# Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9

**Yazar:** Ahmet Avni Konuk

> Ahmed Avni Konuk'un Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf'ine yazdığı tercüme ve şerh. Yayına hazırlayanlar: Dr. Selçuk Eraydın, Prof. Dr. Mustafa Tahralı (Kitabevi Yayınları).

**Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/kitaplar/mesnevi-i-serif-serhi-cilt-9
**Sayfa:** 654

---

Takdim Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nin 9. ve 10. ciltlerini takdim ederken bu ciltlerin yayımında elimizde olmayan sebeplerden dolayı geciktiğimiz için okuyucularımızdan özür dileriz Bilgisayarda Türkçe, Arapça ve Farsça gibi üç ayrı dilde yazılan metinlerin bir bilgisayardan diğerine aktarılırken hiç beklenmedik hatâ ve noksanların ortaya çıkması bizi cildin tashîhinde uzun zaman yorucu bir çalışma yapmak mecbûriyetinde bıraktı. Sayfa düzenlemesi yapılırken Arapça ve Farsça metinlerde bâzı harflerin ve harekelerin kaybolması, ayrı yazılmış bâzı kelimelerin bitişmesi gibi teknik problemler tashih okuma ve düzeltmelerinde çok dikkatli olmamızı gerektirdiği gibi, sayfa düzenlemesini yapan ve tashihleri işleyen arkadaşımız Ali Çiftçi'ye haddinden fazla iş yüklemiş oldu. Bu tashihleri büyük bir dikkat, yoğun bir çalışma ve titizlikle gerçekleştirdiği için kendisine bilhassa teşekkür etmek isteriz. 10. ve daha sonraki ciltlerin çalışmamızın tabiî seyri içinde gecikme olmaksızın en kısa zamanda yayımlanmasını temennî ederiz. 9. ve 10. ciltler Dokuz Eylül Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Tasavvuf Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mehmet Demirci tarafından okunup Araştırma Görevlisi Süleyman Gökbulut tarafından bilgisayarda yazıldı ve mukābelesi yapılarak hazırlandı. Sayfa düzeninden sonra ciltler arasında aşağı yukarı ortalama bir imlâ birliği sağlamak ve Arapça ve Farsça metinlerde teknik sebeplerden ötürü meydana gelen yanlış ve noksanları mukābele ederek tashih etmek, daha önceki ciltlerde bu işi yapan arkadaşımız Doç. Dr. Necdet Tosun yurt dışında olduğu için, bana düştü. Dolayısıyla bilhassa Farsça metinlerin tashihleri uzun bir zaman almış oldu. Sayfa düzenlenmesi sonrası imkânlarımız ölçüsünde yaptığımız iki tashih okuması neticesinde ortaya düzgün bir metin sunmaya gayret ettik. Yine de geriye birtakım gözden kaçan, farkına varamadığımız yanlışlarımız kalmış olabilir. Bunları da görüp tespit ettikçe veya okuyucularımız haber verdikçe, ilk ciltler için yapmaya başladığımız gibi, her cilt için ayrı bir yanlış-doğru cetveli hazırlamaya devam edeceğiz. 4., 5. ve 6. ciltlerdeki yanlışlardan bizi haberdar eden Sayın Prof. Dr. Ali Osman Koçkuzu'ya bilhassa teşekkürlerimizi burada tekrar ifade etmek isteriz. 4. ve 5. ciltlerin ilk baskısı için hazırlamış olduğumuz yanlış-doğru cetvelleri. 9. cilt kapağı içinde ayrı yapraklar hâlinde konulmuş olacaktır. Bu ciltlerin ikinci baskısı yapıldığında tabiatıyla bu yanlışlar düzeltilmiş olacaktır. Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nin bu 9. ve 10. ciltlerini hazırlayan Sayın Prof. Dr. Mehmet Demirci ve Süleyman Gökbulut'a teşekkür eder, Mesnevî-i Şerif ve Fusûsu'l-Hikem şârihi Ahmed Avni Konuk'u hayırlar ve rahmetlerle anarız.

Prof. Dr. Mustafa Tahralı Kasım 2007 / Fâtih-İstanbul

V. Cild Mesnevî-i Şerîf'in DÎBÂCESİ بسم الله الرحمن الرحيم در بیان آنکه شریعت همچو شمعیست که ره مینماید با آنکه شمعی بدست آوری راه رفته نشود و کاری کرده نشود چون در راه آمدی این رفتن تو طریقتست و چون بمقصود رسیدی آن حقیقتست جهت این گفته اند لو ظهرت الحقايق لبطلت الشرايع "Onun beyânındadır ki, şerîat yol gösteren bir şem' gibidir. Bununla beraber bir şem' ele getirsen yola girilmiş olmaz ve bir iş yapılmış olmaz. Vaktâki yola geldin, senin gitmen tarîkattir. Vaktâki maksada eriştin, o hakîkattir. Bunun için "Eğer hakāyık zâhir olsaydı şerîatler bâtıl olurdu," demişlerdir."

Mesnevî-i Şerîf'in V. cildinin bu dîbâcesi onun beyânındadır ki, efrâd-ı beşer kendi aslı olan vücûd-i hakîkîden i'tibâren bu âlem-i kesâfete gelinceye kadar seferdedir; ve bu âlem-i kesâfet ve zulmet-i tabîatta onun seferi hâlen bitmemiştir. Zîrâ seferindeki seyri müstatîl değildir, müstedîrdir ve devrîdir. Binâenaleyh zuhûr ettiği mahalle rücû' etmesi lâzımdır. Bunun için bu zulmet-i tabîat âleminde yol gösteren bir aydınlığa muhtaçtır; ve "şerîat" yol gösteren bir şem' ve ışık gibidir. Bir kimse eline bir şem' ve ışık alıp evinde otursa, yol ve sefere çıkmış olmaz ve o ışık ile seferine müteallik bir iş yapmış olmaz. Vaktâki bu ışığı eline alıp tabîat evinden ayrılarak yola çıkar; işte ey sâlik, senin bu yola gidişin "tarîkat"tir. Bu ışık ile yürüye yürüye maksûduna ve mebdeine vâsıl olduğun vakit, o "hakîkat"tir; ve bir kimsenin seferi hitâm bulup mebdei ve maksûdu olan nûr-i hakîkate vâsıl olunca artık onun ışığa ihtiyacı kalmaz. İşte bunun için, "Eğer hakîkat zâhir olursa şerâyi' bâtıl olurdu" demişlerdir. Bu söz ehl-i şerîate ağır gelir. Fakat onlara gelen ağırlık Kur'ân-ı Kerîm'deki dekäyıkı anlayamamaktandır. Ma'lûmdur ki, Kur'ân-ı Kerim'de sûre-i Kehf'te Mûsâ (a.s.) ile cenâb-ı Hızır'ın vak'ası vardır. Mûsâ (a.s.) zamânının sâhib-i şerîat bir peygamber-i zîşânı idi. Hızır (a.s.) ise hayât-ı berzahiyye ile yaşayan bir zât-ı şerîf olduğundan şerîat-i Musâ ile mukayyed değil idi. Zîrâ şerîatin hükmü bu âlem-i kesâfette cârîdir; hayât-ı berzahiyyede şerîatin hükmü yoktur. Mûsâ (a.s.) emr-i ilâhî ile ilm-i ledün sahibi olan Hızır (a.s.)'a mülâkî olduğu vakit, "Sen benim sohbetime sabr edemezsin!" dedi; ve ona zâhirde şerîat-i sûriyyeye muvâfik olmayan üç vak'a gösterdi. Hz. Mûsâ hepsine i'tiraz etti. Sonra Hz. Hızır مَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِى (Kehf, 18/82) ya'ni "Ben bunu kendi emrimden yapmadım" dedi ve emr-i ilâhîye uyduğunu ve o vak'aların Hz. Mûsâ'ya mestûr olan hakîkatlerini söyledi. Bundan sonra ikisi de birbirinden ayrıldılar. Zîrâ birisi ehl-i şerîat ve dîgeri ehl-i hakîkat idi. Ve Hızır (a.s.) emr-i ilâhîyi telakkî ettiği vakit, Mûsâ (a.s.)ın şerîati, o vak'aların hakäyıkı muvâcehesinde bâtıl olmuş idi; ve hiç şübhe yok ki Hak Teâlâ hazretleri emrini infâz husûsunda şerîatle mukayyed değildir. İşte maksûda vâsıl olan ehass-ı evliyânın halleri dahi böyledir. Onların ba'zan Hızır gibi Hak'tan telakkî eyledikleri emir mûcibince kälen ve hâlen ve fiilen zâhir-i şer'e muhalefet ederler. Ehl-i şerîat onların hallerine ve makamlarına muttali' olmadıklarından i'tirâz ederler. Cenâb-ı Pîr efendimizin beyân-ı aliyyeleri de bu ma'nâdadır. Yoksa şerîati ta'tîl edip de namazı ve orúcu ve diğer ferâiz ve vâcibâtı bırakırlar ma'nâsına değildir; ve maksada vusûlün hâli ve alâmeti bu Mesnevî-i Şerîfte birçok mahallerde îzâh olunmuştur; ve الصوفى من لا مذهب له ya'ni "Sûfi, kendisinin mezhebi olmayan kimsedir" sözünün ma'nâsı da budur. Zîrâ ehl-i hakîkat hiçbir müctehidin mezhebine tâbi' değildir; onlar Hak'tan aldıkları emir mûcibince hareket eder ve Kur'ân'ın bizim anlayamadığımız dekäyıkı ile âmil olurlar. "Nitekim bir bakır, kimyâ ameli ile altın olsa, yâhud aslından altın olsa, ona ne kimyâ ameline hâcet vardır ve ne de kendisini kimyâya sürme- ğe hâcet vardır ki, o tarîkattir. Ve işte bunun için "Medlûle vusûlden sonra delil talebi çirkindir ve medlûle vusûlden evvel delîlin terki de çirkindir" demişlerdir. Hâsılı odur ki, "şerîat", bir üstaddan veyâ bir kitabdan kimyâ ilmini öğrenmek ve "tarîkat", eczâları isti'mal etmek ve bakırı kimyâya sürmek ve "hakîkat", bakır altın olmak gibidir. İmdi kimyâ bilenler, biz bu ilmi biliyoruz, diye ilm-i kimyâ ile sevinir; ve amel-i kimyâ ile iş yapanlar, biz böyle işler yapıyoruz diye sevinirler ve "hakîkat"i bulanlar, biz hâlis al- tın olduk ve o kimyânın ilminden ve amelinden âzâd olduk; Allah'ın âzâd- larıyız, diye sevinirler. Her tâife kendi indinde olan şey sebebiyle ferahlanırlar. Yâhud odur ki, "şerîat"in misâli tıb ilmini öğrenmek; ve "tarîkat", ilm-i tıb mûcibi ile perhîz etmek ve ilâç yemek; ve "hakîkat", sıhhat-1 ebedî ile sıhhat bulmak ve onun her ikisinden fâriğ olmak gibidir."

Ya'ni "hakîkat"e vâsıl olan zevâtın, müctehidlerin ictihâdı ile ve ehl-i tarîkate mahsûs olan kimyâ mesâbesindeki mücâhedât ve riyâzât ile amel et- melerine hâcet olmaz. Nitekim iksîr ya'ni kimyâ ameliyesi ile altın olan bakırın veyâhud zâten altın olan bir ma'denin tekrar kimyâ ile ameliyâtına ihtiyacı kalmaz. Ehl-i hakîkat kendilerinin ma'lûm olan varlıklarını ve bu varlığın îcâbı olan nefsânî ve vehmî marazlarını, şerîat ve tarîkat ahkâmını tamâmiyle icrâ etmek sûretiyle, kendilerinden kaldırmışlardır ve bir ma'den-i kâmil olan altın gibi olmuşlardır. Bu ameliyât henüz bu marazlardan kurtulmamış olan sâlikler içindir ve sâlikler hastadırlar. Hastalar tarafından sıhhatte olanların ef'âl ve harekâtı taklîd edilmek câiz değildir. Nitekim I. cildde Ferîdüddîn Attâr hazretlerinin şu: تو صاحب نفسی ای غافل میان خاک خون میخور اگر صاحب دلی زهری خورد آن انگبین باشد ["Ey gâfil, sen sâhib-i nefissin; toprak arasında kan ye! Zîrâ eğer sâhib-i dil bir zehir yese, o bal olur"] beyt-i şerîfinin şerhini hâvî olan 1631 numaralı beyt-i şerîften i'tibâren bu ma'nâlar cenâb-ı Pîr efendimiz tarafından îzâh buyrulmuştur. Şu hâle göre mü'minler üç sınıf üzerinedir. Birisi ilm-i şerîate vâkıf olup bu ilim ile amel edenler; ve ikincisi ehl-i tarîkat olup ilm-i tarîkat ile muâmele edenler; ve üçüncüsü bilmekten kurtulup görmek devletine nâil olan ehl-i hakîkattir; ve görmek devletine nâil olan ehl-i hakîkatin artık delîle ihtiyaçları kalmaz. Bildiklerini delîl ile değil, görmek ile bilirler. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz bu hakîkati ta'lîmen bir beyt-i şerîflerinde şöyle buyururlar: یا رب مرا پیش از اجل فارغ کن از علم و عمل خاصه که علم منطقی در جمله افواه آمده "Yâ Rab beni ecelden evvel ilim ve amelden, husûsıyle bütün ağızlarda dolaşan ilm-i mantıktan fâriğ kıl."

Bu üç tâifenin her birisi kendi hâllerinden memnûndurlar. Bu üç tâifenin hallerinin bir misâli dahi budur ki; "şerîat" ilm-i tıb öğrenmek ve "tarîkat" ilm-i tıbbın tavsiyesi vech ile perhîz etmek ve ilâçlara devâm etmek ve "hakîkat", sıhhat-ı kâmile bulup tıp ilminden ve perhîz ve ilâçtan fâriğ olmak gibidir. چون آد میازین حیات ،مرد شریعت و طریقت از و منقطع ماند و حقیقت اگر دارد نعره می زند که (يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِمَا غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ) واگر حقیقت نیستش نعره می زند که يا ليتني لم أُوتَ كتابيه ولَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيه يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ مَا أَغْنَى عَنِّي مَا لِيه هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانيه) . یا شریعت علمست، طریقت عملست و حقیقت الوصول الى الله (فَمَن كَانَ يَرْجُو لِقَاء رَبِّه فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صالحا ولا يُشرك بعبادة ربه أحداً "Bir adam bu hayattan öldüğü vakit şerîat ve tarîkat ondan munkatı' kalır ve eğer hakîkat tutarsa "Ne olaydı kavmim, rabbimin beni ne şey sebebiyle mağfiret ettiğini ve beni mükerremlerden kıldığını bilseler idi!" (Yâsîn, 36/26-27) diye na'ra vurur; ve eğer onun hakîkati yoksa "Keşke benim kitâbım verilmese idi ve ben hesabımı bilmese idim, keşke hesabım ve kitâbım bitmemiş olaydı, bana aid olan benlik beni kurtarmadı, benim tahakküm-i nefsânîm benden zâil oldu!" (Hâkka, 69/25-29) diye na'ra vurur. Yahud "şerîat" ilimdir, "tarîkat" ameldir ve "hakîkat" Allah'a vusûldür. "İmdi kim ki rabbinin likāsını ümîd ederse, amel-i sâlih işlesin ve Rabbinin ibâdetine hiçbir kimseyi ortak etmesin!" (Kehf, 18/110) Ya'ni, insan bu hayât-ı dünyeviyye seferinden intikāl ettiği ve öldüğü vakit, ondan şerîat ve tarîkat munkatı' olur. Zîrâ şerîat ve tarîkatin ahkâmını icrâ edebilmek ancak cisim vâsıtasıyla olur ve eğer âlem-i cisimde iken şerîat ve tarîkat ahkâmına riâyetle kendisinin rûhuna, âlem-i hakîkate urûc vâki' olmuş ise, ölüp cismini toprağa bıraktığı vakit, onun rûhu, sûre-i Yâsîn'de mezkûr olduğu üzere: "Keşke Rabbimin beni ne şey sebebiyle mağfiret ettiğini ve beni mükerremlerden kıldığını bilseler idi!" (Yâsîn, 36/26-27) na'rasını vurur; ve bu kimsenin rûhu bu âlem-i hakîkatteki zevkini ve hâlini, henüz cismâniyet âleminde bulunanlara ihbâr etmek isterse de onların cismâniyetleri rûhlarına hicâb olduğundan bu ihbâr mümkin olamaz. Ve eğer şerîat ve tarîkat ahkâmına riâyetle bir insanın rûhu âlem-i hakîkate urûc edemeyip vehm-i enâniyet hicabı içinde kalmış ise, öldüğü vakit el-Hâkka sûre-i şerîfesinde mezkûr olduğu üzere, hasret ve nedâmete giriftâr olup; "Keşke benim amel defterim bana verilmese idi ve ben hayât-ı dünyeviyyedeki hesabımı bugün bilmese idim; ve keşke ölüm vâsıtasıyla hesabım ve kitâbım bitmiş ve defterim kapanmış olaydı ve hayât-ı dünyeviyyede bana aid olan mevhûm benlik bugün benim işime yaramadı ve o hayattaki tahakküm-i nefsânîm bu hayât-ı berzahiyyede benden zâil oldu!" (Hâkka, 69/25-29) diye na'ra vurur. Yahud "şerîat" ilimdir, ya'ni ihbârât-ı enbiyâ ve evliyâyı bilmektir ve "tarîkat" bu bildiklerini işlemektir ve "hakîkat" Allah'a vusûldür. Ya'ni kendinin mevhûm olan varlığını Hakk'ın hakîkî olan vücûdunda mahv etmektir. İmdi sûre-i Kehf'in nihâyetinde beyân buyrulmuş olduğu üzere, her kimse ki, Rabbinin mülâkātını ve Rabbine vusûlü ümîd ederse, amel-i sâlih işlesin ki, o amel-i sâlih dahi hâlen ve kavlen ve fiilen Rabbinin ibâdetine ve kulluğuna hiçbir kimseyi ve hiçbir şeyi ortak etmemektir.

1. Yıldızların nûru olan şah Hüsameddin, beşinci kitaba başlamanın talibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1. Yıldızların nuru olan şah Hüsameddin, beşinci kitaba başlamayı talep ediyor.

"Şeh", büyük ve ulu; "sifr", kitap demektir. "Yıldızlar"dan kasıt, müminlerdir. Çünkü müminlerin her biri, bu tabiat karanlığı içinde yollarını kaybeden inkârcılara doğru yolu halleriyle ve sözleriyle gösterirler. Nitekim Yüce Allah, yıldızların gece karanlığında doğru yolu gösteren alametler olduğunu Kur'an-ı Kerim'de Nahl suresinde وَعَلَامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ (Nahl, 16/16) [yani "Daha nice alametler... Onlar, yıldızla da yollarını doğrulturlar."] ayet-i kerimesiyle beyan buyurur. "Çelebi Hüsameddin hazretlerinin bu yıldızların nuru olduğu"nun beyan buyrulması, o hazretin mürşid-i kâmil (irşad eden, olgun rehber) ve Hz. Pir'in halifesi olduklarına işarettir. Zira mürşid-i kâmil, müminleri يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمَنُوا (Nisa, 4/136) ["Ey iman edenler iman ediniz...] ayet-i kerimesindeki ilahi emir gereğince Hakk'a ulaşmaya ve hakiki imana davet eder. Ve bu itibarla mürşid-i kâmil, nurun nuru olur ve Çelebi Hüsameddin hazretlerinin mürşid-i kâmil olduklarına Sipehsalar hazretlerinin kendi Menakıb'ında yazdığı açık sözler yeterli delildir: "Çelebi Hüsameddin hazretleri bütün ashabın önderi ve tüm kutupların (tasavvufta manevi rütbe sahibi zatlar) rehberi olup zahir ve batınları mücadelede idi ve vera' (şüpheli şeylerden sakınma) ve takvada (Allah'tan korkup sakınma) mübalağa buyururlardı. Sınırsız edebe ve sonsuz doğruluğa sahip olup çokça riyazât (nefsî perhizler) yaparlar ve daima mücâhedât (nefisle mücadeleler) içinde olurlardı. Kerim tabiatlı ve halim (yumuşak huylu) karakterli olup kalplerin hallerine muttali' (vakıf) ve sırlara vakıf olup kapsamlı sözler söylerler ve kal ehlinin (söz ehli, zahir uleması), hal ilimlerine ait müşkilatını halleder idi. Şeyh Salahaddin (rahmetullahi aleyh)ten sonra Hudavendigâr'ın hayatta olduğu dönemde tam dokuz sene ve ondan sonra dahi bütün Hudavendigâr ashabına şeyh ve kaim-i makam (makamını tutan) ve halife ve imam idi. Ve Hz. Hudavendigâr'a yakınlaşma kastıyla bütün ashab onların mülazimi (hizmetinde bulunan) olurlardı. Hazretlerinin kemalatını (olgunluklarını) kıyas etmek mümkün müdür ve hangi mizan ile tartılabilir ve hakikatte Hz. Hudavendigâr'ımızın tam mazharı (tecelli yeri) onlar idi. Ve bütün Mesneviler onların iltimaslarıyla (ricasıyla) telif olunmuştur. Bütün aşk ve tevhid ehline olan yalnız bu lütuflarının şükrünü kıyamete kadar eda etmek mümkün değildir. Mesneviler arasında yazılı olan hakikatler Çelebi hazretlerinin süluküne (manevi yolculuğuna) dair işaretleri havidir... ilh" Yani "Müminlere hakiki iman yolunu gösterici olan şah Hüsameddin hazretleri, bu Mesnevi-i Şerif'in V. kitabının telifine başlanmasını istiyor.

"Şeh", büyük ve ulu; "sifr", kitâb demektir. "Yıldızlar"dan murâd, mü'min-lerdir. Zîrâ mü'minlerin her biri bu zulmet-i tabîat içinde yollarını kaybeden münkirlere doğru yolu halleriyle ve källeriyle gösterirler. Nitekim yıldızların gece karanlığında doğru yolu gösteren alâmetler olduğunu Hak Teâlâ Kur'ân-ı Kerîm'de sûre-i Nahl'de وَعَلَامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ (Nahl, 16/16) [ya'ni "Daha nice alâmetler... Onlar, yıldızla da yollarını doğrulturlar."] âyet-i kerîmesiyle beyân buyurur. "Çelebi Hüsâmeddin hazretlerinin bu yıldızların nûru olduğu" beyân buyrulması, o hazretin mürşid-i kâmil ve halîfe-i Hz. Pîr olduklarına işarettir. Zîrâ mürşid-i kamil, mü'minleri يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمَنُوا (Nisâ, 4/136) ["Ey îmân edenler îmân ediniz...] âyet-i kerîmesindeki emr-i ilâhî mûcibince Hakk'a vusûle ve îmân-ı hakîkîye da'vet eder. Ve bu i'tibâr ile mürşid-i kâmil nûrun nûru olur ve Çelebi Hüsâmeddin hazretlerinin mürşid-i kâmil olduklarına Sipehsâlâr hazretlerinin kendi Menâkıb'ında yazdığı açık sözler delîl-i kâfidir: "Çelebi Hüsâmeddin hazretleri kâffe-i ashâbın muktedâsı ve bil-cümle aktâbın pîşvâsı olup zâhir ve bâtınları mücâhedede idi ve vera' ve takvâda mübâlağa buyururlardı. Edeb-i bî-gäyeye ve sıdk-ı bî-nihâyeye mâlik olup riyâzât-ı kesîrede bulunurlar ve dâimâ mücâhedede olurlar idi.Tab'-1 ke-rîm ve sîret-i halîm ile ahvâl-i kulûba muttali' ve esrâra vâkıf olup kelimât-ı câmia söylerler ve ashâb-ı kälin, ilm-i hallerine âid müşkilatını halleder idi. Şeyh Salahaddin (rahmetullâhi aleyh)ten sonra hâl-i hayât-ı Hudâvendi- gâr'da tamâm dokuz sene ve ondan sonra dahi bilcümle ashâb-ı Hudâvendigâr'a şeyh ve kāim-i makām ve halîfe ve imam idi. Ve Hz.Hudâvendigâr'a takarrüb kasdıyla kâffe-i ashâb onların mülâzimi olurlar idi. Zât-ı hazretlerinin kemâlâtını kıyâs etmek mümkin midir ve hangi mîzan ile vezn edilebilir ve hakîkatte Hz. Hudâvendigâr'ımızın mahzar-ı tâmmı onlar idi. Ve kâffe-i Mesneviyât onların iltimaslarıyla te'lif olunmuştur. Kâffe-i ehl-i aşk ve tevhîde olan yalnız bu lutuflarının şükrünü kıyamete kadar edâ mümkin değildir. Mesneviyât arasında mektûb olan hakäyık Çelebi hazretlerinin sülüküne dâir işârâtı hâvîdir... ilh" Ya'ni"Mü'minlere îmân-ı hakîkî yolunu gösterici olan şâh Hüsâmeddin hazretleri, bu Mesnevî-i Şerîfin V. kitâbının te'lîfine başlanmasını istiyor.

2. Ey. Hakk'ın ziyası olan cömerd Hüsameddin, safâ üstadlarının üstadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2. Ey Hakk'ın nuru olan cömert Hüsameddin, safâ üstatlarının üstadı.

"Râd", cömert, yiğit, hikmet sahibi, ârif ve söz söyleyen anlamlarına gelir. Bu anlamlardan her birinin Hüsameddin Çelebi hazretlerine uygunluğu vardır. Bu şerefli beyit, o zata birtakım güzel sıfatlarını sayarak hitap etmektedir. Yani, "Ey Hakk'ın nuru olan cömert ve Allah'ı bilen ârif ve safâ mürşitlerinin ve üstatlarının mürşidi ve üstadı;"

"Râd", kerîm ve cömert, şecî' ve hakîm ve ârif ve söz söyleyici ma'nâlarına gelir. Bu ma'nâlardan her birinin Hüsâmeddin Çelebi hazretlerine münâsebeti vardır. Bu beyt-i şerîf o hazrete birtakım sıfât-ı cemîlelerini ta'dâd sûretiyle hitâbdır. Ya'ni, "Ey Hakk'ın ziyâsı olan kerîm ve cömert ve ârif-i billâh ve safâ mürşid ve üstadlarının mürşidi ve üstâdı;"

3. Eğer halk mahcûb ve kesîf olmasa idi ve eğer boğazlar dar ve zayıf olmasa idi;&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

3. Eğer halk mahcup ve yoğun olmasaydı ve eğer boğazlar dar ve zayıf olmasaydı;

"Halk" (خلق) ile kastedilen, insanların geneli ve "halk" (حلق) boğaz demektir. Yani, "Eğer avam tabiat ve cismaniyet perdeleri arkasında ve yoğun bir halde olmasaydı ve onların ilahi bilgilere ait lokmalara karşı boğazları, yani idrak kapasiteleri dar ve zayıf olmasaydı;"

"Halk" (خلق) tan murâd, âmme-i nas ve "halk" (حلق) boğaz demektir. Ya'ni, "Eğer avâm-ı nâs tabîat ve cismâniyet perdeleri arkasında ve kesîf bir hâlde olmasa idi ve onların maârif-i ilâhiyye lokmalarına karşı boğazları ya'ni havsala-i idrâkleri dar ve zayıf olmasa idi;"

4. Senin medhinde ma' nânın hakkını verir idim; bu sözden başka bir ağız açar idim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

4. Senin övgünde anlamın hakkını verirdim; bu sözden başka bir ağız açardım.

Seni övmek konusunda kullandığım kelimeler, murat ettiğim anlamları hakkıyla ifade edemez; çünkü murat ettiğim anlamları söylesem, insanların idrak kapasitesi dar olduğundan kabul edemezler. Eğer onlarda idrak genişliği olsaydı, bu söylediğim sözlerden başka sözler söylerdim.

Seni medhetmek husûsunda kullandığım kelimeler, murâd ettiğim ma'nâları hakkıyla edâ edemez; çünki murâd ettiğim ma'nâları söylesem, nâsın havsala-i idrâki dar olduğundan kabûl edemezler. Eğer onlarda vüs'at-i idrâk olsa idi, bu söylediğim sözlerden başka sözler söylerdim.

5. Fakat doğanın lokması yund kuşunun lâyığı değildir, şimdi çâre su ve yağ etmekliktir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

5. Fakat doğanın lokması yund kuşunun layığı değildir, şimdi çare su ve yağ etmekliktir.

"Bâz", doğan kuşu; "sa've", kuyruk sallayan dedikleri küçük bir kuştur, "yund kuşu" da derler. "Su ve yağ etmek", Çelebi Hüsâmeddin hazretlerinin övgüsüne ait olan vasıfları, bazı sözler ve ifadeler altında gizlemekten kinayedir. Çünkü Sipehsâlâr Menâkıb'ının okunmasından anlaşıldığı üzere, cenâb-ı Pîr'in aşırı teveccüh gösterdiği kişileri kıskananlar ve fitne çıkarmaya teşebbüs edenler mevcuttu. Nitekim Şemseddîn-i Tebrîzî ve şeyh Salahaddîn-i Zerkûb-i Konevî hazretleri hakkındaki dedikodular bu menkıbelerde zikredilmiştir. "Bâz"dan kasıt, idrak kabiliyeti ve idrak dairesi geniş olan kişilerdir. "Sa've"den kasıt ise idrak daireleri dar olanlardır. Yani, "Ey Çelebi Hüsâmeddîn'im, senin övgüne ait beyan edeceğim sırlar lokmalarını, ancak doğan mesabesinde olan geniş idrakli kimseler yutabilir. Bu beyanları, idraki dar olan kimseler yutamaz. Bu sebeple çaresi şudur ki su, yağ altında gizli olduğu gibi, bu sırları da bazı sözler ve ifadeler altında saklamak lazımdır."

"Bâz", doğan kuşu; "sa've", kuyruk salan dedikleri küçük bir kuştur, "yund kuşu " dahi derler. "Su ve yağ etmek", Çelebi Husâmeddin hazretlerinin medhine müteallik olan evsâfi, ba'zı elfâz ve ta'bîrat altında gizlemekten kinâyedir. Zîrâ Sipehsâlâr Menâkıb'ının mütâlaasından anlaşıldığı üzere, cenâb-ı Pîr'in fart-ı teveccühü olan zevâtı kıskananlar ve fitne îkā'ına teşebbüs edenler mevcûd idi. Nitekim Şemseddîn-i Tebrîzî ve şeyh Salahaddîn-i Zerkûb-i Konevî hazarâtı hakkındaki dedikodular bu menâkıbda mezkûrdur. "Bâz"dan murâd, havsala-i isti'dâdı ve dâire-i idrâki geniş olan zevâttır. "Sa've"den murâd dâire-i idrâkleri dar olanlardır. Ya'ni, "Ey Çelebi Hüsâmeddîn'im, senin medhine müteallik beyân edeceğim esrâr lokmalarını, ancak doğan mesâbesinde olan geniş idrâkli kimseler yutabilir. Bu beyânâtı, idrâki dar olan kimseler yutamaz. Binâenaleyh çâresi budur ki su, yağ altında mestûr olduğu gibi, bu esrârı da ba'zı elfâz ve ta'bîrât altında saklamak lâzımdır."

6. Zindânîlere senin medhin yazıktır, rûhânîlerin mecma'ında söyleyeyim!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

6. Zindanlarda olanlara senin övgün yazıktır, ruhanîlerin topluluğunda söyleyeyim!

Maddî beden perdesi altında nefsânî sıfatlarına yenik düşmüş ve tabiat evinde hapsolmuş kimselere karşı seni övmek yazıktır ve senin övgüne ilişkin sırları onlara söylemek israftır. Bu sebeple senin övgünü ruhanîler topluluğunda, yani peygamberler, evliyalar ve melekler huzurunda söyleyeyim!

Cismâniyet perdesi altında sıfât-ı nefsâniyyelerine mağlûb olmuş ve tabîat evinde mahbûs kalmış olan kimselere karşı seni medh etmek yazıktır ve senin medhine müteallık esrârı onlara söylemek israftır. Binâenaleyh senin medhini rûhânîler cem'iyyetinde ya'ni enbiyâ ve evliyâ ve melâike huzûrunda söyleyeyim!

7. Ehl-i cihâna senin şerhin gabndir, aşkın sırrı gibi gizlide tutarım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

7. Dünya ehline senin şerhin gabndir, aşkın sırrı gibi gizlide tutarım.

"Gabn", alım ve satımda ve diğer hususlarda bir kimseye zarar ve ziyan vermek anlamındadır. Yani, "Dünya ve beden mahpuslarına, senin özelliklerini açıklamak ve övgüne ilişkin sözleri söylemek, onlara zarar ve ziyan verir. Bu sebeple bu güzel özelliklerini, aşkın sırrı gibi, onlardan gizli tutarım."

"Gabn", alım ve satımda ve sâir husûslarda bir kimseye zarar ve ziyan eriştirmek ma'nâsınadır. Ya'ni, "Dünyâ ve cisim mahbûslarına, senin evsâfını şerh etmek ve medhine müteallık sözleri söylemek, onlara zarar ve ziyan verir. Binâenaleyh bu evsâf-ı cemîleni, aşkın sırrı gibi, onlardan gizli tutarım."

8. Medh ta'rîftir ve hicabı yırtmaktır; güneş şerhtir ve ta'rîften fariğdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

8. Övgü, tanıtmadır ve perdeyi yırtmaktır; güneş açıklamadır ve tanıtmadan uzaktır.

"Övgü", beğenilen özellikleri bilinmeyen bir kimseyi insanlara bildirmektir ve bu konuda onların bilgisizlik perdelerini yırtmaktır. Halbuki ey Çelebi, sen hâlinle, sözünle ve fiilinle halk arasında güneş gibi görünürsün. Bu sebeple güneş, özelliklerinin açıklanmasından ve etkilerinin tanıtılmasından müstağni olduğu gibi, sen de açıklama ve tanıtmadan müstağnisin.

"Medh", evsâf-ı makbûlesi meçhul olan bir kimseyi nâsa bildirmektir ve bu husûsta onların cehl perdelerini yırtmaktır. Halbuki ey Çelebi, sen hâlin ve kavlin ve fiilin ile halk arasında güneş gibi zâhirsin. Binâenaleyh güneş, evsâfının şerhinden ve te'sîrâtının ta'rîfinden müstağnî olduğu gibi sen dahi şerh ve ta'rîften müstağnîsin.

9. Güneşi medheden, benim iki gözüm aydındır ve çipil değildir, diye kendisinin meddahıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

9. Güneşi öven, "Benim iki gözüm aydındır ve çipil değildir," diyerek aslında kendisini övmüş olur.

Ey Çelebi, senin halka kendini övmene gerek yoktur. Seni övmeye kalkan kimse, kendini övmüş olur. Çünkü bir kimse güneşi övmeye kalksa, "Benim gözüm kuvvetlidir ve çipil değildir, güneşe bakabiliyorum ve onun nurunu gerektiği gibi görüyorum," diyerek kendisini övmüş olur. "Mürmed", "remed"den ism-i mef'ûldür ve "remed", gözün hasta ve çipil olması anlamındadır.

Ey Çelebi, senin halka mehdine hâcet yoktur. Seni medh etmeğe kıyâm eden kimse kendini medhetmiş olur. Zîrâ bir kimse güneşi medhe kıyâm etse, benim gözüm kuvvetlidir ve çipil değildir, güneşe bakabiliyorum ve onun nûrunu lâyıkı vech ile görüyorum diye kendisini medhetmiş olur. "Mürmed", "remed"den ism-i mef'ûldür ve "remed", gözün hasta ve çipil olması ma'nâsınadır.

10. Cihânın güneşini zemm, benim iki gözüm kör ve karanlık ve kötüdür, diye kendini zemdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

10. Cihanın güneşini kötülemek, benim iki gözüm kör ve karanlık ve kötüdür, diye kendini kötülemektir.

11. Sen cihanda kâmran olan güneşin hasûdu olan bir kimseye bahş et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

11. Sen cihanda arzularına ulaşmış olan güneşin kıskanan bir kimseye bağışta bulun!

"Kâmurân", arzusunu gerçekleştiren, zafer kazanmış ve yardım görmüş kişi anlamındadır. "Ey Çelebi, senin gibi arzusunu gerçekleştiren ve muradına eren manevî bir güneşi kıskananlar vardır. Sen bunlara acı ve lütuf ile ihsanla davran!"

"Kâmurân", arzûsunu husûle getiren muzaffer ve mansûr olan ma'nâsınadır. "Ey Çelebi, senin gibi arzusunu husûle getiren ve murâdını elde eden bir ma'nevî güneşin hasedçileri vardır. Sen bunlara acı ve lütuf ve ihsân ile muâmele et!"

12. Hiç onu gözlerden ve çürümüşlere tarâvet vermekten örtebilir mi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

12. Hiç onu gözlerden ve çürümüşlere tazelik vermekten örtebilir mi?

Bir hasetçi, o manevî güneşi, kalp gözü açık olanlardan ve cismaniyet (bedensellik) ve nefsaniyet (nefse ait olma) mertebesinde çürümüş olan kimselere tazelik vermekten hiç örtebilir mi ve engelleyebilir mi?

Bir hasedçi hiç o mânevî güneşi kalb gözü açık olanlardan ve cismâniyet ve nefsâniyet menzilesinde çürümüş olan kimselere tarâvet vermekten örtebilir mi ve men' edebilir mi?

13. Yahud onun hadsiz nûrundan eksiltebilirler mi? Yahud onun mansıbının def'ine kalkabilirler mi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

13. Yahut onun sınırsız nurundan eksiltebilirler mi? Yahut onun makamını gidermeye kalkışabilirler mi?

Yahut o kıskançlar, o manevî güneşin sınırsız ve sonsuz olan nurundan ve feyzinden bir şey eksiltebilirler mi? Ve onun yüce olan mertebesini gidermeye ve ortadan kaldırmaya kalkışabilirler mi?

Yâhud o hâsidler o mânevî güneşin hadsiz ve nihâyetsiz olan nûrundan ve feyzinden bir şey eksiltebilirler mi? Ve onun âlî olan mertebesinin def' ve izâlesine kalkabilirler mi?

14. Her bir kimse ki o cihânın hâsidi olur, o hased ebedî ölüm olmaz mı?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

14. Her kim o cihanın hasetçisi olursa, o haset ebedî ölüm olmaz mı?

"Geyhan", cihan ve âlem anlamındadır. Arapça "kâf" harfiyle "kîhan" da aynı anlamdadır (Burhan). "Keyhan" ifadesiyle, Pîr efendimiz Çelebi Hüsâmeddin hazretlerinin tam bir âlem (kendi başına bir dünya) olduğuna işaret buyurur. Çünkü insân-ı kâmil, görünüşte küçük âlem, anlamda ise büyük âlemdir. Nitekim dördüncü cildin 523 numaralı beyt-i şerifinde:

پس بصورت عالم صغری تویی پس بمعنی عالم بر تویی

[Görünüşte sen küçük âlemsin, ama hakikatte en büyük âlem sensin] buyrulmuştu. Yani, "İnsân-ı kâmile haset eden bir kimse, âleme haset etmiş olur. Bu haset ise, onun insanî hayatının ebedî ölümü olur ve asla onun hayatı, ilimle diri olan bir hayat olmaz.

"Geyhan", cihân ve âlem ma'nâsınadır. Kâf-ı Arabî ile "kîhan" dahi aynı ma'nâyadır (Burhân). "Keyhân" ta'biriyle cenâb-ı Pîr efendimiz Çelebi Hüsâmeddin hazretlerinin bir âlem-i tâmm olduklarına işâret buyurur. Zîrâ insân-ı kâmil sûrette âlem-i sağîr ve ma'nâda âlem-i kebîrdir. Nitekim IV. cildin 523 numarasına müsâdif olan beyt-i şerîfde:

پس بصورت عالم صغری تویی پس بمعنی عالم بر تویی

[Sûrette sen küçük âlemsin, ama hakikatte en büyük âlem sensin] buyrulmuş idi. Ya'ni, "İnsân-ı kâmile hased eden bir kimse âleme hased etmiş olur. Bu hased ise, onun hayât-ı insâniyyesinin ebedî ölümü olur ve aslâ onun hayâtı hayât-ı ilmiyye ile diri olmaz.

15. Senin kadrin akılların derkinden geçti. Akıl senin şerhinde bü'l-fudûl oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

15. Senin değerin akılların kavrayışını aştı. Akıl senin açıklanmanda geveze oldu.

"Bü'l-fudûl", gereğinden fazla söz söyleyen kimsedir ki, Türkçede "geveze" derler, anlamsız sözler söyleyen demektir. Yani, "Senin değerin ve merteben akılların ulaşabileceği dereceden daha ileridir; ve senin mertebenin yüksekliğini akıllar idrak edemez. Eğer senin mertebenin vasıfları hakkında açıklama ve ayrıntı vermeye kalkışırsa, gevezelik etmiş ve birtakım anlamsız sözler söylemiş olur."

"Bü'l-fudûl", ziyâde söz söyleyen kimsedir ki, Türkçe'de "geveze" derler, ma'nâsız sözler söyleyen demek olur. Ya'ni, "Senin kadr ve menziletin akılların erebileceği dereceden ileridedir; ve senin mertebenin yüksekliğini akıllar idrâk edemez. Eğer senin mertebenin evsâfı hakkında şerh ve tafsîle kıyâm ederse, gevezelik etmiş ve birtakım ma'nâsız sözler söylemiş olur."

16. Bu akıl gerçi beyandan aciz geldi, onun hakkında acizâne bir hareket lâ- zımdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

16. Bu akıl gerçi açıklamaktan âciz kaldı, onun hakkında âcizâne bir hareket gereklidir.

Bu akıl her ne kadar senin güzel vasıflarını açıklayıp anlatmaktan âciz ise de büsbütün susmak da uygun değildir. Bu sebeple o yüce vasıflar hakkında, âcizâne de olsa, bir dil hareketi gereklidir ve mümkün olduğu kadar açıklamak icap eder.

Bu akıl her ne kadar senin evsâf-ı cemîlenin şerh ve beyânından âciz ise de büsbütün sükût etmek de münasib değildir. Binâenaleyh o evsâf-ı âliyen hakkında velevki âcizâne olsun, bir hareket-i lisâniyye lâzımdır ve mümkin olduğu kadar beyân etmek îcâb eder.

17. Muhakkak bir şeyin hepsi idrak olunmasa, bilin ki onun hepsi terk olunmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

17. Bir şeyin hepsi idrak olunmasa da, bilin ki onun hepsi terk olunmaz.

Bu şerefli beyitte "Hepsi idrak olunmayan şeyin hepsi terk olunmaz" şeklindeki meşhur söze işaret buyrulur.

Bu beyt-i şerîfde مالا يدرك كله لا يترك كله ya'ni "Hepsi idrâk olunmayan şeyin hepsi terk olunmaz" kavl-i meşhûruna işâret buyrulur.

18. Gerçi bulutların tufânını içemezsin; su içmenin terkini ne vakit yapabilirsin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

18. Gerçi bulutların tufanını içemezsin; su içmeyi ne zaman bırakabilirsin?

Bu şerefli beyit, yukarıdaki beyitlerdeki anlamın temsilen açıklamasıdır. Yani, "Hepsi idrak edilemeyen bir şeyin hepsi de terk edilemez. Nasıl ki bulutların yağdırdığı yağmurların hepsi içilmez. Fakat bazısı olsun içilir."

Bu beyt-i şerîf yukarıki beyitlerdeki ma'nânın temsîlen tefsîridir. Ya'ni, "Hepsi idrâk olunmayan bir şeyin hepsi de terk olunmaz. Nitekim bulutların yağdırdığı yağmurların hepsi içilmez. Fakat ba'zısı olsun içilir."

19. Eğer sırrı ortaya getirmez isen derkleri onun kışrından tâze et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

19. Eğer sırrı ortaya çıkarmaz isen, idrakleri onun kabuğundan taze et!

Ey Hüsâmeddin Çelebi, eğer ilâhî sırları açıkça ortaya koymaz isen, onları birtakım kabuk ve dış görünüş hükmünde olan sözler ve ifadeler perdeleri altında ortaya çıkar ki, bu kabuk hükmündeki sözlerden sırları arayanların idrakleri tazelensin.

Ey Hüsâmeddin Çelebi, eğer esrâr-ı Rabbânî'yi açıktan açığa ortaya koymaz isen onları birtakım kışır ve kabuk mesâbesinde olan elfâz ve ta'bîrât perdeleri altında zuhûra getir de bu kışır mesâbesindeki sözlerden tâlib-i esrâr olanların idrâkleri tâze olsun.

20. Nutuklar sana nisbetle kabuktur. Fakat başka fehimler önünde iyi içtir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

20. Nutuklar sana göre kabuktur. Fakat başka anlayışlar önünde iyi bir içtir.

Bu sırları açıklamak için kullanılan sözler, senin idrakine göre kabuk mesabesindedir. Fakat başka anlayışların ve idraklerin önünde içtir. Çünkü onların anlayışları bu sırları bu nutuklardan sezebilir.

Bu esrârı beyân için müsta'mel olan sözler senin idrâkine nisbetle kabuk mesâbesindedir. Fakat başka fehimler ve idrâklerin önünde içtir. Zîrâ onların fehimleri bu esrârı bu nutuklardan sezebilir.

21. Gök arşa nisbetle aşağı geldi; ve yoksa toprak yığını tarafına nisbetle çok âlîdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

21. Gök, Arş'a göre aşağıda kaldı; yoksa toprak yığınına göre çok yücedir.

"Fürûd" veya "firûd", alt ve aşağı anlamındadır. "Tûd" ve "tûde", tepe, yığın ve küme demektir. "Hâk-tûd" birleşik bir sıfattır, "toprak yığını" demektir ki yeryüzünden kinayedir. "Arş"ın lügat anlamı "taht", "mülk", "evin tavanı", "izzet ve makam", "dayanak", "bir şeyin sağlam tarafı" demektir. Tefsir ve hadis âlimleri, Kur'an'ın anlamlarından ve hadislerden Arş hakkında iki anlama yönelmişlerdir. Bir görüşe göre "Arş", âlemi kuşatmıştır ve onun hakikatini ancak Yüce Allah bilir. Diğer bir görüşe göre "Arş", mutlak varlığın bütün mertebeleriyle birlikte şehadet âleminin (görünen âlem) toplamıdır. Bu şerefli beyit önceki görüşe göre açıklanmıştır. Yani, "İlahi Arş, göğe göre yüksektir ve gök onun altında ve aşağısındadır. Eğer Arş'a göre alçak olan gök, toprak yığını olan yeryüzüne oranlanırsa çok yüksektir. Ey Çelebi Hüsameddin, bunun gibi nutuk ve kelam senin idrakine göre aşağıdır; fakat diğer kimselerin anlayışlarına göre senin hallerini ve sırlarını açıklayan o nutuklar pek yüksek ve yücedir."

"Fürûd", yâhud "firûd", alt ve aşağı ma'nâsınadır. "Tûd" ve "tûde", tepe yığın ve küme demektir. "Hâk-tûd" vasf-ı terkîbîdir, "toprak yığını" demektir ki küre-i arzdan kinâyedir. "Arş"ın lügavî olan ma'nâsı "taht", "mülk", "sakf-ı hâne", "izz ü câh", "kıvâm", "bir şeyin kavî tarafı" demektir. Ehl-i tefsîr ve hadîs maânî-i Kur'ân ve ahâdîsden arş hakkında iki ma'nâya zâhib olmuşlardır. Bir kavle göre "arş", âlemi ihâta etmiştir ve onun hakîkatini ancak Hak Teâlâ bilir. Ve diğer kavle göre "arş", vücûd-i mutlakın bilcümle merâtibi ile beraber âlem-i şehadetin hey'et-i mecmûasıdır. Bu beyt-i şerîf evvelki kavle nazaran beyân buyrulmuştur. Ya'ni, "Arş-i ilâhî göğe nisbetle yüksek ve gök onun altında ve aşağısındadır. Eğer arşa nazaran alçak olan gök, toprak yığını olan küre-i arza nisbet olunursa çok yüksektir. Ey Çelebi Hüsâmeddin, bunun gibi nutuk ve kelâm senin idrâkine nisbetle aşağıdır ve fakat dîğer kimselerin fehimlerine göre senin ahvâl ve esrârını mübeyyin olan o nu- tuklar pek yüksek ve âlîdir."

22. Ben senin vasfını söylerim, tâ ki yol götürsünler! Ondan evvel ki onun fevtinden hasret yerler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

22. Ben senin vasfını söylerim, tâ ki yol götürsünler! Ondan evvel ki onun fevtinden hasret yerler.

"Ben senin vasfını, seni anlamayan bu halk seni anlasınlar da huzuruna gelip feyzinden faydalansınlar diye söylüyorum. Çünkü senin bu şehadet âleminden (görünen dünya) göçmenden sonra, feyizli huzurunun kaybından dolayı hasret çekerler. Bu sebeple ben, onun kaybından önce vâkıf olanlar da hasret çekmesinler diye senin yüce vasıflarını söylüyorum." Bilinmeli ki, halk kendi zamanlarındaki peygamberleri ve evliyayı yemekte, içmekte, uykuda ve diğer beşerî muamelelerde kendileriyle ortak gördükleri ve bazı hasetçiler tarafından onların aleyhinde edilen iftiralara inandıkları için bu zatların kıymetlerini takdir edemezler ve bu sebeplerle hayatlarında onların feyizlerinden mahrum kalırlar. Bu yüce zatlar ahirete göçtükleri zaman, onların bazı şerefli menkıbelerini işitip huzurundan faydalanamadıklarına teessüfle hasret çekerler ve gidip o zatların kabirlerinin taşlarına yönelirler. Nasıl ki Bedreddin-i Simâvî hazretleri Vâridât ismindeki risalesinde gaflet ehlinin bu hallerini tasvir eder. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu halin men'i (engellenmesi) için Çelebi hazretlerinin kadir ve yüce kıymetlerini beyan ve zamanın ehlini ikaz buyururlar.

"Ben senin vasfını seni anlamayan bu halk seni anlasınlar da huzûruna gelip feyzinden müstefîd olsunlar diye söylüyorum. Zîrâ senin bu âlem-i şehâdetten intikālinden sonra huzûr-i feyzinin fevtinden dolayı hasret çekerler. Binâenaleyh ben onun fevtinden evvel vâkıf olanlar da hasret çekmesinler diye senin evsâf-ı aliyyeni söylüyorum." Ma'lûm olsun ki, halk kendi zamanlarındaki enbiyâ ve evliyâyı yemekte ve içmekte ve uykuda ve sâir muâmelât-ı beşeriyyede kendileriyle müşterek gördükleri ve ba'zı hâsidler tarafından onların aleyhinde edilen iftirâlara inandıkları için bu zevâtın kıymet- lerini takdîr edemezler ve bu sebebler ile hâl-i hayatlarında onların füyûzâ- tından mahrûm kalırlar. Bu zevât-ı aliyye âhirete intikāl ettikleri vakit onların ba'zı menâkıb-ı şerîfelerini işitip huzûrundan müstefîd olamadıklarına teessüfle hasret çekerler ve gidip o zevâtın kabirlerinin taşlarına teveccüh ederler. Nitekim Bedreddin-i Simâvî hazretleri Vâridât ismindeki risâlesinde ehl-i gafletin bu hallerini tasvîr eder. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu hâlin men'i için Çelebi hazretlerinin kadr ve kıymet-i âlîlerini beyân ve ehl-i zamânı îkāz buyururlar.

23. Hakk'ın nûrusun ve canı Hakk'a pek ziyâde çekicisin. Halk vehim ve zan zulmetleri içindedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

23. Hakk'ın nurusun ve canı Hakk'a çok fazla çekicisin. Halk sanı ve zan karanlıkları içindedir.

24. Şart ta'zîmdir, tâ ki bu hoş olan nür gözsüzlere sürme çekici olsun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

24. Şart, saygı göstermektir ki bu hoş nur, gözsüzlere sürme çekici olsun!

Yani, insân-ı kâmilin feyiz nurundan faydalanmak için Hakk Yolcusunun o kâmile saygı göstermesi şarttır. Bu saygı şartı olmadıkça Hakk Yolcusu kâmilin huzurundan feyiz alamaz; ve saygı, hem görünürde hem de içten olması gerekir; ve Hakk Yolcusunun görünürde edebi olup da içinde itiraz ve edepsizlik bulunursa, faydadan mahrum kalacağı kesindir. Bu saygı hakkında III. cildin 3591, 3592, 3593, 3594 numaralarına denk gelen şerefli beyitlerde açıklamalar vardır.

Ya'ni, insân-i kâmilin nûr-i feyzinden istifade etmek için sâlikin o kâmile ta'zîm etmesi şarttır. Bu ta'zîm şartı olmadıkça sâlik huzûr-i kâmilden feyz alamaz; ve ta'zîm zâhiren ve bâtınen olmak lâzımdır; ve sâlikin zâhirinde edeb olup da bâtınında i'tirâz ve edebsizlik bulunursa istifadeden mahrûmiyeti muhakkaktır. Bu ta'zîm hakkında III. cildin 3591, 3592, 3593, 3594 numaralara müsâdif olan ebyât-ı şerîfede îzâhât vardır.

25. Kulağı keskin olan müstaidd, nûr bulur. Zîrâ o sıçan gibi zulmetin âşığı olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

25. Kulağı keskin olan yatkın kişi, nur bulur. Çünkü o, sıçan gibi karanlığın aşığı olmaz.

"Tîz-gûş" kelimesinde "gûş" kelimesi Farsça kâf ile olursa, "kulak" anlamına gelir ve terkip de sıfat tamlaması olur. "Keskin kulaklı" demektir ki, iyi anlayışlı ve çabuk kavrayışlı olmaktan kinayedir. Ve eğer "kûş", Arapça kâf ile olursa "kûşîden" mastarından şimdiki zaman emir kipi olur, "çalışmak ve gayret etmek" demektir. Terkip de sıfat tamlaması olur. "Çabuk gayret eden ve hararetle çalışan" demektir. "Müstaidd", "tîz-gûş"un sıfatıdır. Yani, "İyi anlayışlı olan yatkın Hakk Yolcusu, yahut hararetle çalışan yatkın kişi, insân-ı kâmilin feyiz nurundan faydalanır. Çünkü bu Hakk Yolcusu, bu feyiz nurunun aşığıdır. Sıçan gibi tabiat ve cismaniyet karanlığının aşığı değildir."

"Tîz-gûş"da "gûş" kelimesi kâf-ı Fârisî ile olursa, "kulak" ma'nâsına olup terkîb dahi terkîb-i tavsîfî olur. "Keskin kulaklı" demektir ki, iyi anlayışlı ve sür'at-i intikāl sahibi olmaktan kinâyedir. Ve eğer "kûş", kâf-ı Arabî ile olursa "kûşîden" masdarından emr-i hâzır olur, "sa'y etmek ve çalışmak" demektir. Terkîb dahi vasf-ı terkîbî olur. "Sür'atle sa'y eden ve harâretle çalışan" demektir. "Müstaidd", "tîz-gûş"un sıfatıdır. Ya'ni, "İyi anlayışlı olan sâlik-i müstaidd, veyâhud harâretle çalışan müstaidd, insân-i kâmilin nûr-i feyzinden müstefid olur. Zîrâ bu sâlik bu nûr-i feyzin âşığıdır. Sıçan gibi tabîat ve cismâniyet karanlığının âşığı değildir."

26. Gece cevelân eden zayıf gözlüler îmân meş'alesini ne vakit tavaf ederler?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

26. Gece dolaşan zayıf gözlüler iman meşalesini ne zaman tavaf ederler?

Yani, "Maddî varlık ve tabiat gecesinde dolaşan, kalp ve akıl gözleri zayıf olanlar, iman meşalesi olan insân-ı kâmilin etrafını ne zaman tavaf ederler?" Hint nüshalarında "meş'ale" yerine "şu'le" geçmektedir. Bu da aynı anlamı ifade eder.

Ya'ni, "Cismâniyet ve tabîat gecesinde cevelân eden kalb ve akıl gözleri zayıf olanlar, îmân meş'alesi olan insân-ı kâmilin etrafını ne vakit tavaf ederler?" Hind nüshalarında "meş'aleî" yerine "şu'leî" vâki'dir. Bu da aynı ma'nâyı ifade eder.

27. İnce olan müşkil nükteler bir tabîatın bağı oldu ki o dînden karanlık oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

27. İnce olan zorlu noktalar, o dinden dolayı karanlık olan bir tabiatın bağı oldu.

"İnce olan zorlu noktalar"dan kastedilen, birtakım felsefî inceliklerdir. Yani, "Felsefenin birtakım ince ve zorlu noktaları, dinî hükümlerden dolayı kararan bir tabiatın kaydı ve bağı oldu; ve böyle bir tabiat sahibi, dinî hükümleri bırakıp bu felsefî inceliklere bağlanıp kaldı." Bu şerefli beyitte İbn Sînâ ve benzerlerine dokundurma vardır.

"İnce olan müşkil nükteler"den murâd, birtakım dekäik-ı felsefiyyedir. Ya'ni, "Felsefenin birtakım ince ve müşkil olan nükteleri ahkâm-ı dîniyyeden kararan bir tabîatın kaydı ve bağı oldu; ve böyle bir tabîat sâhibi ahkâm-ı dîniyyeyi bırakıp bu dekäik-ı felsefiyyeye bağlandı kaldı." Bu beyt-i şerîfde İbn Sînâ ve emsâline ta'rîz vardır.

28. Ta ki hünerin târ u pûdunu süsleye, güneşe göz açmağa kādir olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

28. Ta ki hünerin ipliğini süsleye, güneşe göz açmaya gücü yetmez.

"Târ u pûd", kumaşın alt ve üst örgüsü demektir. Burada hüner kumaşa benzetilmiştir. Yani, "Böyle bir tabiat sahibi, kendi hüneri kumaşının alt ve üst örgüsünü süslemek ve halkın takdirini ve beğenisini kazanıp benliğine değer vermek için güneş gibi olan insân-ı kâmile karşı göz açmaya gücü yetmez." Çünkü insân-ı kâmile tabi olsa, halk nazarındaki liderliği, tabi olmaya dönüşüp küçülecektir. Bu beyitler özellik itibarıyla Çelebi Hüsâmeddin hazretlerine, genellik itibarıyla her asrın insân-ı kâmillerine aittir.

"Târ u pûd", kumaşın alt ve üst örgüsü demektir. Burada hüner kumaşa teşbîh buyrulmuştur. Ya'ni, "Böyle bir tabîat sahibi kendi hüneri kumaşının alt ve üst örgüsünü süslemek ve halkın takdîrini ve tahsînini kazanıp enâniyetine revaç vermek için güneş mesâbesinde olan insân-ı kâmile karşı göz açmağa kādir olamaz." Zîrâ insân-ı kâmile tâbi' olsa, halk nazarındaki metbûiyyeti tâbiiyyete tahavvül edip küçülecektir. Bu beyitler husûsiyet i'tibariyle Çelebi Hüsâmeddin hazretlerine, umûmiyet i'tibâriyle her asrın insân-ı kâmillerine râci'dir.

29. Bir hurma ağacı gibi dalları meyve getirmez. Fâreler gibi yerlere delikler yapmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

29. Bir hurma ağacı gibi dalları meyve getirmez. Fareler gibi yerlere delikler yapmıştır.

"Dinden uzak, karanlık tabiat sahibi öyle bir hurma ağacına benzer ki o ağacın dallarında meyve oluşmaz. Onun dalları yerlere sarkıp gömülerek fareler gibi delikler açmıştır." Yani filozofların ifade ettikleri fikir dalları yüce âleme değil, aşağı âleme yöneliktir ve asla fayda sağlayan bir marifet meyvesi vermez demek olur.

"Dînden karanlık olan tabîat sahibi öyle bir hurma ağacına benzer ki o ağacın dallarında meyve hâsıl olmaz. Onun dalları yerlere sarkıp gömülerek fâreler gibi delikler açmıştır." Ya'ni feylesofların beyân ettikleri efkâr dalları âlem-i ulvîye değil, âlem-i süflîye müteveccihdir ve asla istifadeyi mûcib bir ma'rifet meyvesi vermez demek olur.

## تَفْسِيرُ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصِرْهُنَّ إِلَيْكَ âyet-i kerîmesinin tefsiri

30. Bu beşerin gönül sıkıcı dört vasfı vardır. Bu dört, aklın çarmıhı olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

30. Bu insanın gönül sıkıcı dört vasfı vardır. Bu dört, aklın çarmıhı olmuştur.

Bu şerh-i şerîf Ankaravî nüshasında yoktur. Hint nüshalarından alınmıştır. Fihriste eklenmesi faydalı olduğundan ben de kaydettim. Bu âyet Bakara sûresinde yer alır ve tamamı şudur: وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِن قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصِرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (Bakara, 2/260) yani "Vaktâki İbrâhim, yâ Rab, ölüyü nasıl diriltirsin, bana göster dedi. Hak Teâlâ, inanmıyor musun? buyurdu. Dedi: Evet, inanıyorum, velâkin kalbim mutmain olmak için istiyorum. Hak Teâlâ buyurdu ki: Dört kuş al, elin ile parçalayıp parçalarını birbirine karıştır, sonra onlardan birer parçasını her bir dağın üzerine koy, sonra onları çağır, sana koşa koşa gelirler. Bil ki Allah Teâlâ azîz ve hakîmdir". Müfessirler bu dört kuştan birinin kaz, birinin tavus ve birinin karga ve diğer birinin de horoz olduğunu beyan ederler. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu kuşların anlamlarını bu şerh-i şerîfte açıklarlar ki her birisi insandaki kötü sıfatlardan birine işarettir. Ve bu şerhin yukarıdaki şerîf beyitlere bağlantısı, insân-ı kâmilden yüz çeviren kimselerin kötü sıfatları yönündendir.

Bu insanın gönül sıkıcı ve nefret verici olmak üzere dört esaslı kötü sıfatı vardır. Bu dört kötü sıfat insanın aklını çarmıha germiş ve bağlamıştır. Bu dört sıfat yüzünden insan aklını kullanarak doğru hareket edemez.

Bu şerh-i şerîf Ankaravî nüshasında münderic değildir. Hind nüshalarından muktebesdir. Fihriste derci fâideli olduğundan fakîr dahi kaydettim. Bu âyet sûre-i Bakara'da vâki' olup tamamı şudur: وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِن قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصِرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (Bakara, 2/260) ya'ni "Vaktâki İbrâhim, yâ Rab, ölüyü nasıl diriltirsin, bana göster dedi. Hak Teâlâ, inanmıyor musun? buyurdu. Dedi: Evet, inanıyorum, velâkin kalbim mutmainn olmak için istiyorum. Hak Teâlâ buyurdu ki: Dört kuş al, elin ile parçalayıp eczâlarını birbirine karıştır, sonra onlardan birer parçasını her bir dağın üzerine koy, sonra onları çağır, sana koşa koşa gelirler. Bil ki Allah Teâlâ azîz ve hakîmdir". Müfessirler bu dört kuştan birinin kaz, birinin tâvus ve birinin karga ve diğer birinin dahi horoz olduğunu beyân ederler. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu kuşların ma'nâlarını bu sürh-ı şerîfde îzâh buyururlar ki her birisi beşerdeki evsâf-ı zemîmeden birisine işarettir. Ve bu sürhun yukarıdaki eb-yât-ı şerîfeye irtibâtı insân-ı kâmilden yüz çeviren kimselerin sıfât-ı zemîme-si cihetindendir.

Bu beşerin gönül sıkıcı ve nefret verici olmak üzere dört esaslı fenâ sıfatı vardır. Bu dört tâne kötü sıfat beşerin aklını çarmıha germiş ve bağlamıştır. Bu dört sıfat yüzünden beşer aklını kullanarak doğru hareket edemez.

