiş, yahud vasiyet, yahud atâ, yahud bu cinsten bir mülk senin olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2321. "Satış ve bağış, yahut vasiyet, yahut ihsan, yahut bu cinsten bir mülk senin olur."

Şeriatte mülk edinme sebepleri; satış ve bağış, yahut vasiyet veya ihsan veya bu cinsten olan sözleşmeler ve muamelelerdir. Bir kimsenin mülkü bu sebeplerden birisiyle senin mülkün olur.

"Şerîatde esbâb-ı mülk, bey' ve hibe, yâhud vasiyet veyâ atâ veyâ bu cinsten olan uküd ve muâmelâtdır. Bir kimsenin mülkü bu sebeblerin birisiyle, senin mülkün olur."

2322. "Bu yeni şerîat hangi kitabdadır? Öküzü geri ver, yahud hapse git!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2322. "Bu yeni şeriat hangi kitaptadır? Öküzü geri ver, yahut hapse git!"

İki düşmanın etrafına toplanıp, davalarını dinleyen halk, bu hükümleri verdiler.

İki hasmın etrafına toplanıp, da'vâlarını dinleyen halk, bu hükümleri verdiler.

2323. O gök tarafına teveccüh etti. (Dedi): "Bizim vakıamızı senin gayrin bilmez!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2323. O gök tarafına yöneldi. (Dedi): "Bizim durumumuzu senden başkası bilmez!"

Halkın aleyhine verdiği bu hükümden etkilenen o fakir, yüzünü gök tarafına çevirip dedi ki: "Ey Allah'ım, bizim aramızda cereyan eden olayın hakikatini senden başkası bilmez."

Halkın aleyhine verdiği bu hükümden, müteessir olan o fakîr yüzünü gök tarafına çevirip dedi ki: "İlâhî, bizim aramızda cereyân eden vak'anın hakîkatini senden başkası bilmez."

2324. "O duâyı benim gönlüme attın; gönlümde yüz ümîdi yükselttin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2324. "O duayı benim gönlüme attın; gönlümde yüz ümidi yükselttin!"

"Ben o etmiş olduğum duayı boş yere etmedim. Aksine ilâhî ilham ile ettim; çünkü Yusuf (a.s.) gibi, gelecekte meydana gelecek hallere dair rüyalar görmüştüm ve o rüyalarıma güvenerek dua ederdim."

"Ben o etmiş olduğum duâyı boş yere etmedim. Belki ilhâm-ı ilâhî ile et- tim; çünkü Yûsuf (a.s.) gibi, âtîde vuku' bulacak ahvâle dâir rü'yalar görmüş idim ve o rü'yâlarıma i'timâden duâ ederdim."

2325. "Ben o duâyı beyhûde etmedim, Yûsuf gibi rü'yalar görmüş idim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2325. "Ben o duayı boş yere etmedim, Yusuf gibi rüyalar görmüştüm."

2326. "Yusuf, güneşi ve yıldızları, çâkerler gibi önünde secde edici olarak gördü."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2326. "Yusuf, güneşi ve yıldızları, hizmetkârlar gibi önünde secde edici olarak gördü."

Bu şerefli beyitte, "Yusuf babasına dedi ki: Ey babacığım! Ben on bir yıldızı, güneşi ve ayı gördüm; onları bana secde ederlerken gördüm." (Yusuf, 12/4) ayet-i kerimesine işaret buyurulur. Yani "Peygamberler (a.s.) sâlih rüyalara güvendikleri için, ben de duamı sâlih rüyama dayanarak ettim. Nitekim Yusuf (a.s.)'ın rüyasının doğruluğu meşhurdur."

Bu beyt-i şerîfde إِذْ قَالَ يُوسف لأبيه يا أبت أني رأيت أحد عشر كوكبا والشمس و القمر رأيتهم لى ساجدين (Yûsuf, 12/4) ya'nî "Vaktâki Yûsuf babasına dedi: Ey baba! ben on bir yıldızı ve güneşi ve ayı gördüm; onlar benim için secde edicilerdir" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. Ya'nî "Enbiyâ (aleyhimü's-selâm) rü'yâ- yı sâlihaya i'timâd buyurduklarından, ben de duâmı rü'yâ-yı sâlihama istinâden ettim. Nitekim Yûsuf (a.s.)ın rü'yâsının sıdkı meşhûrdur."

2327. "Onun doğru rü'ya üzerine i'timadı var idi; kuyuda ve zindanda onun gayrini istemedi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2327. "Onun doğru rüya üzerine güveni vardı; kuyuda ve zindanda onun dışındakini istemedi."

Yûsuf (a.s.)'ın gördüğü doğru rüyaya güveni olduğundan, kardeşleri tarafından kuyuya atıldığı ve Züleyhâ olayında zindana konulduğu zaman, rüyasında görüp gerçekleşeceğini kesin bildiği şeyden başka bir şey istemedi.

"Yûsuf (a.s.)ın gördüğü rü'yâ-yı sâlihaya i'timâdı olduğundan, kardeşleri tarafından kuyuya atıldığı ve Züleyhâ vak'asında zindana konulduğu zaman, rü'yâsında görüp zuhûrunu muhakkak bildiği şeyden başka bir şey istemedi."

2328. "Onun i'timâdından nâşî, ona kölelikten ve melâmetten ve ziyâde ve noksandan hiç gam olmadı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2328. "Onun güveninden dolayı, ona kölelikten, kınanmaktan, fazlalıktan ve eksiklikten hiç üzüntü olmadı."

Yusuf (a.s.)'ın rüyasına olan güveninden dolayıydı ki, o, cüz'î bir bedel karşılığında köle diye satılmaktan ve Züleyha'nın kocası olan Mısır azizinin onu satın alıp, onun yanında kudretinin artmasından ve daha sonra Züleyha olayında değerine ve izzetine eksiklik gelmesinden hiç üzüntü çekmedi.

"Yûsuf (a.s.)ın rü'yâsına i'timâdından nâşî idi ki, [o,] cüz'î bir bedel mukābilinde köle diye satılmaktan ve Züleyhâ'nın zevci olan azîz-i Mısır, onu satın alıp, onun nezdinde kudretinin ziyâdeliğinden ve ba'dehû Züleyhâ vak'asında kadr ve izzetine noksan gelmesinden hiç gam çekmedi."

2329. "O kendi rü'yasına bir i'timâd tuttu ki, bir şem' gibi ona önden parladı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2329. "O kendi rüyasına öyle bir güven duydu ki, bir mum gibi ona önden parladı."

Yani "Yûsuf (a.s.) önünde parlayıp, yol gösteren bir mum gibi gelecekteki halleri gösteren rüyasına güvendi."

Ya'nî "Yûsuf (a.s.) önünde parlayıp, yol gösteren bir mum gibi âtîdeki ahvâli gösteren rü'yâsına i'timâd etti."

2330. "Vaktâ ki Yûsuf'u kuyuya bıraktılar, onun sem'ine ilâhdan nidâ geldi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2330. "Yusuf'u kuyuya bıraktıklarında, kulağına Allah'tan bir seslenme geldi."

Bu şerefli beyitte, "Biz Yusuf'a vahyettik ki sen onlara, onların bu macerasıyla, farkında olmadıkları halde haber vereceksin" (Yusuf, 12/15) ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Şimdi, Yusuf (a.s.) ilahi haber üzerine geleceğinden emin olduğu için, başına gelen bütün felaketlerden asla etkilenmedi.

Bu beyt-i şerîfde وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (Yûsuf, 12/15) ya'nî "Biz Yûsuf'a vahy ettik ki sen onlara, onların bu mâcerâsıyla, vukufları olmadığı halde haber vereceksin" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur. "İmdi Yûsuf (a.s.) ihbâr-ı ilâhî üzerine âtîsinden emîn olduğu için, başına gelen bütün felâketlerden aslâ müteessir olmadı."

2331. "Bu nidânın kāili, nazara gelmez; fakat gönül kāili eserden tanıdı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2331. "Bu seslenişin söyleyeni göze görünmez; fakat gönül, söyleyeni eserden tanıdı."

Bilinmeli ki, ilâhî öğretim ve Rabbânî bildirim üç kısım üzerinedir: Birincisi "vahiy," ikincisi "ilhâm" ve üçüncüsü "firâset"tir. "Vahiy," peygamberlere özgü olup iki çeşittir: Biri ilâhî kelâm ve diğeri nebevî hadistir. Zirâ peygamberlerin (a.s.) sözleri, وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى (Necm, 53/3,4) ["O arzusuna göre konuşmaz; o vahyedilenden başkası değildir"] ayet-i kerimesi gereğince, vahiydir. İlâhî kelâm, Cibrîl aracılığıyla Resûl'ün (a.s.v.) şerefli kalbine indirilmiştir. Nebevî hadisin bazısı, şühûd (görünme) mahallinde Cibrîl aracılığıyla gelmiştir. فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى (Necm, 53/10) ["Kuluna vahyettiğini vahyetti"] ayet-i kerimesinde ona işaret olunur. Ve bazısı da Cibrîl'in inişi vasıtasıyla ve bazısı da şerefli kalbine "nefs" (نفث), yani Cibrîl'in üflemesiyle gelmiştir.

"Cibrîl'in inişi"nden maksat, onun melekî sûretten, beşerî heyete tenezzül (alçalması) ve temessülüdür (şekillenmesidir). Ve "nefs" (نفث)ten maksat, Cibrîl'in bir sûrete bürünmeksizin, ilâhî vahyin anlamını, Peygamber'in şerefli kalbine ilka etmesidir (bırakmasıdır).

"İlhâm," evliyaya mahsustur, o da sahih ve sabit olan bir ilimdir ki, Yüce Allah onu gaybdan, evliyanın seçkinlerinin kalplerine kazf (bırakır) buyurur. Mutasavvıflar buna “hâtır-ı Hakkanî” (Hakk'tan gelen düşünce) derler. Bu ilim Hâdî isminden ilka olunduğundan, bunda saptırıcı vehimlerin etkisi yoktur. “Firâset” bir ilimdir ki, sûretin eserlerinin teferrüsü (ayrıntılı incelenmesi) sebebiyle gayblardan keşfedilir. Bu ilim, evliya ile müminlerin seçkinleri arasında ortaktır. Nitekim hadis-i şerifte اتقوا فراسة المؤمن فانه ينظر بنور الله (“Müminin firâsetinden çekininiz zîrâ o, Allah’ın nuruyla bakar”) buyurulur. İlham ile firâsetin farkı budur ki, firâsette gaybî işlerin keşfi, sûretin eserlerinin teferrüsü ile olur. İlhamda ise sûretin eserlerinin teferrüsü sebep değildir. “Vahiy” ile “ilhâm” arasındaki fark budur ki, ilhâm vahye tabidir, vahiy ilhâma tabi değildir. Yani evliyaya ilhâm, Resûl'e tabi olmakla hâsıl olur. (Cevâhir-i Gayb’dan özetle tercüme). Bu girişten anlaşıldığı üzere Yusuf'a (a.s.) meydana gelen ilâhî bildirim ya nübüvveti (peygamberliği) sebebiyle "nefs" (نفث) ile veyahut velayeti (evliyalığı) cihetinden, ilhâm iledir. Bu münasebetle Hint şarihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî ile Hz. İmdâdullâh buyururlar ki: “Hakikatleri bilen kimse bilir ki, onun söyleyeni Yusuf’un bâtınındadır; belki söyleyen, işitenin aynısıdır.”

Ma'lûm olsun ki, ta'lîm-i ilâhî ve tefhîm-i Rabbânî üç kısım üzerinedir: Birincisi "vahy," ikincisi "ilhâm" ve üçüncüsü "firâset"dir. "Vahy," hâssa-i enbiyâ olup iki nevi'dir: Biri kelâm-ı ilâhî ve diğeri hadîs-i nebevîdir. Zîrâ akvâl-i enbiyâ (aleyhimü's-selâm) وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى (Necm, 53/3,4) ["O arzûsuna göre konuşmaz; o vahyedilenden başkası değildir"] âyet-i kerîmesi mûcibince, vahiydir. Kelâm-ı ilâhî, vâsıta-i Cibrîl ile Resûl (a.s.v.)ın kalb-i şerîfine münzeldir. Hadîs-i nebevînin ba'zısı mahall-i şühûdda vâsıta-i Cibrîl ile gelmiştir. فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى (Necm, 53/10) ["Kuluna vahyettiğini vahyetti"] âyet-i kerîmesinde ona işâret olunur. Ve ba'zısı da nüzûl-i Cibrîl vâsıtasıyla ve ba'zısı kalb-i şerîfine "نفث = nefs", ya'nî nefh-i Cibrîl ile gelmiştir.

"Nüzûl-i Cibrîl"den murâd, onun sûret-i melekiyyeden, hey'et-i beşeriyyeye tenezzül ve temessülüdür. Ve "nefs" (نفث) den murâd Cibrîl'in bir sûrete mütemessil olmaksızın, vahy-i ilâhînin ma'nâsını, kalb-i şerîf-i Nebevî'ye ilkā etmesidir.

"İlhâm," evliyâya mahsûstur, o da sahîh ve sâbit olan bir ilimdir ki, Hak Sübhânehû ve Teâlâ onu gaybdan, havâss-ı evliyânın kalblerine kazf buyurur. Mutasavvife buna “hâtır-ı Hakkanî” derler. Bu ilim ism-i Hâdî hazretinden ilkā olunduğundan, bunda evhâm-ı mudıllenin te’sîri yoktur. “Firâset” bir ilimdir ki, âsâr-ı sûretin teferrüsü sebebiyle guyûbdan meksûf olur. Bu ilim, evliyâ ile havâss-ı mü’minîn arasında müşterektir. Nitekim hadîs-i şerîfde اتقوا فراسة المؤمن فانه ينظر بنور الله (“Mü’minin firâsetinden çekininiz zîrâ o, Allâh’ın nûruyla bakar”) buyurulur. İlham ile firâsetin farkı budur ki, firâsetde umûr-ı gaybiyyenin keşfi, âsâr-ı sûretin teferrüsü ile olur. İlhamda ise âsâr-ı sûretin teferrüsü sebeb değildir. “Vahy” ile “ilhâm” arasındaki fark budur ki, ilhâm vahye tâbi’dir, vahiy ilhâma tâbi’ değildir. Ya’nî evliyâya ilhâm, mütâbaatı-ı Resûl ile hâsıl olur. (Cevâhir-i Gayb’dan hulâsaten tercüme). Bu mukaddimeden anlaşıldığı üzere Yûsuf (a.s.)a vâki’ olan tefhîm-i ilâhî ya nübüvveti hasebiyle “nefs” (نفث) ile veyâhud velâyeti cihetinden, ilhâm iledir. Bu münasebetle Hind şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî ile Hz. İmdâdullâh buyururlar ki: “Hakâyıkı ârif olan kimse bilir ki, onun kāili bâtın-ı Yûsuf’dadır; belki kāil, ayn-ı sâmi’dir.”

2332. O nidâdan bir kuvvet ve bir râhat ve bir müsnid, onun canının ortasına düştü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2332. O nidadan bir kuvvet, bir rahatlık ve bir dayanılacak şey, onun canının ortasına düştü.

"Müsnid" kelimesi, ism-i mef'ûl (edilgen isim) anlamında kullanılan bir ism-i fâildir (etken isim) ve "yâ" harfi masdariyeti (eylem adını) ifade eder; "dayanılmışlık" demektir. "Nidî" ise "nidâ" kelimesinin imâle (uzatma) yapılmış şeklidir. Yani "Kalbe gelen o Hak nidasından bir kuvvet, bir rahatlık ve bir dayanılacak şey ve güven, Yusuf (a.s.)'ın canının ortasına düştü."

“Müsnid” ism-i mef’ûl ma’nâsına, ism-i fâildir ve “yâ” masdariyettir; “dayanılmışlık” demektir. “Nidî” nidâ kelimesinin imâle olunmuşudur. Ya’nî “Kalbe vâki’ olan o nidâ-yı Hak’dan bir kuvvet ve râhat ve dayanılmışlık ve i’timâd, Yûsuf (a.s.)ın canının ortasına düştü.”

2333. O nidâ-yı Celîl sebebiyle, kuyu, Halîl üzerine olan ateş gibi gülşen ve bir bezm oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2333. O Yüce ses sebebiyle kuyu, Halîl üzerine olan ateş gibi gül bahçesi ve bir meclis oldu.

Yûsuf (a.s.)ın kalbine gelen o Yüce Hak sesi sebebiyle, kardeşleri tarafından atıldığı kuyu, İbrâhîm Halîl (a.s.)ın üzerine Nemrûd’un ateşi gül bahçesi olduğu gibi, bir gül bahçesi ve hoş bir meclis oldu.

Yûsuf (a.s.)ın kalbine vâki’ olan o nidâ-yı Celîl-i Hak sebebiyle, kardeşleri tarafından atıldığı kuyu, İbrâhîm Halîl (a.s.)ın üzerine Nemrûd’un ateşi gülistân olduğu gibi, bir gülşen ve bir bezm-i latîf oldu.

2334. Ondan sonra her cefâ ki, ona erişir idi, o, o kuvvet sebebiyle meserretle çeker idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2334. Ondan sonra ona erişen her cefayı, o, o kuvvet sebebiyle sevinçle çekerdi.

Bu nidadan sonra, Yusuf (a.s.)a isabet eden her cefayı ve belayı, o hazret, o nidadan hâsıl olan kalp kuvveti sebebiyle sevinçle karşılardı; çünkü onun devam etmeyeceğinden emindi.

Bu nidâdan sonra, Yûsuf (a.s.)a isabet eden her cefâ ve belâyı, o hazret, o nidâdan hâsıl olan kuvvet-i kalb sebebiyle meserretle karşılardı; zîrâ onun adem-i devamından emîn idi.

2335. O "Elest" nidâsının zevki de öyledir. Her bir mü'minin kalbinde haşre kadar vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2335. O "Elest" çağrısının zevki de öyledir. Her bir müminin kalbinde kıyamete kadar vardır.

Yani ruhlar âleminde gerçekleşen "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" (A'râf, 7/172) çağrısının zevki de "Evet!" yani "Evet ya Rab!" diyen her bir müminin kalbinde, kıyamete kadar sürer. Çünkü kıyamet, hakikatlerin tecelli ettiği bir yerdir. Bu sebeple "kıyamete kadar" denilmiştir.

Ya'nî âlem-i ervâhda vâki' olan اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ (A'râf, 7/172) "Ben sizin Rabb'iniz değil miyim?", nidâsının zevki de "Belâ!" (بلى) ya'nî "Evet yâ Rab!" diyen her bir mü'minin kalbinde, haşre kadar sürer. Zîrâ haşir, hakāyıkın tecellî ettiği bir mevtındir. Onun için "haşre kadar" buyurulmuştur.

2336. Onun için onlara belâ hakkında i'tirâz olmaz. Hakk'ın emir ve nehyinden onlara inkıbâz yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2336. Bu sebeple onlara belâ hakkında itiraz olmaz. Hakk'ın emir ve nehyinden onlara sıkıntı gelmez.

Ruhlar âlemindeki İzzet hitabının zevki, her bir müminin kalbinde yerleşmiş olduğu için, o müminlere ilâhî kazâ hakkında itiraz etmek gerçekleşmez. Nefislerinin hazzına aykırı olan Hakk'ın emri ve nehyi, onların içlerini sıkıp, sıkıntı vermez. Hem ilâhî kazâya hem de Hakk'ın emir ve nehyine boyun eğerler.

Âlem-i ervâhdaki hitâb-ı İzzet'in zevki, her bir mü'minin kalbinde mukarrer olduğu için, o mü'minlere kazâ-yı ilâhî hakkında i'tirâz etmek vâki' olmaz. Nefislerinin hazzına mugāyir olan Hakk'ın emri ve nehyi, onların içlerini sıkıp, inkıbâz vermez. Hem kazâ-yı ilâhîye ve hem de Hakk'ın emir ve nehyine boyun eğerler.

2337. Bir hüküm lokması ki, acılık koyar; gül-şeker ona hazım verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2337. Bir hüküm lokması ki, acılık koyar; gül-şeker ona hazım verir.

Nefsin hazzına aykırı olan Hakk'ın bir hüküm ve kazâ lokması, öyle bir müminin içine acılık koyarsa; gül-şeker gibi olan o ruhanî zevk, o acı lokmayı hazmettirtir; ve o ilâhî kazâya o ruhanî zevkin tesiriyle razı olur. Ama böyle bir zevk sahibi olmayan kimseye, ilâhî kazâ ve Rabbanî emir ve yasak acı gelir ve bu acılığın hazmı çok zor olur.

Nefsin hazzına mugāyir olan Hakk'ın bir hüküm ve kazâ lokması, öyle bir mü'minin bâtınına acılık koyarsa; gül-şeker gibi olan o zevk-i rûhânî, o acı lokmayı hazm ettirir; ve o kazâ-yı ilâhîye o zevk-i rûhânî te'sîriyle râzı olur. Ammâ böyle bir zevk sahibi olmayan kimseye, kazâ-yı ilâhî ve emir ve nehy-i Rabbânî acı gelir ve bu acılığın hazmı gâyet müşkil olur.

2338. Ona ki, gül-şeker müstened olmaz, lokmayı inkârdan nâşî o kay eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2338. Ona ki, gül-şeker dayanak olmaz, lokmayı inkârdan dolayı o, kusar.

Dayanağı ve güvenilir şeyi ruhanî zevk olmayan kimse, o ilâhî kazâ acı lokmasını inkâr ve itirazdan dolayı bir türlü hazmedemez, kusar.

Müstenedi ve mu'temedi zevk-i rûhânî olmayan kimse, o kazâ-yı ilâhî acı lokmasını inkâr ve i'tirâzdan dolayı bir türlü hazm edemez, kay eder.

2339. Her kim ki elest gününden bir rüya gördü, tâat yolunda sarhoş olur, sarhoş!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2339. Kim ki elest gününden bir rüya gördü, itaat yolunda sarhoş olur, sarhoş!

Kim bu dünya gecesinde "Ben sizin Rabb'iniz değil miyim?" (A'râf, 7/172) hitabının gerçekleştiği günden, Yusuf (a.s.) gibi bir rüya gördüyse, hâlen, sözle ve fiilen Hakk'a itaatkâr olur. Nasıl ki Hz. Yusuf, geleceğinden emin olarak Hakk'ın kazâsına itaat etmişse, bu kişi de öylece boyun eğer. Ve bu itaat ve boyun eğme yolunda da, kendi aklının tahminlerinden sıyrılarak sarhoş olur, sarhoş!

Bilinmeli ki Hakk'ın hüküm ve tasarrufu altında bulunan bütün kâinat zerrelerine her an "Ben sizin Rabb'iniz değil miyim?" (A'râf, 7/172) hitabı gerçekleşmektedir. İnsan fertlerinden ârif olanlar fiilen ve idrak ederek "Evet" cevabını verirler; ve bu cevabın hükmü ile amel ederler. Âriflerden başkaları ise fiilen "evet" cevabını verseler de, idrak ederek kendi benliklerinde (enâniyet) boğulmuş olduklarından, bu cevabı veremezler. Çünkü bu dünya gecesinde "elest günü"nden bir rüya görmemişler ve bu rüyada "Ben sizin Rabb'iniz değil miyim?" (A'râf, 7/172) hitabını işitememişlerdir.

Her kim bu dünyâ gecesinde اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ (A'râf, 7/172) ["Ben sizin Rabb'iniz değil miyim?"] hitâbı vâki' olan günden, Yûsuf (a.s.) gibi bir rü'yâ gördü ise hâlen, kālen ve fiilen Hakk'a mutî' olur. Hz. Yûsuf, âtîsinden emîn olarak nasıl Hakk'ın kazâsına mutî' olmuş ise, bu da öylece münkād olur. Ve bu itâat ve inkıyâd yolunda da, kendi aklının tahmînâtından tecerrüd edib sarhoş olur, sarhoş!

Ma'lûm olsun ki Hakk'ın hüküm ve tasarrufu altında bulunan cemî'-i zerrât-ı kâinata her an اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ (A'râf, 7/172) ["Ben sizin Rabb'iniz değil miyim?"] hitâbı vâki' olmaktadır. Efrâd-ı beşerden ârif olanlar fiilen ve idrâken "Belâ=evet" cevabını verirler; ve bu cevabın hükmü ile âmil olurlar. Âriflerden başkaları ise fiilen "belâ=evet" cevabını verirler ise de, idrâken kendi enâniyetlerinde müstağrak olduklarından, bu cevabı veremezler. Çünkü bu dünyâ gecesinde "rûz-ı elest"den bir rü'yâ görmemişler ve bu rü'yâda اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ (A'râf, 7/172) ["Ben sizin Rabb'iniz değil miyim?"] hitâbını işitememişlerdir.

2340. Bu çuvalı sarhoş deve gibi çeker; fütûrsuz ve şeksiz ve melâlsiz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2340. Bu çuvalı sarhoş deve gibi çeker; bıkkınlık duymadan, şüphesiz ve üzüntüsüz.