31. Ey aklın güneşi, sen vaktin halîlisin. Yol vurucu olan bu dört kuşu öldür!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

31. Ey aklın güneşi, sen vaktin halîlisin. Yol kesici olan bu dört kuşu öldür!

"Aklın güneşi"nden kastedilen, küllî akıldır (evrensel akıl). İnsân-ı kâmil küllî akla ulaştığından, hitap genel olarak her asırdaki insân-ı kâmile ve özel olarak Çelebi Hüsâmeddin hazretlerinedir. "Atyâr", "tayr" kelimesinin çoğulunun çoğuludur. "Hüş", akıl anlamına gelen "hûş" kelimesinin kısaltılmış şeklidir. Yani, "Ey insân-ı kâmil, İbrâhim Halîl (a.s.) yukarıda zikredilen ayet-i kerîmede belirtildiği üzere dört kuşu öldürmüştü. Sen de mirasçılığın sebebiyle vaktin Halîl'isin. İnsanların Hakk'a giden yolunu kesen bu dört kuşu, yani bu dört kötü sıfatı öldür ve yok et!"

"Aklın güneşi"nden murâd, akl-ı küldür. İnsân-ı kâmil akl-ı külle vâsıl olduğundan hitâb umûmen her asırdaki insân-ı kâmile ve husûsan Çelebi Hüsâmeddin hazretlerinedir. "Atyâr", "tayr"ın cem'ü'l-cem'idir. "Hüş", akıl ma'nâsına olan "hûş"un muhaffefidir. Ya'ni, "Ey insân-ı kâmil, İbrâhim Halîl (a.s.) yukarıda zikrolunan âyet-i kerîmede beyân buyrulduğu üzere dört kuşu öldürmüş idi. Sen dahi verâsetin hasebiyle vaktin Halîl'isin. Beşerin Hakk'a giden yolunu vurucu olan bu dört kuşu, ya'ni bu dört kötü sıfatları öldür ve izâle et!"

32. Zîrâ bunlardan her bir kuş karga gibi akıllerin akıllarının gözünü çekicidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

32. Çünkü bunlardan her bir kuş, karga gibi akıl sahiplerinin akıllarının gözünü oyar.

"Dîde-keş", birleşik bir sıfattır, göz çekici demektir ki, "gözü oyup kör etmek"ten kinayedir. Yani, "İnsandaki bu dört kötü ahlâktan her biri, karga gibi akıl sahiplerinin akıllarının gözünü oyup kör edici olmuştur ve aklın başında büyük bir beladır."

"Dîde-keş", vasf-ı terkîbîdir, göz çekici demektir ki, "gözü oyup kör et-mek"ten kinâyedir. Ya'ni, "Beşerdeki bu dört kötü ahlâktan her birisi karga gibi akıl sahiblerinin akıllarının gözünü oyup kör edici olmuştur ve aklın başında bir büyük belâdır."

33. Cismin dört vasfı Halil'in kuşları gibidir. Bunları boğazlamak cana yol verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

33. Cismin dört vasfı Halil'in kuşları gibidir. Bunları boğazlamak cana yol verir.

Cisimdeki dört kötü vasıf İbrâhim Halîl (a.s.)ın boğazladığı kuşlar gibidir. Bunları kesip öldürmek ve bu kötü huyları gidermek, insanın ruhuna bu aşağı âlemden yüce âleme yol verir ve can bunların kaydından kurtulur. "Bismil", boğazlamak anlamındadır.

"Cisimdeki dört kötü vasıf İbrâhim Halîl (a.s.)ın boğazladığı kuşlar gibidir. Bunları kesip öldürmek ve bu kötü huyları izâle etmek insanın ruhuna bu âlem-i süflîden âlem-i ulvîye yol verir ve can bunların kaydından kurtulur. "Bismil", boğazlamak ma'nâsınadır.

34. Ey Halil, iyinin ve kötünün halasında onların başını kes, ta ki ayaklar sedden halās ola!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

34. Ey Halil, iyinin ve kötünün halasında onların başını kes ki ayaklar engelden kurtulsun!

"İyi"den kasıt, şeriata uyan müminlerdir; ve "kötü"den kasıt, günahkâr müminlerdir. Çünkü şeriata uyan müminler, giriş kısmında açıklandığı üzere, elinde ışık tutup yola çıkmamış kimseler gibidir. Bu sebeple onlarda nefsin kötü sıfatları kalıcıdır. Nasıl ki evliyaullahtan birine "Mürşidini mi çok seversin, yoksa İmam-ı Azam hazretlerini mi?" diye sormuşlar. "Mürşidimi daha çok severim" demiş. Sebebini sormuşlar. Cevaben: "Bu kadar zamandan beri İmam-ı Azam hazretlerinin içtihatları dairesinde amel ettim. Nefsimin kötü sıfatlarından hiçbirini gideremedim. Ne zaman ki mürşidimin hizmetine girdim. O sıfatlar benden birer birer yok oldu. Bu sebeple elbette mürşidimi daha çok severim" demiş. Şeriata uyan müminlerin hâli böyle olunca, günahkâr müminlerin hâli nasıl olur? Yani, "Ey zamanın Halil'i olan Hüsameddin Çelebi hazretleri, şeriata uyan ve uymayan müminleri, bu dört kötü sıfatı gidermek için Hakk yoluna sevk et, bu yolda onların ruhlarının ayaklarına engel ve mani olan bu sıfatlar ortadan kalksın ve bu zavallılar bu ayak bağından kurtulsunlar!"

"İyi"den murâd, müteşerri' olan mü'minlerdir; ve "kötü"den murâd, ehl-i fisk olan mü'minlerdir. Zîrâ müteşerri' olan mü'minler dîbâcede beyân buyrulduğu üzere elinde ışık tutup sefere çıkmamış olan kimseler gibidir. Binâenaleyh onlarda nefsin kötü sıfatları bâkîdir. Nitekim evliyâullahdan birisine "Mürşidini mi çok seversin, yoksa İmâm-ı A'zam hazretlerini mi?" diye sormuşlar. "Mürşidimi daha çok severim" demiş. Sebebini sormuşlar. Cevâben: "Bu kadar zamandan beri İmâm-1 A'zam hazretlerinin ictihâdâtı dairesinde amel ettim. Nefsimin kötü sıfatlarından hiçbirini izâle edemedim. Vaktâki mürşidimin hizmetine girdim. O sıfatlar benden birer birer zâil oldu. Binâenaleyh elbette mürşidimi daha çok severim" demiş. Müteşerri' olan mü'minlerin hâli böyle olunca ehl-i fisk olan mü'minlerin hâli nasıl olur? Ya'ni, "Ey vaktin Halîl'i olan Hüsâmeddin Çelebi hazretleri, müteşerri' olan ve olmayan mü'minleri, bu dört kötü sıfatı izâle [için] tarîk-ı Hakk'a sevket, bu tarîkda onların rûhlarının ayaklarına sedd ve mâni' olan bu sıfatlar kalksın ve bu zavallılar bu ayak bağından kurtulsunlar!"

35. Küll sensin ve cümle senin eczândır. Aç ki, onların ayağı senin ayağındır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

35. Bütün sensin ve hepsi senin parçalarındır. Aç ki, onların ayağı senin ayağındır.

Bilinmeli ki, insân-ı kâmil, isimlerin bütünlüğünün tecelli yeridir; nâkıs insanlar ise ayrı ayrı isimlerin tecelli yeridirler. Bu sebeple insân-ı kâmil onların bütünüdür ve onlar insân-ı kâmilin cüz'üdürler. Ve bu ayrı ayrı isimlerden her biri, bu nâkıs insanların ayaklarını kendi dairelerinde bağlamıştır; ve onlar ancak varlık âleminde bu isimler ile yürürler. Bu sebeple bu isimler onların ayakları olur. İnsân-ı kâmil ise onların tecelli yeri oldukları isimleri de taşır; ve hâlin gerektirdiğine göre onlardan bu isimlerin hükümleri de ortaya çıkar. Böyle olunca, nâkıs insanların bu ayakları insân-ı kâmilin de ayakları olmuş olur. Şimdi insân-ı kâmil, bu nâkıs insanların ayaklarını, Hakk Yolculukları sırasında birer birer diğer isimler tarafına da açar; ve yatkınlığı olanları sonunda isimlerin bütünlüğü makamına eriştirir. Bu şerefli beyitte Çelebi Hüsâmeddin (k.s.) hazretlerinin isimlerin bütünlüğüne mazhariyetlerine işaret buyrulmuş oluyor.

Ma'lûm olsun ki, insân-ı kâmil cem'iyyet-i esmâiyyenin mazharıdır ve nâkıs insanlar ise esmâ-i müteferrikanın mazharıdırlar. Binâenaleyh insân-1 kâmil onların küllü ve onlar insân-ı kâmilin cüz'üdürler. Ve bu esmâ-i müteferrikadan her biri bu nâkıs insanların ayaklarını kendi dâirelerinde bağlamıştır; ve onlar ancak âlem-i vücûdda bu isimler ile yürürler. Binâenaleyh bu isimler onların ayakları olur. İnsân-ı kâmil ise onların mazharı oldukları esmâyı da hâizdir; ve muktazâ-yı hâle göre onlardan bu esmânın ahkâmı da zâhir olur. Böyle olunca, insân-ı nâkısların bu ayakları insân-ı kâmilin dahi ayakları olmuş olur. İmdi insân-ı kâmil bu nâkıs insanların ayaklarını esnâ-yı sülûklerinde birer birer dîğer esmâ tarafına da açar; ve isti'dâdı olanları âkıbet cem'iyyet-i esmâiyye makāmına eriştirir. Bu beyt-i şerîfde Çelebi Hüsâmeddin (k.s.) hazretlerinin cem'iyyet-i esmâiyyeye mazhariyetlerine işaret buyrulmuş oluyor.

36. Âlem senden rûh-zâr olur. Yüz askerin arkası bir süvârî olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

36. Âlem senden ruh bahçesi olur. Yüz askerin arkası bir süvari olur.

"Âlem halkı, senin tasarrufun sebebiyle insan ruhunun tecelli yeri olur ve sen onların arkasında bir süvari komutan gibi onları idare edersin. Nasıl ki yüz piyade askerinin hareket yönünü belirleyen ve idare eden, arkalarındaki bir süvari komutandır." Bu şerefli beyitte, ayrı ayrı isimlere mazhar olan insanlar piyade askerine ve isimlerin bütünlüğüne mazhar olan insân-ı kâmil süvari komutana benzetilmiştir.

"Halk-ı âlem senin tasarrufundan dolayı rûh-ı insânînin mahall-i tecellîsi olur ve sen onların arkasında bir süvârî kumandan gibi onları idâre edersin. Nitekim yüz piyâde askerinin hareketi cihetini ta'yîn ve idare eden arkalarındaki bir süvârî kumandandır." Bu beyt-i şerîfde esmâ-i müteferrikaya mezâhir olan insanlar piyâde neferine ve cem'iyyet-i esmâiyyeye mazhar olan insân-ı kâmil süvârî kumandana teşbîh buyrulmuştur.

37. Zîra ki bu ten dört huyun makāmı oldu; onların adı fitne isteyici dört kuş oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

37. Çünkü bu ten, dört huyun makamı oldu; onların adı fitne isteyici dört kuş oldu.

Çünkü bu unsurlardan oluşan beden, dört kötü huyun kökleştiği bir yerdir. Ve bunlar eksik insanların akıllarına hâkimdir. Bu sebeple onları kendi hallerine bırakmak olmaz. Çünkü o dört kötü huyun adı, fitne ve fesat tarafına eğilim gösteren dört kuştur.

Zîrâ ki bu cism-i unsurî dört kötü huyun kökleştiği bir yerdir. Ve bunlar nâkıs insanların akıllarına hâkimdir. Binâenaleyh onları kendi hallerine bırakmak olmaz. Çünkü o dört kötü huyun adı fitne ve fesad tarafına meyleden dört kuştur.

38. Eğer halk için ebedî dirilik istersen bu dört uğursuz kuşun başını kes!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

38. Eğer halk için sonsuz dirilik istersen bu dört uğursuz kuşun başını kes!

39. Tekrar onları başka nevi'den diri et ki, ondan sonra onlardan zarar gelmesin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

39. Onları başka bir türden diri et ki, ondan sonra onlardan zarar gelmesin!

Cenâb-ı Pîr efendimizin açıkladığı dört sıfat, aşağıda açıklandığı üzere "hırs" ve "şehvet" ve "makam sevgisi" ve "uzun emel"dir. Bunlara "kuş" denilmesi, hepsinin nefsin hevasında uçuşmalarındandır. Ve maddî âlemde bunlardan her birini temsil eden kuşlar kaz, horoz, tavus ve kargadır. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye kitabında bu kötü sıfatlardan her birini, nefsin hevası tarafından ruha gönderilmiş birer elçi misaliyle açıklarlar. Ve bu kötü sıfatlardan her birinin hakikati sabittir. Örneğin hırs, bedenin gereğidir ve bu bedensel gerekliliğin insandan tamamen giderilmesi mümkün değildir. Hırs sıfatı insan üzerinde kendi hakikati gereğince etkili olur. Gaflet ehli, bu hırs sıfatını Hak'ın rızası olmayan işlere yöneltirler. Ne zaman ki insân-ı kâmil, Hakk Yolcusunun bu hırs sıfatını bu hareketinden durdurur ve öldürür, ondan sonra onu Hak'ın rızası olan işlere yöneltebilecek bir yatkınlık ile diriltir ki, artık insan üzerinde bu hırsın zararı kalmaz, aksine faydası olur. Örneğin Hakk Yolcusu evvelce dünyaya hırslı iken, sonra ilahi bilgilere ulaşmaya hırslı olur; ve diğer sıfatlar da bunun gibidir. Şerefli beyitte bu kuşların öldürülüp "başka bir türden diri edilmesi"nin anlamı budur.

Cenâb-ı Pîr efendimizin beyân buyurduğu dört sıfat âtîde îzâh buyrulduğu üzere "hırs" ve "şehvet" ve "câh" ve "emel"dir. Bunlara "kuş" ta'bîr buyrulması, hepsinin hevâ-yı nefste tayarân etmelerindendir. Ve âlem-i sûrette bunlardan her birisini temsîl eden kuşlar kaz, horoz, tâvus ve kargadır. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye kitabında bu kötü sıfatlardan her birisini hevâ-yı nefs tarafından rûha gönderilmiş olan birer elçi misâliyle îzâh buyururlar. Ve bu kötü sıfatlardan her birisinin hakîkati sâbittir. Meselâ hırs cismin muktezâsı olup bu muktezâ-yı cismânînin beşerden külliyyen izâlesi mümkin değildir. Sıfat-ı hırs beşer üzerinde kendi hakîkati îcâbınca müessir olur. Ehl-i gaflet bu sıfat-ı hırsı rızâ-yı Hak olmayan işlere tevcîh ederler. Vaktâki insân-ı kâmil sâlikin bu sıfat-ı hırsını bu hareketinden ta'tîl eder ve öldürür, ondan sonra onu rızâ-yı Hak olan işlere tevcîh edebilecek olan bir isti'dâd ile diriltir ki, artık beşer üzerinde bu hırsın zararı kalmaz, belki nef'i olur. Meselâ sâlik evvelce dünyâya harîs iken, sonra maârif-i ilahiyye tahsîline harîs olur; ve diğer sıfatlar da bunun gibidir. Beyt-i şerîfde bu kuşlar öldürülüp "başka nevi'den diri edilmesi"nin ma'nâsı budur.

40. Dört yol vurucu mânevî kuş halaikın kalbinde vatan etmişlerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

40. Dört yol kesici manevî kuş, yaratılmışların kalbinde yuva kurmuşlardır.

Hakk yolunda ilerleyenlerin yolunu kesen ve nefsin heveslerinde uçan bu dört manevî kuşun yuvası insanların kalpleridir.

Tarîk-ı Hak'ta sâliklerin yolunu vuran ve nefsin havâsında uçan bu dört mânevî kuşun yuvası nâsın kalbleridir.

41. Mâdemki cümle gönüllerin beyi oluyorsun, bu devirde ey halîfe-i Hak sensin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

41. Mademki bütün gönüllerin beyi oluyorsun, bu devirde ey Hakk'ın halifesi sensin.

"Ey Hüsâmeddin Çelebi hazretleri, mademki bütün gönüllerin beyi ve hâkimisin ve bu devirde Hakk'ın halifesi olan bir insân-ı kâmilsin!" Bu şerefli beyit özellikle Çelebi hazretlerine ve genel olarak çağın insân-ı kâmillerine hitaptır.

"Ey Hüsâmeddin Çelebi hazretleri, mâdemki cümle gönüllerin beyi ve hâkimisin ve bu devirde Hakk'ın halîfesi olan bir insân-ı kâmilsin!" Bu beyt-i şerîf husûsen Çelebi hazretlerine ve umûmen asrın insân-ı kâmillerine hitâbdır.

42. Bu diri olan dört kuşun başını kes! Fânî olan halkı ebedî et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

42. Bu diri olan dört kuşun başını kes! Fânî olan halkı ebedî et!

Hakk Yolcularının kalplerini yuva yapmış olan bu dört diri kuşun başını kes, öldür! Fânî olan hayvanî ruhlarının hükümlerine dalmış olan bu halkı, insanî ruhun hükümlerine dalmalarını sağlamak suretiyle ebedî et!

Sâliklerin kalblerini yuva yapmış olan bu dört diri kuşun başını kes öldür! Fânî olan rûh-i hayvânîlerinin ahkâmında müstağrak olan bu halkı, rûh-ı insânînin ahkâmından müstağrak etmek sûretiyle ebedî et!

43. Kaz ve tavusdur, karga ve horozdur. Bu nüfûsda olan dört huyun misalidir. Bu zikrolunan kuşların isimleri kaz, tâvus, karga ve horozdur. Bunlar insanların nefislerinde olan dört huyun bu âlem-i sûrette birer misâlidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

43. Kaz ve tavus kuşu, karga ve horozdur. Bu, nefislerde bulunan dört huyun örneğidir. Zikredilen bu kuşların isimleri kaz, tavus kuşu, karga ve horozdur. Bunlar, insanların nefislerinde bulunan dört huyun bu sûret âleminde birer örneğidir.

44. Kaz hırsdır ve horoz, o şehvettir. Mansıb tâvus gibidir ve karga ümniy-yettir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

44. Kaz hırstır ve horoz, o şehvettir. Makam tavus kuşu gibidir ve karga ümniyyet (arzu, emel)tir.

"Ümniyyet", murat, maksat, arzu ve emel anlamındadır. Yani, "Şekiller âleminde "kaz", hırsın timsalidir. Çünkü kazın gagası asla yerden kalkmaz, daima yemekle meşguldür ve ahmaklıkla nitelenmiştir. Ve "horoz" şehvetin timsalidir. Çünkü şehvet dürtüsüyle çokça cinsel ilişkiye düşkündür. Ve "tavus kuşu", makam ve mevkinin örneğidir. Çünkü onun tüyleri süslüdür ve makam sahipleri de bu tavus kuşu gibi süslü elbiseler giyer. Ve "karga", murat ve emelin örneğidir. Çünkü karga her kuştan daha fazla hayatının güvenliğini koruduğu için çok sakıngandır ve iki yüz sene kadar yaşayabilir.

"Ümniyyet", murâd ve maksûd ve arzu ve emel ma'nâsınadır. Ya'ni, "Âlem-i sûrette "kaz", hırsın timsâlidir. Zîrâ kazın aslâ gagası yerden kalkmaz, dâimâ yemek ile meşgüldür ve belâhet ile muttasıfdır. Ve "horoz" şehvetin timsâlidir. Zîrâ sâika-i şehvetle kesret-i cimâ'a mübtelâdır. Ve "tâvus", câh ve mansıbın misâlidir. Zîrâ onun tüyleri süslüdür ve ehl-i mansıb dahi bu tâvus gibi müzeyyen elbiseler giyer. Ve "karga", murâd ve emelin misâlidir. Zîrâ karga her kuştan ziyâde selâmet-i hayâtının muhafızı olduğu için pek muhterizdir ve iki yüz sene kadar yaşayabilir.

45. Onun muradı odur ki, ümîd düzücü oldu. Ebedî ömrü yahud uzun ömrü tama' edicidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

45. Onun muradı odur ki, ümit düzücü oldu. Ebedî ömrü yahut uzun ömrü tamah edicidir.

"Münye", murat, maksat ve emel demektir. İnsan bedeninde manevî bir karga olan murat ve emel de insanın kalbinde birtakım ümitler meydana getirir. Bunların en esaslısı ebedî ömre tamah eder ve hiç ölmemek ister yahut çok yaşamak ister; ve dünya hayatından memnun ve razıdır. Bu karganın hükmü altında zayıf düşen kimseler, zâtî tecelliden ibaret olan ölümü istemezler. Çünkü onlar tam bir gaflet içindedirler. Nitekim bunlar hakkında Yûnus Sûresi'nde buyrulur: انَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لَقَاءِنَا وَرَضُواْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاطْمَأْنُوا بِهَا وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ (Yûnus, 10/7) Yani "O kimseler ki bizim mülakatımızı ummazlar ve dünya hayatına razı oldular ve onunla tatmin oldular. İşte onlar bizim ayetlerimizden gafildirler."

"Münye", murâd ve maksûd ve emel demektir. Cism-i insânîde bir ma'nevî karga olan murâd ve emel dahi insanın kalbinde birtakım ümîdler peydâ eder. Bunların en esaslısı ebedî ömre tama' eder ve hiç ölmemek ister veyâhud çok yaşamak ister; ve hayât-ı dünyeviyyeden memnûn ve râzıdır; ve bu karganın hükmü altında zebûn olan kimseler tecellî-i zâtiyyeden ibaret olan ölümü istemezler. Zîrâ onlar gaflet-i külli içindedirler. Nitekim bunlar hakkında sûre-i Yûnus'ta buyrulur: انَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لَقَاءِنَا وَرَضُواْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاطْمَأْنُوا بِهَا وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ (Yûnus, 10/7) Ya'ni "O kimseler ki bizim mülâkātımızı recâ etmezler ve hayât-ı dünyâya râzı oldular ve onunla mutmain oldular. İşte onlar bizim âyetlerimizden gâfildirler".

46. Kaz hırs geldi ki onun gagası yerdedir. Yaşta ve kuruda medfûnu arar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

46. Kaz hırs geldi ki onun gagası yerdedir. Yaşta ve kuruda medfûnu arar.

Kaz, insan bedenindeki hırsın temsilcisidir. Çünkü kazın gagası daima toprağı karıştırır. Suda ve karada gömülü ve gizli olan yiyeceği arar. "Defin", gömülü anlamındadır. "Nûl", Farsçada kuşların gagasına denir.

"Kaz, cism-i insânîdeki hırsın timsâlidir. Zîrâ kazın gagası dâimâ toprağı karıştırır. Suda ve karada medfûn ve mestûr olan gıdâyı arar." "Defin", medfûn ma'nâsınadır. "Nûl", Fârisî'de kuşların gagasına derler.

47. O boğaz bir an muattal olmaz. Hükümden "Külû!" emrinden başkasını dinlemez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

47. O boğaz bir an boş durmaz. Hükümden, "Yiyin!" emrinden başkasını dinlemez.

O hırsın boğazı insanda bir an boş durmaz. Onun kulağına ilâhî hükümden, "Yiyiniz ve içiniz!" (Bakara, 2/60) emrinden başkası girmez. Yüce Allah bizim yiyip içmemize izin verdi deyip daima yemek ve içmekle meşgul olur; ve kendi arkadaşlarına da "Yiyiniz ve içiniz, çünkü can boğazdan gelir!" diye tavsiyede bulunur. Menkıbe: Böyle yemeğe düşkün olanlardan birine, Yüce Allah'ın vasfettiği cennet özelliklerinden hangisi hoşuna gider diye sormuşlar. "Onların nimeti daimdir" (Ra'd, 13/35) vasfıdır, diye cevap vermiş. Hakk'ın hangi emirlerinden hoşlanırsın diye sormuşlar. "Yiyiniz, içiniz!" (A'râf, 7/31) emrinden demiş. Ve Kur'an'da geçen dualardan hangisini seçer ve tercih edersin, diye sormuşlar. "Ey Rabbimiz, bize bir sofra indir!" (Mâide, 5/114) duasına devam ederim demiş.

"O hırsın boğazı insanda bir an muattal olmaz. Onun kulağına hükm-i ilâhiden كلوا واشربوا (Bakara, 2/60) ya'ni "Yiyiniz ve içiniz!" emrinden başkası girmez." Hak Teâlâ bizim yiyip içmemize müsaade buyurdu deyip dâimâ yemek ve içmekle meşgül olur; ve kendi rufakāsına da "Yiyiniz ve içiniz, zîrâ can boğazdan gelir!" diye tavsiyede bulunur. Menkıbe: Böyle harîs-ı ekl olanlardan birisine Hak Teâlâ'nın tavsîf buyurduğu evsâf-ı cennetten hangisi hoşuna gider diye sormuşlar. أكلها دائم (Ra'd, 13/35) Ya'ni "Onların ni'meti dâimdir" vasfıdır, diye cevab vermiş. Hakk'ın hangi emirlerinden mahzûz olursun diye sormuşlar. "Külü ve'şrabû!" (A'râf, 7/31) ["Yiyiniz, içiniz!"] emrinden demiş. Ve Kur'ân'da mezkûr olan duâlardan hangisini ihtiyâr ve intihâb edersin, diye sormuşlar. ربنا أنزل علينا مائدة (Mâide, 5/114) Ya'ni "Yâ Rab, bize mâide indir!" duâsına devâm ederim demiş.

48. Yağmacı gibidir, evi kazır, çabuk çabuk kendi dağarcığını doldurur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

48. Yağmacı gibidir, evi kazır, çabuk çabuk kendi dağarcığını doldurur.

Hırslı olan adam yağmacı gibidir. Yağmacı evin içindeki eşyayı nasıl kökünden kazır ise, hırslı olan adam dahi bu dünya evinde her ne bulursa acele acele kendi torbasına doldurur.

Harîs olan adam yağmacı gibidir. Yağmacı evin içindeki eşyayı nasıl kökünden kazır ise, harîs olan adam dahi bu dünyâ evinde her ne bulursa acele acele kendi torbasına doldurur.

49. İyiyi ve kötüyü, inciyi ve nohut tânelerini dağarcığa sıkıştırır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

49. İyiyi ve kötüyü, inciyi ve nohut tanelerini dağarcığa sıkıştırır.

Yağmacı adam evin eşyasını yağma ettiği zaman iyi ve kötü, eline her ne geçerse torbasına doldurur. Bunları ayırt etmeye vakti yoktur. Yağma esnasında onun gözünde inci ile nohut taneleri birdir.

Yağmacı adam evin eşyâsını yağma ettiği vakit iyi ve kötü eline her ne geçerse torbasına doldurur. Bunları temyîze vakti yoktur. Yağma esnasında nazarında inci ile nohut tâneleri birdir.

50. Tâ olmaya ki bir başka bâgî gele, o kuruyu ve yaşı çuvala sıkıştıra!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

50. Ta ki başka bir isyancı gelip o kuruyu ve yaşı çuvala sıkıştırmasın!

Bir evin yağmasına girişen bir azgın, aksine başka bir azgın gelir de eşyayı kapar diye eline geçen her şeyi çuvalına sıkıştırır.

Bir evin yağmasına dalan bir azgın, belki bir başka azgın gelir de eşyayı kapar diye eline geçen her şeyi çuvalına sıkıştırır.

51. Vakit dar ve fırsat az, o korkunçtur. Her ne varsa pek çabuk tevakkufsuz koltuğuna vurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

51. Vakit dar ve fırsat az, o korkunçtur. Her ne varsa pek çabuk duraksamaksızın koltuğuna vurdu.

Yani, "Yağmacı, vaktin dar ve fırsatın az olduğunu ve gelmesi muhtemel olan diğer bir azgın yağmacının korkunç olduğunu düşünerek, hücum ettiği yerde her ne bulursa hiç durmaksızın acele acele koltuğuna sıkıştırır." Dünya malına düşkün olanların hâli de bu yağmacıların hâline benzer.

Ya'ni, "Yağmacı vaktin dar ve fırsatın az ve gelmesi muhtemel olan diğer bir azgın yağmacının korkunç olduğunu düşünerek hücûm ettiği yerde her ne bulursa hiç durmaksızın acele acele koltuğuna sıkıştırır." Mâl-i dünyâ harîslerinin hâli de bu yağmacıların hâline benzer.

52. Onun önüne bir bâgî getirmez diye kendi sultanına i'timadı yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

52. Onun önüne bir âsi getirmez diye kendi sultanına güveni yoktur.

Dünya malına düşkün olan gafil kişi, rızkını veren kendi sultanının ve yaratıcısının Rezzaklığına (rızık vericiliğine) inanmadığından, bu takdir edilmiş rızkını hiçbir kimsenin kapmaya gücü yetmeyeceğini ve Yüce Allah'ın kendisine özel olarak verdiği rızka ve mala hiçbir kimseyi ortak etmeyeceğini düşünemez.

Mâl-i dünyânın harîsi olan gäfil, rızkını veren kendi sultânının ve hâlıkının Rezzaklığına i'tikādı olmadığından bu rızk-ı mukadderini hiçbir kimsenin kapniağa kādir olmayacağını ve Hak Teâlâ hazretlerinin kendisine tahsîs buyurduğu rızka ve mala hiçbir kimseyi teşrîk etmeyeceğini düşünemez.

53. Fakat mü'min o hayatın i'timadından mühl ve teennî ile gäret eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

53. Fakat mümin o hayatın güveninden yavaşça ve dikkatle çabalar.

"Hayat"tan kasıt, dünya hayatıdır. Çünkü dünya hayatı, öncesiz olarak insan ömrüne taksim edilen rızık miktarıdır. Bu ömrün uzaması ve kısalması her ferdin sabit hakikatine bağlıdır. Nitekim Fâtır Sûresi'nde "Uzun ömürlünün ömrünün uzun olması ve onun ömründen eksilmesi ancak ilâhî ilimde sabittir" (Fâtır, 35/11) buyurulur. Ve müminin bu ilâhî hükme bağlı dünya hayatına güveni vardır. "Mühl", Sarrâh'ta "teemmül" (derin düşünme) anlamındadır. "Enât", teennî (ağırdan alma, dikkatli davranma) demektir. Yani, "Mümin, dünya hayatında rızkın taksim edildiğine ve takdir edilmiş olan rızıktan fazla eline bir şey geçmeyeceğine güveni olduğundan, bu dünya evindeki rızık yağmasını derin düşünme ve dikkatle çalışarak yapar. Yoksa azgın bir yağmacı gibi haram olsun helâl olsun, dünya malını toplamaya saldırmaz." Nitekim böyle aşırı hırsla mal toplayanların pek çoğu o malları bırakıp ölmüş ve bu mallar başlarından arta kalmıştır. Çünkü topladığı mal kendi rızkı değildir. Bunları toplamak için boşuna yorulmuştur.

"Hayat"tan murâd, hayât-ı dünyeviyyedir. Zîrâ hayât-ı dünyeviyye ezelde ömr-i beşere taksîm olunan rızık mikdârıdır. Bu ömrün uzaması ve kısalması her ferdin ayn-ı sâbitesine merbûttur. Nitekim sûre-i Fatır'da وما يعمر من معمر ولا ينقص من عمره إلا في كتاب (Fâtır, 35/11) ya'ni "Uzun ömürlünün ömrü uzun olması ve onun ömründen eksilmesi ancak ilm-i ilâhîde sâbittir" buyurulur. Ve mü'minin bu hükm-i ilâhîye merbût hayât-ı dünyeviyyesine i'timâdı vardır. "Mühl", Sarrâh'da "teemmül" ma'nâsınadır. "Enât", teennî demektir. Ya'ni, "Mü'min, hayât-ı dünyeviyye[de] rızk[ın] taksîm olunduğuna ve mukadder olan rızıktan fazla eline bir şey geçmeyeceğine i'timâdı olduğundan bu dünyâ evindeki rızık yağmasını teemmül ve teennî ile çalışarak yapar. Yoksa bir azgın yağmacı gibi harâm olsun ve helâl olsun, dünyâ malının cem'ine saldırmaz." Nitekim böyle kemâl-i hırs ile mal toplayanların pek çoğu o malları bırakıp ölmüş ve bu mallar başlarından arta kalmıştır. Zîrâ topladığı mal kendi rızkı değildir. Bunları toplamak için boşuna yorulmuştur.

54. Fevtten ve bâgîden emîndir. Zîra o düşman üzerine şahın kahrını tanır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

54. Kaybolmaktan ve saldırgandan emindir. Çünkü o, düşman üzerine şahın kahrını tanır.

"Emin": "âmin" kelimesinin imâle edilmiş hâlidir. Yani, "Mümin, rızkının kaybolmasından ve başka bir saldırganın rızkına tecavüz etmesinden emindir. Çünkü o mümin, kendi rızkının düşmanı üzerine gerçek şah olan Hakk'ın kahrının ve engel olmasının gerçekleşeceğini tanır ve bilir.

"Îmin": [eymin], "âmin" kelimesinin imâle olunmuşudur. Ya'ni, "Mü'min rızkının fevtinden ve dîğer bir mütecâvizin rızkına tecavüzünden emîndir. Zîrâ o mü'min kendi rızkının düşmanı üzerine şâh-ı hakîkî olan Hakk'ın kahrı ve men'i vâki' olacağını tanır ve bilir.

55. Diğer kapı yoldaşlarından emîndir ki, ziyade götürücü olarak ona müzâhim geleler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

55. Diğer yol arkadaşlarından emindir ki, ona fazla götürücü olarak zahmet verici gelmezler.

"Hâce", efendi demektir; "tâş" kelimesinin çeşitli anlamları vardır. Burada "yâr ve şerîk" (dost ve ortak) demektir. "Hâce-tâş", bir efendiye hizmette ortak olan anlamındadır. "Müzâhim", zahmet ve sıkıntı verici demektir. "Sarfe" kelimesinin çeşitli anlamları vardır, burada "ziyâdelik" (fazlalık) anlamındadır. "Sarfe-ber" terkibinde iki ihtimal vardır. Birincisi, "sarfe" ile "berden" masdarının şimdiki zaman emir kipi olan "ber" kelimesinden oluşmuş birleşik sıfattır, "fazlalık götürücü" demek olur. Diğeri "ber", üstünlük edatı olup "ber-sarfe", yani "fazlalık üzerine" demektir. Anlamın özeti şudur: "Mümin, Hak kapısının hizmetinde birbirine ortak olan diğer insanların, kendisinin rızkından fazla götürücü olarak, kendisine zahmet ve sıkıntı verici gelemeyeceklerinden ve rızkını kapamayacaklarından emindir. Veyahut fazlalık üzerine ona zahmet verici gelmelerinden emindir.

"Hâce", efendi; "tâş" kelimesinin müteaddid ma'nâsı vardır. Burada "yâr ve şerîk" demektir. "Hâce-tâş", bir efendiye hizmette şerîk olan ma'nâsınadır. "Müzâhim", zahmet ve sıkıntı verici demektir. "Sarfe" kelimesinin müteaddid ma'nâları vardır, burada "ziyâdelik" ma'nâsınadır. "Sarfe-ber" terkîbinde iki ihtimâl vardır. Birisi, "sarfe" ile "berden" masdarının emr-i hâzırı olan "ber" kelimesinden mürekkeb vasf-ı terkîbîdir, "ziyâdelik götürücü" demek olur. Diğeri "ber", edât-ı isti'lâ olup "ber-sarfe", ya'ni "ziyâdelik üzerine" demektir. Hulâsa-i ma'nâ şudur: "Mü'min, Hak kapısının hizmetinde birbirine şerîk olan dîğer insanların, kendisinin rızkından ziyâde götürücü olarak, kendisine zahmet ve sıkıntı verici gelemeyeceklerinden ve rızkını kapamayacaklarından emîndir. Veyâhud ziyâdelik üzerine ona müzâhim gelmelerinden emîndir.

56. Haşemin zabtında şahın adlini gördü ki, kimse kimsenin üzerine zulmetmeye kādir olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

56. Haşemin zaptında şahın adaletini gördü ki, kimse kimsenin üzerine zulmetmeye muktedir olmaz.

"Haşem", bir efendinin tâbileri ve hizmetçileri demektir; "neyâred", "yâresten" mastarındandır, muktedir olmak ve tecavüz etmek anlamlarındadır. Burada "muktedir olmak" anlamındadır. Yani, "Mümin, rızıkların dağıtılması ve taksim edilmesi hususunda Hakk'ın adaletini gördü ki, bu hususta kimsenin kimse üzerine zulmetmeye gücü yoktur. Ne kadar çabalarsa çabalasın herkes ancak kendi rızkını elde edebilir. Kimse kimsenin rızkını alıp ondan faydalanamaz."

"Haşem", bir efendinin tâbi'leri ve hizmetçileri; "neyâred", "yâresten" masdarındandır, kādir olmak ve tecavüz etmek ma'nâlarınadır. Burada "kādir olmak" ma'nâsınadır. Ya'ni, "Mü'min tevzî' ve taksîm-i erzâk husûsunda Hakk'ın adâletini gördü ki, bu husûsta kimsenin kimse üzerine zulmetmeye kudreti yoktur. Ne kadar sa'y ederse etsin herkes ancak kendi rızkını elde edebilir. Kimse kimsenin rızkını alıp istifade edemez."

57. Şübhesiz acele etmez ve sakin olur. Kendi hazzının fevtinden emîn olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

57. Şüphesiz acele etmez ve sakin olur. Kendi hazzının elden gitmesinden emin olur.

Bu sebeple mümin, rızkını kazanma konusunda acele etmez ve sakin bir halde çalışır; ve bu çalışma konusunda kendi hazzının ve nasibinin elden gitmeyeceğinden ve zayi olmayacağından emin olur. Eğer birisi kendisine zulmedip elindeki malı alırsa, bilir ki o giden şey kendisinin rızkı değildir. O malı gasbeden gaspçıya Hakk'ın haram olarak ve zorla verdiği bir rızıktır. Veyahut o gaspçının rızkı olmamakla beraber onun tarafından işlenmiş gereksiz bir günahtır. Menkıbe: Hırsızın birisi birinin elbisesini çalmış ve diğer arkadaşı da görmüş. Sonra bu elbiseyi başka bir hırsız dahi bu hırsızdan çalmış. Arkadaşı çaldığı elbiseyi kaça sattığını sormuş. "Sermayesine gitti" demiş. Gaspçıların elde ettikleri malların çoğu da böyle olur.

"Binâenaleyh mü'min rızkının iktisâbı husûsunda acele etmez ve sâkin bir hâlde çalışır; ve bu çalışmak husûsunda kendi hazzının ve nasîbinin fevt ve zâyi' olmayacağından emîn olur." Eğer birisi kendisine zulmedip elindeki malı alırsa, bilir ki o giden şey kendisinin rızkı değildir. O malı gasbeden gāsıba Hakk'ın harâm olarak ve kahren verdiği bir rızıktır. Veyâhud o gasıbın rızkı olmamakla beraber onun tarafından icra edilmiş fuzûlî bir ma'siyettir. Menkıbe: Hırsızın birisi birinin elbisesini çalmış ve diğer arkadaşı da görmüş. Sonra bu elbiseyi diğer bir hırsız dahi bu hırsızdan çalmış. Arkadaşı çaldığı elbiseyi kaça sattığını sormuş. "Sermâyesine gitti" demiş. Gāsıbların elde ettikleri malların ekserîsi de böyle olur.

58. Binâenaleyh teennî ve sabır ve râhat tutar. Gözü tok ve îsâr edici ve pâk- cibdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

58. Bu sebeple teennî, sabır ve rahat tutar. Gözü tok, başkalarını kendi nefsine tercih eden ve temiz ceplidir.

"Şikîb", sabır, rahat ve sükûnet demektir. Şın harfinin fethiyle okumak hatadır. "Teennî", bir işte ağır davranmak; "îsâr", başkalarını kendi nefsi üzerine tercih etmek. "Cîb", elbise yakası, elbiselerdeki cep, kalp ve göğüs anlamlarına gelir. "Pâk-cîb", "temiz cepli" demek olur ki "ismet"ten (günahsızlık, temizlik) kinayedir. Yani, "Mümin, rızık konusunda kendi nasibinin elden gitmeyeceğini bildiği için rızkının tedariki hususunda acele etmez, ağır davranır ve sabreder; gönlünün rahatı ve sükûneti vardır, gözü tok olur ve gafillerin kapıştıkları bir yerde bulunduğu zaman onların önüne geçmez ve onları kendi nefsine tercih eder. Onun cepleri haramdan ve kendine ait olmayan rızıktan temizdir ve kalbi de hırstan temizdir."

"Şikîb", sabır ve râhat ve sükûnet demektir. Şın'ın fethiyle okumak hatâdır. "Teennî", bir işte ağır davranmak; "îsâr", başkalarını kendi nefsi üzerine takdîm etmek. "Cîb", elbise yakası ve elbiselerdeki cep ve kalb ve göğüs ma'nâlarına gelir. "Pâk-cîb", "temiz cepli" demek olur ki "ismet"ten kinâyedir. Ya'ni, "Mü'min rızık husûsunda kendi nasîbinin fevt olmayacağını bildiği için rızkının tedariki husûsunda acele etmez, ağır davranır ve sabreder; ve gönlünün râhatı ve sükûneti vardır, gözü tok olur ve gāfillerin kapıştıkları bir mahalde bulunduğu vakit onların önüne geçmez ve onları kendi nefsine takdîm eder. Onun cepleri harâmdan ve kendine ait olmayan rızıktan pâktir ve kalbi de hırsdan pâkdir."

59. Zîrâ bu teennî Rahman'ın pertevi olur; ve o acele, şeytanın tahrîkindendir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

59. Çünkü bu teennî (ağırdan alma, acele etmeme) Rahman'ın nuru olur; o acele ise şeytanın kışkırtmasındandır.

"Hezze", ha harfinin üstünlü okunmasıyla bir kere kışkırtmak ve ha harfinin esreli okunmasıyla "hizze", bir tür kışkırtmaktır (Akrabü'l-Mevârid sözlüğüne göre). Bu şerefli beyitte "Teennî Rahman'dandır ve acele şeytandandır" hadis-i şerifine işaret buyrulur. Çünkü Yüce Allah, Rahman'ın rahmetinin tecelli yeri olan bu kesafet (yoğunluk) âlemini tedricen (aşamalı olarak) ve teennî ile altı devirde yarattı. Bu devirler hakkındaki açıklamalar, fakir (ben) tarafından Fusûsu'l-Hikem'e yazılan şerhin mukaddimesinde (girişinde) belirtilmiştir, burada zikri uzun olur. "İnsan âlemin özü olduğundan, onda hem Rahman'ın nuru hem de şeytanın kışkırtması vardır." Eğer teennî ile hareket ederse, onun bu hareketi rahmânî olur; eğer acele ederse, bu hareket şeytânî olur.

"Hezze", hâ'nın fethiyle bir kere tahrîk etmek ve hâ'nın kesriyle "hizze", bir nevi' tahrîk etmektir (Akrabü'l-Mevârid). Bu beyt-i şerifde التأني من الرحمن و العجلة من الشيطان Ya'ni "Teennî Rahman'dandır ve acele şeytandandır" hadîs-i şerîfine işâret buyrulur. Zirâ rahmet-i rahmâniyyenin meclâsı olan bu âlem-i kesâfeti Hak Teâlâ hazretleri tedrîc ve teennî ile altı devirde yarattı. Ve bu devirler hakkındaki îzâhât fakîr tarafından Fusûsu'l-Hikem'e yazılan şerhin mukaddimesinde mezkûrdur, burada zikri uzun olur. "İnsan zübde-i âlem olduğundan onda hem Rahmân'ın pertevi ve hem de şeytanın tahrîki vardır." Eğer teennî ile hareket ederse onun bu hareketi rahmânî ve eğer acele ederse bu hareket şeytânî olur.

60. Zîra ki şeytan onu fakrdan korkutur. Sabrının beygirini akr ile öldürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

60. Çünkü şeytan onu fakirlikten korkutur. Sabrının beygirini sinirini keserek öldürür.

"Akr", hayvanın sinirini kesmek anlamına gelir. Bu şerefli beyitte "sabır" yük çeken hayvana benzetilmiştir. Yani, "Şeytan Bakara Suresi'nde geçen الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَفَضْلاً (Bakara, 2/268) yani "Şeytan size fakirliği vaat eder ve size kötülükle emreder. Halbuki Yüce Allah o infaktan mağfireti ve fazlalığı vaat eder" ayet-i kerimesi gereğince, mal biriktirmediğiniz halde sizi fakirlikten korkutur. Bu sebeple sizin yük çeken beygir hükmünde olan sabrınızın sinirini keser ve sizi sabırsız bir hale getirir." Fakirlikten korkup mal toplarsınız ve topladığınız malı da fakirlere infak edemezsiniz. Sonunda bir gün ecel gelir ve malınız başınızdan artar kalır, sizin yiyemediğiniz malı başkaları yer.

"Akr", hayvanın sinirini kesmek ma'nâsınadır. Bu beyt-i şerîfde "sabır" yük çeken hayvana teşbîh buyrulmuştur. Ya'ni, "Şeytan sûre-i Bakara'da mezkûr olan الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَفَضْلاً (Bakara, 2/268) ya'ni "Şeytan size fakrı va'deder ve size kötülük ile emreder. Halbuki Allah Teâlâ o infâktan mağfireti ve ziyâdeliği va'deder" âyet-i kerîmesi mûcibince sizi cem'-i mâl etmediğiniz hâlde fakirlikten korkutur. Binâenaleyh sizin yük çeken beygir mesâbesinde olan sabrınızın sinirini keser ve sizi sabırsız bir hâle getirir." Fakirlikten korkup mal toplarsınız ve topladığınız malı da fakirlere infâk edemezsiniz. Nihâyet bir gün ecel gelip başınızdan arta kalır ve sizin yiyemediğiniz malı başkaları yer.

61. Kur'ân'dan dinle ki, şeytan vaîdde seni şedîd olan fakrdan tehdîd eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

61. Kur'ân'dan dinle ki, şeytan vaadiyle seni şiddetli fakirlikle tehdit eder.

Bu şerefli beyitte, yukarıda anılan yüce ayete işaret buyrulur.

Bu beyt-i şerîfde yukarıda zikrolunan âyet-i kerîmeye işâret buyrulur.

62. Tâ ki aceleden mürüvvetsiz teennîsiz sevabsız, çirkin yiyesin ve çirkin götüresin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

62. Aceleyle, mürüvvetsiz, düşüncesiz ve sevapsız bir şekilde çirkin yiyesin ve çirkin götüresin!

Bu şerefli beyitte, şeytanın kışkırtmasına uyup rızık konusunda acele edenlere gelen kötülükler sayılmaktadır. Yani şeytana uyan kimse öncelikle mürüvvetsiz ve insaniyetsiz olur. İkinci olarak, düşüncesiz olup aceleciliği yüzünden birçok maddî ve manevî zarara uğrar. Kazandığı malı fakirlikten korkup elinde sıkı sıkı tuttuğu ve fakir olan hemcinsine infak etmediği için sevapsız kalır; ve topladığı maldan, ancak kendisine takdir edilmiş olan miktarı bu çirkinlikler dairesinde kullanır; ve kendisine takdir edilmemiş olan malın da çirkin ve faydasız bir hamalı olur.

Bu beyt-i şerîfde şeytanın tahrîkine tâbi' olup rızkı husûsunda acele edenlere hâsıl olan fenâlıklar ta'dâd buyrulur. Ya'ni şeytana tâbi' olan kimse evvelâ mürüvvetsiz ve insâniyetsiz olur. Sâniyen teennîsiz olup acelesi yüzünden birçok maddî ve ma'nevî zararlara giriftâr olur. Kazandığı malı fakirlikten korkup elinde sıkı sıkı tutup fakîr olan hemcinsine infāk etmediği için sevâbsız kalır ve cem' ettiği maldan, ancak kendisine mukadder olan mikdârı bu çirkinlikler dâiresinde isti'mâl eder; ve kendisine mukadder olmayan malın dahi çirkin ve fâidesiz bir hammalı olur.

63. Şübhesiz kâfir yedi batında yer. Dîni ve kalbi cılız ve zayıf, karnı büyüktür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

63. Şüphesiz kâfir yedi bağırsakta yer. Dini ve kalbi cılız ve zayıf, karnı büyüktür.

Rızkın ömre taksim edildiğini inkâr eden kimse, "Aman malımdan faydalanayım" düşüncesiyle yedi karınlık miktarında yemek yer. Böyle bir kimsenin dini ve kalbi çelimsiz, cılız ve zayıf olur; ve karnı da yağlanıp büyür ve göbeği dışarıya fırlar.

Bu, Mustafa (s.a.v.)'in "Kâfir yedi bağırsağında yer ve mümin bir bağırsağında yer" hadisinin söyleniş sebebi hakkındadır.

Rızkın ömre maksûm olduğunu münkir olan kimse, aman malımdan istifâde edeyim düşüncesiyle yedi karınlık mikdârı yemek yer. Böyle bir kimsenin dîni ve kalbi çelimsiz ve cılız ve zayıf olur; ve karnı da yağlanıp büyür ve göbeği dışarıya fırlar.

Bu hadîs-i Mustafa (s.a.v.)in sebeb-i vürûdu hakkındadır ki, "Kâfir yedi bağırsağında yer ve mü'min bir bağırsağında yer"

64. Kâfirler Peygamber'in misafiri oldular. Onlar akşam vaktinde mescide geldiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

64. Kâfirler Peygamber'in misafiri oldular. Onlar akşam vaktinde mescide geldiler.

65. Dediler ki: "Ey şah, biz buraya konuk geldik! Ey sen, ufuk sakinlerinin mihmandarısın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

65. Dediler ki: "Ey şah, biz buraya konuk geldik! Ey sen, ufuk sakinlerinin mihmandarısın!"

"Konuk", Türkçe "konmak" mastarından türemiş bir isimdir; "yolculuk esnasında bir yere konup geceleyen kimse" anlamındadır, "misafir" kelimesinin karşılığıdır. Yani, o kâfir misafirler peygamberin huzuruna gelip dediler ki: "Ey ufuk sakinlerinin misafirperveri olan şah! Biz bu şehre misafir olarak geldik."

"Konuk", Türkçe "konmak" masdarından ism-i masdardır; "esnâ-yı seferde bir yere konup geceleyen kimse" ma'nâsınadır, "misâfir" mukābilidir. Ya'ni, o kâfir misafirler huzûr-ı peygamberîye gelip dediler ki: "Ey ufkun sâ-kinlerinin misafirperveri olan şâh! Biz bu şehre misafir olarak geldik."

66. "Biz azıksızız ve uzaktan erişmişiz; âgâh ol, bizim başımıza fazl nûrunu saç!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

66. "Biz azıksızız ve uzaktan erişmişiz; âgâh ol, bizim başımıza fazl nûrunu saç!"

Biz uzak yoldan geldik ve yiyeceğimiz yoktur. Bizim bu ihtiyacımızdan haberdar ol da başımıza gıda nurunun fazlasını saç! Ankaravî nüshasında izafet ile "fazl-ı nûr" geçmektedir. Nasıl ki ona göre tercüme edildi. Hind nüshalarında "fazl" ile "nûr" arasında atıf vâvı vardır. Şu durumda anlam, "Bizim başımıza gıdanın fazlasını ve ihtiyaç nurunu saç!" demek olur.

"Biz uzak yoldan geldik ve yiyeceğimiz yoktur. Bizim bu ihtiyacımızdan âgâh ol da başımıza nûr-ı gıdânın ziyâdesini saç! "Ankaravî nüshasında izâfet ile "fazl-ı nûr" vâki'dir. Nitekim ona göre tercüme olundu. Hind nüshalarında "fazl" ile "nûr" arasında vâv-ı âtıfa vardır. Şu hâlde ma'nâ, “Bizim başımıza gıdânın fazlasını ve nûr-ı ihtiyacı saç!" demek olur.

67. Buyurdu ki: "Ey benim ashabım, taksîm ediniz! Zîrâ siz benden ve benim huyumdan dolusunuz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

67. Buyurdu ki: "Ey benim ashabım, taksim ediniz! Çünkü siz benden ve benim huyumdan dolusunuz."

Bu kâfir misafirlerin sığınması üzerine Resûl-i Ekrem hazretleri değerli ashabına hitaben buyurdular ki: "Ey benim ashabım, bu misafirleri aranızda taksim edip evlerinize götürünüz! Çünkü misafirperverlik hususunda siz benim yüce ahlakımla ahlaklanmışsınız."

Bu kâfir misafirlerin ilticâsı üzerine Resûl-i Ekrem hazretleri ashâb-ı kirâmına hitâben buyurdular ki: "Ey benim ashâbım, bu misafirleri aranızda taksîm edip evlerinize götürünüz! Zîrâ misafirperverlik husûsunda siz benim ahlâk-ı kerîmânemle mütehallıksınız."

68. Her leşkerin cisimleri şahtan doludur. Ondan dolayı câhın düşmanları üzerine kılıç vururlar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

68. Her askerin bedeni şahtan (hükümdardan) doludur. Bu sebeple makamın düşmanları üzerine kılıç vururlardı.

Bilinmeli ki, bir ülkenin yasama, yürütme ve yargı kuvvetleri hükümdarın veya hükümet başkanının şahsında toplanır ve hükümet başkanının düşüncesi bu kuvvetlerin iyi yönetilmesine yöneliktir. Çünkü ülke işlerinin düzeni bu kuvvetlerin iyi yönetilmesiyle mümkündür; ve hükümet başkanının bu düzeni koruma düşüncesi, ülkenin düşmana karşı beslediği askerin bedenlerine sirayet eder; ve onların bedenlerindeki gayret düşüncesi, hükümet başkanının gayret düşüncesinden dolu olur. Şimdi, bu kuvvetlerin toplandığı makama düşmanların tecavüzü üzerine, asker o düşmanlara karşı silah kullanır.

Ma'lûmdur ki, bir memleketin kuvve-i teşriyye ve icrâiyye ve adliyyesi hükümdarın veyâ reîs-i hükümetin şahsında ictimâ' eder ve reîs-i hükümetin fikri bu kuvvetlerin hüsn-i idâresine masrûfdur. Zîrâ intizâm-ı umûr-ı memleket bu kuvvetlerin hüsn-i idâresiyle mümkindir; ve reîs-i hükümetin bu muhâfaza-i intizâm fikri memleketin düşmana karşı beslediği askerin cisimlerine sârîdir; ve onların cisimlerindeki fikr-i gayret, reîs-i hükümetin fikr-i gayretinden dolu olur. İmdi bu kuvvetlerin ictimâ'-gâhı olan mansıba düşmanların tecavüzü üzerine, asker o düşmanlara karşı silâh kullanır.

69. Sen şahın hışmı sebebiyle o kılıcı vurursun; ve yoksa o ihvân üzerine sana ne hışım gelir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

69. Sen şahın hışmı sebebiyle o kılıcı vurursun; yoksa o kardeşler üzerine sana ne hışım gelir?

Ey asker, sen memlekete tecavüz eden düşmana karşı, hükümet başkanının onlara öfkelenmesi sebebiyle, hemcinsin olan ve insanlıkta kardeşlerin üzerine silâh kullanırsın. Eğer böyle bir sebep olmasa, bu kardeşlerin üzerine senin ne öfken olur? Çünkü o düşmanların şahıslarıyla senin aranda öfkeni tahrik edecek başka hiçbir sebep yoktur.

Ey asker, sen memlekete tecavüz eden düşmana karşı reîs-i hükümetin onlara öfkelenmesi sebebiyle hemcinsinin ve insâniyette kardeşlerin üzerine silâh kullanırsın. Eğer böyle bir sebeb olmasa, bu kardeşlerin üzerine senin ne öfken olur? Zîrâ o düşmanların şahıslarıyla senin aranda öfkeni tahrîk edecek başka hiçbir sebeb yoktur.

70. Bir günahsız kardeş üzerine şâhın gazabının aksi olarak on batman bir gürz vurursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

70. Bir günahsız kardeş üzerine şahın gazabının yansıması olarak on batman bir gürz vurursun.

"Gürz", eski zamanda savaşta kullandıkları topuzdur; "men", batman demektir ki, Araplar katında 260 dirheme denktir. Şu hâlde on batman, altı buçuk okka ağırlığında bir topuz demek olur. Yani, "Bir günahsız kardeş üzerine ancak hükümet başkanının öfkesinin senin kalbine yansıması üzerine on batman ağırlığında, düşmana bir topuz vurursun."

"Gürz", eski zamanda harpte kullandıkları topuzdur; "men", batman demektir ki, Arablar indinde 260 dirheme muâdildir. Şu hâlde on batman altı buçuk okka ağırlığında bir topuz demek olur. Ya'ni, "Bir günahsız kardeş üzerine ancak reîs-i hükümetin öfkesinin senin kalbine vâki' olan aksi üzerine on batman ağırlığında, düşmana bir topuz vurursun."

71. Şah bir candır ve asker ondan doludur. Rûh su ve bu cisimler ırmak gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

71. Şah bir candır ve asker ondan doludur. Ruh su ve bu cisimler ırmak gibidir.

Yani, "Şah bir candır ve bir anlamdır; ve asker şahın o anlamından doludur. Çünkü ruh ve anlam, su ve cisimler bu suyun aktığı ırmak gibidir. Nasıl ki bu anlam, ikinci cildin 1025, 1026 numaralarına denk gelen kutsal beyitlerde de şöyle buyrulmuştu: جسم سلطان گر بصورت يك بود صد هزاران لشکرش در پی بود "Eğer sultanın cismi görünüşte bir ise, onun yüz binlerce askeri arkasındadır." باز شکل و صورت شاه صفی هست محکوم یکی فکر خفی "Saf şahın şekli ve sureti dahi gizli bir fikrin hükmü altındadır." Ve Fîh-i Mâ Fîh'in 13. bölümünde de şöyle buyrulur: "Sınırsız ve sonsuz asker bir çölde, tek bir kişinin esiridirler. O kişi dahi değersiz bir düşüncenin esiridir. Mademki bunların hepsi bir düşüncenin esiridirler, acaba yüce, önemli, kutsal ve ulvi olan sonsuz düşünceler nasıl olurlar? Bu sebeple bilindi ki iş düşünceler gibidir. Suretlerin hepsi tâbi ve araçtırlar; ve düşünce olmayınca işe yaramazlar ve cansızdırlar. Böyle olunca sureti gören kimse cansız demektir. O kimse anlama yol bulamaz. Her ne kadar görünüşte ihtiyar ve yüz yaşında ise de o çocuktur, ergen değildir."

Ya'ni, "Şâh bir candır ve bir ma'nâdır; ve asker şâhın o ma'nâsından doludur. Zîrâ rûh ve ma'nâ, su ve cisimler bu suyun aktığı ırmak gibidir. Nitekim bu ma'nâ II. cildin 1025, 1026 numaralarına müsâdif olan beyt-i şerîflerde de şöyle buyrulmuş idi: جسم سلطان گر بصورت يك بود صد هزاران لشکرش در پی بود "Eğerçi sultânın cismi sûrette birdir, onun yüz binlerce askeri arkasındadır." باز شکل و صورت شاه صفی هست محکوم یکی فکر خفی "Şâh-ı safinin şekil ve sûreti dahi gizli bir fikrin mahkûmudur". Ve Fîh-i Mâ Fîh'in 13. faslında da şöyle buyrulur: "Bî-had ve pâyân asker bir sahrâda, şahs-ı vâhidin esîridirler. O şahıs dahi hakîr bir endîşenin esîridir. Mademki bunların cümlesi bir düşüncenin esîridirler, acaba azîm, hatîr, kudsî ve ulvî olan bî-pâyân endîşeler nasıl olurlar? Binâenaleyh ma'lûm oldu ki iş düşünceler gibidir. Sûretlerin kâffesi tâbi' ve âlettirler; ve düşünce olmayınca muattaldırlar ve cemâddırlar. Böyle olunca sûreti gören kimse cemâd demektir. O kimse ma'nâya yol bulamaz. Her ne kadar sûretâ ihtiyar ve yüz yaşında ise de o çocuktur, nâ-bâliğdır."

72. Şahın ruh suyu tatlı olursa, bütün ırmaklar latîf sudan dolu olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

72. Şahın ruh suyu tatlı olursa, bütün ırmaklar latif sudan dolu olur.

Şahın fikri doğru ve iyi olursa, ona tabi olan kimselerin fikri de doğru ve iyi olur.

Şâhın fikri doğru ve iyi olursa, ona tâbi' olan kimselerin fikri de doğru ve iyi olur.

73. Zîrâ raiyyet ancak şahın dinini tutarlar. "Abese" sultanı böyle buyurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

73. Çünkü halk ancak şahın dinini tutar. "Abese" sultanı böyle buyurdu.

"Din", itaat ve boyun eğme, âdet, yol, alâmet, şan, ceza ve mükâfat anlamlarına gelir. Burada "boyun eğme ve âdet ve yol" anlamları uygundur. "Sultan-ı abese"den kasıt, kendisine "Abese ve Tevellâ" suresi inen sultan, yani Resûl-i Ekrem (a.s.) hazretleridir. Şerefli beyitte bu surenin özel olarak zikredilmesindeki incelik şudur ki, ikinci cildin 2052 numarasına denk gelen ["Mademki senin ilacın hastalığı artırıyor, bu sebeple kıssayı talibe söyle, "Abese"yi oku!"] beytinde ayrıntılı olarak açıklandığı üzere, bu surenin iniş sebebi, Resûl-i Ekrem'den nasihat isteyen saygıdeğer sahabelerden âmâ Abdullah ibn Mektûm hazretlerine, sırf önemli meşguliyetine binaen o hazretin nasihatten kaçınması üzerine Yüce Allah tarafından bir azarlama gelmesiydi. Halbuki Resûl-i Ekrem hazretleri insan neslini Hakk yoluna ve kendi dinine davet etmekle görevliydi ve insanlar da kendi sultanları olan Resûl-i Ekrem'in dini üzere olmalıydı. Bu anlamın gerçekleşmesine, zamanın gereğine uyarak muhalefet buyurmuş olan Resûl-i Ekrem hazretlerine ilâhî azarlama geldiğine işaretle, bu şerefli beyitte bu sure özellikle zikredilmiştir. Yani "Halk ve tebaa şahın dinini ve yolunu tutarlar. Çünkü kendisine "Abese ve Tevellâ" şerefli suresi ile kendi dinini ve yolunu tebliğden yüz çevirdiği için azarlama gelen insanların Sultanı (s.a.v.) hazretleri الناس على دین ملوكهم Yani "İnsanlar hükümdarlarının dini üzeredirler" buyurdu demek olur.