Böyle bir kimse, Yüce Allah'ın emir ve yasaklarını ve kazâsını bıkkınlık duymadan, Allah'ın fiillerinde asla şüpheye düşmeden ve gönlü üzülmeden, kızmış deve gibi taşır.

Böyle bir kimse Hakk'ın emir ve nehyini ve kazâsını fütûr getirmeksizin ve ef'âl-i Hak'da asla şek ve şübheye düşmeksizin ve gönlü mahzûn olmaksızın kızmış deve gibi taşır.

2341. Onun tasdiki köpükceğizi, onun ağzının etrafında, onun sarhoşluğunun ve dilsûzluğunun şahıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2341. Onun tasdiki köpükçüğü, ağzının etrafında, onun sarhoşluğunun ve gönül yanıklığının şahididir.

"Kefk" köpükçük demektir. "Pûz" ağız etrafı. Kızmış olan devenin, dişi deveye olan iştiyakının hararetinden ağzının etrafında köpükler oluşur. "Elest Günü"nden bir rüya görüp, Hak'ka itaat yolunda sarhoş olan kişinin, ağzının etrafından çıkan tasdik edici kelimeler köpükleri, onun Hak'ka itaatteki sarhoşluğunun ve kalbî yanıklığının şahididir.

"Kefk" köpükceğiz demektir. "Pûz" ağız etrâfı. Kızmış olan devenin, dişi deveye olan iştiyâkının harâretinden ağzının etrafında köpükler hâsıl olur. "Rûz-ı elest"den bir rü'yâ görüp, tâat-ı Hak yolunda sarhoş olan kimsenin, ağzının etrafından sudûr eden kelimât-ı tasdîkiyye köpükleri, onun tâat-ı Hak'daki sarhoşluğunun ve kalbî yanıklığının şâhididir.

2342. Deve kuvvetten erkek arslan gibi olup, ağır yük altında az yiyici olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2342. Deve, kuvvet bakımından erkek aslan gibi olup, ağır yük altında az yiyen olmuştur.

2343. Dişi deve arzusundan, onun üzerinde yüz açlık vardır; dağ onun önünde kıl teli görünür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2343. Dişi deve arzusundan, onun üzerinde yüz açlık vardır; dağ onun önünde kıl teli görünür.

"İlahi âşıklar", kızgın deveye benzetilmiştir ve "gerçek sevgili" de dişi deveye benzetilmiştir. Yani, kızgın deveye, dişi deveye duyduğu şiddetli arzudan dolayı açlık görünmediği gibi, koca bir dağ dahi bir kıl teli kadar zayıf görünür. İlahi âşıkların hâli de böyledir. Gerçek sevgili olan Hakk'a duyduğu arzudan dolayı, ilahi tekliflerin ağır yükleri, kendisine saman çöpü gibi hafif gelir; ve gaflet ehlinin korkup ürktüğü ve kaçtığı belalar, onlara gayet tatlı ve zevkli gelir. Hz. Pîr'in şerefli beyti: "Ne kadar korkaklar ve kadın tabiatlılar sana karşı mertlik davası ederler. Rüstem pehlivan hançerini çekti, Neriman'ın Sam'ı ismindeki pehlivan erişti."

"Uşşâk-ı ilâhî", kızgın deveye ve "ma'şûk-ı hakîkî" de nâkaya teşbîh buyurulmuştur. Ya'nî kızgın deveye, dişi deveye şiddet-i iştiyâkdan dolayı açlık görünmediği gibi, koca bir dağ dahi bir kıl teli kadar zayıf görünür. Uşşâk-ı ilâhînin hâli de böyledir. Ma'şûk-ı hakîkî olan Hakk'a olan iştiyâkından, teklif-i ilâhînin ağır yükleri, kendisine saman çöpü gibi hafif gelir; ve ehl-i gafletin korkup ürktüğü ve kaçtığı belâlar, onlara gâyet tatlı ve zevkli gelir. Beyt-i şerîf-i Hz. Pîr: چند محنت ترا دعوی مردی کند رستم خنجر کشید سام نریمان رسید "Ne kadar korkaklar ve kadın tabiatlılar sana karşı mertlik da'vâsı ederler. Rüstem pehlivân hançerini çekti, Nerîman'ın Sâm'ı nâmındaki pehlivân erişdi."

2344. O kimse ki, "elest"de böyle bir rü'yâ görmedi, bu dünyada bende ve mürîd olmadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2344. O kimse ki, "elest"te böyle bir rüya görmedi, bu dünyada bana kul ve mürid olmadı.

Bu dünya gecesinde "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" (A'raf, 7/172) hitabının gerçekleştiği güne ait böyle bir rüya görmeyen kimse, hitabın sahibi olan Hakk'a kul ve onu isteyen olmadı; "Allah'ın kulu" ve "Allah'ı isteyen" olacağı yerde, "nefsin kulu", "dinarın kulu", "makamın kulu", "kadınların kulu" vb. ve Allah'tan başkasını isteyen oldu.

Bu dünyâ gecesinde "Elestü bi-rabbiküm" (A'raf, 7/172) hitâbı vâki' olan güne âit böyle bir rü'yâ görmeyen kimse, sâhib-i hitâb olan Hakk'a kul ve onu isteyici olmadı; "abdullah" ve "mürîdullah" olacağı yerde, "abdü'n-nefs", "abdü'd-dînâr", "abdü'l-câh", "abdü'n-nisâ" ilh... ve mürîd-i mâsivâllah oldu.

2345. Ve eğer oldu ise de, tereddüd içinde yüz gönüllü olarak oldu; ona bir zaman şükür ve bir sene şikâyet vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2345. Ve eğer oldu ise de, tereddüt içinde ve yüz gönüllü olarak oldu; ona bir zaman şükür ve bir sene şikâyet vardır.

Ve eğer böyle bir kimse, dış görünüşte Hakk'a kul ve O'nu talep eden biri gibi görünse de, o kimse bu yola tereddüt içinde ve yüz gönüllü, yani kalbi, şüphe derecelerinin dönüşümleriyle değişerek girmiştir. Bu tereddüdü ve kalbinin şüphelerle değişmesi sebebiyle, bir zaman Hakk'ın nimet ve lütuflarına şükrederse, bir yıl da tabiatına aykırı gelen ilahi tecellilerden şikâyet eder.

Ve eğer böyle bir kimse, sûret-i zâhirede Hakk'a kul ve O'nu tâlib olmuş görünse de, o kimse bu yolla tereddüd içinde ve yüz gönüllü, ya'nî kalbi, derecât-ı şekkin inkılâbları ile münkalib olarak girmiştir. Bu tereddüdü ve kalbinin şekler ile inkılâbı sebebiyle, bir zaman Hakk'ın niam ve eltâfına şükür ederse, bir yıl da tab'ına muhâlif gelen tecelliyât-ı ilâhiyyeden şikâyet eder.

2346. Dîn yolunda yüz tereddüd ile yakînsiz olarak, bir ayağı öne, bir ayağı da arkaya koyar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2346. Din yolunda yüz tereddütle, kesin inançsız olarak, bir ayağını öne, bir ayağını da arkaya koyar.

Bir kişinin bir ayağını öne ve bir ayağını arkaya koymuş bir hâlde durması, yürümede tereddüt etmesi durumudur. Ve bu tereddüt, yöneldiği şeyin doğruluğu ve güvenilirliği konusunda şüphe etmesinden ve kesin inanç sahibi olmamasından kaynaklanır. Bu hâl, ikiyüzlülük (nifak) işaretidir. Nasıl ki ayet-i kerimede مذبذبين بَينَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ (Nisâ, 4/143) ["Bunların arasında bocalayıp durmaktalar; ne onlara bağlanıyorlar, ne bunlara"] buyurulur. Yani münafıklar, "Doğruluk ve güvenilirlik bunda mıdır, onda mıdır?" diye iki şey arasında bocalama içindedirler.

Bir kişinin bir ayağını öne ve bir ayağını arkaya koymuş bir hâlde durması, yürümekte tereddüd etmesi vaziyetidir. Ve bu tereddüd teveccüh ettiği şeyin sıhhat ve selâmetinde şübhe etmesinden ve yakîn sahibi olmamasından ileri gelir. Bu hâl alâmet-i nifakdır. Nitekim âyet-i kerimede مذبذبين بَينَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ (Nisâ, 4/143) ["Bunların arasında bocalayıp durmaktalar; ne onlara bağlanıyorlar, ne bunlara"] buyurulur. Ya'nî münafıklar, sıhhat ve selâmet "Bunda mıdır, onda mıdır?" diye iki şey arasında te-zebzüb içindedirler.

2347. Bunun şerhine borçluyum; işte rehin ve eğer acele varsa, "Elem neşrah"dan dinle!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2347. Bunun açıklamasına borçluyum; işte rehin ve eğer acele varsa, "Elem neşrah"dan dinle!

Ankaravî hazretleri, bu yüce beytin açıklamasında şöyle buyurmuştur: "Bu sözü ve sırlarını açıklamaya borçluyum ve işte rehin ki, bu miktarı açıkladım. Eğer senin aceleciliğin varsa, [الم نشرح لك صدرك] (İnşirâh, 94/1) ["Biz senin sadrını genişletmedik mi?"] ayetinden işit ve hissedar olup bir iş yap!" ve daha sonra bu yüce surenin انقض ظهرك (İnşirâh, 94/2) ["Belini büken yükünü senden alıp atmadık mı?"] ifadesine kadar olan anlamını beyan ettikten sonra, sonucu şöyle bağlamıştır: " الم نشرح لك ["Biz senin göğsünü genişletmedik mi?"] ayetinden işitilecek anlam şudur ki: O yüce zata başlangıçta zor ve güç gelen ağır ibadeti Yüce Allah hafif ve kolay kıldı; ve irşad ve hidayet tohumunu müminlerin kalplerinin zeminine ekti. Bu hususun bazı yerlerde açıklanmasını beklemeyip acele edersen, "Elem neşrah leke" suresinden bu anlamı işit ve bu kadarla bir iş yap! demek olur." Hint şarihlerinden Mir Nurullah şöyle buyurur: "Bu yüce beyitte iki ihtimal vardır: Biri şudur ki, bazılarının görüşüne göre Şanlı Peygamber Efendimizin sadrının genişletilmesi (şerh-i sadr) misak gününde (elest bezmi) gerçekleştiğine göre, misak kıssasına işaret buyurulmuş olur. Yani bu meselenin ayrıntısını misak gününün beyanından al! Ve diğeri odur ki, الم نشرح (İnşirâh, 94/1) sadrın genişletilmesinden (şerh-i sadr) kinaye olur. Yani bu anlamlar, sadrın genişletilmesi (şerh-i sadr) saadetiyle şereflenmiş bir kimseye, kendiliğinden malum olur. Mademki nurun ilka edilmesini gerektiren sadrın genişletilmesi (şerh-i sadr) Mübdi-i Feyyaz'dan (varlıkları yoktan var eden ve feyiz veren Allah) müyesser olur, insanın idrakinde aciz olup öğretme ve anlatma ile de idrak olunamayan bütün gizli şeyler kendiliğinden açık olur." Fakire layık olan anlam da şudur ki: "Kader sırrı örtülüdür. Bu sebeple bu doğal karanlık içinde, elest gününden bir rüya gören ile görmeyenin halleri; yani görene ilahi teklifin ağır yükünün kolay gelmesi ve görmeyenin kesinlikle inkarı veya tereddüdü hep bu kader sırrına dayanır. Bu kader sırrına ilişkin hallerin bu alemdeki tecellilerinin açıklamasına borçluyum; ve helal rızık talep edip, birinin öküzünü kesen kimsenin kıssasını, bu borca karşılık rehin olarak bıraktım ki, bu kıssanın tamamı o kader sırrı hallerini gösterir. Ey dinleyici, acele edersen "Elem neşrah leke" suresinden dinle ki, Şanlı Peygamber Efendimizin sadrının genişletilmesi (şerh-i sadr) ve ağır yükün kaldırılması, hep ezelde gerçekleşen ilahi hüküm ve Rabbanî kazanın gereğidir.

Ankaravî hazretleri, bu beyt-i şerîfin şerhinde: "Bu kelâm ve esrârı şerh etmeğe borçluyum ve işte rehin ki, bu mikdârı şerh ettim. Eğer senin şitâbın var ise [الم نشرح لك صدرك] (İnşirâh, 94/1) ["Biz senin sadrını genişletmedik mi?"] den işit ve hissedâr olup bir iş et!" buyurmuş ve ba'dehû bu sûre-i şerifenin انقض ظهرك (İnşirâh, 94/2) ["Belini büken yükünü senden alıp atmadık mı?"] ibâresine kadar olan ma'nâsını beyândan sonra, netîceyi şöyle bağlamıştır: " الم نشرح لك ["Biz senin göğsünü genişletmedik mi?"] den işitilecek ma'nâ budur ki: O hazrete evâilde sa'b ve asîr olan ağır tâatı cenâb-ı Hak hafif ve yesîr etti; ve tohm-ı irşâd ve hidâyeti zemîn-i kulûb-ı mü'minîne ekdi. Bu husûsun ba'zı mahalde şerh olunmasını beklemeyip isti'câl edersen "Elem neşrah leke" sûresi'nden bu ma'nâyı işit ve bu kadar ile bir iş et! demek olur." Hind şârihlerinden Mîr Nûrullah şöyle buyurur: "Bu beyt-i şerîfde iki ihtimâl vardır: Biri budur ki, ba'zılarının kavlince Resûl-i zîşân Efendimizin şerh-i sadırları rûz-ı mîsâkda vâki' olduğuna göre, kıssa-i mîsâka işâret buyurulmuş olur. Ya'nî bu matlabın tafsilini rûz-ı mîsâkın beyânından al! Ve diğeri odur ki, الم نشرح (İnşirâh, 94/1) şerh-i sadrdan kinâye olur. Ya'nî bu ma'nâlar şerh-i sadr saâdetiyle müşerref olan bir kimseye, kendinden ma'lûm olur. Mâdemki ilkā-yı nûru müstelzim olan şerh-i sadr Mübdî'-i Fey-yâz'dan müyesser olur, âdemin idrâkinde âciz olup ta'lîm ve tefhîm ile de idrâk olunamıyan cemî'-i mahfiyyâtı hod-be-hod vâzıh olur." Fakîre lâyıh olan ma'nâ dahi budur ki: "Sırr-ı kader mestûrdur. Binâenaleyh bu zulmet-i tabiiyye içinde, elest gününden bir rü'ya gören ile, görmeyenin halleri; ya'nî görene teklîf-i ilâhî bâr-ı sakîlînin kolay gelmesi ve görmeyenin kat'iyyen inkârı veyâhud tereddüdü hep bu sırr-ı kadere mübtenîdir. Bu sırr-ı kadere müteallik ahvâlin bu âlemdeki tecelliyâtının şerhine borçluyum; ve rızk-ı helâl taleb edip, birinin öküzünü kesen kim- senin kıssasını, bu borca mukābil rehin olarak bıraktım ki, bu kıssanın tamâmı o sırr-ı kader ahvâlini gösterir. Ey sâmi', acele edersen "Elem neşrah leke" sûresinden dinle ki, Resûl-i zîşân Efendimizin şerh-i sadrı ve ağır yü- kün kaldırılması, hep ezelde vâki' olan hükm-i ilâhî ve kazâ-yı Rabbânî îcâbıdır.

2348. Mâdemki bu ma'nânın şerhi pâyân tutmaz, eşeği öküzün müddeîsi tarafına sür!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2348. Mademki bu anlamın açıklaması bitmez, eşeği öküzün davacısı tarafına sür!

Bu âlemde kader sırrının hallerine ilişkin olan anlamın açıklamasının sonu yoktur; bu sebeple üzerine anlam yüklenmiş olan sözler eşeğini, öküzün davacısı tarafına sür!

Bu âlemde sırr-ı kaderin ahvâline müteallik olan ma'nânın şerhinin nihâyeti yoktur; binâenaleyh üzerine ma'nâ binmiş olan elfāz eşeğini, öküzün da'vâcısı tarafına sür!

2349. Dedi: "Bu cürümden dolayı, o hîlekâr bana kör ta'bîr etti; ey Huda! Çok İblîsce kıyasdır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2349. Dedi: "Bu suçtan dolayı, o hilekâr bana kör dedi; ey Allah'ım! Çok İblisçe bir kıyastır!"

Öküzü kesen fakir, Yüce Allah'a yakarmaya başlayıp dedi ki: "Ey Rabbim, o hilekâr bu öküzü kesme suçundan dolayı bana kör dedi ve duama da körlerin duası dedi. O bu suçun görünen kısmını gördü, anlamını bilemedi ve göremedi. Bu sebeple, görüşü, İblis'in Adem'in görünen kısmını görüşü gibi ve kıyası da, İblis'in bu görüş üzerine gerçekleşen kıyası gibi oldu."

Öküzü kesen fakîr, cenâb-ı Hakk'a münâcâta başlayıp dedi ki: "Yâ Rab, o hílekâr bu öküzü kesmek cürmünden dolayı bana kör dedi ve duâma da körlerin duâsı dedi. O bu cürmün zâhirini gördü, ma'nâsını bilemedi ve göremedi. Binâenaleyh, görüşü, İblîs'in Adem'in zâhirini görüşü gibi ve kıyâsı da, İblîs'in bu görüş üzerine vâki' olan kıyâsı gibi oldu."

2350. "Ben duâyı ne vakit körler gibi ettim, ihtiyacı ne vakit Halık'ın gayrine getirdim?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2350. "Ben duayı ne zaman körler gibi ettim, ihtiyacımı ne zaman Yaratıcı'dan başkasına arz ettim?"

2351. "Kör cehilden nâşî halklardan tama' tutar, ben senden; zîrâ her gücün kolay olması sendendir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2351. "Kör cehaletten dolayı halktan bir şeyler bekler, ben senden; çünkü her gücün kolay olması sendendir."

"Kör, senin rızık vericiliğine olan cehaletinden dolayı, halkın kapılarını dolaşarak dualar okur ve rızkını halkın kapısından bekler; ben ise hiç kimsenin kapısını çalmadım ve rızkımı ancak senden istedim; çünkü her güç olan şeyi kolaylaştıran sensin."

"Kör senin rezzâkiyetine cehlinden nâşî, halkın kapılarını dolaşarak duâlar okur ve rızkını halk kapısından bekler; ben ise hiç kimsenin kapısını çalmadım ve rızkımı ancak senden istedim; zîrâ her güç olan şeyi kolaylaştıran sensin."

2352. "O bir kör, beni körlerden saydı; o benim cânımın niyazını ve ihlasını görmedi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2352. "O bir kör, beni körlerden saydı; o benim cânımın niyazını ve ihlasını görmedi."

O bâtın gözü (iç gözü) kör olan öküz sahibi, beni körlerden saydı; kendi körlüğünden, benim cânımın niyazını ve ihlasını göremedi.

"O bâtın gözü kör olan öküz sâhibi, beni körlerden saydı; kendi körlüğünden, benim cânımın niyâzını ve ihlâsını göremedi."

2353. "Bu benim körlüğüm, aşk körlüğüdür, ey güzel "hub, yu'mî ve yu- sim"dir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2353. "Bu benim körlüğüm, aşk körlüğüdür, ey güzel "hub, yu'mî ve yu- sim"dir."

Benim körlüğüm, sana olan aşkım ve sevgim sebebiyle, senin dışındaki her şeye karşıdır; çünkü "Senin bir şeye muhabbetin kör ve sağır yapar" hadis-i şerifi gereğince, ey güzel, beni senin sevgin kör ve sağır etmiştir.

"Benim körlüğüm, sana olan aşk ve muhabbetim sebebiyle, senin mâsi- vâna karşıdır; zîra حبك الشي يعمى و يصم ya'ni "Senin bir şeye muhabbetin kör ve sağır yapar" hadîs-i şerîfi mûcibince, ey güzel, beni senin muhabbetin kör ve sağır etmiştir."

2354. "Ben Huda'nın gayrinden körüm, O'nunla görücüyüm, aşkın muktezası bu olur, söyle!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2354. "Ben Allah'tan başkasından körüm, O'nunla görücüyüm, aşkın gereği bu olur, söyle!"

2355. "Sen ki görücüsün, beni körlerden tutma; ey medâr, senin lutfunun etrafında dönücüyüm."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2355. "Sen ki görücüsün, beni körlerden sayma; ey medâr, senin lütfunun etrafında dönücüyüm."

"Ey Rabbim, sen ki Basîr'sin (her şeyi gören), görüneni ve görünmeyeni görürsün. Beni körlerden sayma! Ey muhtaçların medârı (yardımına başvurulan, dönülen merci)! Ben senin lütfunun etrafında dönücüyüm; kullarını medâr saymam ve onların etrafında dolaşmam."

"Yâ Rab sen ki Basîr'sin, zâhir ve bâtını görürsün. Beni körlerden tutma! Ey medâr-ı muhtâcîn! Ben senin lutfunun etrafında dönücüyüm; kullarını medâr addetmem ve onların etrafinda dolaşmam."

2356. "Nitekim Yūsuf-ı sıddika rü'ya gösterdin; ve ona müttekâ oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2356. "Nasıl ki doğru sözlü Yusuf'a rüya gösterdin; ve o rüyaya dayanak oldu."

Doğru sözlü Yusuf'a (a.s.) sen, kader sırrına ait gelecek halleri bildiren rüya gösterdin ve o rüyaya dayandı, geleceğinden emin oldu.

"Yûsuf-ı sıddík (a.s.)a sen, sırr-ı kaderine âid ahvâl-i âtiyeyi müş'ir rü'yâ gösterdin ve o rü'yâya dayandı, âtîsinden emîn oldu."

2357. Muhakkak bana da senin lutfun bir rü'ya gösterdi; o benim hadsiz duâm oyun olmadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2357. Şüphesiz bana da senin lütfun bir rüya gösterdi; o benim sınırsız duam oyun olmadı.

Rızkımın duaya bağlı olduğuna dair lütfun, bana da rüya gösterdi. Boşuna dua etmedim.

Rızkımın duâya mevküf olduğuna dâir lutfun, bana da rü'yâ gösterdi. Boşuna duâ etmedim.

2358. Halk benim esrarımı bilmez, sözümü herze bilirler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2358. Halk benim sırlarımı bilmez, sözümü saçmalık sayarlar.

Halk benim rüyama vâkıf olmadığı için, ben duadan bahsettikçe, sözümü saçmalık ve hezeyan görürler.

Halk benim rü'yâma vakıf olmadığı cihetle, ben duâdan bahs ettikçe, sözümü herze ve hezeyân görürler.

2359. Onların hakkı vardır ve gaybin sırrını, sırrı çok bilenin ve gaybi çok örtenin gayri, kim bilir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2359. Onların hakkı vardır ve gaybın sırrını, sırrı çok bilenin ve gaybı çok örtenin dışında kim bilir?

Hakikatten habersiz olan halkın beni inkâr etme konusunda hakkı vardır ve gaybî sırları ancak sırrı bilen ve gaybı örten Yüce Allah bilir. Ve eğer Allah'tan başkaları da bilirse, onlar da Allah'ın bildirmesiyle bilirler. Nitekim Cin Suresi'nde buyurulur: عَالَمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهرُ عَلَى غَيْبه أحداً الا من ارتضى من رَسُول (Cin, 72/26-27) Yani "Yüce Allah gaybı bilendir, resûlden razı olduğu ve seçtiği kimsenin dışında hiç kimseyi gaybına muttali kılmaz (haberdar etmez)."

Hakikatten bî-haber olan halkın beni inkâr husûsunda hakkı vardır ve esrâr-ı gaybiyyeyi ancak sırrı bilen ve gaybi örten Hak Teâlâ hazretleri bilir. Ve eğer Hakk'ın gayri bilenler olursa, onlar da Hakk'ın bildirmesi ile bilirler. Nitekim sûre-i Cin'de buyurulur: عَالَمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهرُ عَلَى غَيْبه أحداً الا من ارتضى من رَسُول (Cin, 72/26-27) Ya'nî "Hak Teâlâ gaybı bilicîdir, resûlden irtizâ ettiği ve seçtiği kimsenin gayrini gaybına muttali' kılmaz."

2360. Hasım ona dedi: "Bana teveccüh et, hakkı söyle. Ey amca, niçin gök tarafına teveccüh ettin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2360. Hasım ona dedi: "Bana yönel, doğruyu söyle. Ey amca, niçin gök tarafına yöneldin?"

Fakirin hasmı olan öküz sahibi ona dedi: "Yüzünü bana çevir de, benim hakkımla ilgili söz söyle. Niçin gök tarafına dönüyorsun?"

Fakîrin hasmı olan öküz sahibi ona dedi: "Yüzünü bana dön de, benim hakkıma dâir söz söyle. Niçin gök tarafına dönüyorsun?"

2361. Hile getiriyorsun, galat bırakıyorsun; aşk lafını ve kurbet lafını örüyorsun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2361. Hile getiriyorsun, hata bırakıyorsun; aşk sözünü ve yakınlık sözünü örüyorsun!