"Dîn", tâat ve inkıyâd, âdet, tarîk, alâmet, şân, cezâ ve mükâfat ma'nâlarına gelir. Burada "inkıyâd ve âdet ve tarîk" ma'nâları münasibdir. "Sultân-ı abese"den murâd, kendisine "Abese ve tevellâ" sûresi nâzil olan sultân, ya'ni Resûl-i Ekrem hazretleridir. Beyt-i şerîfde bu sûrenin tahsîsindeki nükte budur ki, II. cildin 2052 numarasına müsâdif olan ["Mâdemki senin ilâcın marazı ziyâdeleştiriyor, binâenaleyh kıssayı tâlibe söyle, "Abese"yi oku!"] beytinde tafsîlen îzâh olunduğu vech ile bu sûrenin sebeb-i nüzülü Resûl-i Ekrem'den nasîhat isteyen ashâb-ı kirâmdan a'mâ Abdullah ibn Mektûm hazretlerine, mahzâ meşgüliyyet-i mühimmesine mebnî o hazretin nasîhatinden imtinâ'ı üzerine Cenâb-ı Hak tarafından bir itâb vukü'u idi. Halbuki Resûl-i Ekrem hazretleri nev'-i benî-beşeri tarîk-ı Hakk'a ve kendi dînine da'vetle mükellef ve beşer dahi kendi sultanları olan Resûl-i Ekrem'in dîni üzerine olmak lâzım idi. Bu ma'nânın tahakkukuna, muktezâ-yı zamâna tebaan muhalefet buyurmuş olan Resûl-i Ekrem hazretlerine itâb-ı ilâhî vâki' olduğuna işâreten, bu beyt-i şerîfde bu sûre tahsîsan zikir buyrulmuştur. Ya'ni "Raiyyet ve tebea şâhın dînini ve tarîkını tutarlar. Zîrâ kendisine "Abese ve tevella" sûre-i şerîfesi ile kendi dînini ve tarîkını tebliğden yüz çevirdiği için itâb vâki' olan Sultân-ı beşer (s.a.v.) hazretleri الناس على دین ملوكهم Ya'ni "Nâs hükümdârlarının dîni üzeredirler" buyurdu demek olur.

74. Her bir yar bir misafir intihab etti. Arada biri iri ve nazîrsiz idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

74. Her bir dost bir misafir seçti. Aralarında biri iri ve eşsizdi.

Resûl-i Ekrem (a.s.) hazretlerinin misafirleri taksim etme hususundaki teklifi üzerine, değerli sahabelerden her biri doyurabileceğini düşündüğü bir misafiri seçti ve evine götürdü. İçlerinde pek iri vücutlu ve gövdeli biri vardı ve irilikte benzeri yoktu.

Resûl-i Ekrem hazretlerinin misafirleri taksîm husûsundaki teklifi üzerine ashâb-ı kirâmdan her birisi doyurabileceğini gözüne kestirdiği bir misafiri seçti ve evine götürdü. İçlerinde pek iri vücutlu ve gövdeli birisi var idi ve irilikte emsâli yok idi.

75. İri cisim tutardı, onu kimse götürmedi. Kadehdeki tortu gibi mescidde kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

75. İri cisim tutardı, onu kimse götürmedi. Kadehdeki tortu gibi mescidde kaldı.

"Dahm", çok etli ve cismi büyük olan demektir; mastarı "dıhm" gelir (Akrabü'l-Mevârid). Yani "O misafirlerden birinin bedeni pek iri ve çok enli ve etliydi. Hâl fakirliği içinde bulunan yüce sahabelerden hiçbiri onu doyuramayacağını anladığı için alıp evine götüremedi. Bu iri bedenli kâfir, kadehin içinde kalan tortu gibi mescid-i nebevîde kaldı."

"Dahm", çok etli ve cürmü azîm olan demektir; masdarı "dıhm" gelir (Akrabü'l-Mevârid). Ya'ni "O misafirlerden birinin cismi pek iri ve çok enli ve mülahham idi. Fakr-ı hâl içinde bulunan ashâb-ı kirâmın hiçbirisi onu doyuramayacağını anladığı için alıp evine götüremedi. Bu cesîmü'l-cüsse kâfir kadehin içinde kalan tortu gibi mescid-i nebevîde kaldı."

76. Vaktâki cümleden geri kaldı, Mustafa onu götürdü. Sürüde süt verici yedi keçi var idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

76. Vaktâki cümleden geri kaldı, Mustafa onu götürdü. Sürüde süt verici yedi keçi var idi.

O iri cüsseli misafir, sahabelerin seçimi dışında kalınca, onu Mustafa (s.a.v.) hazretleri alıp saadetli evlerine götürdü. Sürüde yedi tane süt veren keçi vardı.

Vaktâki o iri cüsseli misafir ashâb-ı kirâmın intihabından arda kaldı, onu Mustafa (s.a.v.) hazretleri alıp hâne-i saâdetlerine götürdü. Sürüde yedi aded sütlü keçi var idi.

77. Ki, keçiler sofra vakti için sağmak üzere evde olur idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

77. Ki, keçiler sofra vakti için sağmak üzere evde olur idi.

O sütlü keçiler sofra ve yemek vakti için sağılmak üzere sürüden eve getirilmiş olurlar idi.

O sütlü keçiler sofra ve taâm vakti için sağılmak üzere sürüden eve getirilmiş olurlar idi.

78. O kıtlık babası olan Úc ibn Guz, ekmeği ve taâmı ve o her yedi keçinin sütünü yedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

78. O kıtlık babası olan Úc ibn Guz, ekmeği ve yemeği ve o her yedi keçinin sütünü yedi.

"Bû-kaht", "kıtlık babası" demektir ki, evdeki yemekleri bitirip ev halkını kıtlığa düşüren misafire özgü bir lakaptır. "Üc", Nûh (a.s.) zamanında yaşadığı rivayet olunan, çok uzun boylu ve doymak bilmeyen bir şahsın ismidir. "Úc ibn Avk" derler (Gıyâsü'l-Lügāt). "Guz", Türklerden bir topluluktur ki Sultan Sencer zamanında Horasan'a saldırmışlar ve ülkenin hükümdarını esir etmişler ve orada hüküm sürmüşlerdir. Çok vahşi ve kan dökücü bir topluluk imişler. Misafirin "Üc" ismindeki şahsa benzetilmesi çok yemesinden kaynaklanır. "Guz" topluluğu fertlerine benzetilmesi de tabiatında vahşet olmasındandır.

"Bû-kaht", "kıtlık babası" demektir ki, evdeki yemekleri bitirip ev halkını kıtlığa giriftâr eden misâfire mahsûs bir lakabdır. "Üc", Nûh (a.s.) zamânında yaşadığı rivâyet olunan gāyet uzun boylu ve doymak bilmeyen bir şahsın ismidir. "Úc ibn Avk" derler (Gıyâsü'l-Lügāt). "Guz", Türkler'den bir tâifedir ki Sultan Sencer zamânında Horasan'a tecavüz edip memleketin hükümdârını esir etmişler ve orada icrâ-yı hükümet etmişlerdir. Gāyet vahşî ve kan dökücü bir tâife imişler. Misafirin "Üc" ismindeki şahsa teşbîhi çok yemesinden nâşidir. "Guz" tâifesi efrâdına teşbîhi de tab'ında vahşet olmasındandır.

79. Ehl-i beytin hepsi hışm-alud oldular. Zîrâ hepsi keçinin sütüne tama' edici idiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

79. Ev halkının hepsi öfkelendi. Çünkü hepsi keçinin sütüne göz dikmişlerdi.

"Alû", "âlûde" kelimesinin kısaltılmışıdır. "Hışm-âlûde", birleşik sıfattır, "öfkelenici" demektir. Yani, "Misafirin evdeki yiyecekleri ve sütü bitirmiş olmasından dolayı Resûl-i Ekrem hazretlerinin ev halkı öfkelendiler. Çünkü hepsi keçinin sütünü bekliyorlardı ve başka yiyecek de yoktu."

"Alû", "âlûde”nin muhaffefidir. "Hışm-âlûde", vasf-ı terkîbîdir, "öfkelenici" demektir. Ya'ni, "Misafirin evdeki taâmları ve sütü bitirmiş olmasından dolayı Resûl-i Ekrem hazretlerinin ehl-i beyti öfkelendiler. Zîrâ hepsi keçinin sütüne muntazır idiler ve başka gıdâ da yok idi."

80. Bir obur mi'deyi davul gibi yaptı. On sekiz adamın kısmetini yalnız yedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

80. Bir obur midesini davul gibi yaptı. On sekiz adamın kısmetini yalnız yedi.

"Tabl-hâr", çok yiyen anlamına gelir. Çünkü yemeden ve içmeden onun karnı davula benzer. "On sekiz" sayısından kasıt, sınırlama değildir; bu adamın çok yediğini anlatmak içindir (Sultan Veled hazretleri). "Tablî"deki "yâ" harfi, birliği belirtmek içindir; şiir zaruretinden dolayı "hâr" kelimesinden önce gelmiştir. Aslı "tabl-hârî" olması gerekir, "bir obur" demek olur. Yani, "Bir obur olan misafir midesini davul gibi şişirdi, birçok adamın yiyeceği yemeği yedi."

"Tabl-hâr", çok yiyici ma'nâsınadır. Zîrâ yemeden ve içmeden onun karnı davula benzer. "On sekiz" adedinden murâd, tahdîd değildir, bu adamın çok yediğini tefhîm içindir (Sultan Veled hazretleri). "Tablî"deki yâ, vahdet içindir; zarûret-i şiirden dolayı "hâr"a (خوار) takaddüm etmiştir. Aslı (طبل خواری) olmak lâzım gelir, "bir obur" demek olur. Ya'ni, "Bir obur olan misafir mi'desini davul gibi şişirdi, birçok adamın yiyeceği taâmı yedi."

81. Yatmak vaktinde gitti ve odada oturdu. Sonra câriyecik öfkeden kapıyı bağladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

81. Yatmak vaktinde gitti ve odada oturdu. Sonra câriyecik öfkeden kapıyı bağladı.

Obur misafir, uyku vaktinde kendisine gösterilen odaya gidip oturdu ve mutluluk evinde bulunan câriyecik de "Yiyeceğimizi yedin, bizi aç bıraktın" diye öfkelenerek odanın kapısını bağladı.

Obur misafir uyku vaktinde kendisine gösterilen odaya gidip oturdu ve hâne-i saâdette bulunan câriyecik dahi yiyeceğimizi yedin, bizi aç bıraktın diye öfkelenerek odanın kapısını bağladı.

82. Dışarıdan kapının zincirini bıraktı. Zîrâ ondan öfkeli ve derdli idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

82. Dışarıdan kapının zincirini bıraktı. Çünkü ondan öfkeli ve dertli idi.

Câriye, kapının dışarısından zincirini halkaya geçirdi ve kapıyı içeriden açılamayacak bir şekilde kapattı. Çünkü câriye, misafirin çok yemesinden öfkeli ve aç kalmasından dertli idi. Bu kapamayı ona bir ceza olmak üzere yaptı.

Câriye kapının dışarısından zincirini halkaya geçirdi ve kapıyı içeriden açılamayacak bir sûrette kapattı. Zîrâ câriye misafirin çok yemesinden öfkeli ve aç kalmasından derdli idi. Bu kapamayı ona bir cezâ olmak üzere yaptı.

83. Vaktaki kâfire gece yarısında sabah vaktine kadar takāzā ve karin ağrısı geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

83. Kâfire gece yarısından sabah vaktine kadar sıkışma ve karın ağrısı geldi.

"Takāzā", doğal dışkılamadan kinayedir.

"Takāzā", def'-i tabîîden kinâyedir.

84. Kendi döşeğinden kapı tarafına acele etti. Vaktāki o elini kapıya koydu, bağlı buldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

84. Kendi döşeğinden kapı tarafına acele etti. O elini kapıya koyduğunda, kapıyı bağlı buldu.

Doğal ihtiyacını gidermek için döşeğinden kalkıp kapı tarafına koştu, kapıyı açmak istediği zaman dışarıdan bağlanmış bir hâlde buldu.

Def'-i tabîî için döşeğinden kalkıp kapı tarafına koştu, kapıyı açmak istediği vakit dışarıdan bağlanmış bir hâlde buldu.

85. O tedbir yapıcı kapıyı açmakta türlü türlü tedbîr yaptı, halbuki o açık olmadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

85. O tedbir yapıcı, kapıyı açmak için türlü türlü tedbirler aldı, halbuki o kapı açılmadı.

O misafir, içeriden kapıyı açmak için türlü türlü çareler bulmak üzere çabalayıp durdu, bir türlü o kapı açılmadı.

O misafir içeriden kapıyı açmak için türlü türlü çâreler bulmak için tepin- di ve uğraştı durdu, bir türlü o kapı açılmadı.

86. Takāzā takāzā üzerine hâne dar oldu. O hayran ve aciz ve bî-hûş kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

86. Takazalar takazalar üzerine ev dar oldu. O hayran, aciz ve kendinden geçmiş kaldı.

Hacet giderme sıkıntısı birbiri ardına onu sıkıştırdı. Bu sıkıntıdan dolayı evin içi başına dar geldi. Ne yapacağını bilemeyerek hayrette kaldı ve aciz oldu ve kendinden geçecek bir hale geldi. "Deng", burada "kendinden geçmiş" anlamındadır.

"Kazâ-yı hâcet sıkıntısı birbiri arkasına onu tazyîk etti. Bu sıkıntıdan dolayı evin içi başına dar oldu. Ne yapacağını bilemeyerek hayrette kaldı ve âciz oldu ve kendinden geçecek bir hâle geldi." "Deng", burada "bîhûş" ma'nâsınadır.

87. O tedbîr etti ve uykuya sürtündü. Uykuda kendisini vîrânede gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

87. O tedbir etti ve uykuya sürtündü. Uykuda kendisini viranede gördü.

"Hazîden", sürtüne sürtüne yürümek anlamındadır. Yani, "O misafir son bir çare olmak üzere kendisini sıktı ve zor ile ve zorlanarak uykuya daldı. Rüyasında kendisini viranede gördü." Çünkü nefsine düşkün olan kimselerin gördüğü rüyaların pek çoğu kendi fikir ve halinin aksidir.

"Hazîden", sürtüne sürtüne yürümek ma'nâsınadır. Ya'ni, "O misafir son bir çâre olmak üzere kendisini sıktı ve zor ile ve tekellüf ile uykuya daldı. Rü'yâsında kendisini vîrânede gördü." Zîrâ ehl-i nefs olan kimselerin gördüğü rü'yâların pek çoğu kendi fikir ve hâlinin aksidir.

88. Zîrâ ki, onun hatırında vîrâne var idi. Rüyada dahi onun manzarı oraya oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

88. Çünkü onun zihninde bir virane vardı. Rüyada dahi onun gördüğü yer orası oldu.

Bilinmeli ki, "def-i hâcet (tuvalet ihtiyacı) baskısı altında bulunan misafirin zihninde bir virane hayali vardı. Rüyada dahi onun baktığı yer bir virane oldu." Bilinir ki hadis-i şerifte "Uyku ölümün kardeşidir" buyrulur. Diğer bir hadis-i şerifte dahi "Yaşadığınız gibi ölürsünüz ve öldüğünüz gibi haşrolunursunuz" buyrulmuştur. Bu sebeple insan uyanıklık halinde ne fikir ve hayal sahibi ise rüya aleminde de o fikir ve hayali görür. Bunun gibi dünyada ne hal ve sıfat üzerine yaşamakta ise öldüğü vakit berzahta (ölümle kıyamet arasındaki âlem) dahi o hal ve sıfat içinde kalır.

"Zîrâ def-i hâcet tazyîkı altında bulunan misafirin hatırında bir vîrâne hayâli var idi. Rü'yâda dahi onun mahall-i nazarı bir vîrâne oldu." Ma'lûmdur ki hadis-i şerîfde النوم اخ الموت ya'ni "Uyku ölümün kardeşidir" buyrulur. Diğer bir hadis-i şerîfde dahi كما تعيشون تموتون وكما تموتون تحشرون ya'ni "Yaşadığınız gibi ölürsüzüz ve öldüğünüz gibi haşrolursunuz" buyurulmuştur. Binâenaleyh insan uyanıklık hâlinde ne fikir ve hayâl sahibi ise rü'yâ âleminde de o fikir ve hayali görür. Bunun gibi dünyâda ne hâl ve sıfat üzerine yaşamakta ise öldüğü vakit berzahda dahi o hâl ve sıfat içinde kalır.

89. Vaktaki kendisini hâlî bir vîrânede gördü, o derhal muhtaç olduğu gibi pis- ledi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

89. Kendisini boş bir viranede gördüğünde, hemen ihtiyacı olduğu gibi pisledi.

O misafir rüyasında kendisini insanlardan uzak ve tenha bir viranede gördüğünde, hemen ihtiyacı olduğu gibi pisledi. "Rîden", ihtiyacını gidermek demektir.

"Vaktāki o misafir rü'yâsında kendisini nâsdan hâlî ve tenhâ bir vîrânede gördü, derhal ihtiyacı vech ile pisledi." "Rîden", kazâ-yı hâcet etmek demektir.

90. Uyandı ve o yatağı pislik dolu gördü. Iztırabdan dîvâne oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

90. Uyandı ve o yatağı pislik dolu gördü. Izdıraptan deliye döndü.

91. Toprağın örtmediği böyle rüsvaylıktan dolayı onun içinden yüz hurûş zahir oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

91. Toprağın örtmediği böyle bir rezillikten dolayı onun içinden yüz feryat ortaya çıktı.

"Hurûş", burada "feryat" anlamındadır. "Hâk-pûş" (toprak örtücü), örtücü ve gizleyici olmaktan kinayedir. Yani, "O misafir kendisinin bu rezilliğini hiçbir örtücü ve gizleyici şey olmadığı için ne yapacağını bilemedi ve içinden feryatlar ve ıstıraplar baş gösterdi."

"Hurûş", burada "feryâd" ma'nâsınadır. "Hâk-pûş", sâtir ve örtücü olmakdan kinâyedir. Ya'ni, "O misafir kendisinin bu rezâletini hiçbir örtücü ve setr edici şey olmadığı için ne yapacağını bilemedi ve içinden feryadlar ve ıztırâblar başgösterdi."

92. Dedi: "Benim uykum uyanıklığımdan beterdir. Zîra bu tarafta yerim ve o tarafta pislerim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

92. Dedi: "Benim uykum uyanıklığımdan daha kötüdür. Çünkü bu tarafta yerim ve o tarafta pislerim."

93. Mezar dibinde olan kafir gibi "Vâ sübûr, va sübûr!" diye bağırır idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

93. Mezar dibinde olan kâfir gibi "Vâ sübûr, vâ sübûr!" diye bağırır idi.

"Sübûr", helâk olmak demektir. "Vâ sübûrâ!"daki elif, nidâ içindir. "Vâ", teessüf ve hasret makamında olan nidâdır. "Vâ sübûrâ!", "ey helâklik, neredesin!" demek olur. Yani, "O misafir kendi rezaletini gördüğü vakit helâk olmayı ve yok olmayı temenni ederek vâ sübûrâ! vâ sübûrâ! diye bağırır idi." Nasıl ki kâfirler mezarın dibinde, yani berzah hayatında, dünyada inkâr ettikleri ahiret hayatının varlığını gördükleri vakit yok olmayı temenni edip böyle nidâ edeceklerdir. Onların bu hâli İnşikâk Sûresi'ndeki وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورًا (İnşikâk, 84/10-11) yani "Ve amel defteri arkasından verilen kimse, keşke helâk olup yok olaydım! diye temenni eder" ayet-i kerimesinde beyan buyrulur. Ve aynı şekilde Furkan Sûresi'nde de böyle buyrulur: وَإِذَا الْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا (Furkan, 25/13-14) yani "Kâfirler azap mahallinden dar bir yere atıldıkları vakit orada helâklerini isterler. Onlara denilir ki: Bu günde bir helâklik istemeyin. Çok çok helâk ve yok olmak isteyin!". Bazı nüshalarda ikinci mısra' آنچنانکه کافران روز نشور şeklinde vâki'dir. "Nasıl ki kâfirler diriliş gününde helâklik diye bağırırlar" demek olur. Bazı nüshalarda da همچو جان کافران از قعر گور vâki'dir, hepsi aynı anlama gelir.

"Sübûr", helâklik demektir. "Vâ sübûrâ!"daki elif nidâ içindir. "Vâ", teessüf ve hasret makamında olan nidâdır. "Vâ sübûrâ!", "ey helâklik, neredesin!" demek olur. Ya'ni, "O misafir kendi rezaletini gördüğü vakit helâk olmayı ve yok olmayı temennî ederek vâ sübûrâ! vâ sübûrâ! diye bağırır idi." Nitekim kâfirler mezarın ka'rında ya'ni hayât-ı berzahiyyede dünyada inkâr ettikleri hayât-ı uhreviyyenin varlığını gördükleri vakit yok olmayı temennî edip böyle nidâ edeceklerdir. Onların bu hâli sûre-i İnşikak'taki وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورًا (İnşikâk, 84/10-11) ya'ni "Ve ammâ kitâb-ı a'mâli arkasından verilen kimse, keşke helâk olup yok olaydım! diye temennî eder" âyet-i kerîmesinde beyân buyrulur. Ve kezâ sûre-i Furkan'da da böyle buyrulur: وَإِذَا الْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا (Furkan, 25/13-14) ya'ni "Kâfirler azâb mahallinden dar bir yere atıldıkları vakit orada helâklerini isterler. Onlara denilir ki: Bu günde bir helâklik istemeyin. Çok çok helâk ve yok olmak isteyin!". Ba'zı nüshalarda ikinci mısrâ' آنچنانکه کافران روز نشور sûretinde vaki'dir. "Nitekim kâfirler nüşür gününde helâklik diye bağırırlar" demek olur. Ba'zı nüshalarda da همچو جان کافران از قعر گور vâki'dir, hepsi bir ma'nâyadır.

94. Ne vakit bu gece tamam olur, açılmaktan kapının sesi zahir olur diye muntazır idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

94. Ne zaman bu gece biter, kapının açılmaktan çıkan sesi duyulur diye bekliyordu.

"Ser şüden şeb", gecenin bitip tamam olmasından kinayedir. Yani, "Yatağı kirleten bu misafir, ne zaman gece biter de açılmak sebebiyle kapının sesi duyulur diye bekleyip duruyordu."

"Ser şüden şeb", gecenin bitip tamâm olmasından kinâyedir. Ya'ni, "Yatağı telvîs eden bu misafir, ne vakit gece tamâm olur da açılmak sebebiyle kapının sesi zâhir olur diye bekleyip durur idi."

95. Tâ ki o yaydan bir ok gibi kaçsın, tâ ki onu hiç kimse böyle görmesin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

95. Tâ ki o yaydan bir ok gibi kaçsın, tâ ki onu hiç kimse böyle görmesin!

Yani, o bekliyordu ki kapı açılsın da yaydan çıkan bir ok gibi kaçsın ve onu hiçbir kimse bu rezil hâlde görmesin!

Ya'ni, o bekler idi ki kapı açılsın da yaydan çıkan bir ok gibi kaçsın ve onu hiçbir kimse bu hâl-i rezâlet içinde görmesin!

96. Kıssa çoktur, kısa ediyorum. O kapı açıldı, derd ve gamdan kurtuldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

96. Kıssa çoktur, kısa ediyorum. O kapı açıldı, dert ve gamdan kurtuldu.

Yani misafirin o geceki ıstırabının hikâyesi çoktur, kısa kesiyorum. Nihayet odanın kapısı açıldı, o misafir de dert ve gamdan kurtuldu. Bazı nüshalarda از درد و غم yerine آخر ز غم geçmektedir. "Nihayet gamdan kurtuldu" demek olur.

Ya'ni misafirin o geceki ıztırabının hikâyesi çoktur, kısa kesiyorum. Nihâyet odanın kapısı açıldı, o misafir de derd ve gamdan kurtuldu. Ba'zı nüshada از درد و غم yerine آخر ز غم vâki'dir. "Nihâyet gamdan kurtuldu" demek olur.

## Mustafa (a.s.)ın misâfire oda kapısını açması ve o açıcının hayalini görmesin ve utanmasın da serbestçe dışarıya gitsin diye kendisini gizlemesi

97. Mustafa sabah geldi ve kapıyı açtı. Sabahleyin o gümraha o yol verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

97. Mustafa sabah geldi ve kapıyı açtı. Sabahleyin o gümraha o yol verdi.

Sabah olduğunda, âlemlerin Efendisi Mustafa (a.s.) gelip odanın kapısını açtı ve sabahleyin erkenden o yüce zat, o yolunu şaşırmış olan kâfire yol verdi.

Vaktâki sabah oldu, Server-i âlem Mustafa (a.s.) gelip odanın kapısını açtı ve sabahleyin erkenden o hazret, o yolunu şaşırmış olan kâfire yol verdi.

98. Mustafa kapıyı açtı ve gizlendi, tā ki o mübtelâ utangan olmaya!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

98. Mustafa kapıyı açtı ve gizlendi, tâ ki o mübtelâ utangan olmasın!

Mustafa (a.s.) Efendimiz, odanın kapısını açmakla birlikte, böyle bir mihnete (sıkıntıya) ve sıkıntıya düşmüş olan misafir zât-ı şerîflerinden utanmamak için kendilerini gizledi.

Mustafa (a.s.) Efendimiz odanın kapısını açmakla beraber böyle bir mihnete ve sıkıntıya mübtelâ olan misafir zât-ı şerîflerinden utanmamak için kendilerini gizledi.

99. Tâ ki o dışarıya serbest gide, ta ki kapıyı açanın arkasını ve yüzünü görmeye!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

99. Tâ ki o dışarıya serbestçe gidebilsin, tâ ki kapıyı açanın arkasını ve yüzünü görebilsin!

100. Ya bir şeyin arkasında nihan oldu, ya ondan onu Huda'nın dâmânı örtmüştür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

100. Ya bir şeyin arkasında gizlendi, ya da onu Allah'ın eteği örttü.

Resûl-i Ekrem hazretlerinin gizlenmesi, ya maddî bir şeyin arkasına saklanmak suretiyle gerçekleşti veyahut Yüce Allah, o hazreti misafirin gözünden eteğini örtmek suretiyle gerçekleşti. "Hakk'ın eteği"nden kasıt, "Settâr" ism-i şerîfinin (örtücü, gizleyici) eseridir. Bu manevî bir örtüdür, bu örtünün mahiyetini ve hakikatini maddî şeylerle açıklamak mümkün değildir. Nasıl ki maddiyat âleminde bile henüz sırrı ve hakikati anlaşılmayan şeyler çoktur. Örneğin manyetizma maddiyat âleminde görünen bir eserdir. Fakat özünü ve hakikatini açıklamak mümkün değildir. Bu gibi haller hakikat ehli evliya katında gerçekleşir. Nitekim Nefehâtü'l-Üns'te Hüseyin bin Hameviyye menkıbesinde şöyle bir hadise nakledilmiştir: Ebû Cafer el-Harrâr dedi ki: "Ben bir cemaatle Hasan bin Hamevî'nin meclisinde oturuyordum. O başını önüne eğmişti. Ansızın bir çığlık attı ve o çığlık ile bizim gözümüzden kayboldu. Birbirimize bakıştık. Üç gün onu görmedik. Üç gün sonra gördük ki, mescid kapısından içeriye girmekteydi. Rengi değişmişti. Heybetinden kimsenin söz söylemeye mecali olmadı. Şeyh Ebû Abdullah Hafif'e bu halin aslı nasıl oldu, diye sordular. Cevaben dedi ki: O yerinden gitmedi, fakat onun üzerine bir elbise örttüler ki o elbise ile gözlerden kayboldu."

Resûl-i Ekrem hazretlerinin gizlenmesi, ya bir maddî şeyin arkasına saklanmak sûretiyle vâki' oldu veyâhud Hak Teâlâ, o hazreti misafirin nazarından eteğini örtmek sûretiyle vâki' oldu. "Hakk'ın eteği"nden murâd, "Settâr" ism-i şerîfinin eseridir. Bu ma'nevî bir örtüdür, bu örtünün mâhiyetini ve hakîkatini maddiyât ile ta'rîf etmek mümkin değildir. Nitekim maddiyât âleminde bile henüz sırrı ve hakîkati anlaşılmayan şeyler çoktur. Meselâ manyatizma maddiyât âleminde zâhir olan bir eserdir. Fakat künhünü ve hakîkatini ta'rîf etmek mümkin değildir. Bu gibi ahvâl evliyâ-i muhakkıkîn indinde vâki'dir. Nitekim Nefehâtü'l-Üns'te Hüseyin bin Hameviyye menkıbesinde şöyle bir hâdise menküldür: Ebû Cafer el-Harrâr dedi ki: "Ben bir cemaatle Hasan bin Hamevî'nin meclisinde oturmuş idim. O başını önüne eğmiş idi. Ansızın bir sayha attı ve o sayha ile bizim gözümüzden kayboldu. Birbirimize bakıştık. Üç gün onu görmedik. Üç gün sonra gördük ki, mescid kapısından içeriye girmekte idi. Rengi değişmişti. Heybetinden kimsenin söz söylemeye mecâli olmadı. Şeyh Ebû Abdullah Hafif'e bu hâlin aslı nasıl oldu, diye sordular. Cevâben dedi ki: O yerinden gitmedi, fakat onun üzerine bir libâs örttüler ki o libâs ile gözlerden kayboldu."

101. Allah[ın] boyası gâh mestür eder. O nâzır üzerine bir bî-çûn perde peydâ eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

101. Allah'ın boyası bazen örter. O bakan üzerine tarife sığmaz bir perde ortaya çıkarır.

"Sıbğa", boya demektir. "Tenîden", burada "ortaya çıkarmak" anlamındadır ve bu masdarın çeşitli anlamları vardır, nasıl ki sırası geldikçe açıklanmıştır. "Allah'ın boyası"ndan kastedilen, ilâhî sıfatlar ve isimlerdir. Yani, "Yüce Allah'ın sıfatları ve isimleri ara sıra Settârlık (örtücülük) ile ortaya çıkıp örter. O bakan kimsenin gözüne tarife sığmayan bir perde ortaya çıkarır."

"Sıbğa", boya demektir. "Tenîden", burada "peydâ etmek" ma'nâsınadır ve bu masdarın müteaddid ma'nâları vardır, nitekim sırası geldikçe beyân olunmuştur. "Allah'ın boyası"ndan murâd, sıfât ve esmâ-i ilâhiyyedir. Ya'ni, "Allah Teâlâ'nın sıfât ve esmâsı ara sıra Settârlık ile zâhir olup örter. O bakan kimsenin gözüne ta'rîfe sığmayan bir perde peydâ eder."

102. Hatta kendinin yanında hasmı görmez. Hâlik'ın kudreti ondan ziyadedir, ziyâde!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

102. Hatta kendi yanında düşmanını görmez. Yaratan'ın kudreti ondan daha fazladır, daha fazla!

Nasıl ki Resûl-i Ekrem hazretleri Mekke-i Mükerreme'den hicret ettikleri gece Kureyş kâfirlerinin kuşatması altında bulunan evden Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk (r.a.) ile birlikte çıktılar. وَجَعَلْنَا مِن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ (Yâsîn, 36/9) Yani "Biz onların önlerinden ve arkalarından bir set çektik. Bu sebeple onları örttük, onlar görmezler" ayet-i kerimesini okuyup kâfirlerin arasından geçti, hiçbirisi onları göremedi.

Nitekim Resûl-i Ekrem hazretleri Mekke-i Mükerreme'den hicret buyurdukları gece Kureyş kâfirlerinin muhâsarası altında bulunan evden Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk (r.a.) ile birlikte çıktılar. وَجَعَلْنَا مِن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ (Yâsîn, 36/9) Ya'ni "Biz onların önlerinden ve arkalarından sed yaptık. Binâenaleyh onları örttük, onlar görmezler" âyet-i kerîmesini okuyup kâfirlerin arasından geçti, hiçbirisi onları göremedi.

103. Mustafa onun gece ahvalini gördü. Fakat Rabb'inin fermanı mâni' idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

103. Mustafa onun gece hallerini gördü. Fakat Rabb'inin fermanı engeldi.

Mustafa (a.s.) Efendimiz gece vakti o misafirin hallerini ve ıstırabını bulundukları yerden görmekteydi. Fakat onu o sıkıntıdan kurtarmak için Rabb'inin emri ve fermanı engel olmuştu; ve ilâhî emirle onu o halde bıraktı.

Mustafa (a.s.) Efendimiz gece vakti o misafirin ahvâlini ve ıztırabını bulundukları mahalden görmekte idi. Fakat onu o sıkıntıdan kurtarmak için Rabbinin emr ü fermânı mâni' olmuş idi; ve emr-i ilâhî ile onu o hâlde bıraktı.

104. Tâ ki habttan evvel bir yol aça, tâ o fezâhattan bir kuyuya düşmeye!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

104. Ta ki, körü körüne gitmeden önce bir yol açsın, o kötülüklerden bir kuyuya düşmesin!

"Habt" kelimesinin birçok anlamı vardır; burada "gece vakti nereye gittiğini bilmeksizin kör gidişi gibi bastığı yeri görmeyerek gitmek" anlamındadır. Yani "Resûl-i Ekrem hazretlerinin gece vakti kapıyı açmaması ona ilâhî rahmet türünden idi; ve ona kapıyı açsa karanlıkta fırlayış saadetli evden çıkacak ve bastığı yeri görmeyerek gidecek idi; ve aksine o yaptığı kötülük ve rezillik yüzünden gece karanlığında bir kuyuya da düşebilecek idi."

"Habt", kelimesinin müteaddid ma'nâsı vardır; burada "gece vakti nereye gittiğini bilmeksizin kör gidişi gibi bastığı yeri görmeyerek gitmek" ma'nâsınadır. Ya'ni "Resûl-i Ekrem hazretlerinin gece vakti kapıyı açmaması ona rahmet-i ilâhiyye nev'inden idi; ve ona kapıyı açsa karanlıkta fırlayış hâne-i saâdetten çıkacak ve bastığı yeri görmeyerek gidecek idi; ve belki de o yaptığı fezâhat ve rüsvâylık yüzünden gece karanlığında bir kuyuya da düşebilecek idi."

105. Fakat hikmet ve emr-i âsumânî var idi, tâ ki o kendisini öyle göre!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

105. Fakat ilahî hikmet ve göksel emir vardı ki, o kendisini öyle görsün!

Gece kapının açılmasında o misafir kendisini o kirli hâl içinde görmemek için ilahî hikmet ve göksel emir vardı.

Gece kapının açılmasında o misafir kendisini o mülevves hâl içinde görmemek için hikmet-i ilâhî ve emr-i âsumânî var idi.

106. Çok adâvetler vardır ki o dostluk olur. Çok harablıklar vardır ki o mi'mârlık olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

106. Çok düşmanlıklar vardır ki o dostluk olur. Çok harabelikler vardır ki o mimarlık olur.

Çünkü çok düşmanlıklar vardır ki, sonunda dostluğa dönüşür. Nasıl ki Hz. Ömer (r.a.) Resûl-i Ekrem hazretlerinin mübarek varlığına suikast için yola çıktı; ve onun bu kasdı ve düşmanlığı dostluğa dönüştü. Ve cenâb-ı pîr efendimiz bu anlamı Fîhi Mâ Fîh'in 43. bölümünde şöyle buyururlar:

"Hz. Ömer yalın kılıç mescid-i nebevîye yöneldi. O sırada Cebrâîl (a.s.) vahiy getirdi: "Yâ Resûlullah, işte Ömer müslüman olmak için geldi. Onu yanına al!" dedi. O esnada idi ki Hz. Ömer mescidin kapısından içeriye girdi; ve nurdan bir ok Mustafa (a.s.) Efendimiz tarafından çıkıp kalbine saplandığını açıkça gördü. Bir nara atıp baygın olarak düştü. Canında bir muhabbet ve aşk ortaya çıktı ve muhabbetin şiddetinden Hz. Risâletpenâh'ın kapısında eriyip yok olmak istedi ve: "Yâ Nebiyyallah bana iman arz buyur ve o mübarek kelimeyi söyle, ben işiteyim!" dedi. Ve müslüman olduğunda dedi ki: "Şimdi yalın kılıç senin mübarek varlığına kasda gelmiş idim. Bundan sonra onun kefareti olmak üzere senin hakkında her kimden senin şanlı şerefine eksiklik veren bir şey işitir isem hemen ona aman vermeyeyim!" Ve aynı şekilde çok harabelikler vardır ki sonunda imara sebep olur.

Zîrâ çok düşmanlıklar vardır ki, sonunda dostluğa mübeddel olur. Nitekim Hz. Ömer (r.a.) Resûl-i Ekrem hazretlerinin vücûd-ı saâdetlerine sû-i kasd için çıktı; ve onun bu kasdı ve düşmanlığı dostluğa mübeddel oldu. Ve cenâb-ı pîr efendimiz bu ma'nâyı Fîhi Mâ Fîh'in 43. faslında şöyle buyururlar:

"Hz. Ömer yalın kılıç mescid-i nebevîye teveccüh etti. O sırada Cebrâîl (a.s.) vahiy getirdi: "Yâ Resûlullah, işte Ömer müslüman olmak için geldi. Onu yanına al!" dedi. O esnâda idi ki Hz. Ömer mescidin kapısından içeriye girdi; ve nûrdan bir ok Mustafa (a.s.) Efendimiz cânibinden çıkıp kalbine sap- landığını âşikâre gördü. Bir na'ra vurup bîhuş olarak düştü. Canında bir muhabbet ve aşk zâhir oldu ve şiddet-i muhabbetten Hz. Risâletpenâh'ın kapısında eriyip mahvolmak istedi ve: "Yâ Nebiyyallah bana îmân arz buyur ve o kelime-i mübarekeyi söyle, ben işiteyim!" dedi. Ve müslüman oldukta dedi ki: "Şimdi yalın kılıç senin vücûd-ı mübârekine kasda gelmiş idim. Bundan sonra onun kefâreti olmak üzere senin hakkında her kimden senin şân-ı şerîfine nakîsa veren bir şey işitir isem filhâl ona aman vermeyeyim!" Ve kezâ çok harablıklar vardır ki sonunda ma'mûrluğa sebeb olur.

107. Bir fuzûl, pislik dolu olan yatağı kasden Resûl'ün huzûruna getirdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

107. Bir fuzûl, pislik dolu olan yatağı kasden Resûl'ün huzûruna getirdi.

"Fuzûl", anlamsız iş yapan ve söz söyleyen kimseye denir, Türkçede "geveze" demektir. Yani, "Saadet evinde bulunan bir geveze hizmetçi o yatağı kasden Resûl-i Ekrem hazretlerinin şerefli huzuruna getirdi."

"Fuzûl", ma'nâsız iş yapan ve söz söyleyen kimseye derler, Türkçe'de "geveze" demek olur. Ya'ni, "Hâne-i saâdette bulunan bir geveze hizmetçi o yatağı kasden Resûl-i Ekrem hazretlerinin huzûr-ı şerîfine getirdi."

108. Dedi ki: "Senin misafirin böyle yapmıştır, gör!" Âlemlerin rahmeti bir tebessüm buyurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

108. Dedi ki: "Senin misafirin böyle yapmıştır, gör!" Âlemlerin rahmeti bir tebessüm buyurdu.

O kirli yatağı getiren hizmetçi, Resûl-i Ekrem hazretlerinin o misafire kızacağını zannederek: "Ey Resûlallah, gör ki senin misafirin

O mülevves yatağı getiren hizmetçi Resûl-i Ekrem hazretlerinin o misâfire hiddet buyuracaklarını zannederek: "Yâ Resûlallah, gör ki senin misafirin

109. Buyurdu ki: "O mitharanı buraya önüme getir, tâ ki hepsini kendi elim ile yıkayayım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

109. Buyurdu ki: "O mitharanı buraya önüme getir, tâ ki hepsini kendi elim ile yıkayayım!"

"Mithara", bir alet ismidir; içine su konulan ibrik ve benzeri şeylerdir, temizleme aleti demektir. Yani, Resûl-i Ekrem (a.s.) hizmetçinin sözüne veya misafirin hâline gülmekle beraber hizmetçiye buyurdular ki: "Su kabını buraya, önüme getir ki, bu pislikleri kendi elim ile yıkayayım!"

"Mithara", ism-i âlet olup içine su konulan ibrik ve sâiredir, âlet-i tathîr demektir. Ya'ni, "Resûl-i Ekrem hizmetçinin sözüne veyâhud misafirin hâline gülmekle beraber hizmetçiye buyrudular ki: "Su kabını buraya huzûruma getir ki, bu pislikleri kendi elim ile yıkayayım!"

110. Her bir kimse sıçradı ve dedi ki: "Bizim canımız ve cismimiz Allah için sana kurban olsun!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

110. Her bir kimse sıçradı ve dedi ki: "Bizim canımız ve bedenimiz Allah için sana kurban olsun!"

111. "Bu pisliği biz yıkayalım, sen bırak! Bu üslûb elin işidir, gönlün değil!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

111. "Bu pisliği biz yıkayalım, sen bırak! Bu iş elin işidir, gönlün değil!"

Yani, saadet evinde bulunanların hepsi yerlerinden sıçrayıp dediler ki: "Bizim canımız ve bedenimiz ve şeklimiz ve anlamımız Allah için sana kurban olsun! Bu pisliği biz yıkayalım. Çünkü bu gibi maddî pislikleri temizleme işi, yoğun ve maddî olan ellerin işidir. Latif ve manevî olan gönlün işi değildir! Ey Resûlallah, senin şerefli varlığın ise latif ve manadır ve gönül hükmündedir."

Ya'ni, hâne-i saâdette bulunanların hepsi yerlerinden sıçrayıp dediler ki: "Bizim canımız ve cismimiz ve sûretimiz ve ma'nâmız Allah için sana kurban olsun! Bu pisliği biz yıkayalım. Zîrâ bu gibi mülevvesât-ı mâddiyyeyi temizlemek üslûbu, kesîf ve maddî olan ellerin işidir. Latîf ve ma'nevî olan gönlün işi değildir! Yâ Resûlallah, senin vücûd-ı şerîfin ise latîf ve ma'nâdır ve gönül hükmündedir."

112. "Ey Le-amrük, Hak sana "amr" ta'bîr etti, binâenaleyh halîfe yaptı ve kürsü üzerine nasbetti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

112. "Ey Le-amrük, Hak sana "ömür" dedi, bu sebeple halîfe yaptı ve kürsü üzerine yerleştirdi."

Bahru'l-Ulûm ve İmdâdullah (k.s.) kendi şerhlerinde buyururlar ki "Ey Le-amrük" hitabı, Resûl-i Ekrem efendimize "Bunu biz yıkayalım!" diyenlerin hitabıdır. Yani "Ey önderimiz olan şanlı peygamber, senin hayatına yemin ederiz, muhakkak Yüce Allah Kur'ân-ı Kerîm'inde Hicr sûresinde لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (Hicr, 15/72) Yani "Ey habibim, senin hayatına yemin ederim ki, muhakkak bu Lût kavmi sapkınlıklarında şaşkınlık içindedirler" ayet-i kerimesinde sana "hayat" dedi ve kendini senin hayatın kıldı. Çünkü senin bekân, Hak'ın bekâsıdır. Ve bu anlamda sebep şudur ki, yemin ancak Hakk'ın hayatına ve zâtına yakışır. Çünkü başkasının ömrünün bir değeri yoktur; ve Hak için yok olma da yoktur. Bu sebeple senin için yok olma olmaz; ve Hak seni kendi halîfesi yaptı. Halîfenin hayatı ve bekâsı, kendisini halîfe yapanın hayatının aynısıdır. Çünkü Hakk'ın zâtı kendi isim ve sıfatlarıyla halîfede ortaya çıkmıştır."

Ve diğer şârihler "Ey Le-amrük" hitabını, Hakk'ın sözünün nakli ve hikâyesi olarak kabul ederler. Ve anlamını da şöyle açıklarlar ki: "Yüce Allah "Le-amrük" şerefli sözünde sana "ömür" dedi ve senin ömrüne yemin etti ve seni "ömür" ile andı; Ve Arap âdeti şudur ki, çok aziz ve muhterem olan kimsenin ömrüne yemin ederler. Bu sebeple böyle yemin son derece izzete delalet eder. Şimdi seni kendi halîfesi yaptı".

Hâlbuki gizli değildir ki bu anlam zorlamadır. Çünkü hilâfet, halîfenin üzerinde Hakk'ın fer'i (tali bir tezahürü) olduğundan, hilâfet ile son derecedeki izzet ve ihtiram arasındaki alaka anlaşılamaz.

Bahru'l-Ulûm ve İmdâdullah (k.s.) kendi şerhlerinde buyururlar ki "Ey Le-amrük" hitâbı Resûl-i Ekrem efendimize "Bunu biz yıkayalım!" diyenlerin hitâbıdır. Ya'ni "Ey metbûumuz olan nebiyy-i zîşân, senin hayâtına yemin ederiz, muhakkak Hak Teâlâ Kur'ân-ı Kerîm'inde sûre-i Hicr'de لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (Hicr, 15/72) Ya'ni "Ey habîbim, senin hayâtına yemîn ederim ki, muhakkak bu Lût kavmi dalâletlerinde mütehayyirdirler" âyet-i kerîmesinde sana "hayat" ta'bîr etti ve kendini senin hayatın kıldı. Zîrâ senin bekān, bekā-yı Hak'tır. Ve bu ma'nâda sebeb budur ki, yemin ancak Hakk'ın hayâtına ve zâtına yakışır. Zîrâ gayrın ömrünün bir i'tibârı yoktur; ve Hak için zevâl dahi yoktur. Binâenaleyh senin için zevâl olmaz; ve Hak seni kendi halîfesi yaptı. Halîfenin hayâtı ve bekāsı müstahlifin hayâtının aynıdır. Zîrâ Hakk'ın zâtı kendi esmâ ve sıfatıyla halîfede zâhir olmuştur."

Ve diğer şârihler "Ey Le-amrük" hitâbını kelâm-ı Hakk'ın nakil ve hikâyesinden addederler. Ve ma'nâsını da böyle beyân ederler ki: "Hak Teâlâ "Le-amrük" kavl-i şerîfinde sana "amr" ta'bîr buyurdu ve senin ömrüne yemîn etti ve seni "amr" ile yâd etti; Ve âdet-i Arab budur ki gāyet azîz ve muhterem olan kimsenin ömrüne yemîn ederler. Binâenaleyh böyle yemin son derece izzete delâlet eder. İmdi seni kendi halîfesi yaptı".

Halbuki hafi değildir ki bu ma'nâ tekellüfdür. Zîrâ hilâfet, halîfenin üzerinde Hakk'ın fer'i olduğundan hilâfetin ve son derecedeki izzet ve ihtirâmın aralarındaki alâka anlaşılamaz.

113. "Biz senin hizmetin için yaşıyoruz. Mâdemki sen hizmet ediyorsun, o hâlde biz neyiz?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

113. "Biz senin hizmetin için yaşıyoruz. Mademki sen hizmet ediyorsun, o halde biz neyiz?"

114. Buyurdu ki: "Onu biliyorum, velâkin bu bir saattir ki, bunu yıkamakta kendimce bir hikmet vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

114. Buyurdu ki: "Onu biliyorum, velâkin bu bir saattir ki, bunu yıkamakta kendimce bir hikmet vardır."

Resûl-i Ekrem hazretleri onlara cevap olarak buyurdu ki: "Bu söylediklerinizi biliyorum. Fakat bu an öyle bir andır ki, bu pislikleri bizzat yıkamakta gizli bir hikmet vardır."

Resûl-i Ekrem hazretleri onlara cevâben buyurdu ki: "Bu söylediklerinizi biliyorum. Fakat bu saat bir saattir ki, bu mülevvesâtı bizzat yıkamakta bir gizli hikmet vardır."

115. Muntazır oldular, dediler ki: "Bu Peygamber'in sözüdür, nihayet zâhir gele ki bu esrâr nedir?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

115. Beklediler, dediler ki: "Bu Peygamber'in sözüdür, sonunda bu sırlar nedir, ortaya çıksın?"

Resûl-i Ekrem'in "Bunda hikmet vardır" buyurması üzerine yıkama emrine teşebbüsten vazgeçip, "Bu Resûl-i Ekrem'in sözüdür, bakalım bunun içinden ne gibi sırlar ortaya çıkacaktır," diye beklediler.

Resûl-i Ekrem'in "Bunda hikmet vardır" buyurması üzerine yıkamak emrine teşebbüsten vazgeçip, "Bu Resûl-i Ekrem'in sözüdür, bakalım bunun içinden ne gibi sırlar zuhûr edecektir", diye beklediler.

116. O bu pislikleri cidd ile yıkar idi. Hassaten Hakk'ın emrindendir, taklîd ve riyâ değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

116. O, bu pislikleri ciddiyetle yıkardı. Özellikle Hakk'ın emrindendir, taklit ve riya değildir.

Resûl-i Ekrem (a.s.) o misafirin pisliklerini tam bir ciddiyetle yıkardı. Çünkü böyle yapması Yüce Allah'ın özel emrinin gereğindendi. O hazret bu fiili güzel ahlak sahiplerini taklit etmek için yahut halka bir tevazu gösterisi yapmış olmak için yapmazdı.

Resûl-i Ekrem hazretleri o misâfirin pisliklerini kemâl-i ciddiyetle yıkar idi. Çünkü böyle yapması Hak Teâlâ hazretlerinin emr-i husûsîsi îcâbından idi. O hazret bu fiili hüsn-i ahlâk sahiblerine taklîd için veyâhud halka bir tevâzu' gösterişi yapmış olmak için değil idi.

117. Zîrâ onun kalbi derdi ki: "Bunu sen yıka ki, burada kat kat hikmet vardır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

117. Çünkü onun kalbi derdi ki: "Bunu sen yıka ki, burada kat kat hikmet vardır!"

Yani, Resûl-i Ekrem hazretlerine bu işte meydana gelen özel ilâhî emir ve rabbanî vahiy melek aracılığıyla değildi, kalp vahyile meydana gelmişti.

Mustafa (a.s.)'ın evine misafirin geri dönmesinin sebebi. O saatte geldi ki, Mustafa (a.s.) hazretleri, onun kirli olan yatağını kendi mübarek eliyle yıkardı; ve onun utanması ve elbisesini yırtması ve onun kendi nefsine ve kendi hâline feryadı ve ağlayışı

Ya'ni, Resûl-i Ekrem hazretlerine bu işte vâki' olan emr-i husûsî-i ilâhî ve vahy-i rabbânî melek vasıtasıyla değil idi, vahy-i kalb ile vâki' olmuş idi.

Mustafâ (a.s.)ın hânesine misâfirin rücû' etmesi sebebi. O sâatte geldi ki, Mustafâ (a.s.) hazretleri, onun mülevves olan yatağını kendi mübarek eliyle yıkardı; ve onun utanması ve elbisesini yırtması ve onun kendi nefsine ve kendi hâline feryâdı ve zârîliği

118. Kâfirciğin yâdigâr bir heykeli var idi. Onu gâib gördü ve o kararsız oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

118. Kâfircik'in yâdigâr bir heykeli vardı. Onu kaybolmuş gördü ve o kararsız oldu.

119. Dedi: "O oda ki ben yer tuttum, heykeli orada habersiz bıraktım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

119. Dedi: "O oda ki ben yer tuttum, heykeli orada habersiz bıraktım."

Yani, saadet evinde gece misafir kalıp yatağını berbat eden kâfirciğin yadigâr bir heykeli vardı. Aşırı utançla saadet evinden kaçtığı sırada bu heykelini kaybolmuş gördü ve ıstıraba düştü; ve onu aramak zorunda kaldı. Dedi ki: "Bu heykeli mutlaka ben gece kaldığım odada düşürdüm."

Ya'ni, hâne-i saâdette gece misafir kalıp yatağını berbat eden kâfirciğin yâdigâr bir heykeli var idi. Kemâl-i hacâletle hâne-i saâdetten kaçtığı sırada bu heykelini kaybolmuş gördü ve ıztırâba düştü; ve onu aramak mecbûriyetinde kaldı. Dedi ki: "Bu heykeli mutlaka ben gece kaldığım odada düşürdüm."

120. Gerçi onun utanması var idi; ve onun utanmasını hırs götürdü. Hırs, ejderhadır, küçük bir şey değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

120. Gerçi onun utanması vardı; ve onun utanmasını hırs götürdü. Hırs, ejderhadır, küçük bir şey değildir.

Yani, o misafir geceki halinden dolayı saadet evine dönüp heykelini aramaya utanıyordu. Fakat heykelin hırsı utanmasına üstün geldi. Çünkü hırs bir ejderhadır, küçük bir şey değildir. Utanmak gibi birtakım iyi huyları yok eder.

Ya'ni, o misafir geceki hâlinden dolayı hâne-i saâdete dönüp heykelini aramağa utanıyordu. Velâkin heykelin hırsı utanmasına gâlib geldi. Zîrâ hırs bir ejderhâdır, küçük bir şey değildir. Utanmak gibi birtakım iyi seciyeleri kahreder.

121. Heykel arkasından acele Mustafa'nın evine koştu ve onu gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

121. Heykel arkasından acele Mustafa'nın evine koştu ve onu gördü.

"Vüsâk", ev demektir. Bu sebeple misafirin hırsı üstün geldiği için heykelinin arkasından acele Mustafa (s.a.v.) hazretlerinin saadet evlerine koştu ve o hazreti gördü.

"Vüsâk", ev demektir. Binâenaleyh misafirin hırsı galib olduğu için heykelinin arkasından acele Mustafa (s.a.v.) hazretlerinin hâne-i saâdetlerine koştu ve o hazreti gördü,

122. Ki, o Allah'ın eli o pisliği hem bizzat güzel yıkıyor idi ki, kötü gözlü ondan uzak olsun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

122. O Allah'ın eli, o pisliği bizzat öyle güzel yıkıyordu ki, kötü gözlü ondan uzak olsun!

Bahru'l-Ulûm hazretleri bu şerefli beytin açıklamasında şöyle buyurur: "Gerçekleri bilenlerin önderi Şeyh-i Ekber hazretleri buyurdu ki: "Allah'ın eli", Hak'ın suretinden ve halkın suretinden ibarettir; ve âlemin sureti, isimlerin ve sıfatların zuhur yeridir; ve Hak'ın sureti, isimleri ve sıfatları toplayan Hakk'ın zâtıdır. Yüce Allah Âdem'i bu iki el ile yarattı." Ve aynı şekilde Hz. Şeyh-i Ekber "iki el"i celâl ve cemâl isimleriyle açıkladı. Ve Şeyh Muhibbullah(?) (k.s.) Fusûs Şerhi'nde buyurdular ki: Hakk'ın sıfatı ve sureti arasında görünürlük ve zuhur yeri olmaktan başka fark yoktur. Hz. Mevlânâ (k.s.) bu anlama dayanarak Resûl-i Ekrem hazretlerine "yedullah" (Allah'ın eli) tabirini kullandı. Çünkü âlemlerin Efendisi'nin mübarek zâtı, Hak'ın sureti ile âlemin sureti arasını ve birbirine karşılık gelen isimleri bir araya getirir." Diğer şârihler, bu beytin anlamını böyle yazmışlardır: "Resûl-i Ekrem hakkında Yüce Allah يَدُ اللهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ (Fetih, 48/10) yani "Allah'ın eli onların ellerinin üstündedir" buyurdu. Ve onun elini kendi eli gibi tuttu. Bu anlam bir tür te'vildir ve aşağı bir sözdür."

Bahru'l-Ulûm hazretleri bu beyt-i şerîfin şerhinde şöyle buyurur: "Kud- ve-i muhakkıkîn Şeyh-i Ekber hazretleri buyurdu ki: "Allah'ın eli", sûret-i Hak ve sûret-i halktan ibârettir; ve sûret-i âlem mazhar-ı esmâ ve sıfâttır; ve sûret-i Hak esmâ ve sıfatı câmi' olan Hakk'ın zâtıdır. Hak Teâlâ Âdem'i bu iki el ile ibdâ' buyurdu." Ve kezâ Hz. Şeyh-i Ekber "iki el"i esmâ-i celâl ve cemâl ile tefsîr buyurdu. Ve Şeyh Muhibbullah(?) (k.s.) Fusûs Şerhi'nde buyurdular ki: Hakk'ın sıfatı ve sûreti arasında zâhiriyyet ve mazhariyyetden başka fark yoktur. Hz. Mevlânâ (k.s.) bu ma'nâya binâen Resûl-i Ekrem hazretlerine "yedullah" ta'bîr buyurdu. Zîrâ Server-i âlem Efendimiz'in zât-ı mübârekleri sûret-i Hak ve sûret-i âlem arasını ve esmâ-i mütekābiliyyeyi câmi'dir." Diğer şârihler, bu beytin ma'nâsını böyle yazmışlardır: "Resûl-i Ekrem hakkında Hak Teâlâ يَدُ اللهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ (Fetih, 48/10) ya'ni "Allah'ın eli onların ellerinin fevkındedir" buyurdu. Ve onun elini kendi eli gibi tuttu. Bu ma'nâ bir nev'i te'vîldir ve aşağı bir sözdür."

123. Onun heykeli hatırından gitti. Onda bir karışıklık zahir oldu, yakasını yırttı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

123. Onun heykeli aklından çıktı. Onda bir karışıklık ortaya çıktı, yakasını yırttı.

Heykelini aramaya gelen bu misafir, Resûl-i Ekrem'i bu durumda görünce çok sevdiği heykel aklından çıktı. İçinde bir karışıklık ortaya çıktı. Bu karışıklığın etkisi dışına da yayılarak elbisesinin yakasını yırttı.

Heykelini aramaya gelen bu misafir, Resûl-i Ekrem'i bu vaziyette görünce pek ziyâde sevdiği heykel hatırından gitti. Bâtınında bir karışıklık zahir oldu. Bu karışıklığın eseri zâhirine de sirâyet ederek elbisesinin yakasını yırttı.

124. O iki elini yüzüne ve başına vururdu. Kafasını da duvara ve kapıya vururdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

124. O, iki elini yüzüne ve başına vururdu. Kafasını da duvara ve kapıya vururdu.

Yani, onun içindeki kargaşalık şiddetle dış görünüşünde de hüküm sürdü ve büyük bir cezbe (ilahi aşkın verdiği coşkunluk hali) içinde olduğundan elleriyle başına ve yüzüne vurur ve kafasını da duvara ve kapıya vururdu.

Ya'ni, onun bâtınındaki kargaşalık şiddetle zâhirinde de hüküm sürdü ve büyük bir cezbe içinde olduğundan elleriyle başına ve yüzüne vurur ve kafasını da duvara ve kapıya vururdu.

125. Öyle ki onun burnundan ve başından kan revân oldu; ve o Server ona merhamet etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

125. Öyle ki onun burnundan ve başından kan aktı; ve o Server ona merhamet etti.

O misafir o derece dövündü ki burnundan ve başından kan geldi; ve onun bu hâline âlemlerin Serveri (s.a.v.) Efendimiz merhamet etti.

O misafir o derece dövündü ki burnundan ve başından kan geldi; ve onun bu hâline Server-i âlem (s.a.v.) Efendimiz merhamet buyurdu.

126. Kâfir "Ey nâs korkun!" deyici olduğu halde na'ralar vurdu, halk onun üzerine toplandı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

126. Kâfir "Ey insanlar korkun!" deyici olduğu halde naralar attı, halk onun üzerine toplandı.

O misafir bir taraftan böyle dövünür, bir taraftan da: "Ey insanlar, ben aklımı ve muhakememi kaybettim, benden korkun, size bir zararım dokunmasın!" diye de naralar atardı. Onun bu acayip halini gören halk yavaş yavaş etrafına toplandı.

O misafir bir taraftan böyle dövünür, bir taraftan dahi: "Ey nâs, ben aklımı ve muhâkememi kaybettim, benden korkun, size bir zararım dokunmasın!" diye de na'ralar vururdu. Onun bu hâl-i acîbini gören halk peyderpey etrâfına toplandı.

127. "Ey akılsız baş!" diye başına vururdu. "Ey nûrsuz göğüs!" diye göğsüne vururdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

127. "Ey akılsız baş!" diye başına vururdu. "Ey nûrsuz göğüs!" diye göğsüne vururdu.

"Ber", burada "göğüs" demektir. Yani, o kâfir: "Ey akılsız baş, şu yalanladığın mübarek zâtın şerefli hâline bak da ibret al!" diye başına vururdu. "Ey irfan ve zekâ nurundan yoksun olan göğüs ve kalp, bu izzet ve nübüvvet azameti içindeki tevazuyu gör de iman nuru ile aydınlan!" diye göğsüne vururdu.

"Ber", burada "göğüs" demektir. Ya'ni, o kâfir: "Ey akılsız baş, şu tekzîb ettiğin zât-ı mübarekin hâl-i şerîfine bak da ibret al!" diye başına vururdu. "Ey nûr-ı irfân ve zekâdan mahrûm olan sîne ve kalb, bu izzet ve azamet-i nübüvvet içindeki tevâzu'u gör de nûr-i îmân ile münevver ol!" diye göğsüne vururdu.

128. O secde ederdi, derdi ki: "Ey zemînin küllü, bu hakîr olan cüz' senden utanmıştır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

128. O secde ederdi, derdi ki: "Ey yeryüzünün bütünü, bu hakir olan parça senden utanmıştır!"

"Mehîn", hor ve zelil demektir. "Zemîn"den kasıt, ilahi isim ve sıfatların tecelli yerleri olan kesafet (yoğunluk) ve suret âlemidir. Resûl-i Ekrem Efendimiz, bütün ilahi sıfat ve isimlerin tecelli yeri olduklarından, bu oluş âleminin tecellilerinin bütünüdürler; diğer insanlar ise ayrı ayrı isimlerin tecelli yerleri olduklarından bu bütünün parçalarıdırlar. Fakat gaflet ehlinin ne bütünden ne de parçadan haberleri yoktur. Parça olmalarıyla birlikte her biri bütünlük iddiasına kalkışırlar. Yani, "O misafir, Peygamber Efendimiz'in huzurunda secde edip yüzünü topraklara sürerek derdi ki: "Sen bu suret âleminin bütünüsün, benim gibi hakir ve zelil olan bir parça, bu anda senin huzurunda utanmış bir hâlde!"

"Mehîn", hor ve zelîl demektir. "Zemîn"den murâd, mezâhir-i esmâ ve sıfât-ı ilâhiyye olan âlem-i kesâfet ve sûrettir. Resûl-i Ekrem Efendimiz bil- cümle sıfât ve esmâ-i ilâhiyyenin mazharı olduklarından bu mezâhir-i kevniyyenin küllüdürler; ve sâir nâs ise esmâ-i müteferrikanın mezâhiri olduklarından bu küllün cüz'üdürler. Fakat ehl-i gafletin ne külden ve ne de cüz'den haberleri yoktur. Cüz'iyyetleriyle beraber her birisi külliyet da'vâsına kıyâm ederler. Ya'ni, "O misafir huzûr-i Risâletpenâhî'de secde edip yüzünü topraklara sererek derdi ki: "Sen bu âlem-i sûretin küllüsün, benim gibi hakîr ve zelîl olan bir cüz, bu anda senin huzûrunda utanmış bir hâlde!"

129. "Sen ki küllsün, O'nun emrine hâzı'sın. Ben ki cüz'üm, zalim ve çirkin ve azgınım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

129. "Sen ki küllîsin, O'nun emrine boyun eğmişsin. Ben ki cüz'îyim, zalim ve çirkin ve azgınım."

"Sen yeryüzünün küllîsi olduğun hâlde yine boyun eğmiş ve alçakgönüllüsün. Ben ise cüz'î olduğum hâlde zalimim ve fiilim çirkindir ve Allah'ın emrine karşı asi ve azgınım!"

"Sen zemînin küllü olduğun hâlde yine hâzı' ve mütezellilsin. Ben ise cüz' olduğum hâlde zâlimim ve fiilim çirkindir ve emr-i Hakk'a karşı serkeşim ve azgınım!"

130. "Sen ki küllsün, horsun ve lerzânsın. Ben ki cüz'üm, hilafda ve sebak- dayım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

130. "Sen ki külsün, hor ve titreyensin. Ben ki cüz'üm, aykırılıkta ve öndeyim."