"Şeyd" mekr (tuzak, hile, plan) ve hile ve zerk (aldatma) anlamındadır. "Galat mî efkenî" "Der galat mî efkenî" takdirinde olup, hataya düşüyorsun anlamına gelir. "Lâf zeden" övünerek söz söylemek demektir. Yani "İlahi aşktan bahsederek övünerek hile ve riya yapıyorsun ve Hakk'a yakınlığından bahsederek övünerek, herkesi hataya düşürmek ve şaşırtmak istiyorsun."

"Şeyd" mekr ve hîle ve zerk ma'nâsınadır. "Galat mî efkenî" "Der galat mî efkenî" takdîrinde olup, galata düşüyorsun, ma'nâsına gelir. "Lâf zeden" övünerek söz söylemek demekdir. Ya'nî "Aşk-ı ilâhîden bahisle öğünerek hîle ve riyâ yapıyorsun ve Hakk'a yakınlığından bahisle öğünerek, herkesi galata düşürmek ve şaşırtmak istiyorsun."

2362. Mâdemki dil-mürdesin, hangi yüz ile gökler tarafına teveccüh etmişsin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2362. Mademki kalbi ölmüş birisin, hangi yüzle göklere yönelmişsin?

"Mademki zulmetmek ve haram yemek sebebiyle kalbi ölmüş bir kimsesin, Allah'a karşı hangi yüzle göklere yönelmişsin ve aşk ve yakınlık iddiasında bulunuyorsun?"

"Mâdemki zulmetmek ve haram yemek sebebiyle kalbi ölmüş bir kimsesin, Hakk'a karşı hangi yüz ile gökler tarafına teveccüh etmişsin ve aşk ve kurbet da'vâsı edersin?"

2363. Bundan şehir içine bir gulgule düşmüş; o müslüman yüzünü zemîne ko- yardı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2363. Bundan şehir içine bir gürültü düşmüş; o Müslüman yüzünü yere koyardı.

Fakir ile öküz sahibinin arasındaki anlaşmazlıktan dolayı, şehir içine bir gürültü ve patırtı düşmüştü ve o fakir Müslüman da, Allah'a yalvarmak için alçakgönüllülükle yüzünü yere koyar ve derdi:

Fakîr ile öküz sahibinin arasındaki münâzaadan dolayı, şehir içine bir gulgule ve gürültü düşmüş idi ve o fakîr müslüman dahi, Hakk'a niyâz için te- zellülen yüzünü yere koyar idi de derdi:

2364. Ki, "Ey Huda bu kulunu rüsvay etme! Gerçi fenâ isem dahi, sırrımı âşikâr etme!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2364. Ki, "Ey Allah'ım, bu kulunu rezil etme! Gerçi kötü olsam dahi, sırrımı açığa çıkarma!"

2365. "Sen ve uzun geceler bilir ki, yüz niyaz ile seni çağırır idim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2365. "Sen ve uzun geceler bilir ki, yüz niyaz ile seni çağırır idim."

"Ey Rabbim, beni kuşatan Sen ve uzun geceler şahittir ki, birçok niyaz ve yakarışlarla seni çağırdım ve seni zikrettim."

"Yâ Rab, beni muhît olan sen ve uzun geceler şâhiddir ki, birçok niyâz ve tazarru'lar ile seni çağırdım ve seni zikr ettim."

2366. "Eğerçi halkın önünde muhakkak bunun kadri yoktur, senin önünde bir parlak mum gibidir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2366. "Her ne kadar halkın önünde bunun değeri yoksa da, senin önünde parlak bir mum gibidir."

"Ey Rabbim, bu halk benim uzun gecelerde sana ettiğim dua ve yakarışlardan habersiz oldukları için, ben onlara duamdan bahsettikçe, saçma ve boş söz görüp asla kıymet vermezler; fakat senin önünde benim içimdeki samimiyetim ve ettiğim yakarışlar parlak bir mum gibi görünür."

"Yâ Rab, bu halk benim uzun gecelerde sana ettiğim duâ ve niyâzlardan bî-haber oldukları için, ben onlara duâmdan bahs ettikçe, saçma ve hezeyân görüp asla kıymet vermezler; fakat senin önünde benim bâtınımdaki hulû- sum ve ettiğim niyâzlar bir parlak mum gibi zâhirdir."

## Dâvud nebî (a.s.)ın her iki hasmın sözünü dinlemesi ve müddeîden suâl etmesi

2367. Vaktaki Dâvud nebî dışarıya geldi, dedi: "Agah ol, bu ahval nasıldır, nasıl?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2367. Vaktaki Dâvud nebî dışarıya geldi, dedi: "Agah ol, bu ahval nasıldır, nasıl?"

Halkın bu gürültüsü üzerine Dâvud (a.s.) saadetli evlerinden dışarıya çıktı ve öfkelenip bağıran ve çağıran öküz sahibine hitaben: "Telaşı bırak da kendine gel, aranızdaki bu haller nasıl oldu; ve nasıl cereyan etti? İşin doğrusunu anlat!" buyurdu.

Halkın bu gürültüsü üzerine Dâvud (a.s.) hâne-i saâdetlerinden dışarıya çıktı ve öfkelenip bağıran ve çağıran öküz sahibine hitâben: "Telâşı bırak da kendine gel, aranızdaki bu ahvâl nasıl oldu; ve nasıl cereyan etti? İşin doğrusunu anlat!" buyurdu.

2368. Müddeî dedi: "Ey Allâhın peygamberi, dâd! Benim öküzüm, onun evine düştü."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2368. Davacı dedi: "Ey Allah'ın peygamberi, adalet! Benim öküzüm, onun evine düştü."

"Dâd" adalet isterim anlamına gelen bir sesleniştir.

"Dâd" adâlet isterim! ma'nâsına nidâdır.

2369. "Öküzümü öldürdü; niçin o, öküzümü öldürdü? Mâcerâyı beyan et, diye ona sor!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2369. "Öküzümü öldürdü; niçin o, öküzümü öldürdü? Olayı anlat, diye ona sor!"

2370. Dâvud ona dedi: "Ey kerem sahibi söyle! Niçin muhteremin mülkünü telef ettin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2370. Dâvud ona dedi: "Ey kerem sahibi söyle! Niçin saygıdeğer kişinin mülkünü yok ettin?"

Ankaravî hazretleri "mülk-i muhterem" tamlamasını, aitlik bildiren bir tamlama kabul edip "saygıdeğer olan kişinin mülkü" anlamını vermiştir. Bu durumda, hâkimiyet makamında bulunan Hz. Dâvud (a.s.) davalıya "cömert" ve davacıya da "saygıdeğer" ifadelerini kullanarak tarafsızlığını ve yüce kalbinin hiçbir tarafa eğilim göstermediğini belirtmiştir. Hind şârihlerinden Velî Muhammed ve İmdâdullah hazretleri ise "muhterem" kelimesine, haram kılınmış olan anlamını verip, ikinci bir yorum göstermişlerdir ki, bu durumda anlam: "Niçin sana haram kılınmış olan mülkü yok ettin?" demek olur. Ve tamlama da, sıfat tamlaması olur.

Ankaravî hazretleri "mülk-i muhterem" terkibini, izâfet-i lâmiyye addedip "muhterem olan zâtın mülkü" ma'nâsını vermiştir. Bu sûretde mevki'-i hâkimiyyette bulunan Hz. Dâvud (a.s.) müddeâ-aleyhe "bü'l-kerem" ve müdde- îye de "muhterem" ta'birlerini isti'mâl ederek bîtaraflığını ve kalb-i şerîfinin hiçbir tarafa meyil buyurmadığını göstermiştir. Ve Hind şârihlerinden Velî Muhammed ve İmdâdullah hazretleri "muhterem"e, harâm edilmiş olan ma'nâsını verip, ikinci bir vecih göstermişlerdir ki, bu sûretde ma'nâ: "Niçin sana harâm olmuş olan mülkü telef ettin?" demek olur. Ve terkîb de, terkîb-i tavsifi olur.

2371. "Sakın perakende söyleme, hüccet getir; tâ ki bu da'vâ ve iş bertaraf olsun!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2371. "Sakın dağınık söyleme, delil getir; tâ ki bu iddia ve iş ortadan kalksın!"

Yani, "Delilsiz ve kanıtsız saçma sapan söz söyleme ki, bu iddiayı uzatmaksızın ortadan kaldıralım!"

Ya'nî, "Delilsiz ve hüccetsiz saçma sapan söz söyleme ki, bu da'vâyı uzatmaksızın bertaraf edelim!"

2372. Dedi: "Ey Dâvud, yedi sene gece ve gündüz duâda ve talebde idim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2372. Dedi: "Ey Dâvud, yedi sene gece ve gündüz duâda ve istekte idim."

2373. "Ey Hudâ! Helâl ve zahmetsiz bir rızık isterim, diyerek, Yezdân'dan bunu isterdim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2373. "Ey Allah'ım! Helâl ve zahmetsiz bir rızık isterim, diyerek, Allah'tan bunu isterdim."

2374. "Erkek ve kadın benim nâleme vakıftırlar; çocuklar mâcerâ vasf edicilerdir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2374. "Erkek ve kadın benim inlememi bilirler; çocuklar ise macerayı anlatanlardır."

2375. "Bu haberi sen, her kimden istersen sor! Tâ ki işkencesiz ve zararsız söylesin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2375. "Bu haberi sen, her kimden istersen sor! Tâ ki işkencesiz ve zararsız söylesin."

"Bu haberi sen, işkence ve zorlama yapmaksızın ve zarar vermeksizin her kimden istersen şehir halkına sor. Onlar bu gördüklerini ve bildiklerini kendi rızalarıyla söylerler."

"Bu haberi sen, işkence ve icbâr etmeksizin ve zarar îka' eylemeksizin her kimden istersen şehir halkına sor. Onlar bu gördüklerini ve bildiklerini kendi rızâlarıyla söylerler."

2376. "Halktan hem âşikâre ve hem gizli sor ki, bu parçalanmış eski libâslı fakîr ne der idi?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2376. "Halktan hem açıkça ve hem gizlice sor ki, bu parçalanmış eski elbiseli fakir ne derdi?"

"Şehir halkından hem alenen ve hem gizlice, "Bu eski püskü elbiseli fakir ne söylerdi?" diye sor!"

"Şehir halkından hem alenen ve hem sırren, "Bu eski püskü elbiseli fakîr ne söyler idi?" diye sor!"

2377. Bu cümle duâdan ve figândan sonra, ansızın bir öküzü hânede gördüm.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2377. Bu cümle duâdan ve feryattan sonra, ansızın bir öküzü evde gördüm.

2378. Benim gözüm karardı; lût için değil, onun meserreti ile ki, duâ makbûl geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2378. Benim gözüm karardı; lût için değil, onun sevinciyle ki, duâ kabul edildi.

"Lût" gıda, kunût (ümitsizlik), duâ anlamındadır. "Kabul" ism-i mef'ûl (edilgen ortaç) anlamında masdardır, kabul edilmiş demek olur. Yani, "Öküz evime gelince, gözüm karardı; fakat bu gözümün kararması öküzün sadece gıda ve rızık olmasından dolayı değil, duâmın ilâhî katında kabul edilmesi sevincinden idi."

"Lût" gıdâ, kunût, duâ ma'nâsınadır. "Kabûl" ism-i mef'ûl ma'nâsında masdardır, makbûl demek olur. Ya'nî, "Öküz evime gelince, gözüm karardı; fakat bu gözümün kararması öküzün mücerred gıdâ ve rızk olmasından nâşî değil, duâmın ind-i ilâhîde makbûl olması sevincinden idi."

2379. O gayb bilici benim duâmı işitti, diye O'nun şükrüne vermek için bunu öldürdüm.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2379. O gayb bilici benim duâmı işitti, diye O'nun şükrüne vermek için bunu öldürdüm.

"O gayb bilici olan Yüce Allah benim duâmı işitti ve kabul etti diyerek, o kabulün şükrüne vermek, yani fakirlere öküzün etini sadaka olarak vermek için bunu kestim ve kurban ettim."

"O gayb bilici olan Allah Teâlâ hazretleri benim duâmı işitti ve kabûl etti diyerek, o kabûlün şükrüne vermek, ya'nî fukarâya öküzün etini tasadduk etmek için bunu zebh ve kurbân ettim."

## Dâvud (a.s.)ın öküzü öldüren aleyhine hükmetmesi

2380. Dâvud dedi: "Bu sözleri yıka, bu da'vada hüccet-i şer'îyi söyle!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2380. Dâvud dedi: "Bu sözleri yıka, bu davada şer'î delili söyle!"