"Sen yeryüzünün küllü olduğun hâlde mütevazısın ve alçak gönüllüsün ve Hak'tan titreyensin. Ben ise cüz' olduğum hâlde, küll olan sana karşı muhalefetteyim ve her işte senin önüne geçmekteyim ve seni beğenmemekteyim."

"Sen zemînin küllü olduğun hâlde mütevâzı'sın ve alçak gönüllüsün ve Hak'tan titreyicisin. Ben ise cüz', olduğum hâlde küll olan sana karşı muhâ- lefetteyim ve her işte senin önüne geçmekteyim ve seni beğenmemekteyim."

131. Her zaman yüzünü göğe çevirir idi, derdi ki: "Ey cihanın kıblesi, yüzüm yoktur!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

131. Her zaman yüzünü göğe çevirir idi, derdi ki: "Ey cihanın kıblesi, yüzüm yoktur!"

O misafir bu sözleri söylerken her an yüzünü göğe çevirir ve yüce âleme yönelmiş bulunur idi de derdi ki: "Ey cihanın kıblesi olan şanlı peygamber, sana karşı yüzüm yoktur, fikrimden ve hâlimden ve sözümden ve fiilimden senin önünde utanmış bir hâldeyim!"

O misafir bu sözleri söylerken her an yüzünü göğe çevirir ve âlem-i ulvîye müteveccih bulunur idi de derdi ki: "Ey cihânın kıblesi olan Nebiyy-i zî- şân, sana karşı yüzüm yoktur, fikrimden ve hâlimden ve kavlimden ve fiilimden senin önünde utanmış bir hâldeyim!"

132. Vaktaki hadden hariç titredi ve çırpındı, Mustafa onu kendi yanına çekti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

132. Vaktaki haddinden fazla titredi ve çırpındı, Mustafa onu kendi yanına çekti.

Vaktaki bâtınında (iç âleminde) ortaya çıkan cezbe (ilâhî çekim) üzerine onun bedeni haddinden fazla titredi ve çırpındı, Mustafa (a.s.) Efendimiz onu kendi yanına ve tarafına çekti.

Vaktāki bâtınında zuhûr eden cezbe üzerine onun cismi haddinden ziyâde titredi ve çırpındı, Mustafa (a.s.) Efendimiz onu kendi yanına ve tarafına çekti.

133. Onu sâkin etti ve onu çokluk okşadı; ve onun gözünü açtı ve ona ma'rifet verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

133. Onu sakinleştirdi ve onu çok okşadı; ve onun gözünü açtı ve ona marifet verdi.

Resûl-i Ekrem (a.s.) onun iç âleminde tasarruf edip şiddetli cezbesini (ilahi çekim halini) sakinleştirdi ve onu okşadı ve gönlünü hoş etti. Onun nefsinin ve aklının gözünü açtı; ve ona anlayış ve irfan (sezgisel bilgi) verdi. Çünkü ağlamadan gülme meydana gelir.

Resûl-i Ekrem hazretleri onun bâtınında tasarruf buyurup şiddet-i cezbesini teskîn etti ve onu okşadı ve tatyîb eyledi. Onun nefsinin ve aklının gözünü açtı; ve ona fehim ve irfân verdi. Zîrâ ağlamadan gülme hâsıl olur.

134. Bulut ağlamadıkça ne vakit çimen güler? Çocuk ağlamadıkça süt ne vakit cûş eder?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

134. Bulut ağlamadıkça çimen ne zaman güler? Çocuk ağlamadıkça süt ne zaman coşar?

Nasıl ki bulut ağlar ve yağmurlarını döker. Onun ağlamasından çimenlerin gülmesi ve büyümesi ortaya çıkar. Aynı şekilde çocuk ağlar, anasının memesinde süt kaynar ve fışkırır.

Nitekim bulut ağlar ve yağmurlarını döker. Onun ağlamasından çimenlerin gülmesi ve neşv ü nemâsı zâhir olur. Ve kezâ çocuk ağlar, anasının memesinde süt kaynar ve fışkırır.

135. Bir günlük çocuk, şefîk olan dâyeye erişmek için ağlayayım diye yolu bilir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

135. Bir günlük çocuk, şefkatli süt nineye ulaşmak için ağlayayım diye yolu bilir.

Bir günlük çocuk bile şefkatli süt ninesini ve mürebbiyesini kendi yanına çekmek için ağlayayım der ve süt ninesini çekmenin yolunu bilir.

Bir günlük çocuk bile şefkatli süt ninesini ve mürebbiyesini kendi yanına celb için ağlayayım der ve süt ninesini celbetmenin yolunu bilir.

136. Sen bilmez misin ki, mürebbîlerin mürebbîsi, ağlamaksızın o bedava olarak sütü az verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

136. Sen bilmez misin ki, terbiye edicilerin terbiye edicisi, ağlamaksızın o sütü bedava olarak az verir.

"Sen bilmez misin ki, mutlak Rablık sahibi ve terbiye edicilerin terbiye edicisi olan Yüce Allah, kul ağlamaz ve dua etmezse, ilim ve irfan sütünü bedava olarak az verir." Bu şerefli beyitten anlaşılır ki, Hakk Yolcusu ağlamaz ve Allah'a yalvarmazsa, gerek okumaktan gerekse sohbetten kazandığı ilim ve irfan az olur. Ağlayıp yalvararak "Rabbim ilmimi arttır!" (Tâhâ, 20/144) demek gerekir.

"Sen bilmez misin ki, rubûbiyet-i mutlaka sâhibi ve mürebbîlerin mürebbîsi olan Hak Teâlâ hazretleri, kul ağlamaz ve münâcât etmezse, ilim ve irfân sütünü bedava olarak az verir." Bu beyt-i şerîfden anlaşılır ki, sâlik ağlamaz ve Hakk'a niyâz etmezse, gerek mütâlaadan ve gerek sohbetten iktisâb ettiği ilim ve irfan az olur. Ağlayıp niyâz ederek "رب زدني علما" (Tâhâ, 20/144) ["Rabbim ilmimi arttır!"] demek îcâb eder.

137. Kulak tut, ta ki Kirdigar'ın fazlının sütü dökülsün!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

137. Kulak ver ki Yaratıcı'nın lütfunun sütü dökülsün!

Bu şerefli beyitte Tevbe suresinde bulunan ayet-i kerimeye işaret buyrulur. Ayet-i kerime şudur: فليضحكوا قليلاً وليبكوا كثيراً جَزَاء بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (Tevbe, 9/82) Yani "Kazandıkları şey sebebiyle cezalandırılmakla az gülsünler ve çok ağlasınlar." Bu ayet-i kerime aslında münafıklar hakkındadır. Fakat müfessirler hükmünün genel olduğunu belirtirler. Nasıl ki Hz. Pîr efendimiz de bu hükmün genelliğine işaret buyururlar. Yani, "Ey Hakk Yolcusu, Yüce Allah Kur'an-ı Kerim'inde 'Çok ağlasınlar!' buyurdu. Bu anlama kulak ver ve böyle yap ki, Mutlak Fail olan Hazret'in lütuf ve yardımının sütü dökülsün!"

Bu beyt-i şerîfde sûre-i Tevbe'de olan âyet-i kerîmeye işâret buyrulur. Âyet-i kerîme budur فليضحكوا قليلاً وليبكوا كثيراً جَزَاء بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (Tevbe, 9/82) Ya'ni "Kazandıkları şey sebebiyle cezâ verilmekle az gülsünler ve çok ağlasınlar". Bu âyet-i kerîme hadd-i zâtında münafıklar hakkındadır. Fakat müfessirler hükmünün umûmî olduğunu beyân ederler. Nitekim Hz. Pîr efendimiz dahi bu hükmün umûmiyetine işâret buyururlar. Ya'ni, "Ey sâlik, Hak Teâlâ Kur'ân-ı Kerîm'inde "Çok ağlasınlar!" buyurdu. Bu ma'nâya kulak tut ve böyle yap ki, Fâil-i Mutlak hazretlerinin fazl ve inâyetinin sütü dökülsün!"

138. Bulutun ağlaması ve güneşin harâreti vardır. Dünyanın direği ancak bu iki iplik bükücüdür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

138. Bulutun ağlaması ve güneşin harareti vardır. Dünyanın direği ancak bu iki iplik bükücüdür.

"Tâb", "tâften" mastarından şimdiki zaman emir kipidir. "Rişte", iplik; "rişte-tâb", birleşik sıfat olup "iplik bükücü" demektir ki, "düzenleyici olmak"tan kinayedir. Yani, "Bulutun ağlaması hükmünde olan yağmur vardır; ve güneşin de harareti vardır. Dünyanın direği ancak bu iki düzenleyicidir. Çünkü yağmur yağmasa, kuraklıktan bitkiler kurur ve hayvanlar kuraklıktan helak olur; ve eğer güneşin harareti olmasa türlü meyveler pişmez ve çiçeklerde renk ortaya çıkmazdı."

"Tâb", "tâften" masdarından emr-i hâzırdır. "Rişte", iplik; "rişte-tâb", vasf-ı terkîbî olup "iplik bükücü" demek olur ki, "nâzım olmak"tan kinâyedir. Ya'ni, "Bulutun ağlaması mesâbesinde olan yağmur vardır; ve güneşin dahi harâreti vardır. Dünyânın direği ancak bu iki nâzımdır. Zîrâ yağmur yağmasa, kuraklıktan nebâtât yanar ve hayvânât kuraklıktan helâk olur; ve eğer güneşin harâreti olmasa türlü meyveler pişmez ve çiçeklerde renk zâhir olmaz idi."

139. Eğer güneşin harâreti ve bulutun göz yaşı olmasa idi, ne vakit cisim ve araz iri ve kalın olurdu?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

139. Eğer güneşin ısısı ve bulutun gözyaşı olmasaydı, cisim ve araz ne zaman iri ve kalın olurdu?

"Cisim"den kasıt, genel olarak eşyanın maddesi ve "araz"dan kasıt ise, bu maddelerle var olan sıfatlardır. Örneğin renkler genel olarak arazdır; ve bunların yoğunlukla ortaya çıkmasına sebep güneşin ışığı ve ısısıdır. Çünkü güneşin ışığı menekşe, çivit mavisi, mavi, yeşil, sarı, turuncu, kırmızı olmak üzere yedi renklidir; ve örneğin bir çiçeğin mavi görünmesi, kendisini oluşturan maddelerin bu yedi ışıktan altısını göstermeyerek yalnızca maviyi göstermesindendir. Diğer eşyanın renkleri de böyledir; ve ısı da bu ışığa bağlıdır. Yağmurun etkileri ve faydaları ise açıklamaya muhtaç değildir. Sözün özü, bunlar dünya dediğimiz bu yoğunluk âleminin düzenini sağlamaya aracı olmak üzere yaratılmıştır. Cisimler ve arazlar bunlardan gelişir ve büyür. İkinci mısra Hind nüshalarında "Ne vakit bizim cisimlerimiz büyük ve kalın olurdu?" şeklindedir ki, anlam farkı genel ve özel olmaktan ibarettir. "Sitabr" (سطبر) yahut "sitebr" (ستبر), "kalın ve kaba" demektir.

"Cisim"den murâd, alelumûm mâdde-i eşyâ ve "araz"dan murâd, bu mevâdd ile kāim olan sıfatlardır. Meselâ renkler alelumûm arazdır; ve bunların kesâfetle zuhûruna sebeb güneşin ziyâsı ve harâretidir. Zîrâ güneşin ziyâsı menekşe, çivîdî, mâvi, yeşil, sarı, turuncu, kırmızı olmak üzere yedi renklidir; ve meselâ bir çiçeğin mâvi görünmesi kendisini teşkîl eden mevâddın bu yedi ziyadan altısını göstermeyerek yalnız mâviyi göstermesindendir. Diğer eşyânın renkleri de böyledir; ve harâret dahi bu ziyâya tâbi'dir. Yağmurun te'sîrât ve fevâidi ise îzâhdan müstağnîdir. Velhâsıl bunlar dünyâ dediğimiz bu âlem-i kesâfetin nizâmını te'mîne vâsıta olmak üzere mahlûktur. Cisimler ve arazlar bunlardan neşv ü nemâ bulur. İkinci mısra' Hind nüshaların- sûretindedir. "Ne vakit bizim ecsâmımız büyük ve kalın olurdu?" demek olur ki, meâlen farkı umûmiyet ve husûsiyetten ibârettir. "Sitabr" (سطبر) yâhud "sitebr" (ستبر), "kalın ve galîz" demektir.

140. Eğer bu harâret ve bu ağlama asıl olmasa idi, bu her dört fasıl ne ma'mûr olur idi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

140. Eğer bu sıcaklık ve bu ağlama esas olmasaydı, bu dört mevsim nasıl mamur olurdu?

Eğer güneşin bu sıcaklığı ve bulutların bu ağlaması, dünyanın düzen üzere dönmesinde asıl ve esas olmasaydı, ilkbahar, yaz, sonbahar ve kıştan oluşan dünyanın bu dört mevsimi mamur olur muydu? Şeyh-i Ekber (İbn Arabî) Hazretleri, Tedbîrât-ı İlâhiyye adlı eserinde bu mevsimler hakkında şöyle buyurur: "İlkbahar mevsimi hem sıcak hem de rutubetlidir. Sıcaklık ile rutubet hayatın tabiatıdır; ve insanın hayvani nefsi muhakkak ilkbaharda hareket etmek, gezmek, mesire yerlerine eğlenmeye gitmek ve tenezzüh etmek için neşelenir; ve bu hâli herkes ilkbaharda kendi vücudunda hisseder. Çünkü bu haller bütün hayvanlar ve bitkiler hakkında doğal hareket zamanıdır. İşte hayvani nefs, doğal hareket zamanı olan bahar sebebiyle titrer (canlanır). Yaz mevsimi sıcak ve kuraktır; ve sıcaklık ile kuraklık ateşin tabiatıdır; ve insan bedeninde ihtiyarlığa karşılık gelir. Sonbahar soğuk ve kurudur, bu da insan vücudunda ölüm tabiatına tekabül eder. Ve kış zamanı soğuk ve yaştır. Bu da insan hayatında berzah tabiatına (ara âlem tabiatına) tekabül eder.

Eğer güneşin bu harâreti ve bulutların bu ağlaması, dünyânın nizâm üzere devrinde asıl ve esâs olmasa idi, ilkbahar, yaz, sonbahar ve kıştan ibâret olan dünyânın bu dört faslı ma'mûr olur mu idi? Cenâb-ı Şeyh-i Ekber Tedbîrât-ı İlâhiyye'sinde bu fasıllar hakkında şöyle buyurur: "İlkbahar faslı hem sıcak ve hem rutûbetlidir. Sıcaklık ile râtıblık hayâtın tabîatıdır; ve insanın nefs-i hayvâniyyesi muhakkak ilkbaharda hareket etmek ve gezmek ve mesîrelere teferrüce gitmek ve tenezzüh eylemek için neşât bulur; ve bu hâli herkes ilkbaharda kendi vücûdunda hisseder. Zîrâ bu haller bilcümle hayvânât ve nebâtât hakkında hareket-i tabîiyye zamânıdır. İşte nefs-i hayvâniyye hareket-i tabîiyye zamânı olan bahar sebebiyle ihtizâz eder. Yaz mevsimi sıcak ve kuraktır; ve sıcaklık ile kuraklık ateşin tabîatıdır; ve cism-i insânîde ihtiyarlık mukābilidir. Sonbahar soğuk ve kurudur, bu da vücûd-ı beşerde ölüm tabîatına tekabül eder. Ve kış zamânı soğuk ve yaştır. Bu da hayât-ı insâniyyede tab'-ı berzaha tekabül eder.

141. Güneşin harâreti ve cihanın bulutunun ağlaması mâdemki cihanı latîf ağızlı tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

141. Güneşin harareti ve dünyanın bulutunun ağlaması mademki dünyayı latif ağızlı tutar.

"Hoş-dehân", tebessümden kinayedir. Yani, "Hararet ve yağmur mademki dünyayı tebessüm eder bir halde tutuyor ve çayırları ve çimenleri tazelik halinde bulunduruyor;"

"Hoş-dehân", tebessümden kinâyedir. Ya'ni, "Harâret ve yağmur mâdemki dünyayı mütebessim bir hâlde tutuyor ve çayırları ve çimenleri hâl-i terâvette bulunduruyor;"

142. Akıl güneşini harârette tut! Gözü, yaş parlatıcı bulut gibi tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

142. Akıl güneşini sıcaklıkta tut! Gözü, yaş parlatan bulut gibi tut!

Bu sebeple ey Hakk Yolcusu, sen de akıl güneşini tefekkür sıcaklığı içinde tut ve göz yaşını da aklın bu tefekkürlerinin sıcaklığıyla bulutlar gibi parlatan ve döken yap! Bilinmeli ki, insan düşündüğü şeye dalıp gider ve bu tefekkürlerin eseri bedeninde ortaya çıkar. Eğer hüzünlü ve kırgın olursa gözünden yaşlar akmaya başlar. Nasıl ki bu anlam Mâide sûresinde vâki' وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ (Mâide, 5/83) yani "Resûl'e inen şeyi dinledikleri zaman sen onların gözlerinin Hak'tan bildikleri şeyden dolayı yaştan taştığını görürsün" buyrulur. Çünkü kişi dinlediği şeyin tesirinden ağlayabilir. Bu sebeple Hakk Yolcusu için en kestirme yol tefekkürdür. Nasıl ki hadîs-i şerîfte تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَبْعِينَ سَنَةٍ yani "Bir an tefekkür, yetmiş sene ibadetten hayırlıdır" buyrulmuştur.

"Binâenaleyh ey sâlik, sen dahi akıl güneşini tefekkür harâreti içinde tut ve göz yaşını da aklın bu tefekkürâtı harâretiyle bulutlar gibi parlatıcı ve dökücü yap!" Ma'lûm olsun ki, insan düşündüğü şeyde müstağrak olup bu tefekkürâtın eseri cisminde zâhir olur. Eğer mahzûn ve münkesir olursa gözünden yaşlar akmağa başlar. Nitekim bu ma'nâ sûre-i Mâide'de vâki' وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ (Mâide, 5/83) ya'ni "Resûl'e nâzil olan şeyi dinledikleri vakit sen onların gözlerinin Hak'tan ârif oldukları şeyden dolayı yaştan taştığını görürsün" buyurulur. Zîrâ kişi dinlediği şeyin teessüründen ağlayabilir. Binâenaleyh sâlik için en kestirme yol tefekkürdür. Nitekim hadîs-i şerîfde تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَبْعِينَ سَنَةٍ Ya'ni "Bir dem tefekkür, yetmiş sene ibâdetten hayırlıdır" buyrulmuştur.

143. Sana küçük çocuk gibi ağlayıcı göz lâzımdır. O ekmeği az ye ki, ekmek senin suyunu götürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

143. Sana küçük çocuk gibi ağlayan göz gerekir. O ekmeği az ye ki, ekmek senin suyunu götürdü.

Ey Hakk Yolcusu, sana küçük çocuklar gibi ağlamak gerekir; ve bu ağlamak tefekkür ile meydana gelir. Örneğin düşün ki cansızların milyarlarda biri bitki mertebesine gelmez; ve bitkilerin milyarlarda biri hayvan mertebesine gelmez; ve hayvanların milyonlarda biri de insanlık mertebesini bulamaz; ve insanların yüzbinlerde biri sağlam idrak ve tam akıl sahibi olamaz; ve tam akıl sahibi olanların binlerde biri başlangıcını ve sonunu düşünemez. Başlangıcını ve sonunu düşünenlerin binde biri doğru yolu göremez. Şimdi ey Hakk Yolcusu, sen bu mertebeleri geçip hakikatleri idrak etme derdine düştüğün ve insan olduğun hâlde tabiatın gereği hayvanlık dairesinde yaşadığını anladığın zaman, bu hâl senin için ağlanacak bir hâl değil midir? Bu sebeple hayvanlığın gereği olan yemek ve içmekle az meşgul ol ki bedenindeki yoğunluk azalsın ve ruhun kuvvet bulup kalbinde incelik meydana gelsin. Eğer böyle yapmaz ve yemek ve içmekle meşgul olursan bedensel yoğunluğun kalp inceliğine engel olup sende bu tefekkürlerden gözyaşı oluşmaz. "Adam sen de! Yüce Allah cömerttir, elbet bize de bir gün yardım eder!" demekle ömrün boşuna geçer. Çünkü senin bugünkü hâlin Hakk'ın yardımı olduğu hâlde onun kıymetini bilmedin. Seni insan yaptığı hâlde bu nimete karşı nankörlük edip hayvanlık tabiatını seçtin.

Ey sâlik, sana küçük çocuklar gibi ağlamak lâzımdır; ve bu ağlamak tefekkür ile hâsıl olur. Meselâ düşün ki cemâdâtın milyarlarda biri nebât mertebesine gelmez; ve nebâtâtın milyarlarda biri hayvân mertebesine gelmez; ve hayvanların milyonlarda biri de insanlık mertebesini bulamaz; ve insanların yüzbinlerde biri idrâk-i selîm ve akl-ı tâmm sâhibi olamaz; ve akl-ı tâmm sâhibi olanların binlerde biri mebde' ve meâdını düşünemez. Mebde' ve maâdını düşünenlerin binde biri doğru yolu göremez. İmdi ey sâlik, vaktâki sen bu merâtibi geçip idrâk-i hakâyık derdine düştün ve insan olduğun hâlde tab'an hayvâniyet dairesinde yaşadığını anladın, bu hâl senin için ağlanacak bir hâl değil midir? Binâenaleyh hayvanlığın îcâbı olan yemek ve içmekle az meşgul ol ki vücûdundaki kesâfet azalsın ve rûhun kuvvet bulup kalbinde rikkat hâsıl olsun. Eğer böyle yapmaz ve yemek ve içmekle meşgûl olur isen kesâfet-i vücûdiyyen rikkat-i kalbe mâni' olup sende bu tefekkürâttan göz yaşı peydâ olmaz. "Adam sen de! Cenâb-ı Hak kerîmdir, elbet bize de bir gün inâyet eder!" demekle ömrün beyhûde geçer. Zîrâ senin bugünkü hâlin Hakk'ın inâyeti olduğu hâlde onun kıymetini bilmedin. Seni insan yaptığı hâlde bu ni'mete karşı küfrân edip hayvanlık tab'ını ihtiyâr ettin.

144. Mâdemki cisim azık iledir, can dalı yaprak dökücülükte ve hazandadır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

144. Mademki beden azık iledir, can dalı yaprak dökücülükte ve sonbahardadır.

Bedenin gıdası çok olduğu zaman, can dalı, sonbaharda ağaçların yaprakları döküldüğü gibi, kendi tesirlerini yaprakları hükmünde kaybeder. "Can dalı" denilmesi, insan fertlerindeki insan ruhunun küllî ruhun bir yansıması olduğuna işarettir. Küllî ruh bir "ağaca" ve insan fertlerinin her birindeki insan ruhu da "dala" benzetilmiştir.

Cismin gıdâsı çok olduğu vakit, can dalı, sonbaharda ağaçların yaprakları döküldüğü gibi, kendi yaprakları mesâbesinde te'sîrâtını kaybeder. "Can dalı" ta'bîr buyurulması, efrâd-ı beşerdeki rûh-i insânînin rûh-i küllînin pertevi olduğuna işarettir. Rûh-i küllî bir "ağac"a ve efrâd-ı beşerin her birindeki rûh-i insânî de "dal"a teşbîh buyurulmuştur.

145. Tenin azığı, canın azıksızlığıdır. Çabuk bunu eksiltmek ve onu ziyâde etmek lazımdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

145. Bedenin azığı, canın azıksızlığıdır. Çabuk bunu eksiltmek ve onu artırmak gerekir.

"Berg", burada "azık ve gıda" demektir. Sultan Veled hazretleri bu beyti şöyle açıklarlar: "Maddî varlık ne kadar güçlü olursa, ruhanî varlık o kadar zayıf olur. Bu sebeple ruhun güçlü olması için maddî varlığın artmasına sebep olan şeyleri eksiltmek gerekir."

"Berg", burada "azık ve gıdâ" demektir. Sultan Veled hazretleri bu beyti şöyle îzâh buyururlar: "Cismâniyet ne kadar kavî olursa, rûhâniyet o kadar zayıf olur. Binâenaleyh rûh kavî olmak için cismâniyetin ziyâdeleşmesi esbâbını eksiltmek lâzımdır."

146. Allah'a ikraz edin, bu tenin azığından karz ver! Tâ ki ivazında gönülde çimen bitsin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

146. Allah'a borç verin, bu bedenin azığından borç ver! Tâ ki karşılığında gönülde çimen bitsin!

Bu şerefli beyitte, Müzzemmil Suresi'nde geçen وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنفُسِكُم مِّنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِندَ اللَّهِ (Müzzemmil, 73/20) yani "Allah'a güzel bir borçla borç verin. Nefsiniz için önden gönderdiğiniz her hayrı Allah katında bulursunuz" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Bu ayet-i kerimenin tefsirinde zahir uleması (dinin dış yüzüyle ilgilenen âlimler) derler ki: "Borç"tan maksat, Allah için sadaka vermek ve malını Hak yolunda harcamaktır ki, gerek dünyada gerek ahirette onun karşılığını öder ve ihsan eder. Batın uleması (dinin iç yüzüyle ilgilenen âlimler) ise bu zahiri anlamdan başka bir anlam daha açıklayıp derler ki: "Borç"tan maksat, kişinin bedensel varlığıdır. Bu bedensel varlığın hazlarını Hak yolunda terk edip onu Hakk'a feda etmek, onu güzel bir borçla Hakk'a borç vermektir ki, Hak bu borcu kendi Hakkânî varlığını vermek suretiyle öder. Ve diğer taraftan hakikat ehli nezdinde "halka borç vermek" hakikatte Hakk'a vermektir. Çünkü halkın varlığı, Hakk'ın varlığında ve vücudunda oluşmuş bir görünümden ibarettir. Nitekim hadis-i kudsîde Musa (a.s.)'a gelen hitapta جعت فلم تطعمنی yani "Acıktım, beni doyurmadın!" buyrulmuştur. Kulun doyurması, bu oluş mertebesinde Hakk'ı doyurmaktır. Şerefli beyitte hem zahiri anlama hem de bu batıni anlama işaret buyrulur. Yani, "Bu cismin gıdasından muhtaç olanlara sadaka ver ve infak et ki, Yüce Allah ona karşılık senin kalbinde feyiz çimenleri bitirsin! Ve aynı şekilde cisminin hazzını ve nefsini Hakk'a feda et ki, ona karşılık olarak kalbinde hakikatleri müşahede çimenleri bitsin ve her şeyi Hakkânî varlık ile göresin!"

Bu beyt-i şerîfde sûre-i Müzzemmil'de vâki وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنفُسِكُم مِّنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِندَ اللَّهِ (Müzzemmil, 73/20) ya'ni "Allah'a karz-ı hasen ile ikrâz edin. Nefsiniz için takdîm ettiğiniz şeyi Allah'ın indinde bulursunuz" âyet-i kerîmesine işaret buyrulur. Bu âyet-i kerîmenin tefsîrinde ulemâ-i zâhir derler ki: "Karz"dan murâd, Allah için sadaka vermek ve malını Hak yolunda sarf etmektir ki, gerek dünyâda ve gerek âhirette onun bedelini edâ ve ihsân eder. Ve ulemâ-i bâtın bu ma'nâ-yı zâhirîden başka dîğer bir ma'nâ dahi beyân edip derler ki: "Karz"dan murâd, kişinin vücûd-ı abdânîsidir. Bu vücûd-ı abdânînin huzûzunu Hak yolunda terk edip onu Hakk'a fedâ etmek onu karz-ı hasenle Hakk'a ikrâz etmektir ki, Hak bu karzı vücûd-ı Hakkânîsini vermek sûretiyle öder. Ve diğer taraftan ehl-i hakîkat indinde "halka karz vermek" hakîkatte Hakk'a vermektir. Zîrâ halkın vücûdu, Hakk'ın varlığında ve vücûdunda mütekevvin bir nümâyişten ibârettir. Nitekim hadîs-i kudsîde Mûsâ (a.s.)a vârid olan hitabda جعت فلم تطعمنی ya'ni "Acıktım, beni it'âm etmedin!" buyrulmuştur. Kulun it'âmı bu mertebe-i kevnde Hakk'ı it'âmdır. Beyt-i şerîfde hem ma'nâ-yı zâhirî ve hem de bu ma'nâ-yı bâtınîye işâret buyrulur. Ya'ni, "Bu cismin gıdâsından muhtaç olanlara tasadduk ve infâk et ki, Hak Teâlâ ona bedel senin kalbinde feyiz çimenleri bitirsin! Ve kezâ cisminin hazzını ve nefsini Hakk'a fedâ et ki, ona bedel olarak kalbinde müşâhede-i hakäik çimenleri bitsin ve her şeyi vücûd-ı Hakkanî ile göresin!"

147. Karz ver, tenin bu lokmasından eksilt! Tâ ki "Lâ aynun raet"in yüzü görünsün!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

147. Borç ver, teninin bu lokmasından eksilt! Tâ ki "Hiçbir göz görmedi"nin yüzü görünsün!

Bu şerefli beyitte "Sâlih kullarım için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir insanın kalbine gelmeyen şeyler hazırladım" hadîs-i kudsîsine işaret buyrulur. Yani, "Nefsine ait hazlarını Hakk'a ödünç ver ve teninin bu lokmasından eksilt de Allah'a borç ver! Tâ ki bu görünen gözlerin görmediği yüz ve zât müşahede olunsun!" Bundan kastedilen zâtî tecellîdir. Yani riyâzâtla (nefsî perhizlerle) bedenini zayıflat ki ruhun kuvvet bulsun ve ruhunun kuvveti sonucunda sana zâtî tecellî meydana gelsin, demek olur.

Bu beyt-i şerîfde اعددت لعبادي الصالحين مالا عين رأت ولا اذن سمعت و لا خطر على قلب بشر Ya'ni "Sâlih kullarım için göz görmedik ve kulak işitmedik ve beşerin kalbine hutûr etmedik şey hazırladım" hadîs-i kudsîsine işâret buyurulur. Ya'ni, "Huzûzâtını Hakk'a ödünç ver ve teninin bu lokmasından eksilt de Allah'a ikrâz et! Tâ ki bu zâhirî gözlerin görmediği vech ve zât müşâhede olunsun!" Bundan murâd tecellî-i zâtîdir. Ya'ni riyâzetle cismini zayıflat, rûhun kuvvet bulsun ve rûhun kuvveti neticesinde sana tecellî-i zât vâki' olsun, demek olur.

148. Vaktāki ten kendisini gübreden hâlî ede, müşkden ve iclâle mensub olan inciden dolu eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

148. Beden kendisini gübreden arındırdığı zaman, misk ve yüceliğe ait incilerle dolar.

Beden, hayvanî gereklilik olan yiyip içmeyi terk edip kendisini gübreden arındırdığı zaman, Yüce Allah o bedeni ruhanî güzel kokularla ve yüceliğe ait marifet (Allah bilgisi) ve hakikat incileriyle doldurur.

Yiyip içmeyi terk etmekle insan yaşar mı? Bu hususta Şeyh-i Ekber Muhyiddin Arabî (k.s.) hazretlerinin Tedbîrât-ı İlâhiyye adlı eserinin 16. bölümündeki ifadeler aynen nakledilir: اعلم أن الغذاء سبب الهي موضوع لبقاء كل متغذ لا غناء له عنه وما بقى بيننا و بين الطبيعيين الا فى الاشياء اعتيدت غذاء فنحن نجوز عدمها و ترك استعمالها الشهور و السنين مع بقاء الحيوة في المتغذ ببقاء الحرارة والرطوبة الذي هو طبع الحيوة بصورة ما فما دام الحق يغذيه و يخلق الحيوة فيه بقى وهم يرون هذه الاطعمة التي هي عندهم اسباب وجود الحيوة و هذا الفصل لا يحتاج للكلام فيه مع الخالفين فيه فان طريق التصوف ليس مبنياً على مجادلة المخالفين لانهم في عين الجمع مشغولين بقلوبهم مع الله كيف ينبغى ان تكون Yani "Bilinmeli ki, muhakkak gıda, her beslenen varlığın bekası için konulmuş ilahi bir sebeptir. Ondan beslenen için ondan vazgeçme yoktur. Ve bizimle tabiatçılar arasında, eşyada ancak alışılmış gıda kaldı. Şimdi biz, bir şekilde hayatın tabiatı olan rutubet ve hararetin kalması sebebiyle, beslenen varlıkta hayatın kalmasıyla birlikte, aylarca ve senelerce onun yokluğunu ve kullanımının terkini caiz görürüz. Bu sebeple Hak onu besledikçe ve onda hayat yarattıkça baki kalır. Onlar ise kendi yanlarında olan yiyecekleri hayatın varlığına sebep görürler. Ve bu bölüm, onun hakkında muhaliflerle konuşmaya ihtiyaç duymaz. Çünkü tasavvuf yolu, muhaliflerle tartışma üzerine kurulmamıştır. Çünkü onlar, ayn-ı cem' (birlik hâli) içinde olup, kalpleriyle Allah ile nasıl layık olursa öyle meşguldürler."

Gerçi Hz. Şeyh'in bu beyanları cismanîleri ikna edemez. Fakat bu söz, Hakk yolunun sâliklerine özgüdür. Bu hususta cismanîlerin inkârlarının bir kıymeti yoktur. Çünkü tasavvuf ehli nezdinde bu hakikat fiilen sabittir.

Vaktāki cisim hayvâniyetin muktezâsı olan yiyip içmeyi terk edip kendisini gübreden hâlî eder, Hak Teâlâ hazretleri o cismi rûhânî olan güzel koku-lardan ve iclâle mensûb olan maârif ve hakāyık incilerinden dolu yapar.

Yiyip içmeyi terk etmekle insan yaşar mı? bu hususta Şeyh-i Ekber Muhyiddin Arabî (k.s.) hazretlerinin Tedbîrât-ı İlâhiyye'sinin 16. bâbındaki ibâreler aynen naklolunur: اعلم أن الغذاء سبب الهي موضوع لبقاء كل متغذ لا غناء له عنه وما بقى بيننا و بين الطبيعيين الا فى الاشياء اعتيدت غذاء فنحن نجوز عدمها و ترك استعمالها الشهور و السنين مع بقاء الحيوة في المتغذ ببقاء الحرارة والرطوبة الذي هو طبع الحيوة بصورة ما فما دام الحق يغذيه و يخلق الحيوة فيه بقى وهم يرون هذه الاطعمة التي هي عندهم اسباب وجود الحيوة و هذا الفصل لا يحتاج للكلام فيه مع الخالفين فيه فان طريق التصوف ليس مبنياً على مجادلة المخالفين لانهم في عين الجمع مشغولين بقلوبهم مع الله كيف ينبغى ان تكون Ya'ni "Ma'lûm olsun ki, muhakkak gıdâ her bir müteğaddînin bekāsı için mevzû' bir sebeb-i ilâhîdir. Ondan onun için gınâ yoktur. Ve bizim ile tabîiyyûn arasında eşyâda ancak i'tiyâd olunan gıda kaldı. İmdi biz bir sûretle hayâtın tab'ı olan rutûbet ve harâretin bekāsı sebebiyle mütegaddîde bekā-yı hayâtla beraber aylarca ve senelerce onun ademini ve isti'mâlinin terkini tecvîz ederiz. Binâenaleyh Hak onu tağdiye ettikçe ve onda hayat yarattıkça bâkî kalır. Onlar ise indlerinde olan at'imeyi vücûd-ı hayâta sebeb görürler. Ve bu fasıl onun hakkında muhâlifler ile kelâma muhtaç değildir. Zî-râ tarîk-ı tasavvuf, muhâliflerin mücadelesi üzerine mebnî değildir. Zîrâ onlar ayn-ı cem' içinde olup nasıl lâyık olursa kalbleriyle Allah ile meşgüldürler."

Gerçi Hz. Şeyh'in bu beyânâtı cismânîleri ikna edemez. Fakat bu söz Hak yolunun sâliklerine mahsûstur. Bu husûsta cismânîlerin inkârlarının kıymeti yoktur. Zîrâ ehl-i tasavvuf indinde bu hakikat fiilen sâbittir.

149. Bu murdarlıktan kurtulur ve temizlik götürür. Onun teni "Yutahhiraküm"den müntefi' olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

149. Bu murdarlıktan kurtulur ve temizlik elde eder. Onun bedeni "Yutahhiraküm"den faydalanır.

"Yutahhiraküm" lafzıyla, Enfâl Sûresi'nde geçen وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُم مِّنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُم بِهِ وَيُذْهِبَ عَنكُم رِجْزَ الشَّيْطَانِ (Enfâl, 8/11) yani "Yüce Allah sizin üzerinize, onunla temizlenmeniz için gökten su indirir ve sizden şeytanın murdarlığını giderir" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Bu ayetin iniş sebebi şudur: Bedir Savaşı'nda müşriklerin ordusu su tarafında idi. Müminlere su temin etmek zor oldu. Halbuki müminlerden bazılarının suya ihtiyacı da vardı. Şeytan onların kalbine "Eğer siz hak üzere iseniz, niçin böyle susuz ve kirli bir halde kaldınız? Halbuki müşriklerin suyu boldur" diye vesvese vermeye başladı. Ardından yağmur yağdı, İslam ordusu suya kandı; ve şeytanın vesveseleri onlardan kayboldu. Cenâb-ı Pîr efendimiz "mücâhedeyi ve riyâzet"i "rahmet suyu"na benzetip bu riyâzet sebebiyle Hakk Yolcusu'nun Hak'tan gayrı şeylerle olan nefse ait hazlar cünüplüğünden kurtulacağını ve bedensel temizlik elde edip "Yutahhiraküm" ayet-i kerimesinin anlamından faydalanacağını ve şeytanın vesveselerinin kaybolacağını beyan buyururlar.

"Yutahhiraküm" lafzıyla, sûre-i Enfâl'de olan وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُم مِّنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُم بِهِ وَيُذْهِبَ عَنكُم رِجْزَ الشَّيْطَانِ (Enfâl, 8/11) Ya'ni "Allah Teâlâ sizin üzerinize onunla temizlenmek için gökten su indirir ve sizden şeytanın murdarlığını giderir" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Bu âyetin sebeb-i nüzûlü budur ki: Bedir gazâsında müşriklerin askeri su tarafında idi. Mü'minlere su tedâriki güç oldu. Halbuki mü'minlerin ba'zılarına su da iktizâ etmiş idi. Şeytan onların kalbine "Eğer siz hak üzerine iseniz, niçin böyle susuz ve kirli bir hâlde kaldınız? Halbuki müşriklerin suyu boldur" diye vesvese vermeye başladı. Müteâkıben yağmur yağdı, asker-i İslâm suya kandılar; ve şeytanın vesveseleri onlardan zâil oldu. Cenâb-ı Pîr efendimiz "mücâhedeyi ve riyâzet"i "rahmet suyu"na teşbîh edip bu riyâzet sebebiyle sâlikin mâsivâ-yı Hak'la huzûzât-ı nefsâniyye cünüblüğünden kurtulacağını ve tahâret-i cismiyye hâsıl olup "Yutahhiraküm" âyet-i kerîmesinin ma'nâsından intifa' eyleyeceğini ve şeytanın vesveseleri zâil olacağını beyân buyururlar.

150. Şeytan seni korkutur ki, “Sakın ve sakın bundan pişman olursun ve mahzun olursun!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

150. Şeytan seni, "Sakın ha, sakın, bundan pişman olursun ve üzülürsün!" diye korkutur.

151. "Eğer sen bu heveslerden cismi arıtır isen, sonra pişman ve gamlı olacaksın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

151. "Eğer sen bu heveslerden bedeni arıtır isen, sonra pişman ve gamlı olacaksın!"

Ey Hakk Yolcusu, sen riyâzâta başlayıp yeme ve içmeyi azalttığın zaman şeytan seni korkutur ve kalbine vesvese verip der ki: "Sakın sakın ha, bu mücâhede ve riyâzâttan pişman olursun ve senin bedenine yapacağı zayıflık ve kötülükten dolayı üzülürsün!"

Ey sâlik, sen riyâzete başlayıp ekl ve şürbü tenkîs ettiğin vakit şeytan seni korkutur ve kalbine vesvese verip der ki: "Sakın sakın ha, bu mücâhede ve riyâzetten pişman olursun ve senin cismine yapacağı za'f ve fenâlıktan dolayı mahzûn olursun!"

152. "Bunu ye, hârdır ve mizacına ilaçtır; ve onu nef' ve ilaçtan dolayı iç!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

152. "Bunu ye, sıcaktır ve mizacına ilaçtır; ve onu fayda ve ilaç olduğu için iç!"

Aynı şekilde der ki: "Şu tür gıdaları ye ki, onlarda sıcaklık vardır ve senin tabiatın soğuktur. Bu sebeple bu gıdalar senin mizacının ilacı olur; ve şu sıvıları da vücuduna faydası olduğu ve ilaç olacağı için iç! Çünkü Resûl-i Ekrem (a.s.) hazretleri المؤمن القوى خير و احب الى الله من المؤمن الضعيف yani "Kuvvetli olan mümin hayırlıdır ve Yüce Allah'a zayıf olan müminden daha sevgilidir" buyurur.

Ve kezâ der ki: "Şu nevi' gıdaları ye ki, onlarda harâret vardır ve senin tab'ın bâriddir. Binâenaleyh bu gıdâlar senin mizâcının ilacı olur; ve şu mâyiâtı da vücûduna nef'i olduğu ve ilâç olacağı için iç! Zîrâ Resûl-i Ekrem hazret- leri المؤمن القوى خير و احب الى الله من المؤمن الضعيف ya'ni "Kavî olan mü'min hayırlıdır ve Allah Teâlâ'ya zayıf olan mü'minden daha sevgilidir" buyurur.

153. "Hem bu niyet üzerine ki ten merkebdir. O şeyi ki huy etmiştir, ona o asvabdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

153. "Hem bu niyet üzerine ki ten merkebdir. O şeyi ki huy etmiştir, ona o asvabdır."

Hem bu niyet üzerine ye iç ki, ten ruhun bineğidir. Hadis-i şerifte "Nefsin senin binek hayvanındır, ona yumuşak davran!" buyrulduğu için nefsini zayıf düşürme ve onu aç bırakarak eziyet etme! Sonra sana binek olma görevini yapamaz. Ve nefsinin alıştığı şey her ne ise, ona en uygun ve elverişli olan şey de odur.

"Hem bu niyet üzerine ye iç ki, ten rûhun merkebidir. Hadis-i şerîfde نفسك مطيتك فارفق بها ya'ni "Nefsin senin binek hayvanındır, ona rıfk ile muâmele et!" buyrulduğu cihetle nefsini zayıf düşürme ve onu aç bırakarak ta'zîb etme! Sonra sana merkeblik vazîfesini yapamaz. Ve nefsinin alıştığı şey her ne ise ona en asvab ve muvâfik olan şey de odur."

154. "Sakın huy döndürme ki ona halel gelir! Dimâğa ve kalbe yüz illet doğar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

154. "Sakın huy döndürme ki ona halel gelir! Dimâğa ve kalbe yüz illet doğar."

Yani, "Resûl-i Ekrem hazretleri اعط كل بدن ما تعوده yani "Bedenin bütününe alıştığı şeyi ver!" buyurduğu için bedenin alışkanlığını bozma ve ülfet ettiği şey ne ise onu ver! Eğer buna aykırı hareket edersen bedenin sağlığı bozulur. Beyinde ve kalpte birçok hastalık ortaya çıkar. Sonra ibadete gücün kalmaz."

Ya'ni, "Resûl-i Ekrem hazretleri اعط كل بدن ما تعوده ya'ni "Bedenin mecmû'na alıştığı şeyi ver!" buyurduğu cihetle bedenin i'tiyâdını bozma ve ülfet ettiği şey ne ise onu ver! Eğer buna muhâlif hareket edersen bedenin sıhhati bozulur. Dimâğda ve kalbde birçok illetler peyda olur. Sonra ibâdete kudretin kalmaz."

155. O alçak şeytan böyle tehdîdler getirir. Halk üzerine yüz efsûn okur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

155. O alçak şeytan böyle tehditler getirir. Halk üzerine yüz efsun okur.

O alçak şeytan, görünüşte akla uygun görünen böyle tehditler gösterir. Fakat bunların hepsi bedeni kuvvetlendirip ruhu zayıflatmak içindir. Halk üzerine bu gibi birçok efsun okur, yani aldatıcı vesveseler söyler.

O alçak şeytan zâhirde ma'kül görünen böyle tehdidler gösterir. Fakat bunların hepsi cismi kuvvetlendirip rûhu zayıflatmak içindir. Halk üzere bu gibi birçok efsûn okur, ya'ni aldatıcı vesveseler söyler.

156. Kendisini devada Calinos yapar. Nihayet senin hasta olan nefsini aldatır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

156. Kendisini tedavide Galen yapar. Sonunda senin hasta olan nefsini aldatır.

"Galen", Yunanlı hekimlerden meşhur bir doktorun adıdır. Yani, "Şeytan kendisini, senin nefsinin tedavisi konusunda Galen gibi usta bir doktor yapar. Sonunda senin manen hasta olan nefsini aldatır ve o hastalık içinde hayatını geçirmesine sebep olur."

"Calinos", etıbbâ-i yunâniyyeden meşhûr bir hekîmin adıdır. Ya'ni, "Şeytan kendisini, senin nefsinin tedavisi hususunda Calinos gibi bir hâzık doktor yapar. Nihayet senin ma'nen hasta olan nefsini aldatır ve o hastalık içinde imrâr-ı hayât etmesine sebeb olur."

157. Der ki: "Bu sana, derd ve gamdan menfaattır." Adem'e dahi buğday hakkında bunu dedi. O şeytan der ki: "Bu gıdâyı ye ki, senin vücûdundaki ağrılara ve kalbinde gama ve sıkıntıya fâidesi vardır." O mel'ûn Âdem (a.s.)a dahi buğday hakkında buna mümâsil söyledi ve vesvese verdi. Nitekim sûre-i Tâhâ'da Hak Teâlâ hazretleri ondan haber verir: فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكِ لَا يَبْلَى (Tâhâ, 20/120) Ya'ni "Şeytan ona vesvese verip dedi ki: "Yâ Âdem, sana ebediyet ağacına ve zevâli olmayan mülke delâlet edeyim mi?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

157. Der ki: "Bu sana, dert ve gamdan faydadır." Âdem'e de buğday hakkında bunu dedi.

O şeytan der ki: "Bu gıdayı ye ki, senin vücudundaki ağrılara ve kalbindeki gama ve sıkıntıya faydası vardır." O melun, Âdem (a.s.)a da buğday hakkında buna benzer şeyler söyledi ve vesvese verdi. Nasıl ki Tâhâ Sûresi'nde Yüce Allah hazretleri ondan haber verir: فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكِ لَا يَبْلَى (Tâhâ, 20/120) Yani "Şeytan ona vesvese verip dedi ki: "Ey Âdem, sana ebediyet ağacına ve zevali olmayan mülke yol göstereyim mi?"

158. Hey hey, heyhâtı öne getir! Senin dudaklarını levîşeden büker.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

158. Hey hey, heyhatı öne getir! Senin dudaklarını levîşeden büker.

"Hey", tehdit, korkutma, ceza ve alay karşılığında haber vermek anlamında kullanılır. "Heyhât" ise Arapçada "uzak oldu" anlamındadır. Farslar bunu hasret ve üzüntü makamında kullanırlar. "Levîşe", nalbantların azgın hayvanların dudaklarını kıstıkları bir kıskaçtır ki, buna "yavaşa" derler. Yani, "Şeytan senin önüne böyle birtakım tehdit haberlerini ve hasretleri ve üzüntüleri getirir. Bu tehdit ve üzüntüler, hayvanların ağzına vurdukları kıskaca benzer. O şeytan bu kıskaç ile senin dudaklarını sarar, bağlar."

"Hey", tehdîd ve tahvîf ve cezâ ve istihzâ mukābilinde haberdâr etmek ma'nâsında müsta'meldir. Ve "heyhât", Arabî'de "uzak oldu" ma'nâsınadır. Fârisîler tahassür ve teessüf makāmında kullanırlar. "Levîşe", nalbantların azgın hayvanların dudaklarını kıstıkları bir kıskıdır ki, "yavaşa" derler. Ya'ni, "Şeytan senin önüne böyle birtakım tehdîd haberlerini ve tahassür ve teessüfleri getirir. Bu tehdîd ve teessüfler hayvanların ağzına vurdukları kıskıya benzer. O şeytan bu kıskı ile senin dudaklarını sarar, bağlar."

159. Nal vaktinde atın dudakları gibi. Nihayet âdî taşı la'l gibi gösterir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

159. Nal çakılırken atın dudakları gibi. Sonunda sıradan taşı lâl gibi gösterir.

Cisim, "at"a; şeytan, "nalbant"a; onun vesveseleri, "kıskı"ya; nefse ait hazlar da "nal"a benzetilmiştir. Yani, "Şeytan bu hayvansal cismi kendisinin sapkınlık yolunda koşturmak için idrakinin dudaklarını vesvese kıskısıyla büker ve ona nefse ait hazlar nallarını vurur. Sonunda böyle bir kimseye sıradan bir taşı lâl ve kötüyü iyi gösterir."

Cisim, "at"a ve şeytan, "nalband"a ve onun vesveseleri, "kıskı"ya ve huzûzât-ı nefsâniyye dahi "nal"a teşbîh buyrulmuştur. Ya'ni, "Şeytan bu cism-i hayvânîni kendisinin dalâlet yolunda koşturmak için idrâkinin dudaklarını vesvese kıskısı ile büker ve ona huzûzât-ı nefsâniyye nallarını vurur. Nihayet böyle bir kimseye âdî bir taşı la'l ve fenâyı iyi gösterir."

160. O senin kulaklarını atın kulağı gibi tutar; hırs ve kesb tarafına çeker.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

160. O senin kulaklarını atın kulağı gibi tutar; hırs ve kesb tarafına çeker.

Yani, "Şeytan seni böyle bağladıktan sonra senin kulaklarından atın kulağı gibi tutar. Dünya hırsı ve kazanç tarafına çeker." Sultan Veled hazretleri kesbi (kulun fiilini irâdesiyle kazanması), zorunlu olmayan ve cezaya götüren kesb şeklinde açıklamışlardır. Çünkü dünya hayatında herkes ailesinin nafakasını şeriat gereği kazanmakla yükümlüdür ve ticaret meşrudur. Nasıl ki Nisa Suresi'nde يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ (Nisâ, 4/29) yani "Ey müminler, aranızda mallarınızı haksız yollarla yemeyin. Ancak karşılıklı rıza ile yapılan ticaret yoluyla olursa başka!" buyrulur. Kötülenen şey ticaretteki hırs ve hiledir.

Ya'ni, "Şeytan seni böyle bağladıktan sonra senin kulaklarından atın kulağı gibi tutar. Hırs-ı dünyâ ve kazanç tarafına çeker." Sultan Veled hazretleri kesbi, zarûrî olmayan ve ikāba müeddî olan kesb sûretinde şerh buyurmuşlardır. Zîrâ hayât-ı dünyeviyyede herkes âilesinin nafakasını şer'an kazanmakla mükelleftir ve ticaret meşrû'dur. Nitekim sûre-i Nisâ'da يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ (Nisâ, 4/29) ya'ni "Ey mü'minler aranızda mallarınızı bâtıl sebeb ile yemeyin. Meğer ki birbirinizden râzı ve hoşnûd olarak ve ticâret tarîkıyla ola!" buyrulur. Mezmûm olan şey ticârette hırs ve hîledir.

161. Senin ayağına iştibahdan bir nal vurur ki, sen onun derdinden yoldan kalırsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

161. Senin ayağına şüpheden bir nal vurur ki, sen onun derdinden yoldan kalırsın.

Yani, idrakinin ayağına fakirliğe ve zorluğa düşme şüphesinden bir nal vurur. Tevekkülü ve kanaati kalbinden kaldırır. Bu şüphe sende mal toplama hırsını doğurur. Gelirin yüz olup geçimi sağlamaya yeterliyken, bunu iki yüze çıkarmak için kalbin ve fikrin türlü türlü tedbirlere başvurmakla meşgul olur. Yoldan, yani Hakk yolunda ilerlemekten kalırsın; ve şeytanın emri altında yaşadığının farkına varamazsın. Bununla beraber kardeşlerinle sohbet ederken Hakk'ın rızık vericiliğinden bahsetmekten de utanmazsın.

Ya'ni, idrâkinin ayağına fakr ve zarûrete düşmek şübhesinden bir nal vurur. Tevekkül ve kanâati kalbinden kaldırır. Bu şübhe sende cem'-i mâl hırsını tevlîd eder. Vâridâtın yüz olup te'mîn-i maîşete kâfi iken bunu iki yüze çıkarmak için kalbin ve fikrin türlü türlü tedbîrlere müracaat etmekle meşgül olur. Yoldan ya'ni tarîk-ı Hak'da terakkîden kalırsın; ve şeytanın emri altında yaşadığının farkına varamazsın. Bununla beraber ihvânın ile sohbet esnâsında Hakk'ın rezzâklığından bahsetmekten de utanmazsın.

162. Onun fiili o iki işte tereddüddür. "Bunu mu yapayım, yahud onu mu yapayım?" Agah ol, akıl tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

162. Onun fiili o iki işte tereddüttür. "Bunu mu yapayım, yoksa onu mu yapayım?" Uyanık ol, aklını tut!

Şeytanın fiili, dünya ve ahiret işinde tereddüt vermektir. İnsan bu ilka (akla gelen kötü düşünce) sebebiyle tereddüde düşüp "Acaba dünya işleriyle mi, yoksa tamamen ahiret işleriyle mi meşgul olayım?" der. Ey tereddüt eden kimse, eğer sende böyle bir hal varsa bil ki, şeytanın ilkaatları altındasın, uyanık ol da aklını başında tut!

Şeytanın fiili, dünyâ ve âhiret işinde tereddüd ilkâ etmektir. İnsan bu ilkāya binâen tereddüde düşüp "Acabâ dünyâ umûruyla mı, yoksa kâmilen âhiret umûruyla mı meşgül olayım?" der. Ey mütereddid olan kimse, eğer sende böyle hâl varsa bil ki, şeytanın ilkāâtı altındasın, âgâh ol da aklını başında tut!

163. Onu yap ki Nebînin muhtarıdır. Onu yapma ki deli ve çocuk yaptı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

163. Onu yap ki Peygamber'in seçtiğidir. Onu yapma ki deli ve çocuk yaptı.

Gerek dünya gerek ahiret işlerinde Resûl-i Ekrem Efendimiz'in seçtiği yolu tut ki, kurtuluş ondadır. Çünkü Resûl-i Ekrem Efendimiz'in tüm çabaları ahiret için olmakla beraber dünya işlerini de büsbütün ihmal etmediler. Ve sürekli kalınacak yer olan ahiretin işlerini tamamen bırakıp dünya işlerine dalmak akılsızlık ve deliliktir; ve dünya işlerini bırakıp büsbütün kendisini ahiret işleriyle meşgul etmek dahi çocukça bir harekettir. Aşırılık ve eksiklik her hususta kınanmıştır. Bunun için Kasas Suresi'nde وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللهُ الدار الآخرة ولا تنس نصيبك من الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ (Kasas, 28/77) yani "Allah'ın sana verdiği şeyde ahireti iste ve dünyadan nasibini unutma! Allah'ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsan et!" buyrulur. Bu sebeple Resûl-i Ekrem hazretlerinin seçtiği yol, dünya işlerinde dahi Hakk'ı unutmayarak çaba göstermektir. Ve bu mana رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ (Nur, 24/37) yani "Öyle erler vardır ki onları ticaret ve satış Allah'ın zikrinden meşgul etmez" ayet-i kerimesinde de beyan buyrulur.

Gerek dünyâ ve gerek âhiret işlerinde Resûl-i Ekrem Efendimiz'in ihtiyâr buyurduğu yolu tut ki, selâmet ondandır. Zîrâ Resûl-i Ekrem Efendimiz'in sa'y-i küllîleri âhiret için olmakla beraber dünyâ umûrunu da büsbütün mühmel bırakmadılar. Ve makarr-ı dâimî olan âhiretin umûrunu külliyyen ta'tîl edip dünyâ umûruna dalmak akılsızlık ve deliliktir; ve dünyâ umûrunu ta'tîl edip büsbütün kendisini âhiret umûruyla meşgül etmek dahi çocukça bir harekettir. İfrât ve tefrît her husûsta mezmûmdur. Bunun için sûre-i Kasas'ta وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللهُ الدار الآخرة ولا تنس نصيبك من الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ (Kasas, 28/77) ya'ni "Allah'ın sana verdiği şeyde âhireti taleb et ve dünyâdan nasîbini unutma! Allah'ın sana ihsân ettiği gibi sen de ihsân et!" buyrulur. Binâenaleyh Resûl-i Ekrem hazretlerinin ihtiyâr buyurdukları tarîk, dünyâ umûrunda dahi Hakk'ı unutmayarak sa'y etmektir. Ve bu ma'nâ رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ (Nûr, 24/37) ya'ni "Ricâl vardır ki onları ticâret ve satış Al- lah'ın zikrinden meşgul etmez" âyet-i kerîmesinde de beyân buyrulur.

164. Cennet örtüldü, ne ile örtülmüş oldu? Mekrûhlar ile ki ondan ekin ziyâ- dedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

164. Cennet örtüldü, ne ile örtülmüş oldu? Mekrûhlar ile ki ondan ekin ziyâdedir.

Bu yüce beyitte "Cennet mekrûhlar ile örtüldü ve cehennem şehvetler ile örtüldü" hadîs-i şerîfine işaret buyrulur. Birinci mısradaki "geşt", "olmak" anlamına gelen "geşten" masdarından geçmiş zaman fiilidir. İkinci mısradaki "keşt", ekim ve ekin anlamındadır. Bilinmeli ki, nefis, cehennemin ta kendisi olan bu yoğunluk ve tabiat âleminden yaratıldığı için, meyli de kendi cinsi olan bu yoğunluk âlemine ve onun hazlarınadır. Ruh ise yüce âlemden olduğu için onun meyli kendi cinsi tarafınadır. Şimdi nefse bu âlemin hazlarından vazgeçmek mekrûh ve iğrenç görünür. Halbuki cehennem bu dünyanın hazları ve nefse ait şehvetler ile örtülmüştür; cennet de onun mekrûh gördüğü ruhanî zevkler ile örtülmüştür. Şimdi bir kimse mekrûhları tercih ederse, ahiret âlemindeki faydası artar.

Bu beyt-i şerîfde حُفَّتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكَارِهِ وَحُفَّتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ ya'ni "Cennet mekrûhlar ile örtüldü ve cehennem şehvetler ile örtüldü" hadîs-i şerîfine işâret buyrulur. Birinci mısra'daki "geşt", "olmak" ma'nâsına olan "geşten" masdarından fiil-i mâzîdir. İkinci mısra'daki "keşt", zer' ve ekin ma'nâsınadır. Ma'lûm olsun ki, nefis, ayn-ı cehennem olan bu âlem-i kesâfet ve tabîattan mahlûk olduğundan, meyli de kendi cinsi olan bu âlem-i kesâfete ve onun huzûzâtınadır. Ve rûh, âlem-i ulvîden olduğundan onun meyli kendi cinsi tarafınadır. İmdi nefse bu âlemin huzûzâtından vazgeçmek mekrûh ve iğrenç görünür. Halbuki cehennem bu dünyânın huzûzâtı ile ve şehevât-ı nefsâniyye ile örtülmüştür; ve cennet dahi onun mekrûh gördüğü ezvâk-ı rûhâniyye ile örtülmüştür. İmdi bir kimse mekrûhâtı ihtiyâr ederse, âlem-i âhiretteki intifâ'ı ziyâde olur.

165. Tedbîr ve dühâdan yüz füsûn getirir ki, her ne kadar ejderha ise de sepete koyar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

165. Tedbir ve zekâdan yüzlerce büyü getirir ki, her ne kadar ejderha olsa da sepete koyar.

"Der selle kerden", sepete koymak demektir; hapsetmekten kinayedir. "Hîle", sözlükte "kuvvet ve çare ve tedbir" anlamındadır. "Dühâ", zekâ ve âlimlik ve cesaret anlamlarındadır. "Füsûn", sihirbazlık. Yani, "Şeytan tedbir ve zekâ cinsinden birçok sihirbazlık gösterir ki, bir kimse her ne kadar ilimde ve zekâda ejderha gibi güçlü olsa bile onu yolundan alıkoyup kendinin sapkınlık sepeti içine hapseder." Bu sebeple hiçbir kimse benim dirayetim ve zekâm vardır, şeytanın esiri olmam diyemez.

"Der selle kerden", sepete koymak demektir; habsetmekten kinâyedir. "Hîle", lügatte "kuvvet ve çâre ve tedbîr" ma'nâsınadır. "Dühâ", zekâvet ve âlimlik ve cesâret ma'nâlarınadır. "Füsûn", sihirbazlık. Ya'ni, "Şeytan tedbîr ve zekâvet cinsinden birçok sihirbazlık ızhâr eder ki, bir kimse her ne kadar ilimde ve zekâda ejderha gibi kavî olsa bile onu yolundan alıkoyup kendinin dalâlet sepeti içine hapseder." Binâenaleyh hiçbir kimse benim dirâyetim ve zekâvetim vardır, şeytanın esîri olmam diyemez.

166. Eğer akıcı su olsa, onu bağlar; ve eğer zamânın âlimi olsa ona güler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

166. Eğer akıcı su olsa, onu bağlar; ve eğer zamanın âlimi olsa ona güler.

Abdülkerîm-i Cîlî (k.s.) el-İnsânü'l-Kâmil ismindeki eserinde buyurur ki: "Şeytanın genel olarak saptırma araçları yedidir: 1- Dünya ve dünyanın suretleridir. 2- Tabiat, şehvetler ve lezzetlerdir. 3- Salih amellerdir. 4- Niyetler ve amellerdeki üstünlüklerdir. 5- İlimdir. 6- Âdetler ve rahat arayışıdır. 7- İlahi bilgilerdir. Bunların cüz'îleri (parçaları) dikkate alınırsa doksan dokuza ulaşır." "Hıbr", âlim ve zekî ve yahudilerin âlimi demektir.

Abdülkerîm-i Cîlî (k.s.) el-İnsânü'l-Kâmil ismindeki eserinde buyurur ki: "Şeytanın külliyet i'tibâriyle vesâit-ı ıdlâli yedidir: 1- Dünyâ ve dünyânın sûretleridir. 2- Tabîat ve şehevât ve lezzâttır. 3- Sâlih amellerdir. 4- Niyetler ve amellerdeki tefâzuldur. 5- İlimdir. 6- Ådât ve taleb-i râhattır. 7- Maârif-i ilâhiyyedir. Bunların cüz'iyyatı nazar-ı i'tibâra alınırsa doksan dokuza bâliğ olur." "Hıbr", âlim ve zekî ve yahûdîlerin âlimi demektir.

167. Aklı bir yârin aklına yâr et! "Emruhum şûra"yı oku ve amel et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

167. Aklını bir dostun aklına yâr et! "İşleri aralarında danışma iledir" ayetini oku ve uygula!

"Yâr"dan kasıt, insân-ı kâmildir. İkinci mısrada Şûrâ suresinde geçen وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ (Şûrâ, 42/38) yani "O kimseler ki Rablerine icabet ettiler ve namaz kıldılar; ve onların işleri aralarında danışma iledir; ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Ey Hakk Yolcusu, mademki sen ne kadar zeki ve âlim olsan da, şeytanın tuzağına düşmemen imkânsızdır. O halde bir insân-ı kâmilin aklını kendi aklına dost ve yardımcı et! Düşündüklerini onunla danış! Ve ayet-i kerimenin hükmüyle amel et de fikrinde şeytanî vesveselerden (ilkâât-ı şeytâniyye: şeytanın kalbe attığı kötü düşünceler) eser olup olmadığını anla! Çünkü insân-ı kâmil şeytanın vesveselerini derhal bilir ve sana açıklar.