Dâvud (a.s.) fakire dedi ki: "Bu görünüşte, akla uygun olmayan sözleri terk et ve kalbinden sil! Bu öküz davasında şer'î delil varsa, onu söyle!"

Dâvud (a.s.) fakîre dedi ki: "Bu zâhirde, gayr-i ma'kül olan sözleri terket ve kalbinden sil! Bu öküz da'vâsında hüccet-i şer'î varsa, onu söyle!"

2381. Sen reva tutar mısın ki, ben hüccetsiz şehir içine bâtıl bir adet koyayım?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2381. Sen uygun görür müsün ki, ben delilsiz bir şekilde şehir içine geçersiz bir âdet koyayım?

"Senin delilsiz iddiânı dinleyip, senin lehine hükmetmek, şehir halkı arasına geçersiz bir âdet koymaktır. Ben şanlı bir peygamber olduğum halde, sen böyle bir durumu bana uygun görür müsün?"

"Senin hüccetsiz da'vânı dinleyip, lehine hükmetmek, şehir halkı arasına bâtıl bir âdet koymaktır. Ben bir nebiyy-i zîşân olduğum halde, sen böyle bir hâli bana câiz görür müsün?"

2382. "Bunu sana kim bahş etti? Satın mı aldın, vâris misin? Niçin mahsul alıyorsun, ekinci misin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2382. "Bunu sana kim bahşetti? Satın mı aldın, vâris misin? Niçin mahsul alıyorsun, ekinci misin?"

"Bu öküzün şeriat açısından mülkiyet sebeplerini göster; sana kim bağışladı? Satın mı aldın, sana miras yoluyla mı geçti, ispat et! Çünkü bir kimse, bir yerden mahsul kaldırmaya kalkıştığı zaman, 'ekinci misin' diye sorarlar."

"Bu öküzün şer'an esbâb-ı mülkiyyetini göster; sana kim bağışladı? Satın mı aldın, sana verâset sûretiyle mi intikāl etti, isbât et! Zîrâ bir kimse, bir yerden mahsûl kaldırmağa teşebbüs ettiği vakit, ekinci misin diye sorarlar."

2383. "Ey amca! Kesbi ziraat gibi bil; sen ekmedikçe, îrâd senin layıkın olmaz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2383. "Ey amca! Kesbi ziraat gibi bil; sen ekmedikçe, gelir senin hakkın olmaz!"

2384. "O şeyi ki, ekersin, onu biçersin, o senin lâyıkındır; ve yoksa bu zulüm senin üzerine dürüst oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2384. "Ektiğin şeyi biçersin, o senin hakkındır; yoksa bu zulüm senin üzerine doğru oldu."

Kişi ektiğini biçer, bu genel bir kuraldır; eğer ekmemiş olduğunu biçmek istersen, öküz sahibinin ve halkın sana isnat ettikleri haksız ve zalim sıfatı senin hakkında doğru olur.

"Kişi ektiğini biçmek umûmî kāidedir; eğer ekmemiş olduğunu biçmek istersen, öküz sahibinin ve halkın sana isnâd ettikleri bîdâd ve zâlim sıfatı senin hakkında doğru olur."

2385. "Git, müslümanın malını ver! Eğri söyleme, git borç iste ve ver, bâtılı isteme!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2385. "Git, Müslümanın malını ver! Eğri söyleme, git borç iste ve ver, bâtılı isteme!"

Yani, "Öküze sahip olmak için bâtıl sebepler arama!"

Ya'nî, "Öküze mâlik olmak için bâtıl sebebler arama!"

2386. Dedi: "Ey şâh! Sen de bana bunu söylüyorsun ki, zulüm ashabı söylüyorlar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2386. Dedi: "Ey şah! Sen de bana bunu söylüyorsun ki, zulüm ehli söylüyorlar."

Fakir, bu hüküm üzerine dedi: "Ey görünenin ve görünmeyenin şahı olan şanlı peygamber! Sen de bana, zulüm ehlinin söylediğini söylüyorsun!"

Fakîr bu hüküm üzerine dedi: "Ey zâhir ve bâtının şâhı olan nebiyy-i zî- şân! Sen de bana, ashâb-ı zulmün söylediğini söylüyorsun!"

## Dâvud (a.s.)ın hâkimliğinden o şahsın tazarru'u

2387. Secde etti ve dedi: "Ey yanıklığı bilen, o şu'leyi Dâvud'un kalbine at!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2387. Secde etti ve dedi: "Ey yanıklığı bilen, o şu'leyi Dâvud'un kalbine at!"

Yani fakir Dâvud (a.s.), şeriatın zahirine göre verdiği hükmün kendi aleyhinde olduğunu görünce, hemen yere kapanıp secde etti ve münacata başlayarak dedi: "Ey kalplerdeki yanıklığı bilen en yüce ve en ulu Zât, o yanıklığın alevini, Dâvud (a.s.)ın kalbine de at!"

Ya'nî fakîr Dâvud (a.s.)ın zâhir-i şerîat üzere verdiği hüküm, kendi aleyhinde olduğunu görünce, hemen yere kapanıp secde etti ve münâcâta başlıyarak dedi: "Ey kalblerdeki yanıklığı bilen Zât-ı ecel ve a'lâ, o yanıklığın şu'lesini, Dâvud (a.s.)ın kalbine de at!"

2388. "Ey mufzılim, o şeyi ki, sır ile kalbime sen bıraktın, onun kalbine koy!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2388. "Ey lütufkâr, o şeyi ki, sır olarak kalbime sen bıraktın, onun kalbine koy!"

"Mufzıl" fazilet verici ve iyilik edici anlamındadır. "Ey fazilet verici ve iyilik edici olan yüce Zât, benim gönlüme gizlice bıraktığın talep ve duanın sırrını, Davud (a.s.)ın kalbine de koy. Bu benim duamın ve talebimin hikmetine vâkıf olsun!"

"Mufzıl" fazilet verici ve iyilik edici ma'nâsınadır. "Ey fazilet verici ve iyilik edici olan Zât-ı azîmü'ş-şân, benim gönlüme gizlice bıraktığın taleb ve duânın sırrını, Dâvud (a.s.)ın kalbine de koy. Bu benim duâmın ve talebimin hikmetine vâkıf olsun!"

2389. Bunu söyledi; hay hay diye giryede oldu; nihayet Dâvud'un kalbi yerinden dışarı oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2389. Bunu söyledi; "hay hay" diye ağlamaya başladı; sonunda Davud'un kalbi yerinden dışarı fırladı.

O fakir, bu yakarışını söyleyip "hay hay" diye hıçkırarak ağlamaktaydı; onun böyle ağlamasının ve yakarışının etkisi Davud (a.s.)ın şerefli kalbini yerinden oynattı ve onu etkiledi.

O fakîr, bu münâcâtını söyleyip hay hay diye hıçkırarak ağlamakta oldu; onun böyle ağlamasının ve münâcâtının te'sîri Dâvud (a.s.)ın kalb-i şerîfini yerinden oynattı ve müteessir kıldı.

2390. Dedi: "Ey öküzü isteyen, âgâh ol, bana bugün mühlet ver ve bu da'vâları eşme!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2390. Dedi: "Ey öküzü isteyen, uyanık ol, bana bugün mühlet ver ve bu iddiaları eşeleme!"

"Kâvîden" kazmak ve araştırmak anlamındadır. Yani "Bu iddiaların sonucunu aceleyle araştırma!"

"Kâvîden" kazmak ve tefahhus etmek ma'nâsınadır. Ya'nî "Bu da'vâların neticesini müsta'cilen tefahhus etme!"

2391. Ta ki ben halvet tarafına gideyim, sır biliciden namazda bu ahvali sorayım!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2391. Ta ki ben halvet tarafına gideyim, sır biliciden namazda bu halleri sorayım!

Peygamberliğin iç yüzü veliliktir; peygamberlik görünen âleme ve halka, velilik ise iç âleme ve Allah'a aittir. Davud (a.s.)ın halvet tarafına gitmesi, peygamberlik hükümlerinden, velilik hükümlerine yönelmiş olması içindir. Çünkü görünen, iç yüzün ve peygamberlik, veliliğin perdesidir. Bu sebeple peygamberler (aleyhimü's-selâm) davet anında, kader sırrından perdelidirler. Kader sırrına ancak velilik yönleriyle muttali olurlar. Namazda bu iddianın hakikatini sorması, namazın Allah ile kul arasında bir münacat olmasındandır. Ve şanlı peygamber sürekli namaz hâlinde olup, dilediği zaman, kendi velilik yönüne yönelebilir. Halvet ve görünen namaz ve mühlet ile sınırlanması halka öğretmek içindir.

Nübüvvetin bâtını velâyettir; ve nübüvvet zâhire ve halka; ve velâyet bâtına ve Hakk'a taalluk eder. Dâvud (a.s.)ın halvet tarafına gitmesi, kendisinin ahkâm-ı nübüvvetinden, ahkâm-ı velâyetine teveccüh etmiş olması içindir. Zîrâ zâhir, bâtının ve nübüvvet, velâyetin hicabıdır. Bu sebeble enbiyâ (aleyhimü's-selâm) hazarâtı hîn-i da'vette, sırr-ı kaderden hicâbdadırlar. Sırr-ı kadere ancak cihet-i velâyetleriyle muttali' olurlar. Namazda bu da'vânın hakikatini sorması, namazın Hak ile abd arasında münâcât olmasındandır. Ve bir nebiyy-i zîşân salât-ı dâim içinde olup, dilediği zaman, kendi cihet-i velâyetine teveccüh edebilir. Halvet ve zâhirî namaz ve mühlet ile takayyüdü halka ta'lîm içindir.

2392. Namazda o iltifatı huy tutarım; namazda gözümün aydın olmasının ma'nâsıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2392. Namazda o teveccühü huy edinirim; namazda gözümün aydın olmasının anlamıdır.

"İltifat", göz ucuyla bakmak ve bir şeye yönelmek; "kurre" ise göz aydınlığı demektir. Yani "Ben namazda beşeriyetten Yüce Allah'a yönelmeyi ve teveccühü âdet edinirim ki, bu hâl namazda gözümün aydın olmasının ve nurlanmasının anlamıdır." Bu şerefli beyitte "Sizin dünyanızdan bana üç şey sevdirildi; kadın ve güzel koku ve namazda gözümün aydın kılınması" hadis-i şerifine işaret buyrulur. Bu hadis-i şerifin incelikleri Fusûsu'l-Hikem'de, Fass-ı Muhammedî'de Şeyh-i Ekber hazretleri tarafından açıklanmıştır; burada ayrıntısı uzun olur. Namazda gözün nurlanması ve aydın olması bu sebepledir ki, namaz müşâhededir (Allah'ı görüyormuş gibi ibadet etme hâli); çünkü o, Hak ile kul arasında münâcâttır (gizli konuşma, fısıldaşma). Ve namaz müşâhede sebebi olunca, gerçek sevgilinin müşâhedesi, sevenin göz aydınlığı olur.

"İltifat" göz ucu ile bakmak ve bir şeye teveccüh etmek; ve "kurre" göz aydınlığı demektir. Ya'nî "Ben namazda beşeriyetten Hz. Hakk'a teveccühü ve iltifatı âdet ittihâz ederim ki, bu hâl namazda gözümün aydın olmasının ve nûrlanmasının ma'nâsıdır." Bu beyt-i şerifde حبب الى من دنياكم ثلث النساء و الطيب و جعلت قرة عيني في الصلوة ya'ni "Sizin dünyânızdan bana üç şey sevdirildi; kadın ve güzel koku ve namazda gözümün aydın kılınması" hadîs-i şerîfine işaret buyurulur. Bu hadis-i şerîfin dekāyıkı Fusûsu'l-Hikem'de Fass-1 Muhammedîde cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri tarafından îzâh buyurulmuştur; burada tafsili uzun olur. Namazda gözün nûrlanması ve aydın olması bu sebebdendir ki, namaz müşâhededir; çünkü o, Hak ile kul arasında münâcâtdır. Ve namaz sebeb-i müşâhede olunca, mahbûb-ı hakîkînin müşâhedesi, muhibbin kurret-i aynı olur.

2393. Cânımın penceresi safadan açılmıştır; bana Huda'nın nâmesi vasıtasız erişir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2393. Canımın penceresi saflıktan açılmıştır; bana Allah'ın mesajı aracısız ulaşır.

Kalbimdeki saflıktan ve duruluktan dolayı canımın penceresi namazda, beşerî yoğunluktan, lâtif âleme açılmıştır ve doğrudan doğruya Hakk'a yönelmiştir. İlâhî hitaplar bana aracısız olarak ulaşır.

"Kalbimdeki safvetten ve safâdan dolayı cânımın penceresi namazda, kesâfet-i beşeriyyeden, âlem-i letâfete açılmıştır ve doğrudan doğruya Hakk'a müteveccih olmuştur. Hitâbât-ı ilâhiyye bana vâsıtasız olarak erişir."

2394. Nâme ve yağmur ve nûr, penceremden evime ma'denimden düşer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2394. Mektup, yağmur ve nur, penceremden evime madenimden düşer.

"Maden"den kastedilen, sabit hakikattir ki, ilâhî isimlerden bir ismin ilmî suretidir. "Pencere"den kastedilen kalp, "mektup"tan kastedilen Hakk'ın hitabı ve "yağmur"dan kastedilen, sürekli gelen isimlere ait bağışlar ve "nur"dan kastedilen Rabbanî bilgiler ve ledünnî ilimlerdir. Yani, "Hakk'ın hitabı, ilâhî isimlere ait bağışlar, Rabbanî bilgiler ve ledünnî ilimler sabit hakikatten kopup, kalbin penceresinden beşeriyetim ve cismaniyetim evine düşer."

"Ma'den"den murâd, ayn-ı sâbitedir ki, esmâ-i ilâhiyyeden bir ismin sûret-i ilmîsidir. "Pencere"den murâd kalb, "nâme"den murâd, hitâb-ı Hak ve "yağmur"dan murâd, ale't-tevâlî vârid olan a'tıyyât-ı esmâiyye ve "nûr" dan murâd maârif-i rabbâniyye ve ulûm-ı ledünniyyedir. Ya'nî, "Hitâb-ı Hak ve atâyâ-yı esmâiyye-yi ilâhiyye ve maârif-i rabbâniyye ve ulûm-ı ledünniyye ayn-ı sâbiteden kopup, kalbin penceresinden beşeriyyetim ve cismâniyyetim evine düşer."

2395. Penceresiz olan o ev cehennemdir; ey kul, dînin aslı pencere yapmaktır!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2395. Penceresiz olan o ev cehennemdir; ey kul, dînin aslı pencere yapmaktır!

Görünen âlemde penceresi olmayan bir evin içi karanlık olup cehennem ve azap yeri olduğu gibi, latif âleme ve Hak tarafına açılmış bir kalbi olmayan beden de cehennemin ta kendisidir. Bu sebeple ey Allah'ın kulu, dînin aslı bu yoğunluk âleminden, latif âleme, kalp penceresini açmaktır. Namaz ve oruç gibi ibadetlerden maksat da ancak budur.

Zâhirde penceresi olmayan bir evin içi karanlık olup cehennem ve mahall-i azab olduğu gibi, âlem-i letâfete ve Hak tarafına açılmış bir kalbi olmayan cisim dahi ayn-ı cehennemdir. Binâenaleyh ey Allâh'ın kulu, dînin aslı bu âlem-i kesâfetten, âlem-i letâfete, kalb penceresini açmaktır. Ve namaz ve oruç gibi ibâdetten maksûd olan da ancak budur.

2396. Baltayı her meşeye az vur! Agah ol, baltayı pencere kazmakta vur!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2396. Baltayı her meşeye az vur! Uyanık ol, baltayı pencere kazmakta vur!

Hint şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî bu beytin açıklamasında şöyle buyurur: "Baltadan kasıt, yöneliş ve fikirdir; ve "meşe"den kasıt, hakikat ilminin dışındaki ilimlerdir. Yani "Fikir ve yöneliş baltasını maddî ve hayalî olan ilim meşelerine az vur; yönelişini ve fikrini, Yüce Allah'tan ibaret olan kendi hakikatinin idrakine zevk ve vicdan yoluyla harca. Ta ki sen kendini Hak'kın ta kendisi bulasın ve hem de O'nu, bütün varlıklarda ayn-ı yakîn (kesin görme) ile müşahede edesin; ve taklit ve iman veya ilim ve burhan ile elde ettiğin Hak'kın birliğini ve başkasının yokluğunu idrak etmeye kanaat etme; çünkü yakınlık ve kavuşma, görmek ve bulmaktır, bilmek ve anlamak değildir!" Şimdi bu beyitte, ilim yolundan, vahdet-i hakikati (birliğin hakikati) bilmiş olan kimseye, kalp penceresi açması öğütlenir.

Hind şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî bu beytin şerhinde şöyle buyurur: "Baltadan murâd, teveccüh ve fikirdir; ve "meşe"den murâd, ilm-i hakîkatin gayri olan ulûmdur. Ya'nî "Fikir ve teveccüh baltasını maddî ve hayâlî olan ulûm meşelerine az vur; teveccüh ve fikrini, Hak Sübhânehû ve Teâlâ'dan ibaret olan kendi hakikatinin idrâkine zevk ve vicdân tarîkiyle sarf et. Tâ ki sen kendini ayn-ı Hak bulasın ve hem de O'nu, cemî-i mevcûdâtda ayn-ı yakîn ile müşâhede edesin; ve taklîd ve îmân veyâ ilim ve burhân ile hâsıl ettiğin Hakk'ın vahdetini ve gayrin nefyini idrâke kanâat etme; zîrâ kurb ve vasl, görmek ve bulmaktır, bilmek ve anlamak değildir!" Imdi bu beyitte, ilim yolundan, vahdet-i hakikati bilmiş olan kimseye, kalb penceresi açması tenbîh buyurulur.

2397. Yahud bilmezsin ki, güneşin nûru, hicabdan hariç olan güneşin aksidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2397. Yahut bilmez misin ki, güneşin nuru, perdeden dışarıda olan güneşin yansımasıdır.

Yahut, yeryüzündeki güneşin nurunun, perdeden dışarıda ve apaçık olan güneşin yansıması olduğunu bilmeyecek kadar gâfilsin. Bu şerefli beyit, gafleti açıklamak için dışarıdan bir örnektir. Bunun altında gizli olan anlam şudur ki, hakiki güneş olan Hakk'ın sıfat ve isimlerinin nuru, bu izafî varlıklar aynasında, o perdesiz güneş gibi olan mutlak Zât'ından yansıyıp durur. Sen ise bunu göremezsin; çünkü penceren açık değildir; yalnızca yansıyan nur olan tezahürleri görürsün.

Yâhud, yeryüzündeki güneşin nûru, hicâbdan hâriç ve apaçık olan güneşin aksi olduğunu bilmiyecek kadar gâfilsin. Bu beyt-i şerif, beyân-ı gaflet için bir misâl-i hâricîdir. Bunun tahtında müstetir olan ma'nâ budur ki, âfitâb-ı hakîkî olan Hakk'ın nûr-ı sıfât ve es- mâsı, bu vücûdât-ı izâfiyye âyînesinde, o hicâbsiz güneş gibi olan Zât-ı mutlakından aksedip durur. Sen ise bunu göremezsin; çünkü penceren açık değildir; yalnız nûr-ı ma'kûs olan mezâhiri görürsün.

2398. Bunun nûrunu bilirsin ki, hayvan dahi gördü. Böyle olunca niçin bana Adem üzerine "kerremnâ" olsun?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2398. Bunun nurunu bilirsin ki, hayvan dahi gördü. Böyle olunca niçin bana Adem üzerine "kerremnâ" olsun?

O mutlak varlığın nuru olan zuhur yerlerini ve eşyayı bilirsin ki, bunları hayvan dahi gördü ve kendi idrak ettiği kadar bildi. Şimdi eğer ben hakiki güneşin, hayvanlar gibi yalnız yansıyan nurunu görüp, perdesiz olan kendisini görmezsem, hayvanlar üzerine üstünlüğüm ve yüceliğim nasıl sabit olur? Ve bu halim ile beni insan sayıp وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ (İsrâ, 17/70) yani "Biz Âdem oğullarını yücelttik" ayet-i kerimesinin aydınlatıcı anlamından hissem ve nasibim niçin olsun?

O vücûd-ı mutlakın nûru olan mezâhiri ve eşyayı bilirsin ki, bunları hayvân dahi gördü ve kendi idrâki kadar bildi. İmdi eğer ben şems-i hakîkînin, hayvanlar gibi yalnız nûr-ı ma'kûsünü görüp, hicâbsız olan kendini görmez- sem, hayvanlar üzerine efdaliyetim ve mükerremiyetim nasıl sabit olur? Ve bu hâlim ile beni âdem addedip وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ (İsrâ, 17/70) ya'nî "Biz benî- Adem'i mükerrem kıldık" âyet-i kerîmesinin ma'nâ-yı münîfinden hissem ve nasîbim niçin olsun?

2399. "Nûr içine gark olarak güneş gibiyim; kendimi nûrdan fark etmeyi bil- miyorum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2399. "Nûr içine gark olarak güneş gibiyim; kendimi nûrdan fark etmeyi bilmiyorum."

Bu şerefli beyit Dâvud (a.s.) dilinden söylenmiş olup, bütün peygamberlerin ve kâmil velilerin hallerini kapsar. "Ben tam bir yok oluş içindeyim ve hakikat güneşinde yok olmuşum; O'nun nuruna batmış durumdayım. Güneş gibiyim, karanlıklar âlemini nurlara boğarım. Bu sebeple ben kendimi nurun özünden ayırt edecek bir durumda değilim."

Bu beyt-i şerif Dâvud (a.s.) lisânından olup, bilcümle enbiyâ ve kümmel-i evliyânın ahvâline şâmildir. "Ben fenâ-yı mahz içindeyim ve şems-i hakikatte fânîyim; O'nun nûruna müstağrakım. Güneş gibiyim, âlem-i zulumâtı nûr- lara gark ederim. Binâenaleyh ben kendimi nûrun zâtından fark edecek bir halde değilim."

2400. "Namaz ve o halvet tarafına gitmem, muhakkak halka yol ta'lîmi içindir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2400. "Namaz ve o halvet tarafına gitmem, muhakkak halka yol öğretmek içindir."

Bu ifadedeki açıklamalar 2391 numaralı kutsal beyitte geçti.

Bu beyândaki îzâhât 2391 numaralı beyt-i şerîfde geçti.

2401. "Bu cihân doğru olmak için eğri koyarım; ey pehlivân, hud'a harbi bu olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2401. "Bu cihanı doğru olmak için eğri koyarım; ey pehlivan, hile savaşı bu olur."

Peygamberler ve onların vârisleri olan seçkin evliyalar, özünde sürekli namaz ve halvet (yalnızlık) içindedirler, namazdadırlar; çünkü Hak'ın yüzü hiçbir an onların gözlerinden kaybolmaz. Halvettedirler, çünkü izafî varlıklar, onların gözünde yokluktur ve görünen ancak Hak'tır. Bu sebeple halktan uzakta, halvettedirler. Hal böyleyken, fakirlik sırlarına vâkıf olmak için Davud (a.s.)'ın mühlet istemesi ve namaz ile halvete gitmesi hâlinin hakikatine göre, eğri bir hareket idi; fakat bu eğri hareketi halka öğretmek için yaptı ve bu eğri hareket bir hile ve gizli yönlendirme savaşı oldu.

Bilinmeli ki, peygamberler kendi mertebeleriyle ortaya çıksalar, halk onlardan faydalanamaz; çünkü her bir yatkınlığın, bu mertebenin hakikatlerine, bilgilerine ve muamelelerine tahammülü yoktur. Onun için (s.a.v.) hazretleri buyururlar ki: نحن معاشر الانبياء امرنا ان ننزل الناس منازلهم و نكلم الناس على قدر عقولهم "Yani Biz peygamberler topluluğu, insanların mertebelerine inmemiz ve onların akılları kadar konuşmamız ile emrolunduk." Ve Bayezid-i Bistamî (k.s.) hazretleri bu anlama dayanarak buyurmuşlardır ki: "Bizi sülûkün başlangıcında gören kâmil ve muvahhid oldu; ve nihayet ve kemâl mertebesine ulaşmadan sonra gören, noksan ve mülhid kaldı." Peygamberlerin (aleyhimü's-selâm) hile savaşının layıkıyla anlaşılması için, anlayış sahiplerine faydası olur ümidiyle aşağıda belirtilen hakikatin açıklamasını da faydalı gördüm:

Bilinmeli ki, peygamberlerin Allah'a daveti, davet olunan için gizli bir yönlendirmedir. Zira وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَمَا كُنْتُمْ (Hadid, 57/4) ["Ve O, nerede olursanız olunuz sizinle beraberdir."] ayet-i kerimesinde beyan buyurulduğu üzere "Biz nerede olursak olalım, Hak daima bizim ile beraberdir." Bu sebeple Hak başlangıçta bizde yok değildir ki, biz nihayetinde O'na davet olunalım. Ve biz var oldukça, O bizimle beraberdir, şu halde Hakk'a nasıl davet oluruz? İşte bunun için Kur'an-ı Kerim'deki ادْعُوا إِلَى اللَّهِ (Yusuf, 12/108) ["Ben Allah'a çağırıyorum"] hitabı tam bir gizli yönlendirmedir; fakat (s.a.v.) Efendimizin Hak'ın emriyle ümmetine olan hitabı "Allah'a basiret ve ilim üzerine davet ediniz" şeklinde olduğundan, bu davet, Allah'tan Allah'a olur. Bu sebeple Muhammedî zevk üzere davet asla gizli yönlendirme değildir. Zira Muhammedîlerin daveti Furkan'a değil, Kur'an'a ve cem'adır. Onun için Peygamber (a.s.) "Alâ basîretin" yani "Basiret üzere" kaydıyla emrin küllîsinin Allah'a özgü olduğunu, yani onun şuhudunda davet eden, davet olunan ve kendisine davet edilen hep bir şeyden ibaret bulunduğunu ve o tek şeyin muhtelif mertebelerde, birtakım karşılıklı isimlerle ortaya çıktığını tenbih eyledi. Bu konuda daha fazla ayrıntı arzu eden yatkın zatlar Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Nuhî'ye müracaat buyursun.