"Yâr"dan murâd, insân-ı kâmildir. İkinci mısra'da sûre-i Şûrâ'da vâki' وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ (Şûrâ, 42/38) ya'ni "O kimseler ki Rablerine icâbet ettiler ve namaz kıldılar; ve onların emri aralarında meşveret üzerinedir; ve onları irzāk ettiğimiz şey cinsinden infâk ederler" âyet-i kerîmesine işaret buyrulur. Ey sâlik, mâdemki sen ne kadar zekî ve âlim olsan, şeytanın tuzağına tutulmamanın imkânı yoktur. O hâlde bir insân-ı kâmilin aklını kendi aklına yâr ve yardımcı et! Düşündüklerini onunla meşveret et! Ve âyet-i kerîmenin hükmüyle amel eyle de fikrinde ilkâât-ı şeytâniyyeden eser olup olmadığını anla! Zîrâ insân-ı kâmil şeytanın ilkāâtını derhal bilir ve sana îzâh eder.

## Mustafa (a.s.)ın o Arab misafiri okşaması ve onu iztırâbdan ve hacâlet ve nedâmet ve ümîdsizlik ateşinden dolayı kendi nefsi üzerine ettiği girye ve nevhadan teskîn etmesi

168. Bu sözün nihayeti yoktur. O Arab o şahın eltâfından taaccübde kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

168. Bu sözün sonu yoktur. O Arap, o şahın lütuflarına şaşırdı.

Yani, şeytanın insanı aldatıp yerden yere vurması hakkındaki sözlerin sonu yoktur. Biz misafir Arap kıssasına dönelim: O misafir Arap, dünya ve ahiretin şahı ve sultanı olan Resûl-i Ekrem hazretlerinin lütuflarından ve okşamalarından hayrete düştü.

Ya'ni, şeytanın insanı aldatıp yerden yere çarpması hakkındaki sözlerin nihâyeti yoktur. Biz misafir Arab kıssasına rücû' edelim: O misafir Arab dünyâ ve âhiretin şâhı ve sultânı olan Resûl-i Ekrem hazretlerinin lütuflarından ve okşamalarından taaccübde kaldı.

169. Deli olmak istedi. Onun aklı ürktü. Mustafa'nın aklının eli onu tekrar çekti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

169. Deli olmak istedi. Onun aklı ürktü. Mustafa'nın aklının eli onu tekrar çekti.

Yani, "Yaptığı rezalete karşı nail olduğu Peygamber Efendimiz'in iltifatını bir türlü aklına sığdıramadı. Aklı ürktü, az kaldı deli olacaktı. Fakat Mustafa (a.s.) Efendimizin kâmil aklının kudreti onu tekrar akıl dairesine çekti." "Dest", burada "kudret" anlamındadır.

Ya'ni, "Yaptığı rezâlete karşı nâil olduğu iltifât-ı Risâletpenâhî'yi bir türlü aklına sığdıramadı. Aklı ürktü, az kaldı deli olacaktı. Fakat Mustafâ (a.s.) Efendimizin akl-ı kâmilinin kudreti onu tekrar akıl dâiresine çekti." "Dest", burada "kudret" ma'nâsınadır.

170. Dedi: "Bu tarafa gel!" Geldi. Öyle ki bir kimse ağır uykudan kalkar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

170. Dedi: "Bu tarafa gel!" Geldi. Öyle ki bir kimse ağır uykudan kalkar.

Resûl-i Ekrem (a.s.) o misafir Arab'a hitaben buyurdu ki: "Bu tarafa gel!" O da ağır uykudan uyanan bir kimse gibi o tarafa geldi.

Resûl-i Ekrem hazretleri o misafir Arab'a hitâben buyurdu ki: "Bu tarafa gel!" O da ağır uykudan uyanan bir kimse gibi o tarafa geldi.

171. Dedi: "Bu tarafa gel, yapma, âgâh ol, kendine gel! Zîra bu tarafta senin ile işler vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

171. Dedi: "Bu tarafa gel, yapma, uyanık ol, kendine gel! Çünkü bu tarafta seninle ilgili işler vardır."

"Bu taraf"tan kastedilen, akıl ve ayıklık tarafıdır. Çünkü o Arap, akıl mertebesinden sarhoşluk (sekr) ve cezbe (ilahi aşkın coşkusu) tarafına gitmişti. Resûl-i Ekrem (a.s.) onu cezbe tarafında bırakmayıp ayıklık ve sahv (uyanıklık) tarafına davet etti ve dedi ki: "Bu akıl tarafına gel, sarhoşluk yapma, uyanık ol ve kendine gel! Çünkü bu akıl tarafında seninle görülecek işler vardır." Hint nüshalarında birinci mısra' گفتش این سودا مکن هین باخود آ şeklinde, yani, "Ona dedi ki: Bu sevdayı yapma, uyanık ol, kendine gel!" demek olur. "Sevda"dan kastedilen, sarhoşluk ve cezbe sevdasıdır. Anlam olarak her iki mısra' da aynıdır.

"Bu taraf"tan murâd, akıl ve ayıklık tarafıdır. Zîrâ o Arab mertebe-i akıldan sekr ve cezbe tarafına gitmiş idi. Resûl-i Ekrem hazretleri onu cezbe tarafında bırakmayıp ayıklık ve sahv tarafına da'vet buyurdu da dedi ki: "Bu akıl tarafına gel, sarhoşluk yapma, âgâh ol ve kendine gel! Zîrâ bu akıl tarafında seninle görülecek işler vardır." Hind nüshalarında birinci mısra' گفتش این سودا مکن هین باخود آ suretinde, ya'ni, "Ona dedi ki: Bu sevdâyı yapma, âgâh ol, kendine gel!" demek olur. "Sevda"dan murâd, sevdâ-yı sekr ve cezbedir. Meâlen her iki mısra' dahi birdir.

172. Yüzüne su vurdu, söze geldi. Dedi ki: "Ey Hakk'ın şahidi, şehadet arz et!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

172. Yüzüne su vurdu, söze geldi. Dedi ki: "Ey Hakk'ın şahidi, şehadet arz et!"

Resûl-i Ekrem (a.s.) yüzüne su serpti. O baygınlıktan ayıldı ve söz söylemeye başlayıp dedi ki: "Ey Hakk'ın şahidi, bana şehadetin tarzını öğret ve Müslüman olmak için ne söylemek gerekirse bana öğret de onu söyleyeyim!" "Şehîd-i Hak" ifadesiyle, "Her ümmet peygamberlerini şahit getirdiğimiz zaman onların hâli nasıl olur? Ey Habîbim, seni de onların üzerine şahit getirdik" (Nisâ, 4/41) ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Bu şehadetin sırrı şudur ki, eğer şehadet âleminde peygamberler gönderilip "razı olunan doğru yol" ile "gazaba uğranılan doğru yol" tarif edilmemiş olsa, her tekil sabit hakikatin yatkınlık ve zâtî kabiliyetinden ibaret olan kesin delil fiilen ortaya çıkıp şahitlikle sağlamlaşamamış olurdu. Çünkü şehadet âlemi, fiiller âlemidir.

Resûl-i Ekrem hazretleri yüzüne su serpti. O baygınlıktan ayıldı ve söz söylemeye başlayıp dedi ki: "Ey Hakk'ın şâhidi, bana şehadetin tarzını telkîn et ve müslüman olmak için ne demek lâzım ise bana öğret de onu söyleyeyim!" "Şehîd-i Hak" ta'biriyle فكيف إذا جئنا من كل أمة بشهيد وجئنا بك على هؤلاء شهيداً (Nisâ, 4/41) ya'ni "Her ümmet peygamberlerini şâhid getirdiğimiz vakit onların hâli nasıl olur? Yâ Habîbim, seni de onların üzerine şâhid getirdik" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Bu şehadetin sırrı budur ki, eğer hazret-i şehadette irsâl-i rusül olunup "marzî olan sırât-ı müstakîm" ile "mağzûb olan sırât-ı müstakîm" ta'rif olunmamış olsa, her ayn-ı sabitenin isti'dâd ve käbiliyyet-i zâtiyyesinden ibâret hüccet-i bâliğa fiilen zâhir ve şühûd ile tevessuk edememiş olurdu. Zîrâ âlem-i şehadet âlem-i ef âldir.

173. "Ta ki şahidlik vereyim ve dışarıya gideyim! Varlıktan doydum, o sahra içinde öleyim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

173. "Ta ki şahitlik vereyim ve dışarıya gideyim! Varlıktan doydum, o sahra içinde öleyim!"

"Şahitlik vermek", ilâhî birliğin ve peygamberliğin tasdikidir. Yani لا اله الا الله محمد رسول الله ["La ilahe illallah Muhammedün resûlüllah"] demek ve bu kelime-i şehadeti söylemektir. "Hâmûn", geniş sahra demektir. "Hestî"den maksat, mecazî varlıktır. Yani, "Kelime-i şehadeti söyleyeyim ve bu mecazî varlıktan dışarıya çıkayım! Çünkü ben artık bu mecazî varlıktan doydum. Hakikî varlığın diğer geniş sahrası olan ruhanî âlemde olayım!"

Bilinmeli ki, bu kelime-i şehadeti dille söylemek yeterli değildir. Çünkü bunu münafıklar ve kâfirler de söyleyebilirler. Dille söylemekle beraber kalbin de tasdik etmesi gerekir; ve kalbî tasdikin de mertebeleri vardır. Müminlerden bir topluluk "Allah birdir, peygamber haktır!" dedikten sonra Hakk'ın varlığı ile eşyanın varlığını ayrı görür ve iki varlık ispat eder. Bunlar "zahir uleması"dır; ve bunlara tabi olan mümin avamdır. Eşyanın çokluğu onları varlığın birliğini görmekten perdelere düşürmüştür. Diğer bir topluluk da "Allah birdir, peygamber haktır!" dedikten sonra "Varlık ancak Hakk'ın varlığıdır ve bu eşya Hakk'ın varlığında görünen o hakikî tek varlığın sıfat ve isimlerinin mazharlarıdır ve mecazî varlıktır" derler. Bu sebeple bu eşyanın mecazî varlığı, hakikî varlığın birliğini görmeye perde olmaz. Şimdi bu yoğunluk âlemindeki ihtilaflar ve küfür ve nifak ve boş sözler hep bu mecazî varlığı görüp, Hakk'ın varlığının birliğini görmemekten kaynaklanır.

Bu açıklamalardan anlaşıldığı üzere bu mecazî varlığın dışına çıkmak, zikrettiğimiz ikinci mertebedeki kalbî tasdik ile mümkün olur. Çünkü birinci mertebedeki kalbî tasdikte, varlık düşüncesinde gizli şirk henüz devam etmektedir. Misafir, peygamberî bakışla bu ikinci mertebedeki kalbî tasdike nail olmuş ve dille de söylemek üzere kelime-i şehadetin telkinini niyaz etmiştir.

"Şahidlik vermek", tasdîk-ı vahdet-i ilâhî ve nübüvvettir. Ya'ni لا اله الا الله محمد رسول الله ["La ilahe illallah Muhammedün resûlüllah"] demek ve bu kelime-i şehadeti söylemektir. "Hâmûn", geniş sahrâ demektir. "Hestî"den murâd, vücûd-i mecâzîdir. Ya'ni, "Kelime-i şehadeti söyleyeyim ve bu vücûd-1 mecâzîden dışarıya çıkayım! Zîrâ ben artık bu vücûd-ı mecâzîden doydum. Vücûd-ı hakîkînin diğer geniş sahrâsı olan âlem-i rûhâniyyette olayım!"

Ma'lûm olsun ki, bu kelime-i şehadeti lisânen söylemek kâfi değildir. Zî- râ bunu münafıklar ve kâfirler de söyleyebilirler. Lisänen söylemekle beraber kalbi de tasdîk etmelidir; ve tasdîk-ı kalbînin dahi merâtibi vardır. Mü'minlerden bir tâife "Allah birdir, peygamber haktır!" dedikten sonra Hakk'ın vücûdu ile eşyânın vücûdunu ayrı görür ve iki vücûd isbât eder. Bunlar "ulemâ-i zâhire"dir; ve bunlara tâbi' olan avâm-ı mü'minîndir. Keserât-ı eşyâ bunları vücûdun birliğini görmekten hicâba düşürmüştür. Diğer bir tâife dahi "Allah birdir, peygamber haktır!" dedikten sonra "Varlık ancak Hakk'ın varlığıdır ve bu eşya Hakk'ın varlığında zâhir olan o vücûd-1 vâhid-i hakîkînin sıfât ve es- mâsının mezâhiridir ve vücûd-1 mecâzîdir" derler. Binâenaleyh bu eşyanın vücûd-ı mecâzîsi vücûd-ı hakîkînin vahdetini görmeğe hicâb olmaz. İmdi bu âlem-i kesâfetteki ihtiläfät ve küfür ve nifäk ve kıyl ü käl hep bu vücûd-ı me- câzîyi görüp, Hakk'ın vücûdunun vahdetini görmemekten mütevelliddir.

Bu îzâhâttan anlaşıldığı üzere bu vücûd-1 mecâzînin hâricine çıkmak zikrettiğimiz ikinci mertebedeki tasdîk-ı kalbî ile mümkin olur. Zîrâ birinci mertebedeki tasdîk-i kalbîde, varlık mülâhazasında şirk-i hafi henüz bâkîdir. Misâfir, nazar-ı peygamberî ile bu ikinci mertebedeki tasdîk-i kalbîye nâil olmuş ve lisânen dahi söylemek üzere kelime-i şehadetin telkinini niyâz etmiştir.

174. Biz kaza kadısının dehlizlerinde elest ve belâ da'vâsı içiniz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

174. Biz, kaza kadısının dehlizlerinde elest ve belâ davası içiniz.

"Dehliz", "iki kapı arası" demektir ki, "dünya" kastedilir. Çünkü dünyanın durumu budur. Bir kapısı doğum ve bir kapısı da ölüm kapısıdır. "Kaza kadısı"ndan kastedilen, Yüce Allah'tır. "Elestîm" ile "Elestü bi-rabbiküm?" yani "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" hitabına ve "belâ" ile ruhların bu ilahi hitaba "Evet!" diyerek verdiği cevaba işaret buyrulur. Yani öncesiz olarak Yüce Allah bizim ruhlarımıza hitaben "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" diye hitap buyurmuş ve biz de "Evet!" diye cevap vermiştik. Bizim dünyaya gelişimiz, bu iki davaya sözlü ve fiilî şahitlikte bulunmamız için gerçekleşti. Çünkü Allah Teâlâ için her birimiz hakkındaki kesin delil, bizim bu şahitliğimiz ile sabit olacaktır.

"Dihlîz", "iki kapı arası" demektir ki, "dünya" murâd olunur. Zîrâ dünyânın vaziyeti budur. Bir kapısı doğum ve bir kapısı da ölüm kapısıdır. "Kazā kadısı"ndan murâd, Hak Teâlâ hazretleridir. "Elestîm" ile "Elestü bi-rabbiküm?" Ya'ni "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" hitâbına ve "belâ" ile ervâhın bu hitâb-ı ilâhîye "Evet!" diyerek verdiği cevâba işaret buyrulur. Ya'ni ezelde Hak Teâlâ bizim ervâhımıza hitâben "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" diye hitâb buyurmuş ve biz de "Evet!" diye cevâb vermiş idik. Bizim dünyaya gelişimiz bu iki da'vâya şehâdet-i kavliyye ve filiyyede bulunmamız için vâki' oldu. Zîrâ Allah Teâlâ için her birimiz hakkındaki hüccet-i bâliğa bizim bu şehadetimiz ile sâbit olacaktır.

175. Zîra biz "Bela!" dedik ve onu imtihandan nâşi fiilimiz ve kavlimiz şuhûd ve beyandır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

175. Çünkü biz "Evet!" dedik ve onu imtihandan dolayı fiilimiz ve sözümüzle görüp açıklıyoruz.

Çünkü biz ruhlar âleminde ilâhî hitaba "Evet!" diye cevap verdik. Ne zaman ki bu yoğunluk âlemine geldik ve bu yoğunluk âleminin hükümlerine gömüldük. Bizi bu ezelî halimizden haberdar etmek için Yüce Allah peygamber gönderdi ve biz bu iddiamıza sözlü ve fiilî olarak şahitlik etmeye davet edildik. Yani, Hakk'ın mutlak rabliğini tasdik etmeye davet edildik ve Yüce Allah bizi bu şekilde imtihan etti. Şimdi bizim bu âlemde o rabliği dilimizle ikrar etmemiz ve fiilimizle de tasdik etmemiz bu iddialara şahitliktir. Sözlü şahitlik kelime-i şehadet, fiilî şahitlik ise namaz, oruç ve hac gibi bedensel ibadetlerdir.

Zîrâ biz âlem-i ervâhda hitâb-ı ilâhîye "Belâ!=Evet!" diye cevab verdik. Vaktâki bu âlem-i kesâfete geldik ve bu âlem-i kesâfetin ahkâmında müstağrak olduk. Bizi bu hâl-i ezelîmizden âgâh etmek için Hak Teâlâ peygamber gönderdi ve bu da'vâmıza kavlen ve fiilen şehadete da'vet olunduk. Ya'ni, Hakk'ın rubûbiyyet-i mutlakasını tasdîke da'vet olunduk ve Hak Teâlâ bizi bu sûretle imtihan buyurdu. İmdi bizim bu âlemde o rubûbiyeti lisânımız ile ikrâr ve fiilimizle de tasdîk etmemiz bu da'vâlara şehadettir. Şehadet-i kavlî kelime-i şehadet ve şehadet-i fiilî ise namaz ve oruç ve hacc gibi ibâdât-ı bedeniyyedir.

176. Neden kādînın dehlizinde sustuk? Biz şehadet için gelmedik mi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

176. Neden kadının dehlizinde sustuk? Biz şehadet için gelmedik mi?

Hüküm sahibi olan Hakk'ın bu dünyasında, mademki öncesiz olarak ikrar ettiğimiz mutlak Rabliğe şehadet için geldik, o hâlde niçin sustuk? Şehadette durakladık? Biz bu dünyaya ezeldeki ikrarımızı sözle ve fiille gerçekleştirmek için gelmedik mi?

Hüküm sahibi olan Hakk'ın bu dünyasında, mâdemki ezelde ikrar ettiğimiz rubûbiyyet-i mutlakaya şehadet için geldik, o hâlde niçin sustuk? Şehâdette tevakkuf ettik? Biz bu dünyaya ezeldeki ikrârımızı kavlen ve fiilen tahakkuk ettirmek için gelmedik mi?

177. Ey şâhid, ne vakte kadar kādînın dehlizinde habs olursun? Erkenden şehâdet ver!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

177. Ey şahit, ne zamana kadar kadının dehlizinde hapsolursun? Erkenden şehadet et!

"Pegâh", seher vakti, sabahleyin, erken anlamındadır. "Ey bu dünyaya ezeldeki ahdine şehadet etmek için gelen insan! Hakk'ın bu kesret (çokluk) âleminde ve dehlizinde ne zamana kadar hapsolursun ve mecazî varlık hükmü altında kayıtlı bulunursun? Erkenden ve acele şehadet et ve sözle ve fiille ahdine sadakat göster!" Çünkü er ya da geç elbette şehadet edeceksin. Çünkü şehadet etmek için geldin. Eğer burada gönül rızasıyla şehadet etmezsen, cezaya mahkûm olarak diğer ölümünde şehadet edersin.

"Pegâh", seher vakti, sabahleyin, erken ma'nâsınadır. "Ey bu dünyaya ezeldeki ahdine şehadet için gelen insan! Hakk'ın bu keserât âleminde ve dehlizinde ne vakte kadar habsolursun ve vücûd-ı mecâzî hükmü altında mukayyed bulunursun? Erkenden ve acele şehadet et ve kavlen ve fiilen ahdine sadakat göster!" Zîrâ er geç elbette şehâdet edeceksin. Zîrâ şehadet için geldin. Eğer burada gönül rızâsı ile şehâdet etmezsen cezâya mahkûm olarak dîğer mevtında şehadet edersin.

178. Ondan dolayı seni buraya çağırdılar, tâ ki sen o şahidliği veresin ve inad getirmeyesin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

178. Ondan dolayı seni buraya çağırdılar ki sen o şahitliği veresin ve inat etmeyesin!

"Nârî", "ne-yârî" kelimesinin kısaltılmışıdır. "Âverden" mastarının olumsuz geniş zamanıdır. "Utüvv", [=utû] haddi aşmak, serkeşlik etmek ve inat etmek demektir. Bu şerefli beyitte الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيبْلُوَكُمْ أَيْكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًاً (Mülk, 67/2) yani "Yüce Allah öyle Allah'tır ki sizin hanginizin amelleri daha güzel olduğunu imtihan etmek için ölümü ve diriliği yarattı" ve وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ (Muhammed, 47/31) yani "Biz sizden sabredenleri ve mücâhede edenleri bilmemiz için sizi imtihan ederiz" ayet-i kerimelerine işaret buyrulur. Çünkü mücâhede edenler, sabredenler ve güzel amel sahipleri öncesiz olarak toplu/icmâlî ilim ile Hakk'ın malumuydu. Bu âlemde de ayrıntılı ilim ile malum olur. Çünkü şehadet âlemi (görünen âlem) ayrıntı âlemidir. Bu sebeple biz bu âleme, öncesizdeki toplu/icmâlî şahitliğimizin sözlü ve fiilî ayrıntılı şahitliği için geldik.

"Nârî", "ne-yârî" kelimesinin muhaffefidit. "Âverden" masdarının muzâri'-i menfisidir. "Utüvv", [=utû] haddi tecavüz etmek ve serkeşlik ve inâd etmek demektir. Bu beyt-i şerifde الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيبْلُوَكُمْ أَيْكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًاً (Mülk, 67/2) ya'ni "Allah Teâlâ öyle Allah'tır ki sizin hanginizin a'mâli daha güzel olduğunu imtihan için ölümü ve diriliği yarattı" ve وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ (Muhammed, 47/31) ya'ni "Biz sizden sâbirleri ve mücahidleri bilmemiz için sizi imtihan ederiz" âyet-i kerîmelerine işâret buyrulur. Zîrâ mücâhidler ve sâbirler ve hüsn-i amel sâhibleri ezelde ilm-i icmâlî ile Hakk'ın ma'lûmu idi. Bu âlemde de ilm-i tafsîlî ile ma'lûm olur. Çünkü âlem-i şehadet âlem-i tafsîldir. Binâenaleyh biz bu âleme ezeldeki şehadet-i icmaliyyemizin kavlen ve fiilen şehadet-i tafsîliyyesi için geldik.

179. Kendi inadından bu darlık içinde oturmuşsun. Dudak ve el bağlamışsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

179. Kendi inadından bu darlık içinde oturmuşsun. Dudak ve el bağlamışsın.

"Lecâc", inat etmektir; "darlık"tan kastedilen, suretler âlemi olan dünyadır. "Dudak bağlamak"tan kastedilen, dille tasdik etmemek ve "el bağlamak"tan kastedilen, fiilî ibadetlerden kaçınmaktır. Yani, "Ey şahit, sen nefsinin inadından dolayı bu dar olan suretler âlemi içinde oturmuşsun. Hakk'ın birliğini ve mutlak Rabliğini tasdik etmiyorsun ve dille tasdikin gereği olan bedenî ve fiilî ibadetlerden de kaçınıyorsun."

"Lecâc", inâd etmek; "darlık"tan murâd âlem-i sûret olan dünyâdır. "Dudak bağlamak"tan murâd, lisânen tasdîk etmemek ve "el bağlamak"tan murâd, ibâdât-ı fiiliyyeden imtina' etmektir. Ya'ni, "Ey şâhid, sen nefsinin inâdından dolayı bu dar olan âlem-i sûret içinde oturmuşsun. Hakk'ın vahdâniyetini ve rubûbiyyet-i mutlakasını tasdîk etmiyorsun ve tasdîk-ı lisânî icabı olan ibâdât-ı bedeniyye ve fiiliyyeden dahi imtina' ediyorsun."

180. Ey şahid, o şehadeti vermedikçe sen bu dehlizden ne vakit kurtulacaksın?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

180. Ey şahit, o şahitliği vermedikçe sen bu dehlizden ne zaman kurtulacaksın?

"Dehliz"den kasıt, aşağı âlemdir. Yani, "Allah'ın birliğini ve peygamberliği kalben tasdik ve dille ikrar etmeyen kimsenin durağı aşağı âlemdir. Bu tasdik ve ikrarı yerine getirmedikçe bu aşağı âlemden kurtulmana imkân yoktur; ve aşağı âlem ise cehennemin ta kendisidir."

"Dehliz"den murâd, âlem-i süflîdir. Ya'ni, "Vahdâniyet-i ilâhiyyeyi ve nübüvveti kalben tasdîk ve lisânen ikrâr etmeyen kimsenin makarrı âlem-i süflîdir. Bu tasdîk ve ikrârı îfâ etmedikçe bu âlem-i süflîden kurtulmana imkân yoktur; ve âlem-i süflî ise ayn-ı cehennemdir."

181. Bir zaman amel vardır. Edâ et ve koş! Kısa işi kendi üzerine uzun yapma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

181. Bir zaman amel vardır. Yerine getir ve koş! Kısa işi kendi üzerine uzun yapma!

Bu şerefli beyitte iki yön vardır. Birisi Hakk Yolcularına, diğeri tüm insanlara hitaptır. Hakk Yolcularına olan hitap şudur: "Ey Hakk Yolcusu, Hak yolunda ilerlemek, özel bir terbiyeye mahsus bir zamana kadardır; bu da mücâhedât ve riyâzât ile amel etmek, kâmil bir mürşidin bu özel terbiyesi sayesinde, vehmedilmiş olan varlığından geçinceye kadardır; ondan sonra mücâhedeye ve riyâzâta ihtiyaç yoktur. Hayatta oldukça farzlar ve vacipler ile amel etmek yeterlidir. Bu sebeple bu mücâhedât ve riyâzâtı kısa bir zamana mahsus olmak üzere yerine getir ve ilerleyişinde koş! Eğer bu özel terbiye altına girmezsen, böyle kısa bir zamana mahsus olan işi, ilâhî genel terbiye altında kendi nefsine uzun yapmış olursun. Çünkü ilâhî genel terbiye pek uzun sürer."

Tüm insanlara olan hitap şudur: "Ey insan, seni akıl ve idrak ile diğer yaratılmışlar üzerine üstün ve değerli olarak insan şekliyle bu aşağı âleme gönderdiler. Nitekim ayet-i kerimede لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ في أحسن تقويم ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (Tîn, 95/4-5) yani "Biz insanı en güzel biçimde yarattık. Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik" buyrulur. Şimdi ilâhî vücudun birliğini ve mutlak Rabliği ve Hakk'ın sabitliğini, kısa bir zamandan ibaret olan bu dünya hayatında bu akıl ve idrak sayesinde tasdik ve ikrar et! Eğer nefsinin inatçılığından dolayı bu tasdik ve ikrardan kaçınırsan, pek uzun olan ahiret hayatında türlü türlü azap terbiyesi ile sana bu tasdik ve ikrarı yaptırırlar. Çünkü insan hakikati sende emanettir. Bu emaneti mutlaka yerine getireceksin. Bu sebeple kısa işi kendi üzerine uzun yapma!"

Bu beyt-i şerîfde iki vecih vardır. Birisi sâliklere ve dîğeri umûm insanlara hitâbdır. Sâliklere olan hitâb budur ki: "Ey sâlik, tarîk-ı Hak'ta sülük bir zamâna mahsûsdur ki, bu terbiye-i husûsiyyedir; ve mücâhedât ve riyâzât ile amel etmek, bir mürşid-i kâmilin bu terbiye-i husûsiyyesi sâyesinde, mevhûm olan varlığından geçinceye kadar[dır]; ondan sonra mücâhedeye ve riyâzâta hâcet yoktur. Hayatta oldukça ferâiz ve vâcibât ile amel kâfidir. Binâenaleyh bu mücâhedât ve riyâzâtı kısa bir zamâna mahsûs olmak üzere îfâ et ve sülükünde koş! Eğer bu terbiye-i husûsiyye altına girmez isen böyle kısa bir zamana mahsûs olan işi terbiye-i umûmiyye-i ilâhiyye altında kendi nefsine uzun yapmış olursun. Zîrâ terbiye-i umûmiyye-i ilâhiyye pek uzun sürer."

Umûm insanlara olan hitâb budur ki: "Ey insan, seni akıl ve idrâk ile sâir mahlûkāt üzerine mufazzal ve mükerrem olarak sûret-i insâniyye ile bu âlem-i süflîye gönderdiler. Nitekim âyet-i kerimede لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ في أحسن تقويم ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (Tîn, 95/4-5) ya'ni "Biz insanı ahsen-i takvîm üzere yarattık. Sonra esfel-i sâfilîne reddettik" buyrulur. İmdi vahdet-i vücûd-ı ilâhiyyeyi ve rubûbiyyet-i mutlakayı ve sübût-ı Hakk'ı kısa bir zamandan ibaret olan bu hayât-ı dünyeviyyede bu akıl ve idrâk sayesinde tasdîk ve ikrâr et! Eğer nefsinin inâdından dolayı bu tasdîk ve ikrardan imtina' edersen pek uzun olan hayât-ı uhreviyyede türlü türlü terbiye-i azâbiyye ile sana bu tasdîk ve ikrârı yaptırırlar. Çünkü hakikat-i insâniyye sende emânettir. Bu emâneti mutlakā edâ edeceksin. Binâenaleyh kısa işi kendi üzerine uzun yapma!"

182. İster yüz yılda ve ister bir zamanda bu emâneti edâ et ve kurtul!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

182. İster yüz yılda ister bir zamanda bu emaneti yerine getir ve kurtul!

Ey Hakk Yolcusu veya insan, bu emaneti dünya hayatında aklına ve dirayetine göre ister kısa bir zamanda ister yüz yıl olan ömrünün içinde yerine getir! Çok uzun olan ahiret hayatındaki azap terbiyesinden kurtul. Çünkü bir mümin, eğer dünya hayatında kendi nefsinin rablık iddia etmesinden kurtulup mutlak rablığı hâl ve zevk olarak idrak etmeden ahirete intikal ederse, orada cennete bile girse mutlak rahatı bulamaz. Gerçi kâfirlere ve inkârcılara göre cennette rahat ve nimet içindedirler. Fakat mak'ad-ı sıdkta (doğruluk makamında) olan en seçkin kişilere göre rahat değildirler. Kâfirler ve inkârcılar ise azap terbiyesi içinde olduklarından sürekli ıstırap içindedirler.

Ey sâlik veyâ insan, bu emâneti hayât-ı dünyeviyyende akıl ve dirâyetine göre ister kısa bir zamanda ve ister yüz yıl olan ömrünün içinde edâ et! Pek uzun olan hayât-ı uhreviyyedeki terbiye-i azâbiyyeden kurtul. Zîrâ bir mü'min, eğer hayât-ı dünyeviyyesinde kendi nefsinin rubûbiyetinden kurtulup rubûbiyet-i mutlakayı hâlen ve zevkan idrâk etmeden âhirete intikāl ederse, orada cennete bile girse râhat-ı mutlakayı bulamaz. Gerçi kâfirlere ve münkirlere nazaran cennette râhat ve ni'met içindedirler. Fakat mak'ad-i sıdkta olan ehassu'l-havâssa nazaran râhat değildirler. Kâfirler ve münkirler ise terbiye-i azâbiyye içinde olduklarından ıztırâb-ı dâimededirler.

## Onun beyânındadır ki namaz ve oruç ve bütün zâhirî hayırlar bâtınî olan nûr üzerine şâhidliklerdir

183. Bu namaz ve oruç ve hac ve cihad dahi i'tikāddan şahidlik vermektir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

183. Bu namaz, oruç, hac ve cihad da inançtan şahitlik vermektir.

Namaz, oruç ve din, namus ve memleket savunması için düşmana karşı yapılan savaş yalnız bedensel ibadetlerden olduğu için bu hususta fakir ve zengin eşittir. Hac ise hem bedensel ibadetlerden hem de malî ibadetlerden olduğu için bu ibadeti yalnız zenginler yapabilir ve onlara farzdır. Bu şerefli beyitte bedensel ibadetler açıklanmıştır. Yani, "Namaz, oruç, hac ve cihad insanın bedenine ve görünenine; inanç ise iç âlemine, kalbine ve fikrine ilişkindir. İnsanın cisminin hareketi, iç âleminde hâkim olan fikir ve inancı sebebiyle meydana geldiğinden bu ibadetler insanın inancının şahidi olur."

Namaz ve oruç ve müdafaa-i dîn ve ırz ve memleket için düşmana karşı olan harb yalnız ibâdât-ı bedeniyyeden olduğundan bu husûsta fakîr ve zengin müsâvîdir. Ve hac ise hem ibâdât-ı bedeniyyeden ve hem de ibâdât-ı mâ- liyyeden olduğundan bu ibâdeti yalnız zenginler yapabilir ve onlara farzdır. Bu beyt-i şerîfde ibâdât-ı bedeniyye beyân buyrulmuştur. Ya'ni, "Namaz ve oruç ve hac ve cihâd insanın bedenine ve zâhirine; ve i'tikād ise bâtınına ve kalb ve fikrine taalluk eder. Ve insanın cisminin hareketi bâtınında hâkim olan fikir ve i'tikādı sebebiyle vukü'a geldiğinden bu ibadetler insanın i'tikādının şâhidi olur."

184. Bu zekât ve hediye ve hasedin terki dahi kendi sırrından şahidlik vermektir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

184. Bu zekât, hediye ve hasedi terk etmek de kişinin kendi sırrından şahitlik vermesidir.

"Sır"dan kasıt, ahlâktır. Çünkü zekât yalnızca malî ibadetlerdendir. Malının zekâtını hak sahiplerine veren bir kimsenin inancı sağlam olmakla birlikte, dünya malına karşı hırsı ve tamahı olmadığı da anlaşılır. Hediye vermek de aynı şekilde malını harcamaktır. Bu sebeple bir kimse bir dostuna hediye verdiği zaman, ona karşı hem muhabbeti hem de hediyesinin kıymeti oranında cömertliği anlaşılır; hemcinsinin faziletine karşı hasedi terk ettiği zaman da doğuştan cömert olduğu ortaya çıkar. Bu fiiller o kimsenin sırrının ve ahlâkının güzelliğine şahitlik eder.

"Sır"dan murâd, ahlâktır. Zîrâ zekât yalnız ibâdet-i mâliyyedendir. Malının zekâtını müstehıklara veren bir kimsenin i'tikādı sabit olmakla beraber mâl-i dünyaya hırsı ve tama'ı olmadığı da anlaşılır. Ve hediye vermek dahi kezâ malını bezletmektir. Binâenaleyh bir kimse bir dostuna hediye verdiği vakit ona karşı hem muhabbeti ve hem de hediyesinin kıymeti nisbetinde de keremi anlaşılır; ve hemcinsinin fazlına karşı hasedi terk ettiği vakit dahi tab'an kerîm olduğu zâhir olur. Bu fiiller o kimsenin sırrının ve ahlâkının güzelliğine şehâdet eder.

185. Misafirlik sofrası, "Ey büyükler, biz size sadık olduk!" diye izhar içindir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

185. Misafirlik sofrası, "Ey büyükler, biz size sadık olduk!" diye ortaya koymak içindir.

Birinci mısradaki "râst", "râ" ve "est" kelimelerinden oluşmuştur. "Râ", tahsis içindir ve "est", haber edatıdır. Bu sebeple "pey" ile "râ" anlamda birleşiktir. Birisi fazladan ve pekiştirme içindir. İkinci mısradaki "râst", "doğru ve tam ve eşitlik" anlamlarındadır ve tek bir kelimedir. Bu şekilde beytin kafiyesi tamam olur; ve eğer önceki mısradaki "râst"a da "doğru" anlamı verilirse beyit kafiyesiz olur. Yani, "Bir kimse bir ziyafet düzenleyip akranlarını ve benzerlerini davet etse, onlara karşı içini ve fikrini ortaya koyup 'Biz size karşı sadığız ve düşmanlığımız yoktur!' demiş olur."

Birinci mısra'daki "râst", "râ" ile "est" kelimelerinden mürekkebdir. "Râ", tahsîs için ve "est", edât-ı haberdir. Binâenaleyh "pey" ile "râ" ma'nâda müttehiddir. Birisi zâid ve te'kîd içindir. İkinci mısra'daki "râst", "doğru ve tamâm ve müsâvât" ma'nâlarınadır ve bir kelimedir. Bu sûrette beytin kāfiye- si tamâm olur; ve eğer evvelki mısra'daki "râst"a dahi "doğru" ma'nâsı verilirse beyt kāfiyesiz olur. Ya'ni, "Bir kimse bir ziyafet tertîb edip akrân ve em- sâlini da'vet etse, onlara karşı bâtınını ve fikrini ızhâr edip "Biz size karşı sâ- dıkız ve adâvetimiz yoktur!" demiş olur."

186. Hediyeler ve armağanlar ve pîşkeşler onun şahididir ki senin ile hoşum.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

186. Hediyeler ve armağanlar ve pîşkeşler onun şahididir ki senin ile hoşum.

"Armağan", hediyenin eş anlamlısıdır. "Pîşkeş", bir kimsenin kendisinden büyük olan bir kimseye gönderdiği hediyedir. Yani, "Hediyeler, o hediye gönderilen kimseye karşı: Ben seninle hoşum ve sana karşı sevgim ve sadakatim vardır, diye şahitlik eder."

"Armağan", hediyenin mürâdifidir. "Pîşkeş", bir kimsenin kendisinden büyük olan bir kimseye gönderdiği hediyedir. Ya'ni, "Hediyeler o hediye gönderilen kimseye karşı: Ben seninle hoşum ve sana karşı muhabbetim ve sa- dâkatim vardır, diye şehadet eder."

187. Her bir kimse bir hâl ile yâhud füsûn ile çalışır; ne der? "İçimde bir gevher tutarım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

187. Her bir kimse bir hâl ile yahut büyü ile çalışır; ne der? "İçimde bir cevher tutarım."

"Füsûn", "efsûn" kelimesinin kısaltılmış hâli olup sözlükte "sihir ve büyüler" demektir. Mecazî olarak "tuzak ve hile" anlamında da kullanılır (Bahâr-ı Acem). "Her bir kimse mal harcayarak veya birtakım hile ve tedbirler yaparak çalışır. Bu ne demektir? Benim içimde bir fikrim ve manevî cevherim vardır, demek olur." İkinci mısraın tefsiri ve açıklaması, gelecek beytin birinci mısraıdır.

"Füsûn", "efsûn"un muhaffefi olup lügatte "sihir ve azâim" demektir. Mecâzen "mekr ve hîle" ma'nâsında da müsta'meldir (Bahâr-ı Acem). "Her bir kimse mâl bezlederek veyâ birtakım hîle ve tedbîr yaparak çalışır. Bu ne demektir? Benim içimde bir fikrim ve ma'nevî gevherim vardır, demek olur." İkinci mısrâ'ın tefsîr ve tavzîhi âtîdeki beytin birinci mısrâ'ıdır.

188. "Takvâdan yâhud sehâdan bir gevher tutarım." Bu zekât ve oruç her ikisi üzerine şâhiddir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

188. "Takvâdan yahut cömertlikten bir cevher tutarım." Bu, zekât ve oruç her ikisi üzerine şahittir.

"Takvâ", "perhiz" demektir ki, kişi nefsini kendi hazzına bırakmayıp namaz, oruç, hac ve cihad gibi bedensel ibadetlerle meşgul etmesidir. "Cömertlik", cömertlik ve malını harcamaktır. Yani, "Her kimse, benim içimde manevî bir cevher vardır, yani takvâdan ve cömertlikten bir cevhere sahibim diye bir mal harcayarak yahut zekât ve oruç gibi birtakım dinî tedbirlere başvurarak çalışır. İşte bu zekât onun cömertliğine ve oruç takvâsına şahittir."

"Takvâ", "perhîz" demektir ki, kişi nefsini kendi hazzına bırakmayıp na- maz ve oruç ve hac ve cihâd gibi ibâdât-ı bedeniyye ile meşgül etmektir. "Se- hâ", cömertlik ve malını bezletmektir. Ya'ni, "Her bir kimse, benim içimde ma'nevî bir gevher vardır, ya'ni takvâdan ve sehâdan bir gevhere mâlikim diye bir mal bezlederek veyâhud zekât ve oruç gibi birtakım dînî tedbirlere tevessül ederek çalışır. İşte bu zekât onun sehâsına ve oruç takvâsına şâhiddir."

189. Oruç der: "Helâlden perhîz etti. Bil ki onun harâma ittisali olmaz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

189. Oruç der: "Helâlden perhîz etti. Bil ki onun harâma ittisali olmaz!"

Oruç tutan bir kimsenin bu orucu, hâl diliyle der ki: "Bu oruçlu kişi, nefsini helâl olan hazdan sakındırdı. Onun haram olan nefse ait hazlarla hiçbir bağlantısı olmadığına ben şahitlik ederim!"

Oruç tutan bir kimsenin bu orucu lisân-ı hâl ile der ki: "Bu sâim, nefsini helâl olan hazzından perhîz etti. Onun harâm olan huzûzât-ı nefsâniyyesi ile hiçbir alâkası olmadığına ben şehadet ederim!"

190. Ve onun o zekâtı dedi ki: "O kendi malından veriyor. Dîn ehlinden na- sıl çalar?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

190. Ve onun o zekâtı dedi ki: "O kendi malından veriyor. Din ehlinden nasıl çalar?"

Zekât veren kimsenin verdiği zekât da hâl diliyle der ki: "Bu zekâtı veren kimse kendi malından hak sahibi olan fakire, yoksullara harcıyor. Din ehlinin malını nasıl çalar?" "Din ehli" kaydından kasıt, harbî olan kâfirlerin malıdır. Çünkü bir mümin, harbî olan bir kâfirin malını korunaklı bir yerden gizlice alsa, mal ganimet olduğu için ona helâl olur.

"Ve zekât veren kimsenin verdiği zekât dahi lisân-ı hâl ile der ki: "Bu zekâtı veren kimse kendi malından müstehak olan fakîre, fukarâya bezlediyor. Din ehlinin malını nasıl çalar?" "Dîn ehli" kaydından murâd, harbî olan küffârın malıdır. Zîrâ bir mü'min harbî olan bir kâfirin malını mekân-ı muhrezden gizlice alsa, mal ganîmet olduğu için ona helâl olur.

191. Eğer tarrarlık ile yaparsa o halde iki şâhid, ilâhın adli mahkemesinde mecrûh oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

191. Eğer tarrarlık ile yaparsa, o halde iki şahit, ilahın adalet mahkemesinde yaralı oldu.

"Tarrâr", yankesici anlamındadır. Burada halkın maneviyatını kendi tarafına çalan ve kendine bağlayan riyakârdan kinayedir. Yani, "Bir kimse zekâtı ve orucu halka gösteriş olmak üzere yapıp halkın maneviyatını ve kalplerini kendi tarafına çekmek kastında bulunursa, bu iki şahit, ilahi adalet mahkemesinde yaralı ve reddedilmiş olur."

"Tarrâr", yan kesici ma'nâsınadır. Burada halkın ma'neviyâtını kendi tarafına çalan ve celbeden riyâkârdan kinâyedir. Ya'ni, "Bir kimse zekâtı ve orucu halka gösteriş olmak üzere yapıp halkın ma'nevîyâtını ve kalblerini kendi tarafina celbetmek kasdında bulunursa bu iki şâhid, adâlet-i ilâhiyye mahkemesinde mecrûh ve merdûd olur."

192. Eğer avci tane saçarsa merhamet ve kerem cihetinden değil, belki şikâr içindir. Ya'ni, riyâkâr olan kimse avcıya benzer. Avcı yerlere birtakım yemler saçar. Bu karnı aç olan kuşlara merhamet ve kerem ettiğinden dolayı değildir. Belki onları tutup helâk etmek içindir. Bir riyâkâr dahi alenen fukarâya zekât verir ve kendisini ehl-i takvâ sûretinde gösterir ise ihlâsından dolayı değildir, o bîçâreleri avlayıp menfaat-i nefsâniyyesine âlet etmek ve onların ma'nâlarını öldürmek içindir. Binâenaleyh onun bu ameli îmânının şâhidi değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

192. Eğer avcı tane saçarsa merhamet ve kerem yönünden değil, aksine av içindir.

Yani, riyakâr olan kimse avcıya benzer. Avcı yerlere birtakım yemler saçar. Bu, karnı aç olan kuşlara merhamet ve kerem ettiğinden dolayı değildir. Aksine onları tutup helâk etmek içindir. Bir riyakâr dahi açıkça fakirlere zekât verir ve kendisini takva sahibi şeklinde gösterirse, bu ihlâsından dolayı değildir; o biçareleri avlayıp nefsine ait menfaatine âlet etmek ve onların maneviyatlarını öldürmek içindir. Bu sebeple onun bu ameli imanının şahidi değildir.

193. Sıyâm vaktinde kedi oruç tutucudur. Hamı avlamak için kendisini uyumuş yapmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

193. Oruç vaktinde kedi oruç tutucudur. Avını yakalamak için kendisini uyumuş gibi yapmıştır.

Örneğin bir ev kedisi, ramazanda ev halkı oruçlu olduğu için doğal olarak yemek yemezler ve kediye dahi sofra artığı verilemez. Ev halkı gibi o da görünüşte oruçlu gibi kalır ve evin bir köşesinde elini yüzünü yalamakla meşgul olduktan sonra kıvrılıp yatar ve uyumaya başlar. Onu uykuda ve zararsız zanneden ham ve gafil bir fare veya kuş civarında dolaşmaya başladığı vakit hemen yerinden fırlayıp yakalar ve helak eder. Riyakâr olan kimseler dahi gafilleri avlamak için uyumuş bir kediye benzerler.

Meselâ bir ev kedisi ramazanda ev halkı oruçlu olduğu için bittabi' yemek yemezler ve kediye dahi sofra artığı verilemez. Ev halkı gibi o da sûretâ oruçlu gibi kalır ve evin bir köşesinde elini yüzünü yalamakla meşgül olduktan sonra kıvrılıp yatar ve uyumağa başlar. Onu uykuda ve zararsız zanneden ham ve gâfil bir fâre veyâ kuş civârında dolaşmaya başladığı vakit hemen yerinden fırlayıp yakalar ve helâk eder. Riyâkâr olan kimseler dahi gâfilleri avlamak için uyumuş bir kediye benzerler.

194. Bu eğrilikten dolayı yüz kavmi fena zanlı etmiştir. Ehl-i cûd ve savmı kötü adlı etmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

194. Bu eğrilikten dolayı yüz kavmi kötü zanlı etmiştir. Cömertlik ve oruç ehli olanları kötü adlı etmiştir.

Gösteriş için cömert ve takva sahibi görünenler, bu eğriliklerinden dolayı birçok farklı kavmi, gerçek kerem ve oruç ehli hakkında kötü zanna düşürmüş ve onların adını da kötüye çıkarmıştır. Nasıl ki Müslümanlığın hakikatlerinden habersiz olup Müslümanlıktaki amelleri bir âdet hükmüne koymuş olan bizler, gayrimüslim olan kavimleri kendimizden uzaklaştırdık ve soğuttuk. Çünkü onlar bizi Müslümanlığın temsilcisi sandılar. Halbuki kabahat Müslümanlığın değil, aksine bizim Müslümanlığımızın idi.

Gösteriş için ehl-i sehâ ve takvâ görünenler bu eğriliklerinden dolayı birçok muhtelif kavimleri hakîkî kerem ve savm ehli hakkında fenâ zanna düşürmüştür ve onların adını da fenâya çıkarmıştır. Nitekim Müslümanlığın hakâyıkından bîhaber olup Müslümanlık'taki amelleri bir âdet hükmüne koymuş olan bizler, gayr-i müslim olan akvâmı kendimizden tebrîd ve teb'îd ettik. Zîrâ onlar bizi Müslümanlığın mümessili zannettiler. Halbuki kabâhat Müslümanlığın değil, belki müslümanlığımızın idi.

195. Onu bu eğri dolaşmasıyla beraber Hakk'ın fazlı akıbet onu bu cümleden pâk eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

195. Onu bu eğri dolaşmasıyla beraber Hakk'ın fazlı sonunda onu bu cümleden temizler.

"Tenîden" mastarının çeşitli anlamları vardır. Burada "bir şeyin etrafında dolaşmak" anlamındadır. Yani, "Riyakâr olan kimse kendisini cömertlik ve takva ehli kimselere benzeterek halkı aldatıp nefsine ait amaçlarını temin etme etrafında dolaşmakla beraber, Hakk'ın fazlı ve yardımı sonunda bir gün onu uyararak bu kötü niyetlerden ve maksatlardan temizler." Bu şerefli beyitte "Kim ki kendisini bir topluluğa benzetirse, o onlardandır" hadis-i şerifinin sırrına işaret buyrulur. Bilinir ki, benzemek ya batıl ehli kimselere ya da Hak ehli kimselere olur. Batıl ehli kimselere benzemenin gerek niyette ve içte gerekse amelde ve dışta uğursuzluğu ve kötülüğü açıktır. Hak ehli kimselere benzemenin niyette ve içte uğursuzluğu var ise de, amelde ve dışta uğursuzluğu yoktur. Çünkü riyakârın her ne kadar niyeti bozuk olsa da, dıştaki amelleri ilahi emre uygun ve halk için uyulmaya değer olduğundan, insan toplumu için faydadan uzak değildir. İşte bu faydanın bereketleriyle Hakk'ın fazlı ve yardımı bir gün onu bu kötü niyetinden de vazgeçiriverir; ve dıştaki ameldeki taklit etmesi sebebiyle tamamen ihlas ve takva ehli zümresine dahil olur. Çünkü ilahi rahmet kullar hakkında bolca verilmiştir.

"Tenîden" masdarının müteaddid ma'nâsı vardır. Burada "bir şeyin etrâfında dolaşmak" ma'nâsındadır. Ya'ni, "Riyâkar olan kimse kendisini ehl-i sehâ ve takvâya benzeterek halkı aldatıp ağrâz-ı nefsâniyyesini te'mîn et- râfında dolaşmak ile beraber Hakk'ın fazlı ve inâyeti nihâyet bir gün onu îkāz ederek bu kötü niyetlerden ve maksadlardan pâk eder." Bu beyt-i şerifde من تشبه بقوم فهو منهم ya'ni "Kim ki kendisini bir tâifeye benzetirse, o onlardandır" hadîs-i şerîfinin sırrına işâret buyrulur. Ma'lumdur ki, teşebbüh ve benzemek ya ehl-i bâtıla veyâhud ehl-i Hakk'a olur. Ehl-i bâtıla teşebbühün gerek niyet ve bâtında ve gerek amelde ve zâhirde şeâmeti ve uğursuzluğu meydandadır. Ehl-i Hakk'a olan teşebbü- hün niyette ve bâtında şeâmeti var ise de, amelde ve zâhirde şeâmeti yoktur. Zîrâ riyâkârın her ne kadar niyeti fâsid ise de, a'mâl-i zâhiresi emr-i ilâhîye muvâfik ve avâm için şâyân-ı imtisâl olduğundan cem'iyyet-i beşeriyye için faydadan hâlî değildir. İşte bu faydanın berekâtıyla Hakk'ın fazl ve inâyeti bir gün onu bu kötü niyetinden de vazgeçiriverir; ve amel-i zâhirdeki mümâre- sesi sebebiyle büsbütün ehl-i ihlâs ve takvâ silkine dâhil olur. Zîrâ rahmet-i ilâhiyye kullar hakkında mebzüldür.

196. Onun rahmeti sebk götürmüş; ve o gadr için bir nûr vermiştir ki ay için olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

196. Onun rahmeti öne geçmiştir; ve o, ay için bile olmayan bir nuru haksızlık edene vermiştir.

Bu şerefli beyitte "Benim rahmetim gazabımı geçmiştir" anlamındaki kudsî hadise işaret buyrulmuştur. Yani, "Yüce Allah'ın rahmeti aslî, gazabı ise sonradan ortaya çıkan bir durum olduğundan, asıl olan rahmet, sonradan ortaya çıkan gazaptan daha ileridedir. Bu sebeple o riyakârın iç dünyasına, dış görünüşünde ayda bile olmayan bir nuru ihsan eder."

Bu beyt-i şerîfde سبقت رحمتی علی غضبی ya'ni "Benim rahmetin gazabımı geçmiştir" hadîs-i kudsîsine işâret buyrulmuştur. Ya'ni, "Hak Teâlâ'nın rahmeti aslî ve gazabı ârızî olduğundan asl olan rahmet, ârızî olan gazabdan ileridedir. Binâenaleyh o riyâkârın bâtınına zâhiri ayda bile olmayan bir nûru ihsân eder."

197. Onun sa'yini Hak bu ihtilattan yıkamıştır. Rahmet ona bu hubâttan gasl vermiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

197. Onun çabasını Hak bu karışımdan temizlemiştir. Rahmet ona bu delilikten arınma vermiştir.

"Hubât", deliliğe benzeyen bir hastalığın adıdır; ve bir kimse deli olmadığı hâlde yapmacık olarak delilik yapmaktır. Yani, "Riyakâr, salih amelle bozuk olan niyetinin gerçekleşmesine çalışır. Bu sebeple onun çalışmasında doğruluk ile bozukluk karışıktır. Fakat Hakk'ın lütfu onun bu çalışmasını bu karışıklıktan temizlemiş, hem niyeti hem de salih amel olmuştur. İlahi rahmet onu bu yapmacık delilikten temizlemiştir."

"Hubât", delilikle müşâbih bir illetin adıdır; ve bir kimse deli olmadığı hâlde ca'lî olarak delilik yapmaktır. Ya'ni, "Riyâkâr amel-i sâlih ile fâsid olan niyetinin tahakkukuna çalışır. Binâenaleyh onun çalışmasında salâh ile fesâd karışıktır. Fakat Hakk'ın fazlı onun bu çalışmasını bu karışıklıktan yıkamış, hem niyeti ve hem de amel-i sâlih olmuştur. Rahmet-i ilâhiyye onu bu ca'lî delilikten temizlemiştir."

198. Ta ki onun gaffârlığı zahir ola; O'nun külle mensûb olan miğferi gāfir ola!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

198. Tâ ki O'nun gaffârlığı ortaya çıksın; O'nun bütüne ait olan miğferi örtücü olsun!

"Gafr", örtmek ve gizlemek anlamına gelir. "Miğfer", başa giyilen tolga demektir ki, başı örttüğü için "miğfer" denilmiştir. "Gaffâr", ilâhî isimlerden olup kulların ayıbını ve günahını abartılı bir şekilde örtücü demektir. Bilinmeli ki insanların günahlarından manâ âleminde azap meleklerinin ve ibadetlerinden de rahmet meleklerinin sureti meydana gelir. Eğer bir insan kötülükten Hakk'a dönüp istiğfar ederse Yüce Allah o istiğfardan bir rahmet elbisesi yaratıp onun o günahtan yaratılmış olan azap meleği üzerine örter. Bu sebeple o günah iyilikler suretine dönüşür. Nasıl ki ayet-i kerimede فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ (Furkān, 25/70) yani "Yüce Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir" buyrulur. İşte gaffâriyetin anlamı budur; ve Yüce Allah'ın bu gaffârlığının eseri yalnız insana özgü değil, aksine bütün eşyayı kapsar. Nasıl ki nazarımızda pis ve murdar olan necislerin bu oluş ve bozuluş âlemindeki değişimleri ve başka bir hale geçmeleri ve onların murdarlıklarının Hakk'ın gaffârlığı ile örtülüp ve temizlenip latif şeylere dönüştüğü bilimsel olarak sabittir; ve ilerideki şerh-i şerifte bu anlam açıklanır. Bu beytin ikinci mısraı Hint nüshalarında سَيِّئَاتِ جُمْلَه رَا غَافِر شَوَد yani "Bütünün kötülüklerini o örtücü olur" demektir. Her iki ifade arasında anlamca bir fark yoktur.

"Gafr", örtmek ve setretmek ma'nâsınadır. "Miğfer", başa giyilen tolga demektir ki, başı örttüğü için "miğfer" denilmiştir. "Gaffâr", esmâ-i ilâhiyyeden olup kulların aybını ve günâhını mübâlağa ile örtücü demektir. Ma'lûm olsun ki insanların ma'siyetlerinden âlem-i ma'nâda azâb meleklerinin ve ibâdetlerinden dahi rahmet meleklerinin sûreti peyda olur. Eğer bir insan fenâlıktan Hakk'a rücû' edip istiğfâr ederse Hak Teâlâ o istiğfârdan bir libâs-ı rahmet halk edip onun o ma'siyetinden mahlûk olan azâb meleği üzerine örter. Binâenaleyh o ma'siyet hasenât sûretine tebeddül eder. Nitekim âyet-i kerîmede فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ (Furkān, 25/70) Ya'ni "Allah Teâlâ onların seyyiâtını hasenâta tebdîl eder" buyrulur. İşte gaffâriyetin ma'nâsı budur; ve Hak Teâlâ'nın bu gaffârlığının eseri yalnız insana mahsûs değil, belki cemî'-i eşyâda şâmildir. Nitekim nazarımızda pis ve murdar olan necislerin bu âlem-i kevndeki tebeddülât ve istihâlâtı ve onların murdarlıkları Hakk'ın gaffârlığı ile örtülüp ve temizlenip latîf şeylere mübeddel olduğu fennen sâbittir; ve âtîdeki şürh-i şerîfde bu ma'nâ îzâh buyrulur. Bu beytin ikinci mısrâ'ı Hind nüshalarında سَيِّئَاتِ جُمْلَه رَا غَافِر شَوَد ya'ni "Cümlenin kötülüklerini o örtücü olur" demektir. Her iki ibâre arasında meâlen bir fark yoktur.

## Suyun bütün murdarlıkları temizlemesi ve Hak Teâlâ'nın tekrar suyu murdarlıktan temizlemesi. Şübhesiz Hak Teâlâ Kuddûs geldi

199. Su simâkden bunun için yağdı, ta ki murdarları murdarlıktan pak ede!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

199. Su, simâktan bunun için yağdı ki murdarları murdarlıktan temizlesin!

"Kuddûs", abartı anlamını belirten bir isimdir; hem fail ismi hem de mef'ûl ismi anlamında kullanılır. Mef'ûl ismi anlamında kullanıldığı zaman, "eksiklikten son derece uzak ve arınmış" demektir. Fail ismi anlamına gelince "abartılı bir şekilde temizleyici" demektir. Her iki anlama göre de ilâhî isimlerdendir. Bu şerhde fail ismi anlamındadır.

"Simâk", "kendisiyle yükseklik oluşan şey"e denir; burada "bulut" anlamı kastedilir. Yani, "Su buluttan yeryüzündeki murdarları murdarlıktan temizlemek için yağdı ve döküldü."

"Kuddûs", mübâlağa ma'nâsını beyân eden bir isimdir, hem ism-i fâil ve hem de ism-i mef'ûl ma'nâsında isti'mâl olunur. İsm-i mef'ûl ma'nâsında isti'mâl olunduğu vakit, "noksandan son derece münezzeh ve pâk" demek olur. İsm-i fâil ma'nâsına gelince "mübâlağa ile temizleyici" demektir. Her iki ma'nâya göre de esmâ-i ilâhiyyedendir. Bu sürh-ı şerîfde ism-i fâil ma'nâsındadır.

"Simâk", "kendisiyle yükseklik hâsıl olan şey"e derler, burada "bulut" ma'nâsı murâd buyrulur. Ya'ni, "Su buluttan yeryüzündeki murdarları murdarlıktan temizlemek için yağdı ve döküldü."

200. Vaktaki su bî-kâr oldu ve necis oldu, hatta öyle oldu ki, his suyu reddetti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

200. Su işe yaramaz ve pis olduğunda, hatta öyle oldu ki, duyu suyu reddetti.

Buluttan dökülen temiz su, yeryüzündeki kirleri ve pislikleri temizleyerek kendisi de kirlenmiş ve işe yaramaz bir hâle geldi ve pis oldu. Hatta o derece kirlendi ki, koklama ve tatma duyuları onu reddetti, yani insan o suyu ne içti ne de başka işlerde kullandı.

Vaktāki buluttan dökülen temiz su yeryüzündeki kirleri ve murdarlıkları temizleyerek kendisi de mülevves ve işe yaramaz bir hâle geldi ve pis oldu. Hattâ o derece mülevves oldu ki, koklamak ve tatmak hisleri onu reddetti, ya'ni insan o suyu ne içti ne de başka işlerde kullandı.

201. Hak onu tekrar savab denizine gönderdi. Nihayet kerem cihetinden onu o suyun suyu yıkadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

201. Hak onu tekrar sevap denizine gönderdi. Sonunda kerem yönünden onu o suyun suyu temizledi.

"Sevap denizi"nden kasıt, denizler ve bulutlardır. Yani, "Yüce Allah o kirlenmiş suyu ya denize akıttı yahut güneşin ısısıyla buharlaştırıp hafif havaya yükseltti; ve onu o kirlerden arındırdı." "Suyun suyu"ndan kasıt, Ankaravî hazretlerinin görüşüne göre "Yüce Allah hazretleri"dir. Çünkü her şeyin hayatı "Biz her şeyi sudan yarattık" (Enbiya, 21/30) ayet-i kerimesi gereğince sudan olduğu gibi, suyun hayatı ve varlığı da Hak'tandır.

"Bahr-i savâb"dan murâd, denizler ve bulutlardır. Ya'ni, "Hak Teâlâ o kirlenmiş olan suyu ya denize akıttı veyâhud güneşin harâretiyle tebahhur ettirip hevâ-yı nesîmîye çıkarttı; ve o kirlerden onu tasfiye etti." "Suyun suyu"ndan murâd Ankaravî hazretlerinin mütâlaasına göre "Hak Teâlâ hazretleri"dir. Zîrâ her şeyin hayatı وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاء كلِّ شَيْء حي )Enbiya, 21/30) ["Biz her şeyi sudan yarattık"] âyet-i kerîmesi mûcibínce sudan olduğu gibi, suyun hayâtı ve kıyâmı da Hak'tandır.

202. O etek çekici olarak yine berrak su geldi. "Hey, nerede idin?" "Hoşlar deryasında!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

202. O etek çekici olarak yine berrak su geldi. "Hey, nerede idin?" "Hoşlar deryasında!"

"Sâl", berrak su demektir (Şemsü'l-Lügat). Yani, "O kirli suyun zerreleri birtakım süzgeçlerden geçtikten sonra tekrar berrak su olarak geldi." Çünkü suyun zerresinin esası bir kısım oksijen ile iki kısım hidrojendir. Ve bunlar basit cisimlerden olup onların esasına arız olan kirlilik izafî bir şeydir. Yoğunluk mertebesindeki taayyünlerini (belirginleşmelerini) bırakıp letafet mertebelerine döndükleri zaman, yoğun taayyünlerine arız olan kirden eser kalmaz; ve tekrar taayyün ve yoğunluk âlemine döndükleri zaman berrak ve pak olarak dönerler. Cenâb-ı Pîr efendimiz o berrak suya hitaben buyururlar ki: "Ey su, neredeydin?" Su hâl diliyle cevap verip der ki: "Hoşlar deryasında ve latif olan unsurların ve müfredatın (tek tek varlıkların) toplandığı yerde idim!"

"Sâl", berrak su demektir (Şemsü'l-Lügat). Ya'ni, "O kirli suyun zerreleri birtakım süzgeçlerden geçtikten sonra tekrar berrak su olarak geldi." Zîrâ suyun zerresinin esâsı bir kısım müvellidü'l-humûza [:oksijen] ile iki kısım müvellidü'l-mâdır [:hidrojen]. Ve bunlar ecsâm-ı basîtadan olup onların esâsına ânz olan kirlilik izâfi bir şeydir. Mertebe-i kesâfetteki taayyünlerini bırakıp mertebe-i letâfetlerine rücû' ettikleri vakit taayyün-i kesîflerine ârız olan kirden eser kalmaz; ve tekrar taayyün ve kesâfet âlemine döndükleri vakit berrak ve pâk olarak dönerler. Cenâb-ı Pîr efendimiz o berrak suya hitâben buyururlar ki: "Ey su, neredeydin?" Su lisân-ı hâl ile cevab verip der ki: "Hoşlar deryâsında ve latîf olan anâsırın ve müfredatın mecma'ında idim!"

203. Ben buradan necis oldum, temiz geldim, hil'at aldım, toprak tarafına geldim!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

203. Ben buradan necis oldum, temiz geldim, hil'at aldım, toprak tarafına geldim!

"Ben bu yoğunluk âleminden kirlendim, necis ve pis oldum. Geldiğim incelikler âlemine yükseldim. Ondan sonra tekrar bu belirlenim âlemine temiz ve berrak olarak geldim. Kirli olan elbiseyi çıkardım ve gerçek şahtan temiz hil'at (özel elbise) ve elbise aldım. Yine bu yoğunluk âlemine ve toprak tarafına geldim!"

"Ben bu kesâfet âleminden kirlendim, necis ve pis oldum. Geldiğim âlem-i letâfete urûc ettim. Ondan sonra tekrar bu âlem-i taayyüne temiz ve berrak olarak geldim. Kirli olan libâsı çıkardım ve şâh-ı hakîkî tarafından temiz hil'at ve libâs aldım. Yine bu âlem-i kesâfete ve toprak tarafına geldim!"

204. Agah olun ey murdarlar, benim tarafıma gelin! Zîra benim huyum Hâlik'ın huyundan tuttu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

204. Ey murdarlar, uyanık olun, benim tarafıma gelin! Çünkü benim huyum Yaratıcı'nın huyundan kaynaklandı.

Yani, Yaratıcı'nın huyu günahları yok etmek, suyun huyu da pisliği gidermektir. Huy ise yaratılışa bağlı olan bir sıfattır. Bu sebeple "huy"a Arapçada "hulk" derler ve Yaratıcı'ya nispetle "huy" denilmesi, benzerlik ve uygunluk açısından olur. Hak hakkında "hulk", sıfat anlamındadır. Nasıl ki "hulk", yaratılanlar hakkında yaratılışın ayrılmaz bir sıfatı olur ve ondan ayrılmaz. Ve madem ki Allah'ın sıfatları asla Zât'tan ayrılmaz ve onların yok olması imkânsızdır, bu sebeple eğer ona ayrılmazlık itibarıyla "ahlâk" derlerse, kelimenin kökeninden bağımsız olarak bir uzaklık yoktur. Ve hadiste "Allah'ın ahlâkı ile ahlâklanınız" buyrulmuştur. (Sultan Veled hazretleri şerhinden tercüme).

Ya'ni, Hâlik'ın huyu günahları mahvetmek ve suyun huyu dahi pisliği izâle etmektir. Ve huy hilkate tâbi' olan bir sıfat olur. Bunun için "huy"a Arabî'de "hulk" ta'bîr ederler ve Hâlik'a nisbetle "huy" ıtlâkı, müşâkele ve muvâfakat bâbından olur. Hak hakkında "hulk", sıfat ma'nâsınadır. Nitekim "hulk", halk hakkında hilkatin lâzımı bir sıfat olur ve ondan münfekk olmaz. Ve mâdem sıfâtullah asla zâttan münfekk değildir ve onun zevâli muhâldir, binâenaleyh eğer ona adem-i infikâk i'tibariyle "ahlâk" derlerse, iştikāktan kat'-ı nazar ile bir uzaklık yoktur. Ve hadisde تخلقوا باخلاق الله ya'ni "Allah'ın ahlâkı ile ahlâklanınız" vârid olmuştur. (Sultan Veled hazretleri şerhinden tercüme).

205. Senin bütün çirkinliğini kabûl ederim. İfrit'e melek gibi temizlik veririm.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

205. Senin bütün çirkinliğini kabul ederim. İfrit'e melek gibi temizlik veririm.

Yani su, hâl diliyle der ki: "Ey murdar olan, ben senin bütün kirliliğini çekip kendi zerrelerim arasına kabul ederim." "Su"dan maksat, Allah dostlarının ruhu olduğuna göre o kâmil veli, nefsin hayvaniyetinin kirli sıfatlarıyla kirlenmiş olan insanlara hitap edip buyurur ki: "Ey ruhunu nefse ait sıfatlarla kirletmiş olan kimse, ben senin bu murdar sıfatlarını senden çeker alırım ve senin ruhunu bir İfrit hâline koyan bu sıfatları aldıktan sonra seni melek gibi tertemiz yaparım."

Ya'ni su lisân-ı hâl ile der ki: "Ey murdar olan, ben senin bütün kirliliğini çekip kendi zerrâtım arasına kabûl ederim." "Su"dan murâd, evliyâullâhın rûhu olduğuna göre o veliyy-i kâmil nefsin hayvâniyetinin mülevves sıfatlarıyla kirlenmiş olan insanlara hitâb edip buyurur ki: "Ey ruhunu sıfât-ı nefsâniyye ile mülevves etmiş olan kimse, ben senin bu murdar sıfatlarını senden çeker alırım ve senin rûhunu bir İfrît hâline koyan bu sıfatları aldıktan sonra seni melek gibi tertemiz yaparım."

206. "Vaktāki bulaşmış olurum, tekrar o tarafa giderim. Pâklıklerin aslının aslı tarafına giderim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

206. "Vaktaki bulaşmış olurum, tekrar o tarafa giderim. Temizliklerin aslının aslı tarafına giderim."

Su der ki: "Ben murdarların kirlerini kendime çekip bulaştığım vakit tekrar o sevap denizi tarafına giderim, yani temizliklerin aslının aslı tarafına giderim." Veyahut insân-ı kâmil der ki: "Ben nefse ait sıfatların kirleriyle kirlenmiş olan müridlerin kirlerini yüklenip mâsivânın (Allah dışındaki her şeyin) pisliğine bulaştığım vakit tekrar bu pisliklerden o vahdet (birlik) tarafına giderim ki, o hakiki vahdet temizliklerin aslının aslıdır. Çünkü kuddûsiyet (her türlü eksiklikten arınmışlık) sıfatını taşır."

Su der ki: "Ben murdarların kirlerini kendime çekip bulaştığım vakit tekrar o bahr-i savâb tarafına giderim, ya'ni temizliklerin aslının aslı tarafına giderim." Veyâhud insân-ı kâmil der ki: "Ben sıfât-ı nefsâniyye kirleriyle mülevves olan müridlerin kirlerini yüklenip levs-i mâsivâya bulaştığım vakit tekrar bu keserâttan o vahdet tarafına giderim ki, o vahdet-i hakîkiyye tem- ziliklerin aslının aslıdır. Çünkü sıfat-ı kuddûsiyyeti hâizdir."

207. "Orada baştan kirli delkı çıkarırım; bana yine temiz hil'at verir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

207. "Orada baştan kirli delkı çıkarırım; bana yine temiz hil'at verir."

"Delk", eski ve yamalı elbise demektir. Yani, "Vahdet denizinde başımdan o kirli olan eski elbiseyi çıkarırım. O temizliklerin aslının aslı olan hakiki vahdet bana yeniden temiz bir elbise verir." Bu şerefli beyit de hem suyun hem de insân-ı kâmilin dilindendir.

"Delk", eski ve yamalı libâs. Ya'ni, "Deryâ-yı vahdette başımdan o kirli olan eski libâsı çıkarırım. O temizliklerin aslının aslı olan vahdet-i hakîkiyye bana yeniden temiz bir libâs verir." Bu beyt-i şerîf dahi hem su ve hem de insân-ı kâmil lisânındandır.

208. "Onun işi ve benim işim ancak budur. Âlemlerin Rabbi âlem süsleyicidir!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

208. "Onun işi ve benim işim ancak budur. Âlemlerin Rabbi âlem süsleyicidir!"

Kutsallık sıfatına sahip Yüce Allah'ın işi, benim gibi kirlileri temizlemektir; benim işim de temizlendikten sonra yeniden kirlenmektir. Çünkü O'nun her bir sıfatı ve ismi bir mazhar (tecelli yeri) ve meclâ (parlama yeri) ister; benim işim de bu çok sayıdaki mazharlar arasında kötülere bulaşarak kirlenmek ve kirlendikten sonra böyle temizlenmektir. Çünkü Yüce Allah, bu izafî varlık âleminde temiz ve murdar şeyler yaratmıştır. "Allah'ın kirliyi temizden ayırt etmesi için" (Enfal, 8/37) ayet-i kerimesi gereğince Yüce Allah temizden pisi ayırır ve âlemlerin terbiye edicisi olan Yüce Allah bu şekilde âlemi süsleyicidir.

"Sıfat-ı kuddûsiyyeti hâiz bulunan Hak Teâlâ'nın işi benim gibi böyle kir- lileri temizlemek ve benim işim dahi temizlendikten sonra yeniden kirlen- mektir. Zîrâ onun her bir sıfat ve ismi bir mazhar ve meclâ ister; ve benim işim dahi bu mezâhir-i kesîre arasında kötülere bulaşarak kirlenmek ve kir- lendikten sonra böyle temizlenmektir." Zîrâ Hak Teâlâ hazretleri bu vücûd-i izâfî âleminde temiz ve murdar şeyler halk buyurmuştur. لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ من الطيب (Enfal, 8/37) ["Allah'ın kirliyi temizden ayırt etmesi için'.."] âyet-i kerîmesi mûcibince Hak Teâlâ temizden pisi ayırır ve âlemlerin mürebbîsi olan Hak Teâlâ hazretleri bu sûretle âlemi süsleyicidir."

209. Eğer bizim o murdarlıklarımız olmasa idi izin-nâme suya ne vakit olurdu?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

209. Eğer bizim o murdarlıklarımız olmasa idi, suya izin ne zaman olurdu?

"Bâz-nâme", icazetname ve izinname anlamındadır. Yani, "Eğer bizim maddî ve manevî murdarlıklarımız olmasa idi, Yüce Allah maddî murdarlıkları temizlemek için suya ve manevî murdarlıkları temizlemek için de insân-ı kâmile izin verir miydi?"

"Bâz-nâme", icâzetnâme ve izin-nâme ma'nâsınadır. Ya'ni, "Eğer bizim maddî ve ma'nevî murdarlıklarımız olmasa idi, Hak Teâlâ maddî murdarlıkları temizlemek için suya ve ma'nevî murdarlıkları temizlemek için dahi insân-ı kâmile izin verir mi idi?"

210. Bir kimseden altın keselerini çaldı, “Agâh olun, hani bir müflis!" diye her tarafa koşar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

210. Bir kimseden altın keselerini çaldı, "Agâh olun, hani bir müflis!" diye her tarafa koşar.

Bu şerefli beyit, suyun ve insân-ı kâmilin hallerine örnektir. "Maddî ve manevî temizlik", altın keselerine ve "murdarlar", müflislere benzetilmiştir. Yani, suyun ve insân-ı kâmilin halleri, halkın keselerini çalıp: "Ey ahali, bir müflis yok mu, gelsin de ona altın vereyim!" diye ilan eden kimseye benzer. "Çalmak" tabirinin kullanılmasındaki incelik şudur ki, "çalmak" kendinin olmayan malı gizlice almak demektir. İzafî varlıklarda bulunan maddî ve manevî temizliklerin hiçbiri onların kendi sıfatları olmayıp, hakikatlerinin ve sabit hakikatlerinin tabiatının gereği olarak Hakk'ın kuddûsiyet (eksik ve değişimden uzak olma) sıfatından gizlice aldıkları birer sıfattır. Nasıl ki, الطبيعة سارقة yani "Tabiat hırsızdır" denilmiştir.

Bu beyt-i şerîf suyun ve insân-ı kâmilin hallerine misâldir. "Maddî ve ma'nevî temizlik", altın keselerine ve "murdarlar", müflislere teşbîh buyrulmuştur. Ya'ni, suyun ve insân-ı kâmilin halleri halkın keselerini çalıp: "Yâhu bir müflis yok mu, gelsin de ona altın vereyim!" diye i'lân eden kimseye benzer. "Çalmak" ta'bîrinin isti'mâlindeki nükte budur ki, "çalmak" kendinin olmayan malı gizlice almak demektir. Vücûdât-ı izâfiyyede olan maddî ve ma'nevî tahâretlerin hiçbirisi onların kendi sıfatları olmayıp hakîkatlerinin ve a'yân-ı sâbitelerinin tabîatı îcâbınca Hakk'ın sıfat-ı kuddûsiyyetinden gizlice aldıkları birer sıfattır. Nitekim الطبيعة سارقة ya'ni "Tabiîat sârıktır" denilmiştir.

211. Yahud bir bitmiş ot üzerine dökülür. Yahud bir yüzü yıkanmamışın yüzünü yıkar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

211. Yahut bitmiş bir ot üzerine dökülür. Yahut yüzü yıkanmamış birinin yüzünü yıkar.

Yahut o maddî su, temizlik elbisesini giydikten sonra büyüyüp gelişen ot üzerine dökülür. Veyahut yüzü yıkanmamış, kirli ve paslı kalmış bir kimsenin yüzünü yıkar. İşaretî anlamı şudur: Yahut o insân-ı kâmil, kesret (çokluk) kirlerine ve mâsivâ (Allah dışındaki her şey) ilgilerine bulaştıktan sonra vahdet (birlik) âlemine dönüp orada bu ilgilerden soyunduktan sonra, âb-ı hayât (ölümsüzlük suyu) mesabesinde olan manevî feyzi, yabani bir ot gibi bitmiş olan insan bireyleri üzerine döker. Veyahut zahirî ilimler ve mâsivâ kirleriyle kalbinin yüzü kirlenmiş olan bir kimsenin kalbinin yüzündeki kirleri bu manevî feyz ile temizler.

Yahud o maddî su tahâret hil'atini giydikten sonra neşv ü nemâ bulan ot üzerine dökülür. Veyâhud bir yüzü yıkanmamış ve kirli ve paslı kalmış olan bir kimsenin yüzünü yıkar. Ma'nâ-yı işârîsi: Yâhud o insân-ı kâmil keserât kirlerine ve mâsivâ alâkalarına bulaştıktan sonra âlem-i vahdete rücû' edip orada bu alâkättan soyunduktan sonra âb-ı hayât mesâbesinde olan feyz-i ma'nevîyi bir yabânî ot gibi bitmiş olan efrâd-ı beşer üzerine döker veyâhud ulûm-ı zâhiriyye ve mâsivâ kirleriyle kalbinin yüzü kirlenmiş olan bir kimsenin kalbinin yüzündeki kirleri bu feyz-i ma'nevî ile tathîr eder.

212. Yahud o elsiz ve ayaksız bir gemiyi denizlerde hammal gibi başının üzerinde tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

212. Yahut o, elsiz ve ayaksız bir gemiyi denizlerde hamal gibi başının üzerinde tutar.

Yani, tutmak için eli ve yürümek için ayağı olmayan gemileri su nasıl hamal gibi başının üstünde tutup taşırsa, insân-ı kâmil de hakikati tutmak ve Hak yolunda yürümekten aciz olan ruhları ve akılları, deniz mesafesinde olan kendi kutsal ruhunun üzerinde öylece taşır.

Ya'ni, tutmak için eli ve yürümek için ayağı olmayan gemileri su hamal gibi nasıl başının üstünde tutup taşır ise, insân-ı kâmil dahi hakîkati tutmak ve Hak yolunda yürümekten âciz olan rûhları ve akılları deryâ mesâbesinde olan kendi rûh-i kudsîsinin üzerinde öylece taşır.

213. Onda yüz binlerce devâ gizlidir. Zîrâ ki her devâ öyle ondan bitmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

213. Onda yüz binlerce deva gizlidir. Çünkü her deva ondan bitmiştir.

O suda birçok hastalığın ilacı gizlidir. Çünkü her ilaç, olduğu hâl üzere o sudan gelişip büyümüştür. Bu sebeple ayet-i kerimede وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٌّ (Enbiyâ, 21/30) ["Her diri şeyi sudan kıldık"]; "Her şeyin hayatı sudandır" buyrulmuştur. Çünkü her bir ilaç bitkiden ve bitki de sudan meydana gelmiştir. Madenlerin dönüşümleri de aynı şekilde sudandır. Bunun gibi insân-ı kâmilin âb-ı hayât (hayat suyu) gibi olan canında da insanların manevî hastalıklarının birçok ilacı gizlidir.

O suda birçok hastalıkların ilacı gizlidir. Zîrâ her ilaç, olduğu hâl üzere o sudan neşv ü nemâ bulmuştur. Onun için âyet-i kerîmede وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٌّ (Enbiyâ, 21/30) ["Her diri şeyi sudan kıldık"]; "Her şeyin hayâtı sudandır" buyurulmuştur. Çünkü her bir ilâç nebâttan ve nebât dahi sudan hâsıl olmuştur. Ma'deniyâtın istihâlâtı dahi kezâlik sudandır. Bunun gibi insân-ı kâmilin âb-ı hayât gibi olan canında dahi beşerin emrâz-ı ma'neviyyelerinin birçok ilaçları gizlidir.

214. Her bir incinin canı, her tânenin içi ırmakta eczâhâne gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

214. Her bir incinin canı, her tanenin içi ırmakta eczahane gibidir.

Her bir incinin canı sudur. Çünkü inci, istiridyenin ağzına nisan yağmurunun damlamasından meydana gelir. Hububattan her bir tanenin içi de sudur. Bu sebeple su, ırmak içinde bir eczahane gibi akar.

Her bir incinin canı sudur. Zîrâ inci sadefin ağzına nîsan yağmurunun damlamasından hâsıl olur. Hubûbattan her bir dânenin bâtını da sudur. Bi- nâenaleyh su ırmak içinde bir eczâhâne gibi cereyân eder.

215. Zemînin yetimlerine perveriş ondandır. Kuru olan bağlanmışlara hareket ondandır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

215. Yeryüzünün yetimlerine beslenme ondandır. Kurumuş olan bağlılara hareket ondandır.

"Yeryüzünün yetimleri su ile beslenir; ve kuruyup gelişmekten alıkonulmuş olanlara hareket ve gelişme o sudandır." Zahirî anlama göre "yeryüzünün yetimleri"nden kastedilen, bitkilerdir ve "kuru olan bağlılar"dan kastedilen de yine bitkidir. Ve ikinci mısra pekiştirme içindir. Ve bâtınî anlama göre "su"dan kastedilen, insân-ı kâmilin kutsal ruhunun yağdırdığı marifet yağmurlarıdır. "Yetimler"den ve "kuru olan bağlılar"dan kastedilen, bu aşağıların aşağısında hayvanlık mertebesinde kalmış ve marifetsizlikten dolayı insanlığı kuruyup gelişmekten kalmış olan insanlardır. Hint nüshalarında "bâstegân" yerine "teşnegân" geçmektedir. Bu durumda "teşnegân-ı huşk" "Karanın susamışları" demek olur. Ve "huşk" burada, denizin zıddı olan "kara" anlamınadır. Hatta bazı nüshada "huşk" yerine "hâk" geçmiştir. Ve "teşnegân-ı hâk", "toprağın susamışları" demek olur. "Teşnegân-ı huşk" anlamının aynısıdır; ve "teşne", bu anlama göre "hırslı olmak"tan kinayedir. Anlamın özeti: "Karanın veya toprağın hırslılarına ve deniz tarafına hareket ve gidiş, o insân-ı kâmilin marifetlerindendir" demek olur.

"Yeryüzünün yetimleri su ile beslenir; ve kuruyup neşv ü nemâdan bağlanmış olanlara hareket ve neşv ü nemâ o sudandır." Ma'nâ-yı zâhirîye göre "yeryüzünün yetimleri"nden murâd, nebâtât ve "kuru olan bağlanmışlar"dan murâd, dahi yine nebâttır. Ve ikinci mısra' te'kîd içindir. Ve ma'nâ-yı bâtınîye göre "su"dan murâd insân-ı kâmilin rûh-i kudsîsinin yağdırdığı ma'rifet yağmurlarıdır. "Yetimler"den ve "kuru olan bağlanmışlar"dan murâd, bu esfel-i sâfilînde mertebe-i hayvâniyyette kalmış ve insâniyeti ma'ri- fetsizlikten dolayı kuruyup neşv ü nemâdan kalmış olan insanlardır. Hind nüshalarında بستگان yerine تشنگان vâki'dir. Bu sûrette تشنگان خشك "Karanın susamışları" demek olur. Ve "huşk" burada, denizin zıddı olan "kara" ma'nâsınadır. Hattâ ba'zı nüshada "huşk" yerine "hâk" vâki' olmuştur. Ve "teşne- gân-ı hâk", "toprağın susamışları" demek olur. "Teşnegân-ı huşk" ma'nâsının aynıdır; ve "teşne", bu ma'nâya göre "harîs olmak"tan kinâyedir. Hulâsa-i ma'nâ: "Karanın veyâ toprağın harîslerine ve deryâ tarafına hareket ve gidiş, o insân-ı kâmilin maârifindendir" demek olur.

## Bulanık olduktan sonra suyun Hak Teâlâ (c.c.)den istiânesi

216. Vaktâki onun mayası kalmaz, bulanık olur, yeryüzünde bizim gibi âciz olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

216. Vaktâki onun mayası kalmaz, bulanık olur, yeryüzünde bizim gibi âciz olur.

Vaktâki suyun mayası ve aslı olan temizlik ve berraklık kalmaz, halkın kirleriyle bulanık bir hâle gelir, yeryüzünde bizim gibi âciz olup temizleme görevini yerine getiremez. "Hîre şüden" (خیره شدن), âciz olmak demektir. Yani, “İnsân-ı kâmil halkı doğru yola iletmek ve ıslah etmek için bütünüyle tenezzül edip halka yöneldiği zaman, onun iç âleminde, kir hükmünde olan mâsivâ (Allah dışındaki her şey) suretleri nakşolur. Onun bu suretlerden saf olan yüce ruhu bulanır. İşte bu beşeriyet mertebesinde ve kesret (çokluk) âleminde bizim gibi vahdet (birlik) zevkinden geçici olarak perdelenir.”

Vaktâki suyun mayası ve aslı olan temizlik ve berraklık kalmaz, halkın kirleriyle bulanık bir hâle gelir, yeryüzünde bizim gibi âciz olup vazîfe-i tat- hîri icrâ edemez." "Hîre şüden" (خیره شدن), âciz olmak demektir. Ya'ni, “İnsân-ı kâmil halkı irşâd ve ıslah için külliyyetiyle tenezzül edip halka müteveccih bulunduğu vakit, onun bâtınında, kir mesâbesinde olan suver-i mâsivâ münakkaş olur. Onun bu suverden saf olan rûh-ı âlîsi bulanır. İşte bu mertebe-i beşeriyyette ve keserât âleminde bizim gibi zevk-ı vahdetten muvakkaten hicâba düşer."

217. Bâtınından nâle getirip der ki: "Ey Hudâ, o şeyi ki verdin, verdim ve fakîr kaldım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

217. İçinden inleyerek der ki: "Ey Allah'ım, o şeyi ki verdin, verdim ve fakir kaldım."

Su veya insân-ı kâmil, içinden inleyip feryat ederek der ki: "Ey Rabbim, bana verdiğin temizliği ve saflığı senin kullarına dağıttım ve bende bir şey kalmadı; ve senin lütfuna muhtaç kaldım."

Su veyâ insân-ı kâmil, bâtınından nâle ve feryâd edip der ki: "Yâ Rab, bana verdiğin tahâret ve safveti senin kullarına dağıttım ve bende bir şey kalmadı; ve senin lutfuna muhtaç kaldım."

218. "Sermayeyi temiz ve murdar üzerine döktüm. Ey sermaye verici şah, daha var mı?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

218. "Sermayeyi temiz ve murdar üzerine döktüm. Ey sermaye verici şah, daha var mı?"

Bu niyaz insân-ı kâmil tarafından olduğu takdirde; "temiz"den kastedilen, mâsivâ (Allah dışındaki her şey) ilgileriyle kayıtlı olan müminler ve "murdar"dan kastedilen, inkârcılar ve fâsıklardır. Yani, "Ben saflığımı ve temizliğimi müminler ve inkârcılar üzerine döktüm; ve onların kalplerindeki mâsivâ nakışları bana yansıdı. Ey saflık ve temizlik sermayesini verici olan gerçek şah, kudsiyet sıfatının daha fazla tecellisi var mıdır? Bu tecelliye muhtacım!"

Bu niyâz insân-ı kâmil tarafından olduğu takdirde; "temiz"den murâd, mâsivâ alâkātıyla mukayyed olan mü'minler ve "murdar"dan murâd, münkirler ve fâsıklardır. Ya'ni, "Ben safvetimi ve tahâretimi mü'minler ve münkirler üzerine döktüm; ve onların kalblerindeki mâsivâ nukūşu bana aksetti. Ey safvet ve tahâret sermâyesini verici olan şâh-ı hakîkî, sıfat-ı kudsiyyetinin daha ziyâde tecellîsi var mıdır? Bu tecellîye muhtâcım!"

219. Buluta der: "Onu latîf yere götür! Ey güneş sen dahi onu yukarıya çek!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

219. Buluta der: "Onu latîf yere götür! Ey güneş sen dahi onu yukarıya çek!"

Suyun yakarışını kabul buyuran Yüce Allah, buluta der ki: "O bulanık suyu, latîf olan kendi zerrelerinin arasına götür! Ey güneş, o su, yoğunluğundan dolayı olduğu yerden kımıldayamaz. Sen onu buharlaştırmak suretiyle yukarıya ve o bulutun zerreleri arasına çek!" insân-ı kâmil (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) hakkında dahi Cenâb-ı Hak, rahmet bulutuna der ki: "Onun kesafete (yoğunluğa) bulaşan canını, pak ve latîf olan melekût âlemine (melekler âlemi) götür! Ve ey aşk güneşi, onu bu aşağılık yoğunluklardan, ilim suretlerime ve vahidiyetim (Allah'ın birliği) mertebesine çek!"

Suyun münâcâtını kabûl buyuran Hak Teâlâ hazretleri buluta der ki: "O bulanık suyu latîf olan kendi zerrâtının arasına götür! Ey güneş, o su kesâfetinden dolayı olduğu yerden kımıldayamaz. Sen onu tebahhur ettirmek sûretiyle yukanya ve o bulutun zerreleri arasına çek!" İnsân-ı kâmil hakkında dahi Cenâb-ı Hak rahmet bulutuna der ki: "Onun keserâta bulaşan canını pâk ve latîf olan âlem-i melekûta götür! Ve ey aşk güneşi, onu bu keserât-ı süfliyyeden suver-i ilmiyyeme ve vâhidiyetim mertebesine çek!"

220. Onu haddi olmayan derya tarafına eriştirinceye kadar muhtelif yollara sürer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

220. Onu haddi olmayan derya tarafına eriştirinceye kadar çeşitli yollara sürer.

Bilinmeli ki, yağmur üç doğal olay sonucunda meydana gelir: 1- Güneş sebebiyle gerçekleşen buharlaşma. 2- Tatlı rüzgârın doygunluk hâline gelmesi. 3- Yoğunlaşma. Bu yoğunlaşma havada bulut oluşumuna sebep olur. Bu sebeple bulutlar, küçük damlacıklar hâlinde birleşen su buharı kitleleridir. Yeryüzündeki kirli bir suyun zerreleri bu şekilde süzülerek bulut hâline gelir; ve temiz ve berrak bir hâle geldikten sonra tekrar yeryüzüne yağar. Bu yağış bağlara, çöllere, derelere ve bostanlara olduğu gibi doğrudan doğruya engin denizlere de olur. Bazı yerlerde berraklığını ve temizliğini korur. Bazı yerlerde kirli ve pis olur. Şimdi, yoğunluk mertebesine inen sular her ne kadar berrak olsalar da önceki incelik mertebelerinde değildirler. Her hâlde bulundukları kapların renklerine ve şekillerine bağlıdırlar. Ve kirli olanlar ise hem inceliklerini kaybetmişler hem de kayıtlı bulunmuşlardır. Bu sebeple onlar bu iki hâllerinde de Hak'tan, önceki inceliklerini niyaz ederler. Bu misale uygun olarak insân-ı kâmilin ruhunu Yüce Allah, isimlerin ve sıfatların tecelli yerleri olan bu çokluk ve yoğunluk âlemi içinde, birlik âlemine varıncaya kadar çeşitli yollara, yani çeşitli ilâhî isim ve sıfat yollarına sürer. Çünkü onlar, ayrı ayrı isimlerin tecelli yerleri olan kulları temizlemeye ve ıslah etmeye memurdurlar. Sular bulunduğu kabın rengine bağlı olduğu gibi onlar da لون الماء لون انائه ["Suyun rengi, içinde bulunduğu kabın rengidir"] sözü gereğince kulları irşad etmek için ayrı ayrı tecelli yerlerinin rengine boyanırlar.

Ma'lûmdur ki, yağmur üç hâdise-i tabîiyye neticesinde husûl bulur: 1- Güneş sebebiyle vâki' olan tebahhur. 2- Hevâ-i nesîmînin hâl-i işbâ'a gelmesi. 3- Tekâsüf. Bu tekâsüf havada bulut husûlünü mûcib olur. Binâenaleyh bulutlar küçük damlacıklar hâlinde birleşen su buhârı kitleleridir. Yeryüzünde pis olan bir suyun zerreleri bu sûretle süzülerek bulut hâline gelir; ve temiz ve berrak bir hâle geldikten sonra tekrar yeryüzüne yağar. Bu yağış bağlara sahrâlara ve derelere ve bostanlara olduğu gibi doğrudan doğruya engin denizlere de olur. Ba'zı mahallerde berraklığı ve temizliği muhafaza eder. Ba'zı mahallerde pis ve mülevves olur. İmdi mertebe-i kesâfete nüzûl eden sular her ne kadar berrak olsalar da evvelki mertebe-i letâfetlerinde değildirler. Her halde bulundukları kapların renklerine ve şekillerine tâbi'dirler. Ve mülevves olanlar ise hem letâfetlerini kaybetmişler ve hem de mukayyed bulunmuşlardır. Binâenaleyh onlar bu iki hallerinde de Hak'tan, evvelki letâfetlerini niyâz ederler. Bu misâle mutâbık olarak insân-ı kâmilin ruhunu Hak Teâlâ, mezâhir-i esmâ ve sıfat olan bu âlem-i kesret ve kesâfet içinde âlem-i vahdete varıncaya kadar muhtelif yollara ya'ni muhtelif esmâ ve sıfât-ı ilâhiyye yollarına sürer. Zî- râ onlar esmâ-i müteferrika mezâhiri olan ibâdı tathîr ve ıslâha me'murdurlar. Sular bulunduğu kabın rengine tâbi olduğu gibi onlar da لون الماء لون انائه ["Suyun rengi, içinde bulunduğu kabın rengidir"] kavli mûcibince irşâd-ı ibâd için erbâb-ı müteferrika mezâhirinin rengine boyanırlar.

221. Bu sudan garaz evliyânın canının suyudur. Zîra o sizin bulanıklıklarınızı mübalağa ile yıkayıcıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

221. Bu sudan maksat evliyânın canının suyudur. Çünkü o, sizin bulanıklıklarınızı abartılı bir şekilde yıkayıcıdır.

Yani, bu zikrettiğimiz "su"dan maksadımız ve amacımız, evliyânın âb-ı hayât (ölümsüzlük suyu) değerinde olan canıdır. Çünkü onun temiz ruhu, ey dağınık tezahürler sahibi insanlar, sizin bulanıklıklarınızı çok yıkayıcıdır.

Ya'ni, bu zikrettiğimiz "su"dan garaz ve maksûdumuz, evliyânın âb-ı hayât mesâbesinde olan canıdır. Zîrâ onun rûh-i pâki, ey erbâb-ı müteferrika mezâhiri olan insanlar, sizin bulanıklıklarınızı çok yıkayıcıdır.

222. Vaktaki ehl-i ferşin gaslinden bulanık olur, arşa temizlik bahşedicinin tarafına döner.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

222. Yeryüzü ehlinin yıkanmasından bulanıklaştığı zaman, arşa temizlik veren tarafına döner.

"Ehl-i ferş"ten kastedilen, yeryüzünün sakinleridir; ve burada "arş"tan kastedilen, insân-ı kâmilin kalbidir. "Arşa temizlik veren"den kastedilen, Yüce Allah hazretleridir. Evliyânın canına gelen bulanıklığın sebepleri çeşitlidir. Öncelikle cismanî kimseleri irşâd etmek için onların hallerine girmek zorunluluğu ve ikinci olarak irşâd anında halkın ilâhî bilgideki cehaletlerinden ve gafletlerinden sıkılması ve üçüncü olarak halkın görünen ve görünmeyen yönlerden şeriata aykırı davranışlarından ve ahlâkından etkilenmesidir.

Bazı nüshalarda "gasl" yerine "akl" yazılmıştır. Bu durumda anlam "Yeryüzü ehlinin aklından bulanıklaştığı zaman" demek olur. Yeryüzü ehlinin aklı ilâhî bilgide cehaletle nitelendiği için insân-ı kâmilin canı bundan bulanır. Bazı nüshalarda ise "gadr" (haksızlık) kelimesi geçmiştir. Bu durumda anlam "Yeryüzü ehlinin haksızlığından bulanıklaştığı zaman" demek olur. Yeryüzü ehlinin haksızlığı ise görünen ve görünmeyen yönlerden şeriata aykırı davranışları ve ahlâklarıdır; insân-ı kâmilin canı bundan da bulanır.

"Ehl-i ferş"den murâd, arzın sakinleri; ve burada "arş"dan murâd, insân-ı kâmilin kalbidir. "Arşa tahâret bahşedici"den murâd, Hak Teâlâ hazretleridir. Evliyânın canına vâki' olan bulanıklığın esbâbı muhteliftir. Evvela cismânî kimseleri irşâd için onların renklerine girmek zarûreti ve sâniyen hîn-i irşâdda halkın ma'rifet-i ilâhiyyedeki cehillerinden ve gafletlerinden sıkılması ve sâlisen halkın zâhiren ve bâtınen şer'e muhâlif muâmelelerinden ve ahlâkından teessürüdür.

Ba'zı nüshada "gasl" yerine "akl" yazılmıştır. "Ehl-i ferşin vaktāki aklından bulanık olur" demek olur. Ve ehl-i ferşin aklı ma'rifet-i ilâhiyyede cehl ile muttasıf olduğundan insân-ı kâmilin canı bundan bulanır. Ve ba'zı nüshada dahi "gadr" vâki' olmuştur. Bu sûrette ma'nâ "Vaktâki ehl-i ferşin gadrinden bulanık olur" demek olur. Ve ehl-i ferşin gadri zâhiren ve bâtınen şer'e muhâlif muâmeleleri ve ahlâklarıdır; ve insân-ı kâmilin canı bundan da bulanır.

223. Tekrar o, o taraftan etek çekici olur. Muhîtin taharetlerinden onların derslerini getirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

223. Tekrar o, o taraftan etek çekici olur. Kuşatan'ın temizliklerinden onların derslerini getirir.

"O" zamiri, suya ve insân-ı kâmilin ruhuna aittir. "Kuşatan"dan kasıt, Hak'ın zâtıdır. Nitekim ayet-i kerimede أَلَا إِنَّهُ بِكُلِّ شيء محيط (Fussilet, 41/54) yani "Bilin ki, muhakkak O her şeyi kuşatmıştır" buyurulur. "Ders", sözlükte okumak ve eğitimle öğrenilen şey demektir. Yani, "İnsân-ı kâmilin ruhu yukarıda anılan sebeplerden dolayı bulandığı zaman Hak'a döner; ve bu bulanıklıktan etek çekici olarak, eşyayı zâtıyla Kuşatan olan Hak'ın temizliklerinden gaflet ehline öğretilecek olan ledün ilimlerini ve ilahi bilgileri getirir." İsmail Ankaravî (k.s.) hazretleri buyururlar ki: "Bu şerefli beyitte lafzî sanatlardan "mürâât-ı nazîr" sanatı vardır. Çünkü "Kuşatan", fetva kitaplarından birinin ismidir. "Temizlik" de o kitabın bir bölümüdür. Bu münasebetle "ders" tabiri pek hoş düşmüştür."

"O" zamîri, suya ve insân-ı kâmilin ruhuna râci'dir. "Muhît"ten murâd, zât-ı Hak'tır. Nitekim âyet-i kerîmede أَلَا إِنَّهُ بِكُلِّ شيء محيط (Fussilet, 41/54) ya'ni "Âgâh ol, muhakkak O her şeyi muhîttir" buyurulur. "Ders", lügatte okumak ve ta'lîm ile öğrenilen şey demektir. Ya'ni, "İnsân-ı kâmilin rûhu yukarıda zikrolunan esbabdan dolayı bulandığı vakit Hakk'a rücû' eder; ve bu bulanıklıktan etek çekici olarak, eşyayı zâtıyla Muhît olan Hakk'ın tahâretlerinden ehl-i gaflete öğretilecek olan ulûm-ı ledünniyye ve maârif-i ilâhiyyeyi getirir." İsmail Ankaravî (k.s.) hazretleri buyururlar ki: "Bu beyt-i şerîfde sanâyi-i lafziyyeden "mürâât-ı nazîr" san'atı vardır. Zîrâ "Muhît", fetvâ kitaplarından birinin ismidir. "Tahâret" dahi o kitabın bir bâbıdır. Bu münasebetle "ders" ta'bîri pek latîf vâki' olmuştur."

224. Ve cümleyi teyemmümden ve kıble isteyicileri aramaktan kurtarır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

224. Ve cümleyi teyemmümden ve kıble arayanları aramaktan kurtarır.

Teyemmüm, şeriatta su bulunmayan yerde toprak ile abdest almaktır. Burada "teyemmüm"den kastedilen, kesin bilgi sahibi olmayanların çıkarımsal bilgi ile amel etmeleridir. Nitekim kelâm ilmi âlimleri ve felsefe erbabı, hakikati akli delilleriyle bulmak ve anlamak isterler. Halbuki hakikat, Hakk'ın tek varlığı olup güneşin ışığı gibi yayılmış ve görünürdür. Çıkarımcılar, vehimler ve hayallerle karışık olan cüz'î akıllarının icat ettikleri delillerle onu örterler, bundan haberleri olmaz. "Kıble"den kastedilen de, aynı şekilde Hakk'ın tek varlığı olup çıkarımcılar o tek varlığı ispat etmek için deliller ileri sürerler.

Cenâb-ı pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 22. bölümünde şöyle buyururlar: "Bir kimse, sevilenlerin Sultanı Mevlânâ Şemseddîn-i Tebrîzî hazretlerinin huzurunda "Ben kesin delil ile Hakk'ın varlığını ispat ederim" dedi. Ertesi sabah Mevlânâ Şemseddin hazretleri buyurdular ki: "Dün gece melekler gelmişlerdi. O adam hakkında "Elhamdülillah, bizim Allah'ımızı sabit kıldı, ona Allah ömürler versin, âlem halkı hakkında kusur etmedi" diye dua ettiler." Ey adamcık, Hak sabittir, onun delile ne ihtiyacı var? Eğer bir iş görmek istersen O'nun huzurunda kendine bir mertebe ve makam ispat et; yoksa O senin delilin olmaksızın sabittir. Nitekim işaret buyrulur: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ (İsrâ, 17/44) Yani "Yaratılmışlardan hiçbir şey yoktur ki, Allah Teâlâ'yı hamd ile tesbih etmesin."

Beyt-i şerifin özetle anlamı: "İnsân-ı kâmil vahdet âleminden kesret âlemine döndüğü zaman, noksan insanlara ledünnî ilimler ve hakiki bilgiler getirip onları çıkarımsal ve vehmî bilgilerden ve delil arama zahmetinden kurtarır" demektir.

Teyemmüm, şerîatte su bulunmayan yerde toprak ile abdest almaktır. Burada "teyemmüm"den murâd, ilm-i yakînî sâhibi olmayanların ilm-i istidlâlî ile amel etmeleridir. Nitekim ilm-i kelâm ulemâsı ve felsefe erbâbı hakîkati delâil-i akliyyeleri ile bulmak ve anlamak isterler. Halbuki hakîkat, Hakk'ın vücûd-ı vâhidi olup güneşin ziyâsı gibi münteşir ve zâhirdir. Ehl-i istidlâl evhâm ve hayâlât ile karışık olan ukül-i cüz'iyyelerinin îcâd ettikleri delîller ile örterler, bundan haberleri olmaz. "Kıble"den murâd dahi, kezâlik Hakk'ın vücûd-ı vâhidi olup ehl-i istidlâl o vücûd-ı vâhidi isbât için delîller irâd ederler.

Cenâb-ı pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 22. faslında şöyle buyururlar: "Bir kimse Sultân-ı mahbûbîn Mevlânâ Şemseddîn-i Tebrîzî hazretlerinin huzûrunda "Ben delîl-i katı' ile Hakk'ın mevcûdiyetini isbât ederim" dedi. Ertesi sabah Mevlânâ Şemseddin hazretleri buyurdular ki: "Dün gece melâike gelmişler idi. O adam hakkında "Elhamdülillah, bizim Hudâ'mızı sabit kıldı, ona Allah ömürler versin, ehl-i âlem hakkında taksîr etmedi diye duâ ettiler". Ey adamcık, Hak sâbittir, onun delîl nesine lâzım? Eğer bir iş görmek istersen O'nun huzûrunda kendine bir mertebe ve makām isbât et; ve yoksa O senin delîlin olmaksızın sâbittir. Nitekim işâret buyrulur: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ (İsrâ, 17/44) Ya'ni "Mahlûkâttan hiçbir şey yoktur, illâ ki Allah Teâlâ'yı hamd ile tesbih ederler".

Beyt-i şerîfin hulâsaten ma'nâsı: "İnsân-ı kâmil vahdet âleminden kesret âlemine döndüğü vakit nâkıs insanlara ulûm-ı ledünniyye ve maârif-i hakîkiyye getirip onları ulûm-ı istidlâliyye ve vehmiyyeden ve delâil aramak külfetinden kurtarır" demek olur.

225. Halkın ihtilatından i'tilâl bulur. "Erihnâ Yâ Bilâl!" diye.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

225. Halkla karışmaktan rahatsız olur. "Ey Bilal, bizi dinlendir!" diye.

Yani, insân-ı kâmil, getirdiği marifet ve hakikat dersini vermek için halkla karıştığından, Hak ile olan özel huzuruna halel geldiği için şerefli kalbi illetli ve hasta olur. Bu sebeple Resûl-i Ekrem Efendimiz'in ارحنا يا بلال yani "Ey Bilal, bizi dinlendir!" diyerek arzu ettikleri seferin cinsinden bir sefer ister ki, o sefer vahdet (birlik) tarafına olan bir seferdir; ve kesret (çokluk) bulaşıklığından arınma seferidir. Bu husustaki fazla açıklamalar I. cildin 2016 numaralı beytiyle onu takip eden diğer beyitlerde yer almaktadır. Burada tekrarına gerek yoktur.

Ya'ni, insân-ı kâmil getirdiği maârif ve hakāyık dersini vermek için halk ile ihtilât ettiğinden, Hak ile olan huzûr-ı hâssına halel geldiği için kalb-i şerîfi illetli ve marîz olur. Binâenaleyh Resûl-i Ekrem Efendimiz'in ارحنا يا بلال ya'ni "Ey Bilal, bizi dinlendir!" diyerek arzu buyurdukları seferin cinsinden bir sefer ister ki, o sefer vahdet tarafına olan bir seferdir; ve keserât bulaşıklığından tahâret seferidir. Bu husûstaki fazla îzâhât I. cildin 2016 numaralı beytiyle onu ta'kîb eden diğer beyitlerde münderiçtir. Burada tekrârına hâcet yoktur.

226. Ey latîf nağmeli, ey güzel sesli Bilâl, minâre üzerine git, rihlet davulunu çal!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

226. Ey latîf nağmeli, ey güzel sesli Bilâl, minâre üzerine git, rihlet davulunu çal!

Bu şerefli beyit, özünde Resûl-i Ekrem hazretlerinin Bilâl-i Habeşî hazretlerine verdiği şerefli emirdir. Fakat insân-ı kâmilin, güzel sesli olan kişilere hitaplarını da kapsar. Yani, "İnsân-ı kâmil halk ile olan karışıklıktan rahatsız olduğu zaman semâ'a (dinî musiki dinlemeye) ve tegannîye (şarkı söylemeye) meyledip güzel sesli olan kişilere, 'Minâre ve davet mahalli üzerine git de vahdet âlemine rihlet davulunu çal!' buyurur." Resûl-i Ekrem hazretlerinin şerefli emri özünde güzel sesle ezan okunarak namaza davet olunmaktır. Zira hadîs-i şerîfte الصلوة معراج المؤمن yani "Namaz mü'minin mi'râcıdır" buyrulur. Ve namazda kesret âlemine (çokluk âlemine) veda edilip boş bir kalp ile Hakk'a yönelmek icap eder ki bu, vahdet tarafına sefer olur. "Sahîl", at kişnemesine denir. Bu tabirde işaret şudur ki, ceset ruhun binek hayvanıdır; ve seda ve nağmeler elbette cesedin hançeresinden çıkar. Ruhta kendi aslına sefer ve dönüş arzusu şiddetlendiği zaman eseri cisimde ortaya çıkar; ve insanın cesedi, ahsen-i takvîm (en güzel biçim) üzere yaratılmış olup her halinde intizam olduğundan onun sedası da ölçülü ve latîf nağmeler cinsinden olur. Aşk ve iştiyak ehlinin semâ'ındaki hikmet budur. Bu aşk ve iştiyaktan ruhu nasipsiz olan soğuk zühd (dünyadan el etek çekme) sahipleri semâ'ı haram görürler. Eğer semâ' ve latîf nağmeler haram olsa idi Resûl-i Ekrem hazretleri Bilâl-i Habeşî cenaplarına latîf nağmeler ile ezan okumasını emrederler miydi?

Bu beyt-i şerîf hadd-i zâtında Resûl-i Ekrem hazretlerinin Bilâl-i Habeşî hazretlerine vâki' olan emr-i şerîfleridir. Fakat vâris-i kâmilin, güzel sesli olan zevâta hitâblarına da şâmildir. Ya'ni, "İnsân-ı kâmil halk ile olan ihtilâttan ma'lûl olduğu vakit semâ'a ve teğannîye meyledip güzel sesli olan zevâta, "Minâre ve da'vet mahalli üzerine git de âlem-i vahdete rihlet davulunu çal!" buyurur. Resûl-i Ekrem hazretlerinin emr-i şerîfi hadd-i zâtında güzel sesle ezan okunarak namaza da'vet olunmaktır. Zîrâ hadîs-i şerîfde الصلوة معراج المؤمن ya'ni "Namaz mü'minin mi'râcıdır" buyrulur. Ve namazda âlem-i keserâta vedâ' olunup bir kalb-i hâlî ile Hakk'a teveccüh olunmak îcâb eder ki bu hâl-i vahdet tarafına sefer olur. "Sahîl", at kişnemesine denir. Bu ta'bîrde işâret budur ki, cesed rûhun binek hayvanıdır; ve sadâ ve nağamât bittabi' cesedin hançeresinden çıkar. Rûhda kendi aslına sefer ve rücû' iştiyâkı teşeddüd ettiği vakit eseri cisimde zâhir olur; ve insanın cesedi, ahsen-i takvîm üzere mahlûk olup her hâlinde intizâm olduğundan onun sadâsı da mevzûn ve latîf nağamât cinsinden olur. Ehl-i aşk ve iştiyâkın semâ'ındaki hikmet budur. Bu aşk ve iştiyâktan rûhu bî-nasîb olan zühd-i bârid ashâbı semâ'ı harâm görürler. Eğer semâ' ve nağamât-ı latîfe harâm olsa idi Resûl-i Ekrem hazretleri Bilâl-i Habeşî cenâblarına nağamât-ı latîfe ile ezan okumasını emrederler miydi?

227. Can sefere gitti ve beden kıyâmdadır. Ric'at vaktinde bu sebebden selâm,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

227. Can sefere gitti ve beden kıyamdadır. Dönüş vaktinde bu sebeple selâm, der. Yani, "Mümin namaza durduğu zaman onun ruhu kesretten (çokluktan) vahdete (birliğe) yönelerek sefere gider; ve cesedi de ayakta durur ve namazı bitirdiği zaman başını sağa ve sola çevirerek "Es-selâmü aleyküm ve rahmetullah!" السلام عليكم و رحمة الله der. İşte Mevlevîlerin semâ'ı da bu anlama dayanarak konulmuştur. Onların ruhları ney ve güzel sesli kişilerin nağmeleri ile namazda olduğu gibi kesretten vahdete yönelerek sefere gider. Ve ruhlarındaki iştiyakın ve ızdırabın eseri cisimlerinde ortaya çıkıp semavî cisimlerin, Hak'ın varlığının ta kendisi olan sonsuz uzaydaki dönüşleri gibi dönerler. Mutriblerin nağmeleri ve ahenkleri değiştikçe, kesret âlemine geri dönüp "selâm" vaziyetinde bulunurlar. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz semâ' hakkında şöyle buyururlar: "Bilir misin semâ' nedir, ruhun Elestü bi-rabbiküm (Ben sizin Rabbiniz değil miyim?) hitabına cevaben "Belâ!" (Evet!) dediğini işitmektir. Kendinden kopmak, O'nun vuslatına erişmektir. Bilir misin semâ' nedir? Dostun hallerini görmektir. Lahut (ilahi âlem) perdelerinden Hakk'ın sırlarını işitmektir. Bilir misin semâ' nedir? Hakk'ın aşkının darbesi önünde başını top gibi yapıp ayaksız ve başsız koşmaktır. Bilir misin semâ' nedir? Nefs ile harbetmektir. Yarı boğazlanmış kuş gibi kanlı toprak üzerinde çırpınmaktır. Bilir misin semâ' nedir? "Lî maallâhi vaktün..." (Benim Allah ile öyle bir vaktim vardır ki...) hadis-i şerifinin sırrındandır ki, oraya melek sığmaz, vasıtasız erişmektir. Bilir misin semâ' nedir? Şems-i Tebrîzî gibi kalp gözlerini açmak, kudsî nurları görmektir."

der. Ya'ni, "Mü'min namaza durduğu vakit onun rûhu kesretten vahdete müteveccihen sefere gider; ve cesedi de ayakta durur ve namazı bitirdiği vakit başını sağa ve sola çevirerek "Es-selâmü aleyküm ve rahmetullah!" السلام عليكم و رحمة الله der. İşte Mevlevîlerin semâ'ı da bu ma'nâya binâen mevzû'dur. Onların rûhları nây ve güzel sesli zevâtın nağmeleri ile namazda olduğu gibi kesretten vahdete müteveccihen sefere gider. Ve rûhlarındaki iştiyakın ve ız- tırâbın eseri cisimlerinde zâhir olup ecrâm-ı semâviyyenin ayn-ı vücûd-i Hak olan fezâ-yı bî-nihâyedeki devirleri gibi devrederler. Mutriblerin nağamâtı ve âhenkleri değiştikçe, âlem-i kesrete rücû' edip "selâm" vaziyetinde bulunur. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz semâ' hakkında şöyle buyururlar: "Bilir misin semâ' nedir, rûhun Elestü bi-rabbiküm hitâbına cevâben "Belâ!" dediğini işitmektir. Kendinden munkatı' olmak, O'nun visâline erişmektir. Bi- lir misin semâ' nedir? Dostun ahvâlini görmektir. Lâhût perdelerinden Hakk'ın esrârını işitmektir. Bilir misin semâ' nedir? Hakk'ın aşkının darbesi önünde başını top gibi yapıp ayaksız ve başsız koşmaktır. Bilir misin semâ' nedir? Nefs ile harbetmektir. Yarı boğazlanmış kuş gibi kanlı toprak üzerinde çırpınmaktır. Bilir misin semâ' nedir? "Lî maallâhi vaktün..." hadis-i şerîfinin sırrındandır ki, oraya melek sığmaz, vâsıtasız erişmektir. Bilir misin semâ' nedir? Şems-i Tebrîzî gibi kalb gözlerini açmak, envâr-ı kudsü görmektir."

228. Bu mesel kelâmda vasıta gibidir. Avamın anlaması için vasıta şarttır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

228. Bu örnek, sözde bir aracı gibidir. Halkın anlaması için aracı şarttır.

Yani, "evliyânın canı"nı suya, "ruhun Hakk'a ulaşıp yine insanlığa dönmesi"ni sefere ve "bu seferden dönüş"ü selâm vermeye benzetmek, söz âleminde anlamı idrak etmeye bir aracı gibidir. Bu anlamları halka anlatabilmek için böyle bir örnek vermek gereklidir.

Ya'ni, "evliyânın canı"nı suya ve "rûhu Hakk'a ulaşıp yine beşeriyete gelmesi"ni sefere ve "bu seferden avdet"i selâm vermeye benzetmek kelâm âleminde idrâk-i ma'nâya vâsıta gibidir. Bu ma'nâları avâma anlatabilmek için böyle mesel îrâdı lâzımdır.

229. Râbıtadan kurtulan semenderden başkası ne vakit vâsıtasız olarak ateşe gider?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

229. Semenderden başkası, rabıtadan kurtulup ne zaman aracısız olarak ateşe gider?

"Semender", bir tür hayvandır ki derisinden salgıladığı bir sıvı aracılığıyla yanmaksızın ateşten geçer. "Evliyanın seçkinleri" semendere benzetilmiştir. Ateş hükmünde olan varlık hakikatine, söz aracılığı olmaksızın ancak akıl rabıtasından kurtulan evliyanın seçkinleri ulaşır.

"Semender", bir nevi' hayvandır ki cildinden ifrâz ettiği bir seyyâle vâsıtasıyla yanmaksızın ateşten geçer. "Havâss-ı evliyâ" semendere teşbîh buyrulmuştur. Ateş mesâbesinde olan hakikat-i vücûda kelâm vâsıtası olmaksızın ancak akıl râbıtasından kurtulan havâss-ı evliyâ vâsıl olur.

230. Sana hamam vasıtası lâzımdır, tâ ki sen tab'ını ateşten hoş edesin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

230. Sana hamam aracı gereklidir ki sen tabiatını ateşten hoşnut edesin!

Sana takvâ hamamı aracı gereklidir. Senin nefsin hamamın hararetine alışsın da tabiatın ateşten hoşlanmaya başlasın! Cenâb-ı Pîr efendimiz dördüncü cildin 240 ve 241. beyitlerinde takvâyı hamama benzetmişlerdir. O beyitler şunlardır: شهوت دنیا مثال گلخن است که از و حمام تقوی روشنست ليك قسم متقی زین تو صفاست زانکه در گرمابه است و در نقاست "Dünyanın şehveti külhan gibidir ki takvâ hamamı ondan parlaktır. Fakat müttakî kısmı bu külhandan saftır. Çünkü hamam içindedir ve temizliktedir." Ve takvâ hakkındaki açıklamalar o beyitlerde geçti. Bu şerefli beyitte de takvâyı ateşe benzetmişlerdir. Beyit: بسوزید آتش تقوى جهان ماسوی الله را بزد برقی زالله و بسوزانید تقوی را "Takvâ ateşi Allah'tan başka her şey âlemini yaktı; ve Allah'tan bir şimşek çaktı, takvâyı yaktı." Bu sebeple Hakk Yolcusu, zâtî tecellîye (Allah'ın özünün tecellî etmesi) ulaşmak için önce riyâzât ve mücâhedât ile takvâ hamamında temizlenmek ve sonra bu tecellî ateşine tabiatı alışmak gereklidir.

"Sana takvâ hamamı vâsıtası lâzımdır. Senin nefsin hamamın harâretine alışsın da tabîatın ateşten hoşlanmağa başlasın!" Cenâb-ı Pîr efendimiz IV. cildin 240 ve 241. beyitlerinde takvâyı hamama teşbîh buyurmuşlardır. O beyitler şunlardır: شهوت دنیا مثال گلخن است که از و حمام تقوی روشنست ليك قسم متقی زین تو صفاست زانکه در گرمابه است و در نقاست "Dünyanın şehveti külhân misâlidir ki takvâ hamamı ondan parlaktır. Fakat müttakî kısmı bu külhândan safdır. Zîrâ ki hamam içindedir ve temizliktedir." Ve takvâ hakkındaki îzâhât o beyitlerde geçti. Bu beyt-i şerîfde de takvâ-yı ateşe teşbîh buyurmuşlardır. Beyt: بسوزید آتش تقوى جهان ماسوی الله را بزد برقی زالله و بسوزانید تقوی را "Takvâ ateşi mâsivallah cihânını yaktı; ve Allah'tan bir berk vurdu, takvâyı yaktı." Binâenaleyh sâlik, tecellî-i zâtîye nâil olmak için evvelâ riyâzet ve mücâhede ile takvâ hamamında temizlenmek ve sonra bu âteş-i tecellîye tabîatı alışmak lâzımdır.

231. Mâdemki Halil gibi ateşe gitmeye kādir değilsin, sana hamam resûl, sana su delîl oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

231. Mademki Halil gibi ateşe gitmeye gücün yetmiyor, sana hamam elçi, sana su delil oldu.

Mademki İbrahim Halil (a.s.) gibi kesretten (çokluktan) yüz çevirip zâtî vahdet ateşine gitmeye gücün yoktur, o halde sana takva ve riyâzât hamamı elçi oldu ve sana su hükmünde olan kâmil ruh ve evliya sözleri delil oldu; ve sen zâtî vahdeti birtakım temsillerle bu sözler vasıtasıyla idrak edebilirsin.

Mâdemki İbrâhim Halîl (a.s.) gibi keserâttan yüz yuyup vahdet-i zâtî ateşine gitmeye kudretin yoktur, o hâlde sana takvâ ve riyâzet hamamı resûl ve sana su mesâbesinde olan rûh-ı kâmil ve kelâm-ı evliyâ delîl oldu; ve sen vahdet-i zâtîyi birtakım temsîlât ile bu kelâmlar vâsıtası ile idrâk edebilirsin.

232. Tokluk Hak'tandır. Fakat ehl-i taba' ekmek vasıtası olmaksızın tokluğa ne vakit erişir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

232. Tokluk Allah'tandır. Fakat tabiat ehli, ekmek vasıtası olmaksızın tokluğa ne zaman erişir?

"Tabiat", kirli olmak ve tembel olmak anlamındadır (Müntehabü'l-Lügat). "Şiba", doymak demektir. Örneğin, tokluk Allah'tandır, fakat nefsanî sıfatlarla kirli veya riyâzatta tembel olan kimse ekmek vasıtası olmaksızın doymaz. Evliyanın havas tabakası (seçkinleri) doymak için ekmek vasıtasına muhtaç değildir. Aklın "doymak için ekmek lazımdır" diye verdiği hükümden kurtulmuşlardır. Bu hâli cismanî olan kimseler akıllarına sığdıramazlar. Halbuki evliya menkıbelerinde birçok zamanlar yemeksizin yaşayan ve doyan evliya vardır. Örneğin, Sipehsâlâr hazretleri yazdığı menkıbelerde, Hz. Mevlânâ efendimiz ile Şems-i Tebrîzî hazretlerinin altı ay süreyle Şeyh Selahaddîn-i Zerkûb cenaplarının hücresinde kesinlikle yeme, içme ve beşerî ihtiyaçlar olmaksızın sohbet ettiklerini bizzat görerek nakletmektedir.

"Taba'", kirli olmak ve tenbel olmak ma'nâsınadır (Müntehabü'l-Lügat). "Şiba", doymak. Meselâ tokluk Hak'tandır, fakat sıfât-ı nefsâniyye ile kirli veyâhud riyâzette tenbel olan kimse ekmek vâsıtası olmaksızın doymaz. Havâss-ı evliyâ doymak için ekmek vâsıtasına muhtaç değildir. Aklın "doymak için ekmek lâzımdır" diye verdiği hükümden kurtulmuştur. Bu hâli cismânî olan kimseler akıllarına sığdıramazlar. Halbuki menâkıb-ı evliyâda birçok zamanlar yemeksizin yaşayan ve doyan evliyâ vardır. Ezcümle Sipehsâlâr hazretleri yazdığı menâkıbda Hz. Mevlânâ efendimiz ile Şems-i Tebrîzî hazretlerinin altı ay müddet Şeyh Selahaddîn-i Zerkûb cenâblarının hücresinde aslâ ve kat'â eki ve şürb ve hâcât-ı beşerî vâki' olmaksızın sohbet buyurdukları- nı re'ye'l-ayn müşâhede etmek sûretiyle nakl ediyor.

233. Letâfet Hak'tandır, fakat ten ehli çimen perdesi olmaksızın letâfeti an- lamaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

233. İncelik Hak'tandır, fakat beden ehli çimen perdesi olmaksızın inceliği anlamaz.

Yani, insanın bu izafî varlık âleminde gördüğü incelik Hak'tandır. Bu, Hakk'ın hakiki varlığının Latîf ismiyle meydana gelen tecellîsidir (ortaya çıkışı). Fakat cismanî kayıtlar altında bulunan kimseler, çimenlik ve güllük perdesinin şekli olmaksızın inceliğin ne demek olduğunu anlayamaz; ve inceliğin zevkini kendinde bulamaz. Çünkü incelik bir anlamdır; beden ehli bu anlamı şekil ile anlayabilir.

Ya'ni, insanın bu vücûd-ı izâfi âleminde gördüğü letâfet Hak'tandır. Vücûd-i hakîkî-i Hakk'ın ism-i Latîf ile vâki' olan tecellîsidir. Fakat kuyûd-i cismâniyye altında bulunan kimseler çemenistan ve gülistan perdesinin sûreti olmaksızın letâfetin ne demek olduğunu anlayamaz; ve letâfetin zevkini kendinde bulamaz. Zîrâ letâfet bir ma'nâdır; ten ehli bu ma'nâyı sûret ile anlayabilir.

234. Vaktâki ten vasıtası kalmaz, hicabsız Mûsâ gibi ceybinden ayın nûrunu bulur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

234. Vakit gelip de beden vasıtası kalmayınca, Musa gibi perdesizce koynundan ayın nurunu bulur.

Vakit gelip de bir kimse takva hamamına girip nefsanî sıfatlardan temizlenir ve su hükmünde olan kâmil mürşidin saf ruhu ile yıkanırsa, varlığı idrak etme hususunda artık bedene ait olan sözün ve suretin vasıtası kalmaz. Suret perdesi olmaksızın Musa (a.s.) gibi koynundan, yani kalbinden ayın, yani ruhun nurunu ve bu nur vasıtasıyla da Hakk'ın nurunu müşahede eder. Çünkü ayın nuru güneşin ışığından alınmış olduğu gibi, ruhun nuru da Hakk'ın Zâtının güneşinden faydalanılmıştır.