Enbiyâ ve onların vârisleri olan ehass-ı evliyâ, hadd-i zâtında dâimî namaz ve halvet içindedirler, namazdadırlar; çünkü vech-i Hak hiçbir an nazarlarından gâib değildir. Halvettedirler, çünkü vücûdât-ı izâfiyye, nazarlarında ademdir ve zâhir olan ancak Hak'dır. Binâenaleyh halktan halvettedirler. Hal böyle iken, esrâr-ı fakîre muttali' olmak için Dâvud (a.s.)ın mühlet istemesi ve namaz ve halvete gitmesi hâlinin hakikatine nazaran, eğri bir hareket idi; fakat bu eğri hareketi halka ta'lîm için yaptı ve bu eğri hareket bir hud'a ve mekr harbi oldu.

Ma'lûm olsun ki, enbiyâ kendi mertebeleriyle zâhir olsalar, halk onlardan istifade edemez; zîrâ her bir isti'dâdın, bu mertebenin hakāyık ve maârifine ve muâmelâtına tahammülü yoktur. Onun için (S.a.v.) hazretleri buyururlar ki: نحن معاشر الانبياء امرنا ان ننزل الناس منازلهم و نكلم الناس على قدر عقولهم "Yani Biz ma-âşir-i enbiyâ, nâsın mertebelerine inmekliğimiz ve onların akılları mikdârı üzerine söylemekliğimiz ile emrolunduk." Ve Bâyezîd-i Bistâmî (k.s.) hazretleri bu ma'nâya binâen buyurmuşlardır ki: "Bizi bidâyet-i sülükde gören kâmil ve muvahhid oldu; ve nihâyet ve kemâl mertebesine vusûlden sonra gören, nâkıs ve mülhid kaldı." Enbiyâ (aleyhimü's-selâm)ın hud'a harbi lâyıkıyla anlaşılmak için, ashâb-ı fetânete fâidesi olur ümîdi ile ber-vech-i âtî hakîkatin beyânını da fâideli gördüm:

Ma'lûm olsun ki, enbiyânın Allah'a da'veti, da'vet olunan için mekrdir. Zira وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَمَا كُنْتُمْ (Hadîd, 57/4) ["Ve O, nerede olursanız olunuz sizinle berâberdir."] âyet-i kerîmesinde beyan buyurulduğu üzere "Biz nerede olursa isek olalım, Hak dâimâ bizim ile berâberdir." Binâenaleyh Hak bidâyetde bizde ma'dûm değildir ki, biz nihâyetde O'na da'vet olunalım. Ve biz mevcûd oldukça, O bizimle beraberdir, şu halde Hakk'a nasıl da'vet oluruz? İşte bunun için Kur'ân-ı Kerîm'deki ادْعُوا إِلَى اللَّهِ (Yûsuf, 12/108) ["Ben Allah'a çağırıyorum"] hitâbı ayn-ı mekrdir; fakat (s.a.v.) Efendimizin emr-i Hak'la ümmetine olan hitâbı "Allâh'a basîret ve ilim üzerine da'vet ediniz" sûretinde olduğundan, bu da'vet, Allah'dan Allah'a olur. Binâenaleyh zevk-i Muhammedî üzere da'vet aslâ mekr değildir. Zîrâ Muhammedî'lerin da'veti Furkān'a değil, Kur'ân'a ve cem'adır. Onun için Nebiyy (a.s.) "Alâ basîretin" ya'nî "Basîret üzere" kaydıyla emrin küllîsi Allâh'a mahsûs olduğunu, ya'nî onun şühûdunda da'vet eden, da'vet olunan ve kendisine da'vet edilen hep bir şeyden ibâret bulunduğu ve o şey'-i vâhidin muhtelif mertebelerde, birtakım mütekābil esmâ ile zâhir olduğunu tenbîh eyledi. Bu bâbda daha ziyâde tafsilât arzû eden zevât-ı müstaidde Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Nû-hîye mürâcaât buyursun.

2402. "Bir izin yoktur ve yoksa döker idik; sır deryasından toz koparır idik."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2402. "Bir izin yoktur ve yoksa döker idik; sır deryasından toz koparır idik."

Settâr olan Yüce Allah tarafından bir izin ve ruhsat yoktur ki, keşfimi ve müşahedemi ortaya dökeyim. Eğer ruhsat olsa idi, sır deryasının dibini açıp toz koparır, yani gizli şeyleri açıkça gösterir idik.

"Settâr olan Hak Teâlâ hazretleri cânibinden bir izin ve ruhsat yoktur ki, keşf ve şühûdumu ortaya dökeyim. Eğer ruhsat olsa idi, sır deryasının ka'n-nı açıp toz koparır, ya'nî gizli şeyleri âşikâr eder idik."

2403. Dâvud bu nesak üzere böyle söyler idi; halaikın aklı yanmış olmak istedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2403. Dâvud bu düzen üzere böyle söylerdi; yaratılmışların aklı yanmış olmak istedi.

Dâvud (a.s.) velâyet yönünden inen anlamları bu şekilde böylece söylerdi ve bu ateşli anlamları ve hakikatleri açıklamakla, halkın dar olan geçim akıllarının yanmış olmasını murat etti. Bu yüce açıklamalar her ne kadar Dâvud (a.s.) dilinden ise de, Mevlânâ (r.a.) hazretleri bu kıssa içinde kendilerinin ve ilâhî hilafeti haiz olan diğer yüce zatların zevklerini açıklarlar.

Dâvud (a.s.) cihet-i velâyetlerinden münzel olan maânîyi bu minvâl üzere böylece söyler idi ve bu âteşîn maânî ve hakāyıkı beyân buyurmakla, halkın dar olan akl-ı maâşlarının yanmış olmasını murâd buyurdu. Bu beyânât-ı aliyye her ne kadar Dâvud (a.s.) lisânından ise de, cenâb-ı Mevlânâ (r.a.) hazretleri bu kıssa zımnında kendilerine ve sair hâiz-i hilafet-i ilâhiyye olan zevât-ı kirâmın zevklerini beyân buyururlar.

2404. İmdi onun yakasını arkasından birisi çekti ki, onun birliğinde şek tutmam.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2404. Şimdi onun yakasını arkasından birisi çekti ki, onun birliğinde şüphe etmem.

Davud (a.s.) ilahi sırları açıklayıp, mutlak birlik makamından bahsederek, halkın geçim akıllarının (dünyevi işlere yönelik akıllarının) yanmasını isterken, onun velayet elbisesinin yakasını, beşerî taayyün (insan olmanın getirdiği sınırlılık) perdesinin arkasından birisi çekip, onu nübüvvet hükümlerine çekti ki, o bir daha Yüce Allah olup, O'nun birliğinde asla şüphem yoktur ve O'nun varlığının birliği gün gibi açıktır.

Dâvud (a.s.) esrâr-ı ilâhiyyeyi ızhâr ve vahdet-i mutlaka makamından bahs edip, halâyıkın akl-ı maaşlarının yanmasını isterken, onun libâs-ı ve-lâyetinin yakasını, hicâb-ı taayyün-i beşerîsi arkasından birisi çekip, ahkâm-ı nübüvvetine çekti ki, O bir dahi Hak Sübhânehû ve Teâlâ hazretleri olup, O'nun birliğinde asla şekkim yoktur ve O'nun vahdet-i vücûdu gün gibi zâhirdir.

2405. Kendine geldi, sözü kısa etti. Dudağı bağladı ve halvet-gâha azm etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2405. Kendine geldi, sözü kısa etti. Dudağı bağladı ve halvet-gâha azm etti.

Davud (a.s.) velâyet mertebesinden, nübüvvet mertebesinin hükümlerine geri dönüp velâyetin gerektirdiği sözleri kısa kesti ve ağzını kapadı ve halvet yerine yöneldi.

Dâvud (a.s.) velâyeti mertebesinden, nübüvveti mertebesi ahkâmına rücû' edip velâyetin îcâbâtından olan sözleri kısa kesti ve ağzını kapadı ve halvet-gâhına azm etti.

## Hak olan şeyin zâhir olması için Dâvud (a.s.)ın halvete gitmesi

2406. Kapıyı bağladı ve ondan sonra acele mihrab ve duâ-yı müstecab tarafına gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2406. Kapıyı kapattı ve ondan sonra aceleyle mihraba ve kabul olunmuş duanın olduğu yere gitti.

Davud (a.s.) yabancılara karşı kapıyı kapattı ve nurlardan feyiz almak için sırların halvet (yalnız kalınan) odasında oturdu. Levh-i Mahfuz'un (kaderin yazılı olduğu levha) örneği olan onun gönül aynasına gayb âlemine ait hakikatlerin suretleri yansıdı. Başka bir gün hüküm vermek için hükûmet makamına aceleyle gitti. (Hüseyin Hârezmi Şerhi'nden tercüme).

Dâvud (a.s.) ağyâr üzerine kapıyı kapadı ve istifâza-i envâr için, halvet- hâne-i esrârda oturdu. Levh-i mahfûzun nümûnesi olan onun âyîne-i zamîrine hakäyık-ı mugayyebât sûretleri muntabı' oldu. Diğer bir günde hükm için, mesned-i hükûmete isti'câl buyurdu. (Hüseyin Hârezmi Şerhi'nden tercüme).

2407. Hak ona tamamen gösterdiğini gösterdi, intikāmın lâyıkı üzerine vakıf oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2407. Hak ona tamamen gösterdiğini gösterdi, intikamın gereği üzerine vakıf oldu.

Yüce Allah, Davud (a.s.)a halvet (yalnız kalma) yerinde göstereceği sırları gösterdi ve bu gördüğü sırra göre, öküz davasında davacı ve davalıdan hangisinin aleyhine hüküm verilmek suretiyle intikama layık olacağına vakıf oldu.

Hak Teâlâ hazretleri Dâvud (a.s.)a halvet-hânesinde göstereceği esrân gösterdi ve bu gördüğü sırra binâen, öküz da'vâsında müddeî ve müddeâ- aleyhden hangisinin aleyhine hükm olunmak sûretiyle intikāma lâyık olacağına vakıf oldu.

2408. Diger günde bütün hasımlar geldiler, Dâvûd Peygamberin huzûrunda saf vurdular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2408. Başka bir gün bütün hasımlar geldiler, Davud Peygamberin huzurunda saf oldular.

2409. Kezalik o maceralar tekrar gitti, o müddeî hemen teșnî'-i azîm vurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2409. Aynı şekilde o maceralar tekrar yaşandı, o davacı hemen büyük bir kınama yöneltti.

Davud (a.s.) huzurunda fakir dua edip de öküzün kendine geldiğini ve öküz sahibinin de dua ile öküzün fakirin malı olamayacağını yukarıda geçen ayrıntılar dairesinde beyan ettiler ve davacı olan öküz sahibi derhal fakire büyük bir kınama ve ayıplama yöneltmeye başladı. Çünkü Davud (a.s.)'ın hükmünün kendi lehine olacağına tamamen kanaati vardı.

Huzûr-ı Dâvûd (a.s.) da fakîr duâ edip de öküz kendine geldiğini ve öküz sâhibi de duâ ile öküz fakîrin malı olamayacağını yukarıda geçen tafsilât dâiresinde beyân ettiler ve müddeî olan öküz sahibi derhal fakîre azîm ta'n ve teşnî' etmeğe başladı. Zirâ Dâvûd (a.s.)ın hükmü kendi lehine olacağına tamâmiyle kanâati var idi.