Vaktâki bir kimse takvâ hamamına girip sıfât-ı nefsâniyeden temizlenir ve su mesâbesinde olan mürşid-i kâmilin rûh-ı sâfi ile yıkanır, vücûdun idrâki hususunda artık cisme müteallık olan kelâmın ve sûretin vâsıtası kalmaz. Sûret hicabı olmaksızın Mûsâ (a.s.) gibi koynundan, ya'ni kalbinden ayın, ya'ni rûhun nûrunu ve bu nûr vâsıtasıyla da Hakk'ın nûrunu müşâhede eder. Zîrâ ayın nûru güneşin ziyâsından muktebes olduğu gibi rûhun nûru dahi Hakk'ın zâtının güneşinden müstefâddır.

## Hâricî olan fiilin ve kavlin zamîre ve dâhilî olan nûra şehâdet vermesi

235. Suyun bu hünerleri dahi şâhiddir ki, onun bâtını Hâlik'ın lutfundan doludur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

235. Suyun bu hünerleri dahi şahittir ki, onun içi Yaratıcı'nın lütfuyla doludur.

Bu şerefli kırmızı beyit, Ankaravî nüshasında sonraki beyitten sonra ve Hind nüshalarında önce yazılmıştır.

"Su"dan kastedilen, evliyanın ruhudur. Nasıl ki yukarıda 221 numaralı beyitte "Bu sudan maksat evliyanın canıdır" buyurulmuştu. Yani evliyanın canının bu ilahi bilgilerde ve hakikatlerde gösterdiği hünerler dahi şahittir ki, o ruhun içi ve bâtını Hakk'ın lütfunun tecellisinden doludur; ve gaflet ehline ruhunun Hak'tan aldığı bilgi nurlarını bolca verir.

Bu sürh-ı şerîf Ankaravî nüshasında âtîdeki beyitten sonra ve Hind nüshalarında evvel yazılmıştır.

"Su"dan murâd, rûh-ı evliyâdır. Nitekim yukarıda 221 numaralı beyitte "Bu sudan maksûd evliyânın canıdır" buyurulmuş idi. Ya'ni evliyânın canının bu maârif ve hakäyık-ı ilâhiyyede gösterdiği hünerler dahi şâhiddir ki, o rûhun içi ve bâtını Hakk'ın lütfunun tecellîsinden doludur; ve ehl-i gaflete rûhunun Hak'tan aldığı envâr-ı maârifi ibzâl eder.

236. Fiil ve kavl zamîrin şahidleri geldi. Sen bu ikiden bâtın üzerine istidlâl tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

236. Fiil ve söz, iç dünyasının şahitleri olarak geldi. Sen bu ikisinden iç dünyaya dair çıkarım yap!

Yani, "İnsanın bedeni üzerinde hâkim olan onun iç dünyası ve düşüncesidir. Bu sebeple ondan çıkan fiil ve söz, iç dünyasına ve düşüncesine göre olur. Mademki böyledir, sen insanın düşüncesinin ne mahiyette olduğunu anlamak istersen, onun fiilini ve sözünü iç dünyasına ve düşüncesine delil ve şahit tut!" Bu anlama dair cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 11. bölümünde şöyle buyururlar: "Bir adamı tanımak istersen onu konuştur, sözünden tanırsın. Ve eğer yankesici olursa, bir kimse de ona 'Adamı sözünden tanırlar' demiş olsa, o yankesici konuşmasında dikkatli olur. Polis memuru onu anlayamaz. Bu durumda onun yanında sus ve kendini ona ver ve sabret! Belki onun ağzından bir kelime kaçar; ve eğer kaçmaz ise belki senin dilinden isteğinin aksine bir kelime kaçar. Veyahut aklına bir söz veya endişe gelir. O endişeden ve o sözden onun halini bilirsin. Çünkü ondan etkilendin ve o, onun yansıması ve halleridir ki senin içinde ortaya çıktı."

Ya'ni, "İnsanın cismi üzerinde hâkim olan onun zamîri ve fikridir. Binâenaleyh ondan sâdır olan fiil ve kavl zamîrine ve fikrine göre olur. Mâdemki böyledir, sen insanın fikrinin ne mâhiyette olduğunu anlamak ister isen onun fiilini ve kelâmını bâtınına ve fikrine delîl ve şâhid tut!" Bu ma'nâya dâir cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 11. faslında şöyle buyururlar: "Bir adamı tanımak istersen onu söylet, sözünden bilirsin. Ve eğer yankesici olursa, bir kimse de ona "Adamı sözünden tanırlar" demiş olsa, o yankesici kelâmında ihtiyât eder. Zabıta me'mûru onu anlayamaz. Bu hâlde onun huzûrunda sükût et ve kendini ona ver ve sabret! Belki onun ağzından bir kelime fırlar; ve eğer fırlamaz ise belki senin dilinden arzun hilâfına bir kelime fırlar. Veyâhud hâtırında bir söz veyâ endîşe baş vurur. O endîşeden ve o sözden onun hâlini bilirsin. Çünkü ondan müteessir oldun ve o onun aksi ve ahvâlidir ki senin derûnunda zuhûr etti".

237. Mâdemki senin sırrın bâtına seyir tutmaz, hastanın idrârına hâriçten bak!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

237. Mademki senin sırrın içe doğru bir seyir tutmaz, hastanın idrarına dışarıdan bak!

Mademki senin ruhunun ve sırrının bir kimsenin içine ve kalbine bir seyri ve nüfuzu yoktur, bu sebeple nefsanî sıfatların hastalıklarıyla hasta ve kusurlu olan bir kimsenin idrarı hükmünde olan fiiline ve sözüne bak! Ve onun hastalıklarını bu delillerden ve şahitlerden anla!

Mâdemki senin rûhunun ve sırrının bir kimsenin bâtınına ve kalbine seyri ve nüfûzu yoktur, binâenaleyh nefsânî sıfatların illetleriyle hasta ve ma'lûl olan bir kimsenin idrârı mesâbesinde olan fiiline ve kavline bak! Ve onun illetlerini bu delîllerden ve şâhidilerden anla!

238. Fiil ve kavl hastaların o idrârı olur ki, cisim tabîbine burhân olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

238. Fiil ve söz, hastaların o idrarı gibidir ki, beden doktoruna kanıt olur.

Nefsânî hastalıklarla hasta olan kişilerin fiilleri ve sözleri, onların idrarı gibidir. Ve onlar, onların düşüncelerine ve iç dünyalarına delil olur. Nasıl ki beden doktoruna hastanın idrarı delil olup doktor bu idrarın tahlilinden hastalığın türünü teşhis eder.

Nefsânî marazlar ile ma'lûl olan kimselerin fiilleri ve sözleri onların idrârı mesâbesindedir. Ve onlar, onların efkârına ve zamîrlerine delîl olur. Nitekim cisim doktoruna hastanın idrârı delîl olup doktor bu idrârın tahlîlinden hastalığın nev'ini teşhîs eder.

239. Ve o rûhun tabîbi onun canına gider; ve can yolundan onun îmânına gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

239. Ve o ruhun tabibi onun canına gider; ve can yoluyla onun imanına gider.

"Ruhun tabibi"nden kasıt insân-ı kâmildir. Yani, "Ruhun tabibi olan insân-ı kâmil bir kimsenin ruhuna ve iç dünyasına nüfuz eder ve onun için fiil ve sözün şahitliğine ihtiyaç yoktur. Ve ruha nüfuz ettikten sonra sabit hakikatini gözlemleyerek iman ehli olup olmadığını anlar. Cisim doktorları ile ruh doktorları hakkındaki açıklamalar IV. cildin 1790 numaralı beyti ile onu takip eden beyitlerde yer almaktadır.

"Rûhun tabîbi"nden murâd insân-ı kâmildir. Ya'ni, "Rûhun tabîbi olan insân-ı kâmil bir kimsenin rûhuna ve bâtınına nüfüz eder ve onun için fiil ve kavlin şehâdetine ihtiyaç yoktur. Ve rûha nüfüz ettikten sonra ayn-ı sâbitesini müşâhede ederek ehl-i îmândan olup olmadığını anlar. Cisim doktorlarıyla rûh doktorları hakkındaki îzâhât IV. cildin 1790 numaralı beyt-i şerîfi ile onu ta'kîb eden ebyât-ı şerîfede münderiçtir.

240. Onun güzel fiile ve kavle ihtiyacı gelmez. Onlardan korkun, onlar kalblerin câsuslarıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

240. Onun güzel fiile ve söze ihtiyacı gelmez. Onlardan korkun, onlar kalplerin casuslarıdır.

Yani, ruh doktoru olan insân-ı kâmilin güzel fiile ve güzel söze ihtiyacı yoktur. Çünkü çok kimseler vardır ki, içi zehir dolu olduğu hâlde ağzından bal gibi tatlı sözler çıkar ve içi fesat dolu olduğu hâlde daha büyük bir menfaat elde edebilmek için görünüşte güzel fiilde bulunur ve fedakârlık yapar ve vefakâr görünür. İnsân-ı kâmil kalbin casuslarıdır, bunları derhal anlar.

Ya'ni, rûh doktoru olan insân-ı kâmilin güzel fiile ve güzel söze ihtiyacı yoktur. Zîrâ çok kimseler vardır ki, içi zehir dolu olduğu hâlde ağzından bal gibi tatlı sözler çıkar ve içi fesâd dolu olduğu hâlde daha büyük bir menfaat elde edebilmek için zâhiren güzel fiilde bulunur ve fedakârlık yapar ve vefâ- kâr görünür. İnsân-ı kâmil kalbin casuslarıdır, bunları derhal anlar.

241. Bu fiili ve kavli ondan iste ki, o ırmak gibi deryaya vâsıl değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

241. Bu fiili ve sözü ondan iste ki, o ırmak gibi denize ulaşmış değildir.

Bu fiil ve söz şahitlerine muhtaç olma hâlini öyle bir kimsede ara ki, o kimse ırmak gibi hakikat denizine ulaşmamış ve henüz bedensel yoğunluk perdesi arkasında kalmıştır. Örneğin, bir kimse böyle bir yoğunluk perdesi içinde olduğu hâlde mürşitlik iddiasında bulunan bir kimsenin önünde, içinden ona sövse ve saysa, fakat dıştan ona karşı güzel sözler kullansa, o mürşit onun o sözlerine aldanır ve kendisini bağlı bir adam zanneder. Fakat insân-ı kâmil böyle değildir. Derhal senin içinden geçenlere vâkıf olur. Sana uygun bir şekilde cevaplar verir. Ben, mürşidim Mesnevîhân Selânikli Es'ad Dede Efendi (k.s.) hazretlerinde bu gibi hâlleri defalarca gözlemledim. Huzurunda bulunduğum zaman kötü bir düşüncenin aklıma gelmesinden pek çok korkardım.

Onun açıklamasındadır ki, o nur kendisini ârifin sırrının içinden, yaratılmışlar üzerine, ârifin fiili ve ârifin sözü olmaksızın, söz ve fiil ile görünen şeyden daha fazla ortaya çıkarır. Nasıl ki güneş yükselirse horozun ve müezzinin ilânına ve diğer alâmetlere ihtiyaç olmaz.

Bu fiil ve kavl şâhidlerine muhtaç olmak hâlini öyle bir kimsede ara ki o kimse ırmak gibi deryâ-yı hakîkate vâsıl olmamış ve henüz kesâfet-i cismâniyye hicabı arkasında kalmıştır. Meselâ bir kimse böyle kesâfet hicabı içinde olduğu hâlde mürşidlik da'vâsında bulunan bir kimsenin önünde, içinden ona sövse ve saysa ve fakat zâhiren ona karşı kelimât-ı hasene kullansa onun o sözlerine aldanır; ve kendisine merbût bir adam zanneder. Fakat insân-ı kâmil böyle değildir. Derhal senin havâtırına vuküf kesbeder. Sana münâsib vech ile cevablar verir. Fakîr mürşidim Mesnevîhân Selânikli Es'ad Dede Efendi (k.s.) hazretlerinde bu gibi ahvâli defâat ile müşâhede ettim. Huzûrunda bulunduğum zaman bir sû'-i fikir vürûdundan pek ziyâde korkar idim.

Onun beyânındadır ki o nûr kendisini ârifin sırrının içinden halâyık üzere ârifin fiili ve ârifin kavli olmaksızın kavil ve fiil ile zâhir olandan ziyâde ızhâr eder. Nitekim güneş yükselirse horozun ve müezzinin i'lânına ve diğer alâmetlere hâcet olmaz

242. Lakin bir arifin nûru ki hadden geçti, onun nûru sahrâlara ve çöllere doldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

242. Ama bir ârifin nuru ki haddi aştı, onun nuru sahra ve çöllere doldu.

Ârif ve insân-ı kâmilin iç dünyasının nuru, onun iyi sözüne ve iyi fiiline ihtiyaç olmaksızın arkadaşına etki eder. Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'lerinde 31. fasılda bu anlamı şöyle açıklar: "Bir kimse Allah'ın nuruyla baktığı zaman, evveli ve ahiri, gizliyi ve açığı her şeyi görür. Çünkü Allah'ın nurundan böyle bir şey nasıl gizli kalır? Ve eğer gizli kalırsa o, Allah'ın nuru değildir. Şimdi her ne kadar ona vahiy denmez ise de, onda vahyin anlamı vardır. Osman (r.a.) halife oldu, minbere çıktı, halk ne buyuracak diye bekliyorlardı. Sessizce bakıp hiçbir şey söylemezdi. Halk üzerine bir vecd (manevî coşku) hâli indi. Öyle ki dışarı çıkmaya güçleri kalmadı; ve birbirlerine ve nerede olduklarına dair şuurları olmadı. Yüz hatırlatma, vaaz ve hutbe ile onlara öyle hoş bir hâl meydana gelmemişti. Böyle faydalar ve keşifler hâsıl oldu ve sırlar anlaşıldı ki, bu kadar amel ve vaaz ile olmamıştı. Meclisin sonuna kadar böyle bakar ve bir şey buyurmazdı. Aşağıya inmek istediğinde ان لكم امام فعال خير و احسن اليكم من امام قوال yani "Sizin için fa'âl olan imam, kavvâl olan imamdan hayırlı ve daha iyidir" deyip indi. Doğru buyurdu. Mademki sözden maksat, faydadır ve ahlakın değişmesidir, söz söylemeksizin bu faydanın kat kat fazlasını elde etmişlerdi; ve bu faydanın elde edilmesi mümkün oldu. Bu sebeple buyurdukları tamamen doğruydu. Gelelim kendisine fa'âl demesine. Gerçi minberde o hâl içinde zahiren bir fiil icra etmedi ki, onu gözle görmek mümkün olsun. Namaz kılmadı, haccetmedi, hutbe okumadı, bunlardan hiçbiri meydana gelmedi. Şimdi anladık ki, amel ve fiil denilen şey yalnız o şekiller değildir. Aksine bu şekiller o amelin şeklidir. O amel ise candır. Senin Hakk evliyasına bakman ile onların sende tasarrufu ve sözsüz ve tartışmasız olarak maksatların gerçekleşmesi ve seni menzile eriştirmeleri mümkündür."

Ârif ve insân-ı kâmilin bâtınının nûru onun iyi sözüne ve iyi fiiline hâcet olmaksızın musâhibine te'sîr eder. Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'lerinde 31. fasılda bu ma'nâyı şöyle îzâh buyururlar: "Bir kimse nûr-ı Hudâ ile nazar ettiği vakit evvel ve âhir ve gâib ve zâhir her şeyi görür. Zîrâ nûr-ı Hudâ'dan böyle bir şey nasıl mestûr kalır? Ve eğer mestûr kalır ise o, nûr-ı Hudâ değildir. İmdi her ne kadar ona vahiy denmez ise de, onda ma'nâ-yı vahy vardır. Osman (r.a.) halîfe oldu, minbere çıktı, halk ne buyuracak diye muntazır idiler. Sâkitâne nazar edip hiçbir şey söylemez idi. Halk üzerine bir vecd hâli nâzil oldu. Öyle ki dışarı çıkmağa mecâlleri kalmadı; ve yekdîğerine ve nerede olduklarına şuûrları olmadı. Yüz tezkîr ve va'z ve hutbe ile onlara öyle bir hoş hâl vâki' olmamış idi. Böyle fevâid ve mükâşefât hâsıl ve esrâr ma'lûm oldu ki, bu kadar amel ve va'z ile olmamış idi. Meclisin nihâyetine kadar böyle nazar eder ve bir şey buyurmaz idi. Aşağıya inmek istedikte ان لكم امام فعال خير و احسن اليكم من امام قوال ya'ni "Sizin için fa'âl olan imam, kavvâl olan imamdan hayırlı ve ahsendir" deyip indi. Doğru buyurdu. Mâdemki kelâmdan murâd, fâidedir. ve tebdîl-i ahlâkdır, söz söylemeksizin bu fâidenin ez'âfını hâsıl etmiş idiler; ve bu fâidenin husûlü müyesser oldu. Binâenaleyh buyurdukları ayn-ı savâb idi. Gelelim kendisine fa'âl demesine. Gerçi minberde o hâl içinde zâhiren bir fiil icrâ etmedi ki, onu göz ile görmek mümkin olsun. Namaz kılmadı, haccetmedi, hutbe okumadı bunlardan hiçbirisi vâki' olmadı. İmdi ma'lûmumuz oldu ki, amel ve fiil denilen şey yalnız o sûretler değildir. Belki bu sûretler o amelin sûretidir. O amel ise candır. Senin evliyâ-yı Hakk'a nazar etmen ile onların sende tasarrufu ve bî-kelâm ve bahs olarak maksûdların husûlü ve seni menzile eriştirmeleri mümkindir."

243. Onun şahidliği şühûddan ve tekellüflerden ve canbazlıktan ve keremden fâriğ geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

243. Onun şahitliği şühûddan (gözle görme, müşahede etme) ve tekellüflerden (zorlamalardan) ve canbazlıktan ve keremden uzak geldi.

"Şâhid" kelimesi Farsçadır, "mahbûb" (sevilen) anlamındadır. Yani, "İbadet edenlerin iç dünyalarının güzelliği, onların iyi fiillerinden ve iyi sözlerinden anlaşılır; ve bunlar onların iç dünyalarına şahit olur. Fakat ârifin (Allah'ı bilen kişinin) sevilen oluşu, bu gibi şahitlerden ve dışa ait zorlamalardan ve riyâzât (nefsî perhizler) ve mücâhedât (nefisle mücadeleler) gibi can oyunculuğundan ve cömertlikten müstağnîdir (ihtiyaç duymaz). Çünkü onun iç dünyasının sevilen oluşu ve güzelliği dışarıya taşar.

"Şâhid" kelimesi Fârisî'dir, "mahbûb" ma'nâsınadır. Ya'ni, "Âbidlerin bâtınlarının güzelliği onların iyi fiillerinden ve iyi kavillerinden anlaşılır; ve bunlar onların bâtınlarına şâhid olur. Fakat ârifin mahbûbluğu bu gibi şâhidlerden ve tekellüfât-ı zâhiriyyeden ve riyâzât ve mücâhede gibi can oyunculuğundan ve cûd u keremden müstağnîdir. Zîrâ onun bâtınının mahbûbluğu ve güzelliği dışarıya taşar.

244. Vaktaki o gevher nûru dışarıya parlamıştır, bu tesellüslerden ferağat bulmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

244. O cevher nuru dışarıya parladığı vakit, bu riyakârlıklardan kurtulmuştur.

"Tesellüs", riyakârlık etmek ve ikiyüzlülük yapmak demektir. Yani, "Arifin iç âleminin nuru dışarıya taştığı veya parladığı için, birtakım sahte şeyhler gibi, halka namazını, orucunu ve zekâtını göstermekten vazgeçmiştir.

"Tesellüs", sâlûsluk etmek ve riyâkârlık yapmak demektir. Ya'ni, "Arifin bâtınının nûru dışarıya taştığı veyâ parladığı için birtakım sahte şeyhler gibi, halka namazını, orucunu ve zekâtını göstermekten fâriğ olmuştur.

245. Binâenaleyh ondan fiil ve kavl şahidini isteme; zîrâ her iki cihân ondan gül gibi açıldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

245. Bu sebeple ondan fiil ve söz şahidini isteme; çünkü her iki cihan ondan gül gibi açıldı.

Yani, insân-ı kâmilin fiiline ve sözüne bakma! Çünkü onun huzurunda bulunduğun ve onun özel bakışına nail olduğun zaman sana ondan hem dünyanın hem de ahiretin halleri gül gibi açılır.

Ya'ni, insân-ı kâmilin fiiline ve kavline nazar etme! Zîrâ onun huzûrunda bulunduğun ve onun nazar-ı hâssına nail olduğun vakit sana ondan hem dünyanın ve hem de âhiretin ahvâli gül gibi açılır.

246. Bu şahidlik nedir? Gizlinin ızharıdır. İster kavl olsun ister fiil ve onun gayrı olsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

246. Bu şahitlik nedir? Gizlinin ortaya çıkmasıdır. İster söz olsun ister fiil ve onun dışındaki şeyler olsun.

Bu şerefli beyitte, gizli olan anlamın ortaya çıkması için üç çeşit şahit ve aracı açıklanmaktadır. Birisi "söz", diğeri "fiil" ve üçüncüsü bir veliden bunların dışında "olağanüstü hallerin" ortaya çıkmasıdır ki, bunların üçü de arazdır; araz ise iki zaman diliminde kalıcı olmayan şeye denir.

Bu beyt-i şerîfde, gizli olan ma'nânın ızhârı için üç nev'i şâhid ve vâsıta beyân buyruluyor. Birisi "söz", dîğeri "fiil" ve üçüncüsü bir velîden bunların gayrı olarak "hârikulâde ahvâl" zuhûrudur ki, bunların üçü de arazdır; ve araz iki zamanda bâkî kalmayan şeye denir.

247. Zîrâ araz cevherin sırrını ızhardır. Vasıf bâkîdir ve bu araz ma'ber üzerinedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

247. Çünkü araz, cevherin sırrını açığa çıkarır. Vasıf kalıcıdır ve bu araz geçit üzerinedir.

"Cevher"den kasıt kalptir; ve "cevherin sırrı"ndan kasıt imandır. "Vasıf"tan kasıt yine imandır; ve "araz"dan kasıt fiiller, sözler ve kevnî kerametlerdir (doğaüstü olaylar). "Ma'ber", "ubûr"dan (geçmek) türemiş bir yer ismidir, "geçit ve güzergâh" anlamına gelir ve dünya kastedilir. Yani, "Fiillerden, sözlerden ve olaylardan maksat, kalp cevherinin sırrı olan imanın açığa çıkarılmasıdır. Bu iman bir vasıf olup ruh ile beraber kalıcıdır; ve arazdan ibaret olan ve bu imanın şahitleri hükmünde bulunan güzel fiiller ve sözler ile kâmil imanın alametleri olan kevnî kerametler, bir geçit ve köprü hükmünde olan dünya üzerindedir ve dünya ile beraber fânidir."

"Cevher"den murâd kalbdir; ve "cevherin setrin"den murâd, îmândır. "Vasıf"dan murâd, yine îmândır; ve "araz"dan murâd efâl ve akvâl ve ke- râmât-ı kevniyyedir. "Ma'ber", "ubûr"dan ism-i mekândır, "geçit ve güzer- gâh" ma'nâsına olup dünyâ murâd olunur. Ya'ni, "Efâl ve akvâl ve havâ- ıktan maksûd cevher-i kalbin sırı olan îmânın ızhârıdır. Bu îmân bir vasıf olup rûh ile beraber bâkîdir; ve arazdan ibaret olan ve bu îmânın şâhidleri mesâbesinde bulunan efâl ve akvâl-i hasene ve îmân-ı kâmilin alâmâtı olan kerâmât-ı kevniyye bir geçit ve köprü mesâbesinde olan dünya üzerindedir ve dünyâ ile beraber fânîdir."

248. Bu altının nişanı mihekk üzerinde kalmaz. Şeksiz altın iyi adlı kalır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

248. Bu altının nişanı mihenk taşı üzerinde kalmaz. Şüphesiz altın iyi adlı kalır.

Mihenk taşı üzerindeki altının izi kalıcı olmaz, silinir. Fakat o izden ve nişandan altının altınlığı ortaya çıkar ve madenin cinsi meydana gelir.

Mihekk taşı üzerindeki altının eseri bâkî kalmaz, silinir. Fakat o eserden ve nişandan altının altınlığı zâhir olur ve ma'denin cinsi meydana çıkar.

249. Bu namaz ve bu cihad ve bu oruç dahi kalmaz; can iyi adlı kalır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

249. Bu namaz ve bu cihad ve bu oruç da kalmaz; canın iyi adı kalır.

Bu dünya geçidi üzerinde olan dış ibadetler de araz (sonradan meydana gelen, kalıcı olmayan nitelik) türünden olduğundan, altının mihenk taşı üzerindeki izi gibi ortaya çıkar. Fakat canın dünyada ve ahirette iyi adı kalır.

Bu dünyâ geçidi üzerinde olan ibâdât-ı zâhiriyye dahi araz nev'inden olduğundan altının mihekk üzerindeki eseri gibi zâhir olur. Fakat canın dünyâda ve âhirette iyi adı kalır.

250. Can böyle bir ef'al ve akval gösterdi; emir mihekki üzerine cevherini sürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

250. Can böyle fiiller ve sözler gösterdi; emir mihenk taşı üzerine cevherini sürdü.

Can böyle güzel fiiller ve güzel sözler ortaya koydu. İlâhî emir mihenk taşı üzerine kendi cevherini ve mayasını sürdü ve benim inancım budur diye gösterdi.

Can böyle güzel fiiller ve güzel sözler ızhâr etti. Emr-i ilâhî mihekki üzerine kendi cevherini ve mayasını sürdü ve benim i'tikādım budur diye gösterdi.

251. Dedi ki: "Benim i'tikādım doğrudur, işte şâhid!" Fakat şahidlerde iştibâh vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

251. Dedi ki: "Benim inancım doğrudur, işte şahit!" Fakat şahitlerde şüphe vardır.

Yani ruh dedi ki: "Benim inancım doğrudur, işte benim fiilim ve sözüm, inancımın doğruluğuna şahittir." Şimdi ruh fiilini ve sözünü şahit gösterdi. Ama şahitlerde şüphe vardır. Çünkü şahitlerin bazısı yalancı şahit olur, bazısı da doğru sözlü olur.

Ya'ni rûh dedi ki: "Benim i'tikādım doğrudur, işte benim fiilim ve kavlim, i'tikādımın doğruluğuna şâhiddir." İmdi rûh fiilini ve kavlini şâhid getirdi. Ama şâhidlerde şübhe vardır. Çünkü şâhidlerin ba'zısı yalancı şâhid olur, ba'zısı da sâdık olur.

252. Şahidler için tezkiye vardır, bil! Onun tezkiyesi bir sıdkdır ki ona mevkūfsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

252. Bil ki şahitler için tezkiye (temize çıkarma, adil olduğuna hükmetme) vardır! Onun tezkiyesi, kendisine bağlı olduğun bir doğruluktur.

"Tezkiye", temizlemek ve arındırmak anlamındadır. Yani, şahitlerin adil olması şarttır. Bir kimse davasını ispat etmek için hâkim huzuruna şahit getirse, hâkim şeriat gereği o şahitlerin adil olup olmadıklarını gizlice ve açıkça araştırarak temize çıkarmakla yükümlüdür. Ruh, inancının doğru olduğunu iddia ederek fiilini ve sözünü şahit gösterdiği zaman, bu fiil ve söz şahitlerinin de yalandan arındırılması gerekir. Onun tezkiyesi de o fiilde ve sözde doğruluk ve ihlas bulunmasıdır ki, onlar mutlak hâkim olan Yüce Allah katında kabul görsünler. Çünkü münafıklar da görünüşte iman iddiasında olup namaz kılarlar ve kelime-i şehadet getirirler. Onların bu fiilleri ve sözleri yalancı şahittir. Aynı şekilde riyakâr olanların bu fiil ve sözden muratları da halk tarafından iyi kabul görmektir. Bu sebeple getirdikleri şahitler adil değildirler.

"Tezkiye", pâk etmek ve temizlemek ma'nâsınadır. Ya'ni, şâhidlerin âdil olması şarttır, bir kimse da'vâsını isbât için hâkim huzûruna şâhid getirse, hâkim şer'an o şâhidlerin âdil olup olmadıklarını sırran ve alenen tezkiye ile mükellefdir. Rûh i'tikādının doğru olduğunu iddiâ ederek fiilini ve kavlini şâhid getirdiği vakit, bu fiil ve kavil şâhidlerinin de kizbden tezkiyesi lâzımdır; ve onun tezkiyesi de o fiilde ve kavlde sıdk ve ihlâs bulunmaktır ki, onlar hâ- kim-i mutlak olan Hak Teâlâ hazretlerinin indinde makbûl olsunlar. Zîrâ münâfıklar da zâhiren îman da'vâsında olup namaz kılarlar ve kelime-i şehadet getirirler. Onların bu fiilleri ve kavilleri yalancı şâhiddir; ve kezâ riyâkâr olanların bu fiil ve kavlinden murâdları dahi, halk tarafından hüsn-i kabûl görmektir. Binâenaleyh getirdikleri şâhidler âdil değildirler.

253. Lafzın hıfzı kavlî olan şâhiddedir; ahdin hıfzı fiilî olan şâhiddedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

253. Sözün korunması sözlü şahittedir; ahdin korunması fiilî şahittedir.

Yani, biri sözlü ve diğeri fiilî olmak üzere iki çeşit şahit vardır. Sözlü olan şahit "Lâ ilâhe illallah" lafzıdır. Bu sözlü iman şahidinde bu lafzın şirkten korunması gerekir. Çünkü şirkin üç mertebesi vardır. Birincisi "şirk-i celî"dir (açık şirk). Bu şirk, puta ve ateşe ve aya ve güneşe tapanların şirkidir. Diğeri "şirk-i hafi"dir (gizli şirk). Bu şirk de avam müminlerin nefsanî sıfatlarının sevk etmesiyle ibadetlerinde riya ve süm'a (duyurma, gösteriş) gibi duygularıdır. Çünkü nefis, kendisinin halk tarafından övülmesinden haz duyar. Bunun için ayet-i kerimede وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا (Kehf, 18/110) yani "Rabbinin kavuşmasını arzu eden, hiçbir kimseyi Rabbinin ibadetine ortak yapmasın!" buyrulur. Ve üçüncüsü "şirk-i ahfâ"dır (daha gizli şirk). Bu şirk de avam müminlerin ve zahir ulemasının ve kelam ilmi erbabının iki vücut ve varlık ispat etmeleridir ki, bu şirk hakkında Resûl-i Ekrem Efendimiz الشرك في امتى أخفى من دبيب النمل على الصفا yani "Benim ümmetimde şirk, parlak bir yer üzerindeki karıncanın yürüyüşünden daha gizlidir" buyrulur. Şimdi bu üç taifeden her biri "lâ ilahe illallah" lafzıyla sözlü şehadette bulunsa, onların bu şehadetlerinde adalet yoktur. Onun için ayet-i kerimede يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا (Nisâ, 4/136) yani "Ey iman eden kimseler, iman ediniz!" buyrulmuş ve onların sözlü şehadetleri hakiki iman kazanılması suretiyle adalete davet edilmiştir. İman ettikten sonra bu ahdin korunması için de fiilî şahit gerekir. Bu fiilî şahit de ilahi emre itaat ve peygamberî fiillere uygunluktur.

Ya'ni, biri kavlî ve dîğeri fiilî olmak üzere iki nevi' şâhid vardır. Kavlî olan şâhid "Lâ ilâhe illallah" lafzıdır. Bu kavlî olan îmân şâhidinde bu lafzın şirkten hıfzı lâzımdır. Zîrâ şirkin üç mertebesi vardır. Birisi "şirk-i celî"dir. Bu şirk puta ve ateşe ve aya ve güneşe tapanların şirkidir. Diğeri "şirk-i hafi"dir. Bu şirk dahi avâm-ı mü'minînin sıfât-ı nefsâniyyelerinin sevkıyle ibâdetlerinde riyâ ve süm'a gibi duygularıdır. Çünkü nefis kendisinin halk tarafından medholunmasından mahzûz olur. Bunun için âyeti kerimede وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا (Kehf, 18/110) ya'ni "Rabbinin likāsını arzû eden, hiçbir kimseyi Rabb'inin ibâdetine ortak yapmasın!" buyrulur. Ve üçüncüsü "şirk-i ahfâ"dır. Bu şirk dahi avâm-ı mü'minînin ve ulemâ-i zâhirin ve ilm-i kelâm erbâbının iki vücûd ve varlık isbât etmeleridir ki, bu şirk hakkında Resûl-i Ekrem Efendimiz الشرك في امتى أخفى من دبيب النمل على الصفا ya'ni "Benim ümmetimde şirk mücellâ bir mahal üzerindeki karıncanın yürüyüşüden ahfâdır" buyrulur. İmdi bu üç tâifeden her biri "lâ ilahe illallah" lafzıyla şehadet-i kavliyyede bulunsa onların bu şehadetlerinde adâlet yoktur. Onun için âyet-i kerîmede يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا (Nisâ, 4/136) ya'ni "Ey îman eden kimseler, îmân ediniz!" buyrulmuş ve onların şehadet-i kavliyyeleri îmân-ı hakîkî iktisâbı sûretiyle adâlete da'vet edilmiştir. Îman ettikten sonra bu ahdin hıfzı için de fiilî şâhid lâzımdır. Bu fiilî şâhid dahi emr-i ilâhîye itâat ve ef'âl-i peygamberiyyeye muvâfakattır.

254. Eğer kavil şahidi eğri söylerse merdûddur; ve eğer fiil şahidi eğri koşarsa merdûddur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

254. Eğer söz şahidi eğri söylerse reddedilmiştir; ve eğer fiil şahidi eğri koşarsa reddedilmiştir.

Yani, eğer söz şahidi "Kalplerinde olmayan şeyi dilleriyle söylerler" (Fetih, 48/11) ayet-i kerimesi gereğince eğri söylerse, onun bu şahitliği kabul edilmez; ve eğer fiil şahidi eğri koşarsa, yani yaptığı amele bir kimse riya (gösteriş) ve süm'ayı (duyurma isteği) karıştırırsa, o reddedilmiştir. Nitekim Bakara suresindeki ayet-i kerimede, "Ey müminler, sadakalarınızı malını insanlar görsün de cömert imiş desinler diye infak eden kimse gibi iptal etmeyiniz!" (Bakara, 2/264) buyrulur.

Ya'ni, eğer kavil şahidi يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ (Fetih, 48/11) ya'ni "Kalblerinde olmayan şeyi dilleriyle söylerler" âyet-i kerîmesi mûcibince eğri söylerse onun bu şehadeti makbûl değildir; ve eğer fiil şâhidi eğri koşarsa ya'ni yaptığı amele bir kimse riyâ ve süm'ayı karıştırırsa o merdûddur. Nitekim âyet-i kerîmede, sûre-i Bakara'da يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُم بِالْمَنْ وَالأذى كَالَّذِي يُنفِقُ مَالَهُ رِبَّاءِ النَّاسِ (Bakara, 2/264) ya'ni "Ey mü'minler, sadakalarınızı malını nâs görsün de cömert imiş desinler diye infâk eden kimse gibi ibtâl et- meyiniz!" buyrulur.

255. Sana tenâkuzsuz kavil ve fiil lâzımdır, ta ki senin önüne derhal kabûl gelsin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

255. Sana çelişkisiz söz ve fiil gereklidir ki, önüne hemen kabul gelsin!

Yani, sözün öze ve fiilin de söze uyması gereklidir ki, bu şahitler mutlak hâkim olan Yüce Allah katında makbul olsun!

Ya'ni, sözün özüne ve fiilin dahi kavline uymak lâzımdır ki, bu şâhidlerin hâkim-i mutlak olan Hak Teâlâ indinde makbûl olsun!

256. Sa'yiniz muhtelifdir, tenâkuz içindesiniz. Gündüz dikiyorsunuz ve gece söküyorsunuz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

256. Çabalarınız farklıdır, çelişki içindesiniz. Gündüz dikiyorsunuz ve gece söküyorsunuz.

"Şettâ", dağınık ve farklı anlamına gelen "şetît" kelimesinin çoğuludur. Bu şerefli beyitte, Leyl Suresi'ndeki إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى (Leyl, 92/4) yani "Sizin çabanız dağınık ve farklıdır" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. "Gündüz"den kasıt, görünen ve "gece"den kasıt ise bâtın (iç yüz)dır. Yani, "Ey müminler, sizin çabanız dağınık ve farklıdır. Görünüşte güzel söz söylersiniz ve iyi işler yaparsınız. Fakat bâtında ihlasınız ve doğruluğunuz yoktur. Bu sebeple gündüz diker ve gece sökersiniz." Ve sürekli çelişki içindesiniz. Bâtınınız zâhirinizi bozar.

"Şettâ", dağınık ve muhtelif ma'nâsına olan "şetît" kelimesinin cem'idir. Bu beyt-i şerîfde sûre-i Leyl'de olan إِنَّ سَعِيكُمْ لَشَتّى (Leyl, 92/4) ya'ni "Sizin sa'yiniz dağınık ve muhtelifdirler" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. "Gündüz"den murâd, zâhir ve "gece"den murâd bâtındır. Ya'ni, "Ey mü'minler, sizin sa'yiniz dağınık ve muhtelifdir. Zâhirde güzel söz söylersiniz ve iyi fiil iş- lersiniz. Fakat bâtında ihlâsınız ve sıdkınız yoktur. Binâenaleyh gündüz diker ve gece sökersiniz." Ve aleddevâm tenâkuz içindesiniz. Bâtınınız zâhiri- nizi bozar.

257. İmdi tenâkuzlu olan şehadeti kim dinledi? Yâhud cûd lutuf cihetinden meğer ki bir hüküm ede!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

257. Şimdi çelişkili olan şahitliği kim dinledi? Yahut cömertlik ve lütuf yönünden ancak bir hüküm verebilir!

Şimdi böyle çelişkili ve iddiaya uymayan şahitliği kimse dinlemez. Fakat ilâhî cömertlik ve keremden ümit kesmek caiz değildir. Ancak ilâhî cömertlik, sırf lütfundan dolayı senin bu çelişkili söz ve fiil şahitlerini dinleyip kabul ederek senin lehine bir hüküm versin! Yoksa aslında bu şahitler makbul değildir. Bazı nüshalarda ikinci mısra' "يا مگر حلمی کند از حکم خود" yani "Yahut mutlak hâkim kendi hükmünden ancak bir yumuşaklık gösterebilir!" demek olur. Bu söz farklılığı anlamı değiştirmez.

"İmdi böyle tenâkuzlu ve da'vâya uymayan şehadeti kimse dinlemez. Fakat cûd ve kerem-i ilâhîden ümîd kesmek câiz değildir. Meğer ki senin bu te- nâkuzlu olan kavil ve fiil şâhidlerini cûd-i ilâhî mahzâ lutfundan dolayı dinleyip kabûl ederek senin lehine bir hüküm versin!" Yoksa hadd-i zâtında bu şâhidler makbûl değildir. Ba'zı nüshalarda ikinci mısra' يا مگر حلمی کند از حکم خود Ya'ni "Yahud hâkim-i mutlak kendi hükmünden meğer ki bir hilm ede!" demek olur. Bu ihtilaf-ı elfâz ma'nâyı tebdîl etmez.

258. Kavil ve fiil sırrın ve zamîrin ızhârıdır. Her ikisi mestûr olan sırrı âşikâr eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

258. Söz ve fiil, sırrın ve içtekinin açığa çıkmasıdır. Her ikisi de gizli olan sırrı aşikâr eder.

259. Vaktâki senin şahidin tezkiye oldu, makbul oldu; ve yoksa mol molda mahbûstur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

259. Senin şahidin tezkiye olup kabul edildiği zaman; yoksa mol mol içinde mahpustur.

"Mûl" kelimesinin birçok anlamı vardır. Burada "ağırdan almak ve ertelemek ve işten geri durmak ve geri dönmek" anlamları uygundur. Ve "mûl mûl" "yerinde kal!" anlamında kullanılır. Yani, "Sözlü ve fiilî şahitlerin tezkiye edilip doğrulukları sabit olduktan sonra kabul edilir; ve eğer çeliştikleri ve iman iddiasına uygunlukları sabit olmazsa, mutlak hâkimin 'Geri dönün!' emrinde mahpus kalırlar." "Mûl mûl" hakkında Sultan Veled hazretleri "Duraklama ve oyalanmadan kinayedir," buyururlar.

"Mûl" kelimesinin müteaddid ma'nâsı vardır. Burada "teennî ve te'hîr etmek ve işten geri durmak ve rücû' etmek" ma'nâları münasibdir. Ve "mûl mûl" "yerinde kal!" ma'nâsında müsta'meldir. Ya'ni, "Kavlî ve fiilî olan şâhidlerin tezkiye olunup doğrulukları sabit olduktan sonra kabûl olunur; ve eğer tenâkuz ettikleri ve da'vâ-yı îmâna mutabakatları sabit olmazsa hâkim-i mutlakın, "Geri dönün!" emrinde mahbûs kalırlar." "Mûl mûl" hakkında Sultan Veled hazretleri "Tevakkuf ve teallülden kinâyedir," buyururlar.

260. Ey harûn, sen inad ettikçe inad ederler. Sen onlara muntazır ol, onlar da muntazırdırlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

260. Ey inatçı, sen inat ettikçe onlar da inat ederler. Sen onları bekle, onlar da seni beklerler.

"Harûn", serkeş ve inatçı anlamındadır. "Harûn"dan kastedilen, açık şirk, gizli şirk ve en gizli şirk sahipleridir. Çünkü açık şirk sahipleri Hak dininin peygamberine karşı, gizli şirk sahipleri ihlas ve doğruluk sahiplerine karşı, en gizli şirk sahipleri de sırf vahdet ve vahdet-i vücud (varlığın birliği) sahipleri olan Allah'ı bilen ariflere karşı serkeşlik ederler; kendi çürük fikir ve delilleriyle onlara inat eder ve itiraz ederler; ve onlara karşı üstün gelmeyi beklerler. Bunlar da o inatçılara karşı inat edip يُرِيدُونَ لِيُطْفووا نور الله بأفواههم والله متم نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ (Saff, 61/8) yani "Allah'ın iman ve marifet nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler. Halbuki müşrikler hoş görmeseler bile Yüce Allah nurunu tamamlayıcıdır" ayet-i kerimesi gereğince Allah'ın nurunun tamamlanmasını beklerler. İkinci mısrada Secde suresinin sonundaki فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ (Secde, 32/30) yani "Ey Resulüm, onlardan yüz çevir ve onlara üstün gelmeyi bekle, onlar da sana üstün gelmeyi beklerler" ayet-i kerimesine işaret buyrulur.

"Harûn", serkeş ve muannid ma'nâsınadır. Ve "harûn"dan murâd, şirk-i celî ve şirk-i hafi ve şirk-i ahfâ sahipleridir. Zîrâ "şirk-i celî ashâbı" dîn-i Hak peygamberine karşı ve "şirk-i hafi ashâbı" da ihlâs ve sıdk sahiblerine karşı ve "şirk-i ahfâ sâhibleri" dahi vahdet-i sırf ve vahdet-i vücûd ashâbı olan urefâ-yı billâha karşı serkeşlik ederler; ve kendi çürük fikir ve delîlleriyle onlara inâd ve i'tirâz ederler; ve onlara karşı galebeye muntazır olurlar. Bunlar dahi o inâdçılara karşı inad edip يُرِيدُونَ لِيُطْفووا نور الله بأفواههم والله متم نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ (Saff, 61/8) ya'ni "Allah'ın nûr-i îmân ve maarifini ağızlarıyla söndürmek isterler. Halbuki müşrikler kerîh görseler bile Allah Teâlâ nûrunu tamâmlayıcıdır" âyet-i kerîmesi mûcibince Allah'ın nûrunun tamâmlanmasına muntazırdırlar. İkinci mısra'da sûre-i Secde nihâyetindeki فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ (Secde, 32/30) ya'ni "Ey Resûlüm, onlardan yüz çevir ve onlara galebeye muntazır ol ve onlar da sana galebeye muntazırdırlar" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur.

## Mustafa (a.s.)ın kendi misafirine şehadet arzetmesi

261. Bu sözün nihayeti yoktur. Mustafa ona îman arzetti ve o delikanlı kabûl etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

261. Bu sözün sonu yoktur. Mustafa ona iman teklif etti ve o delikanlı kabul etti.

Yani, bu fiil ve söz şahitlerinin çelişmesinden korkulması ve çelişkiden kurtulamayan şahitlerin şahitliğinin kabul edilmemesi hakkındaki sözün sonu yoktur. Ayrıntısı çok uzun olur. Kıssaya dönelim: Mustafa (a.s.) Efendimiz o misafire kelime-i şehadeti söylemek suretiyle iman teklif etti ve o delikanlı kâfir misafir de bu teklifi kabul edip iman etti.

Ya'ni, bu fiil ve kavl şâhidlerinin tenâkuzundan korkulması ve tenâkuzdan halâs olmayan şâhidlerin şehadetinin adem-i makbûliyyeti hakkındaki sözün nihâyeti yoktur. Tafsîli pek uzun olur. Kıssaya rücû' edelim: Mustafa (a.s.) Efendimiz o misâfire kelime-i şehadeti telaffuz etmek sûretiyle îmân arzetti ve o delikanlı kâfir misafir dahi bu teklifi kabûl edip îmân etti.

262. O şehadet ki mübarek olmuştur; bağlanmış olan bağları açmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

262. O şehadet ki mübarek olmuştur; bağlanmış olan bağları açmıştır.

"Şehadetin mübarek olması", samimiyete ve doğruluğa dayanmasındandır. Ve ancak bu tür bir şehadet, kalbin bağlı olan bağlarını ve düğümlerini çözer.

"Şehadetin mübârek olması" hulûsa ve sıdka müstenid olmasındandır. Ve ancak bu nevi' şehadet kalbin bağlı olan bağlarını ve düğümlerini çözer.

263. Mü'min oldu, Mustafa ona dedi ki: "Sen bu gece dahi bizim misafirimiz ol!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

263. Mü'min oldu, Mustafa ona dedi ki: "Sen bu gece dahi bizim misafirimiz ol!"

O misafir mü'min oldu. Mustafa (a.s.) Efendimiz ona "Sen bu gece de bizim misafirimiz ol!" buyurdular.

O misafir mü'min oldu. Mustafa (a.s.) Efendimiz ona "Sen bu gece de bizim misafirimiz ol!" buyurdular.

264. Dedi: "Vallâhi her nerede olursam, her [nereye] gidersem ebede kadar senin misafirinim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

264. Dedi: "Vallahi nerede olursam olayım, nereye gidersem gideyim, sonsuza dek senin misafirinim!"

265. Senin azadlın ve bu cihanda ve o cihanda sofran üzerinde kapıcın diri olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

265. Senin azat ettiğin ve bu dünyada ve o dünyada sofranın üzerinde kapıcın diri olur.

"Ben tabiatın esiriydim. Beni iman ile o bağdan azat ettin ve senin azat ettiğin bir kulun oldum. Ben senin görünen sofranın üzerinde maddî gıdayı yedim, iman ettim, peygamberliğin manevî sofrasında da ruhun gıdasını yedim. Bu sebeple ben hem dünyada hem de ahirette diri oldum."

"Ben tabîatın esiriydim. Beni îmân ile o kayıddan âzâd ettin ve senin âzadlı bir kulun oldum. Ben senin zâhirî sofran üzerinde gıdâ-yı maddî yedim, îmân ettim, mânevî olan sofra-i nübüvvetinde de rûhun gıdâsını yedim. Binâenaleyh ben hem dünyâda ve hem de âhirette diri oldum."

266. Her kim güzîde olan bu sofradan gayrıyı ihtiyar ederse, akıbet kemik onun boğazını yırtar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

266. Her kim seçkin olan bu sofradan başkasını tercih ederse, sonunda kemik onun boğazını yırtar.

"Ey Resûlallah, senin peygamberlik sofranın insanlara maddî ve manevî gıda ve kuvvet verir, bu seçkin ve latif sofradan başka bir sofrayı tercih edenlerin boğazlarını o sofra nimetlerinin kemiği yırtar; ve maddî ve manevî olan hayattan mahrum olur."

"Yâ Resûlallah, senin sofra-i nübüvvetin efrâd-ı beşere maddî ve ma'nevî gıdâ ve kuvvet verir, bu güzîde ve latîf sofradan gayrı sofrayı ihtiyâr edenlerin boğazlarını o sofra ni'metlerinin kemiği yırtar; ve maddî ve ma'nevî olan hayattan mahrûm olur."

267. Her kim senin sofranın gayrı tarafa giderse, bil ki şeytan onunla çanak yoldaşı olur!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

267. Her kim senin sofranın başka tarafına giderse, bil ki şeytan onunla çanak yoldaşı olur!

"Hem-kâse", bir kaptan yemek yiyenler, yani "çanak yoldaşı" demek olur.

"Hem-kâse", bir kaptan yemek yiyenler, ya'ni "çanak yoldaşı" demek olur.

268. Her kim senin komşuluğundan giderse, şübhesiz şeytan onun komşusu olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

268. Her kim senin komşuluğundan ayrılırsa, şüphesiz şeytan onun komşusu olur.

269. Ve eğer o uzun mesafeli sefere sensiz giderse, kötü şeytan onun yoldaşı ve sofra arkadaşı olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

269. Ve eğer o uzun mesafeli sefere sensiz giderse, kötü şeytan onun yoldaşı ve sofra arkadaşı olur.

"Dûr-dest", uzun mesafeden kinayedir (Bahâr-ı Acem).

"Dûr-dest", uzun mesafeden kinâyedir (Bahâr-ı Acem).

270. Ve eğer şerîf olan bir at üzerine otursa, ayın hâsididir; şeytan ona redîfdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

270. Ve eğer şerefli bir at üzerine otursa, ayın kıskancıdır; şeytan ona binicidir.

Bu beyitlerin hepsi, tamamen Peygamber'in fiillerine ve sözlerine uymak ve peygamberin yolundan ayrılmamak gerekliliğini tavsiye etmektedir. Bu şerefli beyitte "şerefli at"tan kasıt dünyevî makamlardır. Yani, "Bir kimse dünyanın yüksek bir makamında ve rütbesinde bulunsa da, insân-ı kâmilin kıskancısı ve ona muhalif olsa, şeytan onun arkasından gelir ve bu kıskançlık duygusunda onunla beraber olur. Çünkü şeytanın şeytanlığı ancak Âdem'e olan kıskançlığından meydana gelmiştir."

Bu beyitlerin hepsi tamâmıyla Peygamber'in ef'âl ve akvâline mütâbaat ve isr-i peygamberîden ayrılmamak lüzûmunu tavsiyedir. Bu beyt-i şerîfde "şerîf olan at"dan murâd menâsıb-ı dünyeviyyedir. Ya'ni, "Bir kimse dünyânın bir yüksek mansıbında ve rütbesinde bulunsa da insân-ı kâmilin hâsidi ve onun muhâlifi olsa şeytan onun arkasından gelir ve bu hased duygusunda onunla beraber olur. Zîrâ şeytanın şeytanlığı ancak Âdem'e olan hasedinden vâki' olmuştur."

271. Ve eğer onun şehnâzı ondan çocuk tutsa, şeytan onun neslinde onun ortağı olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

271. Ve eğer onun gelini ondan çocuk tutsa, şeytan onun neslinde onun ortağı olur.

"Şehnâz", Gıyâsü'l-Lügât'ın açıklamasına göre "gelin" anlamındadır; ve gelin, gelin demektir. Yani, "Ey Resûlallah, sana karşı çıkan kimsenin gelini, yani eşi, o karşı çıkandan bir çocuk doğursa, şeytan onun bu soyunda ve neslinde ortak olur; ve çocuğunu ortaklaşa sapkınlık dairesinde terbiye eder."

"Şehnâz", Gıyâsü'l-Lügât'ın beyânına göre "arûs" ma'nâsınadır; ve arûs gelin demektir. Ya'ni, "Yâ Resûlallah sana muhalefet eden kimsenin gelini ya'ni zevcesi o muhâliften bir çocuk doğursa şeytan onun bu zürriyetinde ve neslinde müşterek olur; ve çocuğunu müştereken dalâlet dâiresinde terbiye eder."

272. Ey şafak, Hak Kur'ân'da, "Evlâdda ve emvâlde de onlara şerîktir", dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

272. Ey şafak, Hak Kur'ân'da, "Evlâtta ve mallarda da onlara ortaktır", dedi.

"Nübî", Kur'ân demektir. "Şafak", bilinen anlamından başka Kâmus'un açıklamasına göre kötü ve değersiz olan şeye de denir. Burada kötüden kasıt Peygamber'e karşı olan kimsedir. Ve bu şerefli beyit cenâb-ı Pîr'in dilindendir. Yani, "Ey Peygamber'e karşı olan kötü ve değersiz kimse, Yüce Allah Kur'ân-ı Kerîm'inde İblîs'e hitaben İsrâ Sûresi'nde وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ (İsrâ, 17/64) yani "Onlara yani Peygamber'e muhalif olanlara, mallarında ve evlatlarında ortak ol!" buyurdu." Hint nüshalarında از سبق yerine ای شفق yazılmıştır. "Öne geçmek açısından ortak ol!" demek olur. Bazı nüshalarda bu beyit şöyledir: هم در اموال و در اولاد شما در نبی فرمود شاركهم خدا

"Nübî", Kur'ân demektir. "Şafak", ma'lûm olan ma'nâsından başka Kâmûs'un beyânına göre kötü ve kemter olan şeye de denir. Burada kötüden murâd Peygamber'e muhâlif olan kimsedir. Ve bu beyt-i şerîf cenâb-ı Pîr lisânındandır. Ya'ni, "Ey Peygamber'e muhâlif olan kötü ve kemter kimse, Hak Teâlâ Kur'ân-ı Kerîm'inde İblîse hitâben sûre-i İsrâ'da وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ (İsrâ, 17/64) ya'ni "Onlara ya'ni Peygamber'e muhalif olanlara, mallarında ve evlâdlarında ortak ol!" buyurdu." Hind nüshalarında از سبق yerine ای شفق yazılmıştır. "Öne geçmek cihetinden ortak ol!" demek olur. Ba'zı nüshalarda bu beyit şöyledir: هم در اموال و در اولاد شما در نبی فرمود شاركهم خدا

273. Peygamber Ali'ye olan makālât-ı nevâdirde bunu gaybdan açık olarak söyledi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

273. Peygamber, Ali'ye nadir sözlerinde bunu gaybdan açıkça söyledi.

Bu beyit de Pîr'in dilindendir. "Nevâdir", "nâdir" kelimesinin çoğuludur; ve "nâdir" sözlükte "az" anlamına gelip, "benzeri pek az olan şaşırtıcı şey" demektir. "Celî", açık ve belirgin demektir. "Gayb"dan kasıt, vahiydir. Yani Resûl-i Ekrem hazretleri, İmâm-ı Ali (kerremallâhu vechehû)'ya şaşırtıcı sözlerinde ve hadîs-i şerîflerinde, bu şeytanın insanoğlu üzerindeki tasarruflarını vahiy yönünden açıkça beyan buyurdu. Şeytanın insanoğlu üzerindeki tasarruflarına dair olan peygamber hadisleri, Mısır'da 1326 hicrî senesinde basılan Akâmü'l-Mercân Fî Ahkâmi'l-Cân isimli kitapta toplanmıştır. Bu peygamber hadislerinin buraya aktarılması uzun olur. Cenâb-ı Pîr efendimiz, onların yüce anlamlarını bu şerefli beyitlerde özetlemiştir. Üçüncü ciltte وَأَجْلِبْ عَلَيْهِم بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ (İsrâ, 17/64) ["Atlı ve yayalarını onların üzerine celbet!"] ayet-i kerîmesinin tefsirine dair olan 4311 numaralı beyit ile onu takip eden beyitlerde de bu anlam açıklanmıştır.

Bu beyt dahi lisân-ı Pîr'dendir. "Nevâdir", nâdirin cem'idir; ve "nâdir" lügatte "az" ma'nâsına olup, "nazîri pek az olan acîb şey" demek olur. "Ce- lî", vâzıh ve açık. "Gayb"dan murâd, vahydir. Ya'ni Resûl-i Ekrem hazret- leri İmâm-ı Ali (kerremallâhu vechehû)ya acîb olan makälelerinde ve hadîs-i şerîflerinde bu şeytanın benî-Âdem üzerindeki tasarrufâtını vahiy cihetinden açık olarak beyân buyurdu. Şeytanın benî-Âdem üzerindeki tasarrufâtına dair olan ahâdîs-i nebeviyye Mısır'da 1326 sene-i hicriyyesinde tab' olunan Akâmü'l-Mercân Fî Ahkâmi'l-Cân ismindeki kitabda cem' edilmiştir. Bu ahâdîs-i nebeviyyenin buraya nakli uzun olur. Cenâb-ı Pîr efendimiz onların meâl-i âlîlerini bu ebyât-ı şerîfede hulâsa buyurmuştur. III. cildde وَأَجْلِبْ عَلَيْهِم بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ (İsrâ, 17/64) ["Atlı ve yayalarını onların üzerine celbet!"] âyet-i kerîmesinin tefsîrine dâir olan 4311 numaralı beyit ile onu ta'kîb eden beyitlerde de bu ma'nâ îzâh olunmuştur.

274. "Ya Resûlallah, sen risaleti tamamen bulutsuz güneş gibi gösterdin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

274. "Ey Allah'ın Resulü, sen peygamberliği tamamen bulutsuz güneş gibi gösterdin."

Bu beyit, yeni Müslüman olan misafir delikanlının dilindendir. "Gamâm", ufukları tamamen kaplayan bulut demektir. Yani, "Ey Allah'ın Resulü, sen peygamberlik görevini şüphe bulutlarından arınmış olarak, güneş gibi açık bir şekilde gösterdin."

Bu beyit yeni müslüman olan misafir delikanlının lisânındandır. "Ga- mâm", tamâmıyla âfâkı kaplayan bulut demektir. Ya'ni, "Ya Resûlallah, sen vazîfe-i risâleti şek ve şübhe bulutlarından ârî olarak güneş gibi açık bir sûrette gösterdin."

275. "Bunu sen yaptın. İki yüz ana yapmadı. Isâ onu efsûnundan Azer'e yapmadı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

275. "Bunu sen yaptın. İki yüz ana yapmadı. İsa onu efsunundan Azer'e yapmadı."

Bu senin yaptığın şefkati ve merhameti birçok ana evlatlarına yapmadı. Hatta İsa (a.s.) bu şefkati ve lütfu, kendi etkili nefesinden ölüyken dirilttiği Azer'e yapmadı. "Azer", kâfir olarak ölen bir şahsın ismidir ki, İsa (a.s.) onu seneler sonra diriltti; ve dirilttikten sonra iman edip yine o anda öldü. İsa (a.s.) mucize olarak dört şahsı diriltti ki, bir zat onların isimlerini şu beyitte beyan etmiştir:

"Dört ölmüş olan cisme rûhullâh olan İsa (a.s.) ruh bahşetti ki, onlar Azer ve İbn Acûz ve Asım'ın kızı ve Nuh (a.s.)ın oğlu Sam'dır."

"Bu senin yaptığın şefkati ve merhameti birçok analar evlâtlarına yapma- dı. Hatta Îsâ (a.s.) bu şefkati ve lutfu kendi müessir olan nefesinden ölüyken dirilttiği Azer'e yapmadı." "Azer", kâfır olara ölen bir şahsın ismidir ki, Îsâ (a.s.) onu senelerden sonra diriltti; ve dirilttikten sonra îmân edip yine o an- da öldü. Îsâ (a.s.) mu'cize olarak dört şahsı diriltti ki, bir zât onların isimleri- ni şu beyitte beyân etmiştir:

"Dört ölmüş olan cisme rûhullâh olan Îsâ (a.s.) rûh bahşetti ki, onlar Azer ve İbn Acûz ve Asım'ın kızı ve Nûh (a.s.)ın oğlu Sâm'dır."

276. "Benim canım ecelden senden dolayı işte can götürdü. Eğer Azer diri oldu ise o demde tekrar öldü."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

276. "Benim canım ecelden senden dolayı işte can götürdü. Eğer Azer diri oldu ise o demde tekrar öldü."

Benim canım, senin şefkatinden dolayı manevî ölümden kendini kurtardı. Eğer Azer, İsa'nın (a.s.) nefesiyle diri oldu ise, yine o anda öldü. Benim canım ise sonsuz hayatla yaşamaktadır. "Canın canı"ndan kasıt, izafî ruh'tur (bedene bağlı ruh). Ben dünya hayatında izafî ruhumun hükmü ile yaşamaya başladım demek olur. Çünkü hayvanî ruh ile yaşamak başka, insanî ve izafî ruh ile yaşamak başkadır. Azer ise hayvanî ruhu ile diri oldu ve yine o ruhu terk edip öldü ve insanî ruhu ile berzahta (ölümden sonraki âlem) yaşamaya başladı.

"Benim canım senin şefkatinden dolayı ma'nevî ölümden canını kurtardı. Eğer Azer, Îsâ (a.s.)ın nefesiyle diri oldu ise yine o anda öldü. Benim canım ise hayât-ı ebediyye ile yaşamaktadır." "Canın canı"ndan murâd, rûh-ı izâfîdir. Ben hayât-ı dünyeviyyede rûh-ı izâfîmin hükmü ile yaşamağa başladım demek olur. Zîrâ rûh-ı hayvânî ile yaşamak başka ve rûh-i insânî ve izâfî ile yaşamak başkadır. Azer ise rûh-i hayvânîsi ile diri oldu ve yine o rûhu terk edip öldü ve rûh-i insânîsi ile berzahda yaşamağa başladı.

277. Arab o gece Resûl'ün misafiri oldu. Bir keçinin sütünü yarım içti ve dudağını bağladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

277. Arab o gece Resûl'ün misafiri oldu. Bir keçinin sütünü yarım içti ve dudağını bağladı.

O delikanlı Arab, Resûl-i Ekrem hazretlerinin o gece misafiri oldu. Kâfir iken saadet evinin bütün yemeklerini yalayıp yutan bu misafir, Müslüman olduğu gece ancak bir keçinin sütünü yarı yarıya içebildi ve gıdadan ağzını bağladı. Çünkü küfür zamanında hayvanî ruhunun hükmü üstün idi. Müslüman olduktan sonra peygamberin inayetiyle insanî ruhunun hükmü üstün geldiğinden, maddî gıdası azaldı.

O delikanlı Arab Resûl-i Ekrem hazretlerinin o gece misafiri oldu. Kâfir iken hâne-i saâdetin bütün taâmlarını yalayıp yutan bu misafir müslüman olduğu gece ancak bir keçinin sütünü yarı yarıya içebildi ve gıdâdan ağzını bağladı. Zîrâ küfrü zamânında rûh-ı hayvânîsinin hükmü galib idi. Müslüman olduktan sonra nazar-ı inâyet-i peygamberî ile rûh-i insânîsinin hükmü gālib olduğundan gıdâ-yı maddîsi eksildi.

278. "Süt iç ve yufka ye!" diye ona ilhah etti. "Vallahi nifaksız olarak doydum!" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

278. "Süt iç ve yufka ye!" diye ona ısrar etti. "Vallahi ikiyüzlülük etmeden doydum!" dedi.

Yani, Resûl-i Ekrem Efendimiz o misafire "Süt iç ve yufkadan yapılmış olan ekmeği ye!" diye ısrar etti. O misafir de bu ısrara cevaben: "Yüce Allah'a yemin ederim ki, doydum ve bu sözü içim başka dışım başka olarak söylemiyorum", dedi. "Rukak", yufka gibi ince ekmek demektir.

Ya'ni, Resûl-i Ekrem Efendimiz o misâfire "Süt iç ve yufkadan ma'mûl olan ekmeği ye!" diye ilhâh ve ısrâr buyurdu. O misafir dahi bu ısrâra cevâben: "Allah Teâlâ'ya yemin ederim ki, doydum ve bu sözü içim başka dışım başka olarak söylemiyorum", dedi. "Rukak", yufka gibi ince ekmek demektir.

279. "Bu tekellüf değildir, utanmasız ve hîlesizdir. Yine dün gecekinden daha tok oldum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

279. "Bu zorlama değildir, utanmasız ve hilesizdir. Yine dün gecekinden daha tok oldum."

"Benim doydum demem, doymadığım hâlde zorlama yapmak değildir ve utandığım ve hile yaptığım için değildir. Ben gerçekten dün gece evin içindeki yemekleri silip süpürüp yediğimden daha fazla doydum; ve hiçbir şey yiyebilecek bir hâlde değilim!" dedi.

"Benim doydum demem, doymadığım hâlde tekellüf yapmak değildir ve utandığım ve hîle yaptığım için değildir. Ben hakîkaten dün gece evin içindeki yemekleri silip süpürüp yediğimden daha ziyâde doydum; ve hiçbir şey yiyebilecek bír hâlde değilim!" dedi.

280. Cümle ehl-i beyt taaccübde kaldılar. "Bu kandil bu bir katra zeytin yağından doldu!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

280. Ev halkının hepsi hayretler içinde kaldılar. "Bu kandil, bu bir damla zeytinyağından doldu!"

"Misafirin kandil hükmünde olan bedeni, bir damla zeytinyağı hükmünde olan az bir gıda ile doydu!" diye saadetli evde bulunan kimselerin hepsi hayretler içinde kaldılar.

"Misafirin kandil mesâbesinde olan cismi bir katra zeytin yağı mesâbesinde olan az gıdâ ile doldu!" diye hâne-i saâdette olan kimselerin hepsi taaccübde kaldılar.

281. O şey ki bir ebabil kuşunun gıdâsı idi, böyle bir filin mi'desinin tokluğu oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

281. O şey ki bir ebabil kuşunun gıdası idi, böyle bir filin midesinin tokluğu oldu.

282. Kadın ve erkek içine fısıltı düştü. O fil cisimli, sivrisinek kadar yedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

282. Kadın ve erkek içine fısıltı düştü. O fil cisimli, sivrisinek kadar yedi.

O fil cisimli ve iri vücutlu misafir bu akşam sivrisinek kadar cüz'î bir şey yedi ve doydu diye, saadet evinde bulunan erkek ve kadın arasında fısıltıyla konuşma meydana geldi. "Fücfücî" ve "fücfüce", fısıltıyla konuşmak anlamına gelir.

O fil cisimli ve iri vücûdlu misafir bu akşam sivrisinek kadar cüz'î bir şey yedi ve doydu diye hâne-i saâdette bulunan erkek ve kadın arasında fısıltı ile konuşma vâki' oldu. "Fücfücî" ve "fücfüce", fısıltı ile konuşmak ma'nâsınadır.

283. Kâfirliğin hırsı ve vehmi baş aşağı oldu. Ejderha bir karıncanın gıdâsından tok oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

283. Kâfirliğin hırsı ve vehmi baş aşağı oldu. Ejderha bir karıncanın gıdasından tok oldu.

Kâfir yemeğe düşkündür ve çok yemekten doyar ve yaşar sanısındadır. Bu misafir de küfrü zamanında aynı hırs ve sanı içindeydi. Ne zaman ki Resûl-i Ekrem'in mübarek bakışıyla iman etti. Bu hırs ve sanı, bu bakış sayesinde altüst oldu. Ejderha gibi büyük olan bedeni, bir karıncanın gıdası kadar olan az yemekten doydu.

Kâfir taâma harîsdir ve çok yemekten doyar ve yaşar vehmindedir. Bu misâfir de küfrü zamânında aynı hırs ve vehim içindeydi. Vaktâki Resûl-i Ekrem'in nazar-ı mübâreki ile îmân etti. Bu hırs ve vehim bu nazar sâyesinde altüst oldu. Ejderha gibi cesîm olan cismi bir karıncanın gıdâsı mesâbesinde olan az yemekten doyuverdi.

284. Küfrün o dilenci gözlülüğü ondan gitti. İmâna mensub olan gıda onu semiz ve iri yaptı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

284. Küfrün o dilenci gözlülüğü ondan gitti. İmâna ait olan gıda onu semiz ve iri yaptı.

"Lemtür", güçlü ve semiz; ve "zift", iri ve büyük ve kalın anlamlarındadır.

"Lemtür", kavî ve semiz; ve "zift", iri ve büyük ve kalın ma'nâlarınadır.

285. O kimse ki sığır açlığından çırpınır idi, Meryem gibi cennet meyvesini gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

285. O kişi ki sığır açlığından çırpınıyordu, Meryem gibi cennet meyvesini gördü.

"Cûu'l-bakar", sığır açlığı, bir tür hastalığın adıdır ki, bu hastalığa yakalanan asla doymak bilmez ve obur olur. Yani, "O misafir ki, bir akşam önce cûu'l-bakar hastalığından çırpınır ve karnını doyurmak için sıkıntıya düşerdi, bu akşam mümin olup Hz. Meryem gibi cennet meyvesine kavuştu." Nasıl ki Âl-i İmrân sûresinde Hz. Meryem hakkında şöyle buyrulur: كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَوَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ (Âl-i İmrân, 3/37) yani "Zekeriyyâ (a.s.) mihraba girdiği zaman Hz. Meryem'in yanında rızık bulurdu. Dedi ki: "Ey Meryem, bu sana nereden geldi?" "O Allah katındandır," diye cevap verdi."

"Cûu'l-bakar", sığır açlığı, bir nevî hastalığın ismidir ki, bu hastalığa uğrayan asla doymak bilmez ve obur olur. Ya'ni, "O misafir ki, bir akşam evvel cûu'l-bakar hastalığından çırpınır ve karnını doyurmak için ıztırâba düşerdi, bu akşam mü'min olup Hz. Meryem gibi cennet meyvesine kavuştu." Nitekim sûre-i Âl-i İmrân'da Hz. Meryem hakkında şöyle buyrulur: كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَوَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ (Âl-i İmrân, 3/37) ya'ni "Zekeriyyâ (a.s.) mihrâba dâhil olduğu vakit Hz. Meryem'in yanında rızık bulurdu. Dedi ki: "Ey Meryem, bu sana neredendir?" "O Allah indindendir," diye cevâb verdi".

286. Cennet meyvesi onun gözü tarafına acele etti. Onun cehennem gibi olan mi'desi rahat buldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

286. Cennet meyvesi onun gözüne doğru acele etti. Onun cehennem gibi olan midesi rahat buldu.

Şerefli beyitte kâfirin midesi cehenneme benzetilmiştir. Benzetme yönü şudur ki, cehennem "Doldun mu?" diye hitap edildiği zaman "Daha var mı?" (Kaf, 50/30) der. Kâfirin midesi de yedikçe "Daha var mı?" der.

Onun açıklamasıdır ki, canın gıdası olan bir nur, evliyaların bedeninin gıdası olur. Sonunda o da ruha yardımcı olur. Nasıl ki "Benim şeytanım iki elim üzerinde bana boyun eğdi" buyurulur.

Beyt-i şerîfde kâfirin mi'desi cehenneme teşbîh buyrulmuştur. Vech-i şebeh budur ki, cehennem هَلِ امْتَلَأَتْ ya'ni "Doldun mu?" diye hitâb vâki' olduğu vakit هَلْ مِنْ مَزِيدٍ (Kaf, 50/30) ya'ni "Daha var mı?" der. Kâfirin mi'desi dahi yedikçe daha var mı? der.

Onun beyânıdır ki, bir nûr ki canın gıdâsıdır, evliyânın cisminin gıdâsı olur. Nihâyet o dahi rûha yâr olur. Nitekim "Benim şeytanım iki elim üzerinde bana inkıyâd etti" buyurulur

287. Ey îmândan kavl ile kanaat etmiş olan, îmânın zâtı azîm bir ni'met ve gıdâdır!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

287. Ey sözle imana kanaat etmiş olan, imanın özü yüce bir nimet ve gıdadır!

Şârihler "hevl" kelimesini "yüce" anlamına almış olsalar da, gerek Kâmûs'ta gerek Müntehabü'l-Lügat'te, Gıyâsü'l-Lügat'te, Şemsü'l-Lügat'te, Burhân'da ve Sarrâh'ta "korku" anlamına geldiği gösterilmiş ve "yüce" anlamı zikredilmemiştir. Beytin şerefli anlamına "kuvvetli" anlamı da uygun görünmez. "Hüvl", yüce ve yüksek anlamındadır. "Kavl" kelimesi Farsların telaffuzları gibi "kuvl" okunursa, "hüvl" kelimesine işitsel olarak bir kafiye olur ve anlam da uygun düşer. Yani, "İmanın özü, yüce olan bir nimet ve gıdadır" demek olur. Bununla birlikte tercüme, şârihlerin verdiği anlama göre yapılmıştır. Bilinmeli ki, imanın dereceleri vardır. Dille kelime-i şehadeti söylemekle yakînî iman (şüpheye yer bırakmayan kesin iman) hâsıl olmaz. Çünkü dille kelime-i şehadeti söyleyen milyonlarca mümin vardır. Fakat lokma için birbirleriyle savaş ve mücadele içindedirler. Onların bu mücadeleleri, doyurma özelliğinin ancak gıdadan olduğuna kanaatleri olduğunu gösterir. Halbuki yakînî iman sahipleri, doyurma özelliğinin gıdadan değil, Hak'tan olduğunu fiilen ispat ederler. Çünkü bu hususta savaş ve mücadeleyi terk ederler.

Şârihler "hevl" kelimesini "azîm" ma'nâsına almışlar ise de gerek Kâmûs'da ve gerek Müntehabü'l-Lügat'te ve Gıyâsü'l-Lügat'te ve Şemsü'l-Lügat'te ve Burhân'da ve Sarrâh'da, "korku" ma'nâsına olduğu gösterilmiş ve "azîm" ma'nâsı zikredilmemiştir. Ve beyt-i şerîfe "kuvvetli" ma'nâsı da münasib görünmez. "Hüvl", âlî ve refi' ma'nâsınadır. "Kavl" kelimesi Fârisîler'in telaffuzları gibi "kuvl" okunursa, "hüvl" kelimesine semâî olarak bir kâfiye olur ve ma'nâ da münasib düşer. Ya'ni, "Îmânın zâtı, âlî olan bir ni'met ve gıdâdır" demek olur. Maahâzâ tercüme şârihlerin verdiği ma'nâya göre yapılmıştır. Ma'lûmdur ki, îmânın derecâtı vardır. Lisânen kelime-i şehâdeti söylemekle îmân-ı yakînî hâsıl olmaz. Zîrâ lisânen kelime-i şehadeti söyleyen milyonlarca mü'min vardır. Fakat lokma için birbirleriyle cenk ve cidâl içindedirler. Onların bu mücadeleleri doyurmak hassasının ancak gıdâdan olduğuna kanâatleri olduğunu gösterir. Halbuki îmân-ı yakînî sâhibleri, doyurmak hassasının gıdâdan değil, Hak'tan olduğunu fiilen isbât ederler. Zî-râ bu husûsta cenk ve cidâli terk ederler.

288. Gerçi o canın ve nazarın mat'ûmudur, ey oğul cismin dahi ondan nasibi vardır!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

288. Gerçi o canın ve bakışın matlubudur, ey oğul cismin de ondan nasibi vardır!

Yani, gerçi o yakînî iman nuru ruhun ve aklın bakışının matlubu ve gıdasıdır. Fakat ey oğlum, cismin de o nur gıdasından nasibi ve hissesi vardır; ve o nurun eseri bedende de ortaya çıkar; ve beden ve hayvanî ruh o nurdan kuvvet ve tazelik bulur. Bu sebeple az yemek yemekle müminin bedensel kuvveti eksilmez.

Ya'ni, gerçi o nûr-ı îmân-ı yakînî rûhun ve aklın nazarının mat'ûmu ve gıdâsıdır. Fakat ey oğlum, cismin dahi o gıdâ-yı nûrdan nasîbi ve hissesi vardır; ve o nûrun eseri cisimde de zâhir olur; ve cisim ve rûh-ı hayvânî o nûrdan kuvvet ve tarâvet bulur. Binâenaleyh az yemek yemekle mü'minin kuvvet-i bedeniyyesi eksilmez.

289. Eğer cisim şeytanı onu yiyici olmasaydı, Resûl "Esleme'ş-şeytan" buyur-maz idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

289. Eğer bedensel şeytan onu yiyici olmasaydı, Resûl "Şeytan Müslüman oldu" demezdi.

Bu şerefli beyitte, İbn Mes'ûd (r.a.) hazretlerinden rivayet edilen şu şerefli hadise işaret buyrulur: مَا مِنكُم مِن اَحَدٍ اِلَّا وَقَدْ وُكِّلَ بِهِ قَرِينُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ قَرِينُهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ . قَالُوا وَاِيَّاكَ يَا رَسُولَ اللهِ ؟ قَالَ وَاِيَّاىَ وَلَكِنَّ اللهَ اَعَانَنِي عَلَيْهِ اَسْلَمَ شَيْطَانِي عَلَى يَدِي فَلَا يَأْمُرُنِي إِلَّا بِخَيْرٍ yani "Sizden hiçbir kimse yoktur ki muhakkak şeytandan ve meleklerden kendi arkadaşı ona musallat olmasın. Ashâb dediler ki: Sana da musallat oldu mu ey Allah'ın Resûlü? Resûl-i Ekrem buyurdu ki: Evet, bana da musallat olmuştur. Velâkin Yüce Allah onun aleyhine bana yardım etti. Şeytanım benim iki elim üzerinde Müslüman oldu. Şimdi bana hayırdan başkasıyla emretmez." Şerefli hadiste zikredilen "cin"den maksat şeytandır; ve şeytandan maksat da, bedendeki hayvanî ruhtur; ve "melek"ten maksat, bedene ilişkin olan insanî ruh ve akıldır. Çünkü hayvanî ruh, insanî ruhu kendi aslına ve hakikatine ulaşmaktan uzaklaştırır ve ayırır. Ve şeytan "شطناً و شطوناً" mastarındandır; ve şutûn, uzak ve ırak olmak demektir. Eğer şeytanın kendisi olan hayvanî ruh bu nuru yemezse, meleğin kendisi olan insanî ruha boyun eğmez; ve hayvanî ruhun bu iman nurundan nasibi vardır ve onu yer; ve eğer böyle olmasaydı Resûl-i Ekrem hazretleri zikrolunan şerefli hadisi beyan buyurmazdı. Bu yüce açıklamaların sonucu şudur ki, bir kimsenin hayvanî ruhu kuvvetli olup kötü sıfatlarla nitelenmiş olsa, onun iman nurundan nasibi olmadığı ve o kimsenin insan şeklinde bir şeytan olduğu ortaya çıkar.

Bu beyt-i şerîfde İbn Mes'ûd (r.a.) hazretlerinden rivâyet olunan şu hadîs-i şerîfe işaret buyrulur. مَا مِنكُم مِن اَحَدٍ اِلَّا وَقَدْ وُكِّلَ بِهِ قَرِينُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ قَرِينُهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ . قَالُوا وَاِيَّاكَ يَا رَسُولَ اللهِ ؟ قَالَ وَاِيَّاىَ وَلَكِنَّ اللهَ اَعَانَنِي عَلَيْهِ اَسْلَمَ شَيْطَانِي عَلَى يَدِي فَلَا يَأْمُرُنِي إِلَّا بِخَيْرٍ ya'ni "Sizden hiçbir kimse yoktur ki muhakkak şeytandan ve melâikeden kendi karîni ona musallat olmasın. Ashâb dediler ki: Sana da musallat oldu mu? Resûl-i Ekrem buyurdu ki: Evet, bana da musallat olmuştur. Velâkin Al-lah Teâlâ onun aleyhine bana yardım etti. Şeytanım benim iki elim üzerinde müslüman oldu. İmdi bana hayırdan başkasıyla emretmez." Hadîs-i şerîfde mezkûr olan "cin"den murâd şeytandır; ve şeytandan murâd dahi, cisimdeki rûh-ı hayvânîdir; ve "melek"ten murâd, cisme taalluk eden rûh-i insânî ve akıldır. Zîrâ rûh-i hayvânî rûh-i insânîyi kendi aslına ve hakîkatine vusûlden teb'îd eder ve uzaklaştırır. Ve şeytan "شطناً و شطوناً" masdarındandır; ve شطون (şutûn), uzak ve baîd olmak demektir. Eğer ayn-ı şeytân olan rûh-i hayvânî bu nûru yemezse, ayn-ı melek olan rûh-i insânîye münkād olmaz; ve rûh-i hayvânînin bu nûr-ı îmândan nasîbi vardır ve onu yer; ve eğer böyle olmasaydı Resûl-i Ekrem hazretleri zikrolunan hadîs-i şerîfi beyân buyurmaz idi. Bu beyânât-ı aliyyenin netîcesi budur ki bir kimsenin rûh-i hayvânîsi kavî olup fenâ sıfatlar ile muttasıf olsa onun nûr-ı îmândan nasîbi olmadığı ve o kimsenin insan sûretinde şeytan olduğu zâhir olur.

290. O bir gıdadan ki ölmüş olan diri olur, şeytan içmedikçe ne vakit müslüman olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

290. O bir gıdadan ki ölmüş olan diri olur, şeytan içmedikçe ne zaman Müslüman olur?

Yani, cisim şeytanı, ölünün diri olduğu bir gıdayı ve iman nuru yemeğini yemezse ne zaman Müslüman olur?

Ya'ni, cisim şeytanı ölünün diri olduğu bir gıdâyı ve nûr-ı îmân taâmını yemedikçe ne vakit müslüman olur?

291. Şeytan kör ve sağır olarak dünyâya âşıktır. Aşkı ancak diğer bir aşk keser.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

291. Şeytan kör ve sağır olarak dünyaya âşıktır. Aşkı ancak diğer bir aşk keser.

Bu cisim şeytanının özü ve mayası dünyadan olduğundan, doğal olarak kendi cinsi olan dünyaya âşıktır; ve onun bu aşkını ancak başka bir aşk keser. Onu kesen aşk da manevî gıda aşkıdır.

Bu cisim şeytanının cevheri ve mayası dünyâdan olduğundan bittabi' kendi cinsi olan dünyâya âşıktır; ve onun bu aşkını ancak başka bir aşk keser ve onu kesen aşk dahi gıdâ-yı ma'nevî aşkıdır.

292. Vaktaki yakîn nihân-hânesinden tadar, azar azar aşk yükünü oraya çeker.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

292. Yakîn, gizli evinden tadınca, azar azar aşk yükünü oraya çeker.

Bilinmeli ki, "yakîn" zannın zıddı olan bir sıfattır; ve zanlar ya doğru olur ya da eğri olur. Doğru zanların yakîn sıfatına bağıntıları vardır ve bu doğru olan zanların sahibi, yakîn ehli olanlara tâbi olduklarından, onların verdikleri manevî gıda olan ilim ve irfan aşkı ve tahsil sayesinde günden güne yakîn sıfatına yaklaşırlar ve sonunda onların zanları yakîn mertebesine gelip orada yok olurlar. Eğri zan sahipleri ise bu manevî gıdadan kaçıp zahirî gıda aşkıyla meşgul olduklarından, onların bu eğri zanları da günden güne yakîn sıfatından uzaklaşır. Onun için Hucurât Suresi'ndeki ayet-i kerimede "يا أيها الذين آمنوا اجتنبوا كثيراً من الظن إن بعض الظن إثم" (Hucurât, 49/12) yani "Ey müminler, zannın çoğundan sakının, çünkü zannın bazısı günahtır" buyrulur. Cenab-ı Pir efendimiz bu manayı Fîhi Mâ Fîh'lerinin 32. faslında şöyle beyan buyururlar: "Yakîn sıfatı kâmil bir şeyhtir. Doğru olan hüsn-i zanlar da onun müridleridir. Zan çeşitlidir. Böyle derece derece daha üstün ve daha çok olan her bir zan yakîne daha yakın ve inkârdan daha uzaktır. Nitekim "لو وزن ايمان أبي بكر بإيمان اهل الارض لرجحهم" ["Ebû Bekir'in imanı yeryüzü ehlinin imanıyla tartılsa onlara üstün gelir"] hadis-i şerifinde işaret buyurulmuştur. Bütün doğru olan zanlar yakînden süt emerler ve artarlar; ve o süt emmek ve artış, ilim ve amel ile o zannın artarak meydana gelmesinin alametidir. Bu suretle, o zanlar yakîn mertebesine gelirler ve yakînde fani olurlar. Zira o zanlar yakîn oldukları vakit kalmazlar. Ve bu şeyh ile müridler, o yakîn şeyhin ve onun müridlerinin cisimler aleminde ortaya çıkmış nakışlarıdır. Delili budur ki, bu nakışlar devirden devire ve asırdan asıra değişir. Ve bu yakîn şeyh ile onun doğru zanlardan ibaret olan evlatları, devirler ve asırlar boyunca değişime uğramaksızın alemde ayaktadırlar. Diğer taraftan yanıltıcı ve sapıklık verici ve inkârcı olan zanlar yakîn şeyhin reddettiğidir. Ve o zanlar her gün yakînden daha uzak ve daha zelil olurlar. Zira her gün o kötü zannı artıracak sebepleri çoğaltırlar....vs."

Ma'lûm olsun ki, "yakîn" zannın zıddı olan bir sıfattır; ve zanlar ya doğru olur veyâ eğri olur. Doğru zanların yakîn sıfatına irtibâtları vardır ve bu doğru olan zanların sâhibi ehl-i yakîne tâbi' olduklarından onların verdikleri gıdâ-yı ma'nevî olan ilim ve irfân aşkı ve tahsîl sâyesinde günden güne yakîn sıfatına yaklaşırlar ve âkıbet onların zanları yakîn mertebesine gelip orada mahvolurlar. Ve eğri zan sâhibleri ise bu gıdâ-yı ma'nevîden kaçıp gıdâ-yı sûrî aşkıyla meşgûl olduklarından onların bu eğri zanları da günden güne sıfat-ı yakînden uzaklaşır. Onun için sûre-i Hucurât'taki âyet-i kerîmede يا أيها الذين آمنوا اجتنبوا كثيراً من الظن إن بعض الظن إثم (Hucurât, 49/12) ya'ni "Ey mü'minler, zannın çoğundan ictinâb edin, zîrâ zannın ba'zısı günahtır" buyrulur. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu ma'nâyı Fîhi Mâ Fîh'lerinin 32. faslında şöyle beyân buyururlar: "Sıfat-ı yakîn bir şeyh-i kâmildir. Savâb olan hüsn-i zanlar dahi, onun müridleridir. Zan mütevâfittir. Böyle derece derece ağleb ve ezyed olan her bir zan yakîne akreb ve inkârdan eb'addir. Nitekim لو وزن ايمان أبي بكر بإيمان اهل الارض لرجحهم ["Ebû Bekir'in îmânı arz ehlinin îmânıyla tartılsa onlara râcih olur"] hadîs-i şerîfinde işâret buyurulmuştur. Bütün savâb olan zanlar yakînden süt emerler ve ziyâdeleşirler; ve o süt emmek ve tezâyüd, ilim ve amel ile o zannın tahassul-i efzâyişi alâmetidir. Bu sûretle, o zanlar yakîn mertebesine gelirler ve yakînde fânî olurlar. Zîrâ o zanlar yakîn oldukları vakit kalmazlar. Ve bu şeyh ile mürîdler, o şeyh-i yakînin ve onun mürîdlerinin âlem-i ecsâmda zâhir olmuş nakışlarıdır. Delîli budur ki, bu nakışlar devren-ba'de-devrin ve karnen-ba'de-karnin mütebeddildir. Ve bu şeyh-i yakîn ile onun zunûn-ı savâbdan ibaret olan evlâdları alâ-merri'l-edvâr ve'l-kurûn tebdîle uğramaksızın âlemde kâimdirler. Diğer taraftan galata düşürücü ve dalâlet verici ve münkir olan zanlar şeyh-i yakının merdûdudur. Ve o zanlar her gün yakînden eb'ad ve ezell olurlar. Zîrâ her gün o sû-i zannı arttıracak esbâbı tezyîd ederler....ilh".

293. Ey karın harîsi, böyle urûc et! Yol ancak gıdânın tebdîlidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

293. Ey karın düşkünü, böyle yüksel! Yol ancak gıdanın dönüştürülmesidir.

Ey maddî gıdanın düşkünü, cismaniyet mertebesinden böyle ruhanîlik mertebesine yüksel ve yukarıya çık! Bu yukarıya çıkmanın yolu ancak bu maddî gıdayı manevî gıdaya dönüştürmektir.

Ey maddî gıdânın harîsi, cismâniyet mertebesinden böyle rûhâniyet mertebesine urûc et ve yukarıya çık! Bu yukarıya çıkmanın yolu ancak bu gıdâyı mâddîyi gıdâ-yı ma'nevîye tebdîl etmektir.

294. Ey kalb hastası, ilâca urûc et! Tedbîrin cümlesi mizacın tebdilidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

294. Ey kalp hastası, ilaca yüksel! Tedbirin hepsi mizacın değişmesidir.

Ey hayatın devamını maddî gıdaya bağlı sanan kalp hastası, bu yanlış zandan vazgeç de bu maddî yiyeceği azaltmak suretiyle bu hastalığa ilaç yapmak tarafına yönel! Ve kötü zannına uyan mizacını değiştir. Çünkü hakikate ulaşma tedbirinin hepsi mizacı değiştirmektir.

Ey hayâtın devamını gıdâ-yı maddîye merbût zanneden kalb hastası, bu eğri zandan vazgeç de bu maddî taâmı azaltmak sûretiyle bu hastalığa ilâç yapmak tarafına çık! Ve kötü zannına tâbi' olan mizâcını değiştir. Zîrâ hakîkate vusûl tedbîrinin hepsi mizâcı tebdîl etmektir.

295. Ey taâm cinsinde mahbus olan, eğer fitâma tahammül edersen yakında kurtulursun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

295. Ey yiyecek cinsinde tutsak olan, eğer sütten kesilmeye dayanırsan yakında kurtulursun!

"Fitâm", çocuğu memeden kesmek anlamında olup burada çocuk konumunda bulunan nefsi yiyecekten kesmekten kinayedir. Bu şerefli beyitte riyâzâtın Hakk Yolcuları için geçici bir zamanla sınırlı olduğuna işaret vardır.

"Fitâm", çocuğu memeden kesmek ma'nâsında olup burada çocuk mesâbesinde bulunan nefsi taâmdan kesmekten kinâyedir. Bu beyt-i şerîfde riyâ- zetin sâlikler için bir muvakkat zamâna münhasır olduğuna işâret vardır.

296. Muhakkak açlıkta çok taâm vardır. Onları ara ve me'mûl et, ey nefret edici!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

296. Muhakkak açlıkta çok yiyecek vardır. Onları ara ve umut et, ey nefret eden!

Ey açlıktan nefret eden kişi, muhakkak açlıkta hem ruhu hem de bedeni güçlendirecek çok yiyecek vardır; ve bu yiyecekler insanlara özgüdür. Sen insan olduğun hâlde bunları kaybedip hayvanların gıdasına ortak oldun. Bu sebeple bunları ara ve bulmayı umut et! "İftikad", burada kaybolmuşu aramak ve "irticâ", (ارتجاء) ummak ve umut etmek; ve "nâfir", nefret eden demektir.

"Ey açlıktan nefret edici kimse, muhakkak açlıkta hem rûhu ve hem de cismi takviye edecek çok taâm vardır; ve bu taâm insanlara mahsûstur. Sen insan olduğun hâlde bunları kaybedip hayvanların gıdâsına iştirak ettin. Binâenaleyh bunları ara ve bulmayı me'mûl et!" "İftikad", burada kaybolmuşu aramak ve "irticâ", (ارتجاء) ummak ve me'mûl etmek; ve "nâfir", nefret edici demektir.

297. Nûr ile gıdâlan, göz misli ol! Ey beşerin hayırlısı, meleklere muvafakat et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

297. Nûr ile gıdâlan, göz gibi ol! Ey insanların hayırlısı, meleklere uyum sağla!

Ey nefis, göz nasıl nûr ile beslenip görme görevini yerine getirirse, sen de manevî gıda olan marifet nuruyla beslen ve âlemin gözbebeği ol da Hakk'ı ve hakikati müşahede et! Çünkü ismin insandır ve "insan", gözbebeği anlamınadır. Bu sebeple isminin hükmünü geçersiz kılma ve hayvanlığa özgü olan maddî gıdayı terk et de ruhanî mertebeye yüksel ve meleklere uyum sağlayıp onların tavır ve hareketlerini benimse. Ey insanların hayırlısı olan Hakk Yolcusu!

Ey nefis, göz nasıl nûr ile gıdâlanıp vazîfe-i rü'yeti îfâ ederse sen dahi gıdâ-yı ma'nevî olan nûr-ı ma'rifet ile gıdâlan ve âlemin gözbebeği ol da Hak ve hakîkati müşâhede et! Zîrâ ismin insandır ve "insan", gözbebeği ma'nâsınadır. Binâenaleyh ismin hükmünü ibtâl etme ve hayvâniyete mahsûs olan gıdâ-yı maddîyi terk et de mertebe-i rûhâniyyete urûc ve meleklere muvâfakat edip onların tavır ve hareketlerini takın. Ey beşerin hayırlısı olan Hak yolunun sâliki!

298. Melek gibi Hakk'ın tesbihini gıda et! Tâ ki melekler gibi ezâdan kurtulasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

298. Melek gibi Hakk'ın tesbihini gıda edin! Tâ ki melekler gibi eziyetten kurtulasınız!

"Tesbih", Yüce Allah'ı her türlü eksiklikten arınmış olarak anmak anlamındadır; ve şeriatta bu tür anmaya özgü olmak üzere Sübbûh ve Kuddûs gibi kelimeler vardır. سبوح قدوس ربنا و رب الملئكة والروح zikri ["Sübbûh, Kuddûs, Rabbimiz ve meleklerin ve rûhun Rabbi"] bu türdendir; ve bu tür zikir rûhun gıdasıdır. Nasıl ki melekler de bu zikirden gıda ve kuvvet bulurlar. Yani, "Ey Hakk Yolcusu, cismaniyetinden ruhanîyetine yüz çevir! Ve rûhunu Hakk'ın tesbihi ile gıdalandır, tâ ki bu sayede melekler gibi latif ol! Ve yoğun bedenin yemesinden ve içmesinden ve tuvalet ihtiyacı giderme ve diğer şehvetler gibi eziyetlerden melekler gibi kurtulasın!"

"Tesbih", Hak Teâlâ'yı her türlü nekäyısdan temizlik ile yâd etmek ma'nâsınadır; ve şerîatte bu nevi' yâda mahsûs olmak üzere Sübbûh ve Kuddûs gibi kelimeler vardır. سبوح قدوس ربنا و رب الملئكة والروح zikri ["Sübbûh, Kuddûs, Rabbimiz ve meleklerin ve rûhun Rabbi"] bu nevi'dendir; ve bu nevi' zi- kir rûhun gıdâsıdır. Nitekim melâike dahi bu zikirden gıdâ ve kuvvet bulurlar. Ya'ni, "Ey sâlik, cismâniyetinden rûhâniyetine yüz çevir! Ve rûhunu Hakk'ın tesbihi ile gıdâlandır, tâ ki bu sayede melekler gibi latîf ol! Ve cism-i kesîfin yemesinden ve içmesinden ve kazâ-yı hâcet ve şehevât-ı sâire gibi eziyetlerden melekler gibi kurtulasın!"

299. Eğer Cebrâîl cîfe tarafına az teveccüh ederse, o kuvvette ne vakit akbabadan noksan çırpınır?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

299. Eğer Cebrail leş tarafına az yönelirse, o kuvvette ne zaman akbabadan daha az çırpınır?

"Cebrail"den kasıt, akıldır. Nitekim aşağıda gelecek olan şerefli bir şerhte "Akıl Cebrail misalidir" buyrulur. "Leş"ten kasıt, nefse ait azaptır. "Kerges", akbaba ismindeki kuştur. Yani, "Cebrail misali olan akıl eğer leş hükmünde olan nefse ait gıdâ tarafına az yönelir ve ilgi gösterirse, o akıl Sidretü'l-Müntehâ'ya (son sınır, en yüksek makam) kadar uçmak kuvvetinde olan bir akbaba kuşundan daha az çırpınmaz." Bilinir ki, akıl ruhun sıfatıdır. Aşağı âleme yönelmiş olan akıl, kuvvetini aşağı âleme ait gıdâdan almakla meşguldür. Halbuki ruhun gıdâsı ilâhî ilimler ve marifetlerin nurudur. Eğer maddî gıdâya az yönelir ve ilgi gösterirse, ruh kuvvetlenip yüce âleme uçar. Şerefli beyitteki "tened", "tenîden" mastarındandır. Bu kelimenin çeşitli anlamları vardır. Burada "yönelme ve ilgi gösterme" anlamındadır. Ve "kem tened" buyrulmasıyla cisim unsurunun maddî gıdâya çok az ilgi göstermesine işaret buyrulur. Çünkü her hususta Resûl-i Ekrem hazretlerine uyma şarttır; ve Resûl-i Ekrem hazretleri maddî gıdâyı çok az yedi ve kâmiller de maddî gıdâya hiç ihtiyaçları olmadığı hâlde Resûl-i Ekrem hazretlerine muvafakat ve uyma için bir lokma olsun yediler. Evliyâullahtan birinin bir müridi vardı. Yüce Allah ona samediyyetle (hiçbir şeye muhtaç olmama haliyle) tecelli buyurdu ve maddî gıdâdan büsbütün kesildi. Şeyhi ona bir lokma olsun yedirinceye kadar çok ısrar etti. Bu gibi evliyâ menkıbeleri (kerametleri) pek çoktur.

"Cebrâîl"den murâd, akıldır. Nitekim aşağıda gelecek olan bir sürh-ı şerîfde عقل مثال جبرئیلست ya'ni "Akıl Cebrail misâlidir" buyrulur. "Cîfe"den murâd, azâb-ı nefsânîdir. "Kerges", akbaba ismindeki kuştur. Ya'ni, "Cebrâîl misâli olan akıl eğer cîfe mesâbesinde olan gıdâ-yı nefsânî tarafına az teveccüh ve iltifat ederse, o akıl sidretü'l-müntehâya kadar uçmak kuvvetinde bir akbaba kuşundan az çırpınmaz." Ma'lumdur ki, akıl rûhun sıfatıdır. Alem-i süflîye müteveccih olan akıl, kuvveti gıdâ-yı süflîden almak ile meşgüldür. Halbuki rûhun gıdâsı ulûm ve maârif-i ilâhiyye nûrudur. Eğer sûrî gıdâya az teveccüh ve iltifat ederse, rûh kuvvetlenip âlem-i bâlâya uçar. Beyt-i şerîfdeki "tened", "tenîden" masdarındandır. Bu kelimenin müteaddid ma'nâları vardır. Burada "teveccüh ve iltifat" ma'nâsınadır. Ve "kem tened" buyrulmasıyla cisim unsurunun gıdâ-yı sûrîye gāyet az iltifat etmesine işâret buyurulur. Zîrâ her husûsta Resûl-i Ekrem hazretlerine mütâbaat şarttır; ve Resûl-i Ekrem hazretleri gıdâ-yı sûrîyi gāyet az yedi ve kâmiller de gıdâ-yı sûrîye hiç ihtiyaçları olmadığı hâlde Resûl-i Ekrem hazretlerine muvâfakat ve mütâbaat için bir lokma olsun yediler. Evliyâullahdan birinin bir mürîdi var idi. Hak Teâlâ ona samediy-yetle tecellî buyurdu ve gıdâ-yı sûrîden büsbütün kesildi. Şeyhi ona bir lokma olsun yedirinceye kadar çok ısrar etti. Bu gibi menâkıb-ı evliyâ pek çoktur.

300. Cihanda ne güzel bir sofra kurulmuş, fakat hasîslerin gözünden çok gizli.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

300. Cihanda ne güzel bir sofra kurulmuş, fakat hasislerin gözünden çok gizli.

Bu dünyada ne güzel bir manevî sofra kurulmuştur. Himmetleri yüksek olan kimseler o sofradan, ruhanî gıda olan ilim ve marifet lokmalarını yerler. Fakat himmetleri aşağı âleme yönelmiş olan alçak tabiatlı kimselerin gözünden bu manevî sofra çok gizlidir.

Bu cihânda ya'ni dünyâda ne güzel bir sofra-i ma'nevî kurulmuştur. Himmetleri yüksek olan kimseler o sofradan gıdâ-yı rûhânî olan ulûm ve maârif lokmalarını yerler. Fakat himmetleri âlem-i süflîye müteveccih olan alçak tabîatlı olanların gözünden bu ma'nevî sofra çok gizlidir.

301. Eğer cihan ni'metten dolu bir bağ olsa, sıçanın ve yılanın nasibi yine bir toprak olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

301. Eğer cihan nimetlerle dolu bir bağ olsa, sıçanın ve yılanın nasibi yine bir toprak olur.

Örneğin, cihan insanlara özgü olan türlü türlü nimetlerle dolu bir bağ olsa, sıçanın ve yılanın o nimetlerden nasibi yoktur. Onların zevki ve haz alması topraklar içindedir. Bunun gibi, âlemde insan ruhuna özgü olan ilimler ve ilahi bilgiler pek açık ve yaygın olsa bile, cismani olan kimselerin bundan nasibi olmaz. Onların zevki ve hazzı hayvanî ruhlarındandır.

Meselâ cihân insanlara mahsûs olan türlü türlü ni'metlerle dolu bir bağ olsa, sıçanın ve yılanın o ni'metlerden nasîbi yoktur. Onların zevki ve tena'umu topraklar içindedir. Bunun gibi âlemde rûh-i insânîye mahsûs olan ulûm ve maârif-i ilâhiyye pek âşikâr ve münteşir olsa bile cismânî olan kimselerin bundan nasîbleri olmaz. Onların zevki ve hazzı rûh-i hayvânîlerindendir.

## Ehl-i tenin rûhun gıdâsını inkârı ve hasîs gıda üzerine onların titremesi

302. Gerek kışta gerek baharda onun nasibi topraktır. Sen kevnin beyisin, niçin yılan gibi toprak yersin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

302. Gerek kışta gerek baharda onun nasibi topraktır. Sen oluş âleminin beyisin, niçin yılan gibi toprak yersin?

"Kısm", pay ve nasip; "kevn", dünya ve kâinat; "nûşîden" yemek ve içmek demektir. Yani, "Sıçanın ve yılanın nasibi ve hazzı kışta ve yazda ve baharda ve sonbaharda ancak toprak içindedir. Ey insan, sen bu dünyanın beyi ve hâkimisin, niçin sıçanlar ve yılanlar gibi topraktan ibaret olan o maddî gıdayı yersin ve gayretini tamamen aşağı âleme ayırırsın?"

"Kısm", hisse ve nasîb; "kevn", dünyâ ve kâinât; "nûşîden" yemek ve içmek. Ya'ni, "Sıçanın ve yılanın nasîbi ve hazzı kışta ve yazda ve baharda ve sonbaharda ancak toprak içidir. Ey insan, sen bu dünyânın beyi ve hâkimisin, niçin sıçanlar ve yılanlar gibi topraktan ibaret olan o gıdâ-yı maddîyi yersin ve himmetini kâmilen âlem-i süflîye hasredersin?"

303. Sopanın içindeki sopa kurdu der ki: "Böyle güzel helva muhakkak kimin için olur?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

303. Sopanın içindeki sopa kurdu der ki: "Böyle güzel helva muhakkak kimin için olur?"

Örneğin, değnek, sopa ve ağaç arasında ortaya çıkan kurt, o ağacı kemirirken der ki: "Böyle güzel ve tatlı olan gıdayı herkes nerede bulabilir? Bu ancak bana özgüdür."

Meselâ değnek ve sopa ve ağaç arasında peyda olan kurt o ağacı kemirir-ken der ki: "Böyle güzel ve tatlı olan gıdâyı herkes nerede bulabilir? Bu an-cak bana mahsûstur."

304. Gübre kurdu o pislik arasında cihanda pislikten başka bir meze bilmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

304. Gübre kurdu o pislik arasında dünyada pislikten başka bir meze bilmez.

"Hades", burada pislik demektir; ve "habes" (خبث) dahi aynı anlamdadır. Bu iki şerefli beyit, nefsanî gıdayı ve cismanî lezzetleri övüp onlara yönelenlerin misalidir.

"Hades", burada pislik demektir; ve "habes" (خبث) dahi aynı ma'nâyadır. Bu iki beyt-i şerîf gıdâ-yı nefsânî ve telezzüzât-ı cismânîyi medhedip ona müteveccih olanların misâlidir.

## Münâcât

305. Ey nazîrsiz Huda, mâdemki bu sözden kulağa halka verdin, îsâr et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

305. Ey eşsiz Allah, mademki bu sözden kulağa halka verdin, ihsan et!

"Kulağa halka vermek", "kulağa süs vermek"ten kinayedir. Yani, "Ey eşi benzeri olmayan Yüce Allah, mademki bu ilahi hakikatler ve bilgilerden oluşan sözlerle kulağa süs verdin ve bize bunları duyurdun, arkasını kesme, ihsanı peyderpey bize ulaştır!"

"Gûş râ halka dâden", "kulağa zînet bâhşetmek"ten kinâyedir. Ya'ni, "Ey nazîri olmayan Hak Teâlâ hazretleri, mâdemki bu hakāyık ve maârif-i ilâhiyyen sözlerinden kulağa zînet bahşettin ve bize bunları duyurdun, arkasını kesme, atâyı peyderpey bize ulaştır!"

306. Bizim kulağımızı tut ve o meclise çek ki, senin hâlis şarabından o sarhoşlar içerler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

306. Bizim kulağımızı tut ve o meclise çek ki, senin hâlis şarabından o sarhoşlar içerler.

"Rahîk", güzel kokulu şarap ve hâlis su anlamındadır; burada ilâhî bilgilere (maârif-i ilâhiyye) duyulan sevginin şarabıdır. "Sarhoşlar"dan kasıt, ilâhî sevgi şarabının sarhoşlarıdır. Yani, "Ey Rabbim, bizim ruhumuzun kulağını tut ve o âriflerin meclisine çek ki, onlar senin ilâhî bilgilerinin sevgisinden ve senin aşkının şarabından sarhoş olmuşlardır." Cenâb-ı Pîr efendimizin bu yakarışı, Hakk Yolunun sâlikleri (tasavvuf yolunda ilerleyen kişi) hakkında bir duadır.

"Rahîk", güzel kokulu şarab ve hâlis su ma'nâsınadır; burada maârif-i ilâhiyye muhabbetinin şarabıdır. "Sarhoşlar"dan murâd, muhabbet-i ilâhiyye şarabının sarhoşlarıdır. Ya'ni, "Yâ Rab, bizim rûhumuzun kulağını tut ve o âriflerin meclisine çek ki, onlar senin maârif-i ilâhiyyenin muhabbetinden ve senin aşkının şarabından sarhoş olmuşlardır." Cenâb-ı Pîr efendimizin bu münâcâtı Hak yolunun sâlikleri hakkında duâdır.

307. Ey dînin Rabbi, mâdemki bize bundan bir koku eriştirdin, o tulumun başını bağlama!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

307. Ey dinin Rabbi, mademki bize bundan bir koku ulaştırdın, o tulumun başını bağlama!

Yani, "Mademki ilahi marifetler (Allah'ı bilme yolları) şarabının o güzel kokularını bize ulaştırdın, bu sebeple o şarap tulumunun ağzını bağlama!" "Şarap tulumu"ndan kasıt, Pir efendimizin mübarek bedenleridir ki, bu ilahi marifetler onların mübarek ağızlarından harfler ve kelimelerle kullara bolca sunulur.

Ya'ni, "Mâdemki güzel kokulu olan maârif-i ilâhiyyen şarabının o kokularını bize eriştirdin, binâenaleyh o şarab tulumunun ağzını bağlama!" "Şarab tulumu"ndan murâd, cenâb-ı Pîr efendimizin cism-i saâdetleridir ki, bu maârif-i ilâhiyye onların mübarek ağızlarından hurûf ve elfâz ile kullara ibzâl buyurulur.

308. Gerek erkekler gerek kadınlar senden yerler, içerler. Ey Müstegās, atâda sen bî-dirîğsin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

308. Gerek erkekler gerek kadınlar senden yerler, içerler. Ey Müstegās (yardım istenen), atâda (vermekte) sen bî-dirîğsin (esirgemezsin)!

Ya Rab, erkek ve kadın hep senin maddî ve manevî nimetini yerler ve içerler. Ey kendisinden yardım ve istimdat talep olunan Yüce Allah, sen ihsanını ve atanı kullardan esirgemezsin!

Ya Rab, erkek ve kadın hep senin maddî ve ma'nevî ni'metini yerler ve içerler. Ey kendisinden yardım ve istimdâd taleb olunan Hak Teâlâ, sen ihsânını ve atânı kullardan esirgemezsin!

309. Ey zât-ı ecell, söylenmemiş duâ senden müstecâbdır. Her bir demde kalbe yüz feth-i bâb vermişsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

309. Ey yüce Zât, söylenmemiş duâ senden kabul edilmiştir. Her an kalbe yüz kapı açmışsın.

Bu şerefli beyit, birinci cildin 618 numaralı beytine karşılık gelen "ما نبودیم و تقاضا مان نبود لطف تو ناگفته ما می شنود" yani "Biz yoktuk ve isteğimiz de yoktu. Senin lütfun bizim söylenmemiş sözlerimizi işitirdi" şerefli beytinin benzeridir. "Söylenmemiş duâ"dan kasıt, kulların sabit hakikatlerinin (Hak'ın ilmindeki varlık suretleri) yatkınlık dilleriyle gerçekleşen talepleridir ki, bu talepler maddî âleme özgü olan açık dil ile gerçekleşmemiştir; ve her bir kul kendi tekil sabit hakikatinin yatkınlığına göre her an bu maddî âlemde bir Hakk tecellîsine (Allah'ın görünmesine) nail olur; ve Hak'tan açık dil ile istediği şeyler çoğunlukla bu yatkınlığına göre gerçekleşir. Aynı şekilde yatkınlık diliyle talep edip açık dil ile istemediği şeyler de kendisinden ortaya çıkar. Bu ise açık dil ile söylenmemiş duânın kabul olması hâlidir.

Bu beyt-i şerîf I. cildin 618. numarasına müsâdif olan ما نبودیم و تقاضا مان نبود لطف تو ناگفته ما می شنود Ya'ni "Biz yok idik ve takāzāmız ve zıllimiz de yok idi. Senin lutfun bizim söylenmemiş sözlerimizi işitirdi" beyt-i şerîfinin nazîridir. "Söylenmemiş duâ"dan murâd, kulların a'yân-ı sâbitelerinin lisân-ı isti'dâdlarıyla vâki' olan talebleridir ki, bu talebler âlem-i kesâfete mahsûs olan lisân-ı zâhir ile vâki' olmamıştır; ve her bir kul kendi ayn-ı sâbitesinin isti'dâdına göre her an bu âlem-i kesâfette bir tecellî-i Hakk'a nâil olur; ve Hak'tan lisân-ı zâhir ile istediği şeyler ekseriyâ bu isti'dâdına göre vâki' olur. Ve kezâ lisân-ı isti'dâd ile taleb edip lisân-ı zâhir ile istemediği şeyler de kendisinden zuhûr eder. Bu ise lisân-ı zâhir ile söylenmemiş duânın müstecâb olması hâlidir.

310. Rukūmdan birkaç harf nakşettin, taşlar onun aşkından mum gibi oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

310. Rukûmdan birkaç harf nakşettin, taşlar onun aşkından mum gibi oldu.

"Rukûm", yazı yazmak, kitabet etmektir. "Yazmak"tan kastedilen, eşyanın yoğun suretleridir. "Birkaç harf nakşetmek"ten kastedilen, insan suretindeki kaş, göz ve kulaktır. "Taşlar"dan kastedilen, mana aşkından habersiz ve katı olan kalplerdir. Yani, "Ey Rabbim, bu yoğun eşya cinsinden olan insan suretine birkaç harf ve uzuv resmettin ve nakşettin ki, onlar güzel kaş ve güzel kulaktır; mana aşkından habersiz olan katı kalpler o güzel kaşın, gözün ve kulağın aşkından mum gibi yumuşadı ve eridi."

"Rukūm", yazı yazmak, kitâbet etmek. "Yazmak"tan murâd, suver-i kesîfe-i eşyâdır. "Birkaç harf nakşetmek"ten murâd, sûret-i insâniyyedeki kaş ve göz ve kulaktır. "Taşlar"dan murâd, ma'nâ aşkından bî-haber ve katı olan kalblerdir. Ya'ni, "Yâ Rab, bu kesîf eşyâ cinsinden olan sûret-i insâniyyeye birkaç harf ve uzuv resm ve nakşettin ki, onlar güzel kaş ve güzel kulaktır, ma'nâ aşkından bîhaber olan katı kalbler o güzel kaşın ve gözün ve kulağın aşkından mum gibi yumşadı ve eridi."

311. Kaşın nûn'u, gözün sad'ını ve kulağın cim'ini yüz akıl ve idrakin fitnesi yazdın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

311. Kaşın nûn'unu, gözün sad'ını ve kulağın cim'ini yüz akıl ve idrakin fitnesi yazdın.

Bu şerefli beyit, yukarıdaki beyitte anılan "harflerin nakşı"nın açıklamasıdır. Yani "O nakşettiğin harfler şunlardır: nûn şekline benzeyen kavisli kaş, sad şekline benzeyen çekik göz ve cim harfine benzeyen latif kulaktır. Bunların güzelliğini ve inceliğini birçok güzellik düşkününün aklının ve idrakinin fitnesi olarak yazdın. Bunları görenler onlara tutkun oldular."

Bu beyt-i şerîf yukarıki beyitte mezkûr olan "hurûf nakşı"nın tefsîridir. Ya'ni "O nakşettiğin hurûf dahi budur ki, nûn şekline benzeyen mukavves kaş ve sad şekline benzeyen çekme göz ve cim harfine benzeyen latîf kulaktır. Bunların güzellik ve letâfetini birçok sûretperestlerin akıl ve idrâklerinin fitnesi yazdın. Bunları görenler onlara meftûn oldular."

312. Senin o harfinden akıl ince nazarlı oldu. Ey güzel yazıcı edib, nesh et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

312. Senin o harfinden akıl ince nazarlı oldu. Ey güzel yazıcı edib, nesh et!

"Bârîk", ince demektir; "rîsîden" ise pamuk, yün ve ipek ipliklerini bükmek anlamına gelir. "Bârîk-rîs", "ince bükücü" anlamında olup birleşik bir sıfattır. İnce fikirler üreten ve imkânsız hayaller kuran kimseden kinayedir. Burada ince fikirli ve dikkatli bakan anlamındadır. Yani, "Ey Rabbim, senin o yazdığın güzel harflerden akıl sahipleri ince görüşlü ve derin düşünen oldular; ve o güzel gözler, kaşlar, ağızlar ve burunlar hakkında şairler türlü türlü benzetmeler yaptılar. Ey güzel yazıcı olan edib, bunları tespit et ve yaz!" "Edîb", edeb öğretici demektir; "nesh" ise burada ortaya çıkarmak ve yazmaktır. Bunlardan kastedilen Yüce Allah'tır. Bazı nüshalarda باريك ريس yerine باريك بين geçmektedir ki bu da "ince görücü" demektir; ve خوش نویس yerine de راستین geçmektedir ki bu da "doğruya mensup" demektir.

"Bârîk", ince; "rîsîden", pamuk ve yün ve ipek ipliklerini bükmek ma'nâsınadır. "Bârîk- rîs", "ince bükücü" ma'nâsında ve vasf-ı terkîbîdir. Fikr-i dakîk ve hayâl-i muhâl eden kimseden kinâyedir. Burada ince fikir ve nazar edici ma'nâsınadır. Ya'ni, "Yâ Rab, senin o yazdığın güzel harflerden âkıller ince nazar ve fikredici oldular; ve o güzel gözler ve kaşlar ve ağızlar ve burunlar hakkında şairler türlü türlü teşbîhler yaptılar. Ey güzel yazıcı olan edib, tesbît et ve yaz!" "Edîb", edeb öğretici; ve "nesh", burada ızhâr etmek ve yazmaktır. Bunlardan murâd Hak Teâlâ hazretleridir. Bazı nüshalarda باريك ريس yerine باريك بين vâki'dir, "ince görücü" demek olur; ve خوش نویس yerine de راستین vâki'dir, "doğruya mensûb" demek olur.

313. Her fikrin lâyıkını hoş-rakam olan hayalin nakşını, dembedem adem üzerine bağlamış!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

313. Her fikrin layığını, güzel nakışlı hayalin nakşını, sürekli olarak yokluk üzerine bağlamış!

"Yokluk"tan kasıt, izafî yokluktur ve izafî yokluk, âlemin varlığıdır. Çünkü âlem, ilahî ilmin suretlerinin gölgesidir ve hayaldir. Nitekim Hz. Şeyh-i Ekber (r.a.) Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Süleymânî'de şöyle buyurur: انما الكون خيال وهو حق في الحقيقة والذى يفهم هذا حاز اسرار الطريقة yani "Kevn ancak hayaldir ve o hakikatte Hak'tır ve bunu anlayan kimse tarikatın sırlarını elde etti." Bu hayal âlemi içinde oluşmuş olan insanın dahi fikri ve hayali vardır. Onun hayali, bu hayalin içinde bir hayaldir. Şimdi "Yüce Allah, güzel nakışlı hayalin ve ilim suretlerinin nakşını, izafî yokluk olan bu kesif âlem üzerine bağlamış ve insan fertlerinden her birinin, yine hayalden ibaret olan fikrine layık ve yatkınlığına uygun olan şeyleri de bu hayal âlemine bağlamıştır." Yani, bu âlem hayaldir ve onun içinde bulunan insanların suretleri dahi hayaldir ve hayal olan insanların suretleri de hayaldir. Şimdi bir kimse bu hayalî suretlerden kadın, evlat, para, mal ve mülk gibi birine meyilli olup fikri onunla meşgul olsa, hayal üzerine ve yokluk üzerine bağlanmış olur. Bu hayalleri kuşatan varlık ancak Hak'ın hakiki varlığıdır ki, o hakiki varlık her fikrin layığını ve güzel nakışlı hayalin nakşını sürekli olarak bu izafî yokluk üzerine bağlamıştır.

"Adem"den murâd, adem-i izâfidir ve adem-i izâfî âlemin vücüdudur. Zîrâ âlem suver-i ilmiyye-i ilâhînin zıllidir ve hayâldir. Nitekim Hz. Şeyh-i Ekber (r.a.) Fusûsu'l-Hikem'de Fass-1 Süleymânî'de انما الكون خيال وهو حق في الحقيقة والذى يفهم هذا حاز اسرار الطريقة ya'ni "Kevn ancak hayâldir ve o hakîkatte Hak'tır ve bunu anlayan kimse esrâr-ı tarîkati hâiz oldu" buyurur. Bu âlem-i hayâl içinde mütekevvin olan insanın dahi fikri ve hayâli vardır. Onun hayâli bu hayâlin içinde bir hayâldir. İmdi "Hak Teâlâ hazretleri hoş-rakam olan hayâlin ve suver-i ilmiyyenin nakşını adem-i izâfı olan bu âlem-i kesîfin üzerine bağlamış ve efrâd-ı beşerden her birinin kezâlik hayâlden ibaret olan fikrine lâyık ve isti'dâdına muvâfık olan şeyleri de bu âlem-i hayâle bağlamıştır." Ya'ni, bu âlem hayâldir ve onun içinde bulunan insanların sûretleri dahi hayâldir ve hayâl olan insanların sûretleri de hayâldir. İmdi bir kimse bu suver-i hayâliyyeden kadın ve evlâd ve para ve mal ve mülk .. gibi biri- sine mâil olup fikri onunla meşgül olsa hayâl üzerine ve adem üzerine bağlanmış olur. Bu hayâlâtı Muhît olan vücûd ancak vücûd-ı hakîkî-i Hak'tır ki, o vücûd-ı hakîkî her fikrin lâyıkı ve hoş-rakam olan hayâlin nakşını dembedem bu adem-i izâfi üzerine bağlamıştır.

314. Acib harfleri hayal levhı üzerine göz ve kaş ve kıl ve ben olarak yazmış.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

314. Hayal levhası üzerine göz, kaş, kıl ve ben olarak şaşılacak harfler yazmış.

"Hayal levhası"ndan kastedilen, insan bedenidir. Yukarıdaki beyitte açıklandığı üzere âlem hayaldir ve insan bedeni bu hayalin bir parçasıdır. Yani, "Hakiki varlığın sahibi olan Yüce Allah, bir hayal levhası olan insan bedeni üzerine güzel gözler, güzel kaşlar, latif saçlar ve benler nakşetmiştir ki, görenler onların tutkunu ve âşığı olur; ve bunlar bu hayal levhası üzerinde şaşılacak ve latif harflerdir."

"Levh-i hayâl"den murâd, cism-i insânîdir. Yukarıki beyitte îzâh olunduğu üzere âlem hayâldir ve cism-i beşer bu hayâlin cüz'ündendir. Ya'ni, "Bir levh-i hayâl olan cism-i beşer üzerine vücûd-ı hakîkî sâhibi olan Hak Teâlâ hazretleri güzel gözler ve güzel kaşlar ve latîf saçlar ve benler nakşetmiştir ki, görenler onların meftûnu ve âşıkı olur; ve bunlar bu levh-i hayâl üzerinde acîb ve latîf harflerdir."

315. Mevcûd üzerine değil, adem üzerine mest olurum. Zîra ki adem ma'şûku ziyade vefâ edicidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

315. Varlık üzerine değil, yokluk üzerine mest olurum. Çünkü yokluk, sevgiliye daha çok vefa edicidir.

Burada "adem"den kastedilen, İlahi Zât'ın vahdet mertebesidir ki, bu mertebe sabit hakikatlerin dahi yokluk mertebesidir. كان الله ولم يكن معه شيئ Yani "Allah vardı, onunla beraber hiçbir şey yoktu" hadis-i şerifinde bu mertebeye işaret buyurulur; ve bu mertebe Hak'ın hakiki vahdetinden ibarettir. Bu konuda I. cildin 3134 numarasına denk gelen: ["Ta ki pak can, uzak ve geniş olan yokluk arsası tarafına baştan ayak yapsın!"] beytinde ve onu takip eden 3135-3138 numaralı beyitlerde yeterli açıklamalar vardır. Bu mukaddimeye göre anlam şöyle olur: "Ben bu şehadet âleminin ve misal âleminin ve ruhlar âleminin ve sabit hakikatler âleminin yoklukları mertebesi olan vahdet mertebesine mest ve âşık olurum. Çünkü bu, kendisinde suretlerin yok olduğu sevgili pek vefa edicidir ve âşık için pek geniştir. Onun altındaki mertebeler ve âlemler ise birbirine nispeten dar olduğundan onlarda ikilik vardır; ve o kadar vefa yoktur; ve onların şanı fani olmaktır. Nitekim cenab-ı Pîr (r.a.) efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 51. faslında şöyle buyururlar: “Hayal âlemi, tasvir edilmiş ve duyularla algılanan şeylerin âlemine nispetle geniştir. Çünkü bütün tasvir edilmiş şeyler hayalden doğar; ve hayal âlemi, hayalin vücut bulduğu âleme nispetle dardır.”

Burada "adem"den murâd, zât-ı ulûhiyyetin mertebe-i vahdetidir ki, bu mertebe a'yân-ı sâbitenin dahi ademi mertebesidir. كان الله ولم يكن معه شيئ Ya'ni "Allah var idi, onunla beraber bir şey yok idi" hadîs-i şerîfinde bu mertebeye işâret buyurulur; ve bu mertebe vahdet-i hakîkî-i Hak'tan ibârettir. Bu bâbda I. cildin 3134 numarasına müsâdif olan: ["Tâ ki cân-ı pâk uzak ve geniş olan adem arsası tarafına baştan ayak yapsın!"] beytinde ve onu ta'kîb eden 3135-3138 numaralı beyitlerde îzâhât-ı kâfiye vardır. Bu mukaddimeye göre ma'nâ şöyle olur: "Ben bu âlem-i şehadetin ve âlem-i misâlin ve âlem-i ervâhın ve a'yân-ı sâbite âleminin yoklukları mertebesi olan vahdet mertebesine mest ve âşık olurum. Zîrâ ki bu kendisinde suver ma'dûm olan ma'şûk pek vefâ edicidir ve âşık için pek geniştir. Onun mâdûnu olan merâtib ve avâlim ise yekdîğerine nisbeten dar olduğundan onlarda ikilik vardır; ve o kadar vefâ yoktur; ve onların şânı fânî olmaktır. Nitekim cenâb-ı Pîr (r.a.) efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 51. faslında şöyle buyururlar: “Âlem-i hayâl, âlem-i musavverât ve mahsûsâta nisbetle vâ- si'dir. Zîrâ bütün musavverât hayâlden doğar; ve âlem-i hayâl, hayâlin vücut bulduğu âleme nisbetle dardır.”

316. Aklı o eşkâlin yazı okuyucusu etti, tâ ki tedbirlere onda lâyıkını vere!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

316. Aklı o şekillerin yazısını okuyucu etti, tâ ki tedbirlere onda lâyıkını versin!

"Neverd" kelimesinin birçok anlamı vardır. Bir anlamı da "lâyık" demektir. Bu anlam Şemsü'l-Lügāt'te yer almaktadır; ve yüce beyte de ilişkisi pek kuvvetlidir. Yani, "İzafî yokluk levhası üzerine yazmış olduğu o güzel ve acayip harfleri ve o şekil yazılarını Yüce Allah akla okutturdu, tâ ki o yazılardan her bir kimsenin tedbirine kendi lâyıkını versin!" Yani o yazılardan herkesin faydalanması ve tedbiri kendi yatkınlığına göre gerçekleşir. Ve onlardan kendi yatkınlığına lâyık olan zevki ve anlamı bulur.

Levh-i mahfuzun ve her bir kimsenin aklının o levhadan idrakinin temsilidir. Akıl Cebrail misalidir; ve onun tefekkür ile levhadan onun malumu olan bir gayb tarafına bakışı, tefekkürde ve geçimin niteliğini düşünmekte ve her günkü işlerden sıyrılmakta ve kurtuluş bulmakta Cebrail'in levhaya bakışı ve onun levhadan anlaması gibidir.

Aziz Nesefî hazretleri levh-i mahfuz ve kaza ve kaderin hükmü hakkında yazdığı risalenin bir bölümünde buyurur ki: "Gökler ve yıldızlar Allah'ın levh-i mahfuzu ve kitabıdır; ve ne var idiyse ve şimdi mevcuttur ve olacaktır, hepsi bu levh-i mahfuzda ve Allah'ın kitabında yazılmıştır; ve Allah'ın kitabında yazılmamış hiçbir şey yoktur. وَلاَ رَطب ولا يابس إلا في كتاب مبين (En'âm, 6/59) ["Yaş kuru ne varsa apaçık bir kitaptadır"] ve göklerde ve yıldızlarda yazılmış olan hükümler cüz'î hükümler değildir, küllî hükümlerdir. Bu sebeple bizim için ihtiyar (seçme hakkı) vardır; ve bu sebeple istediğimiz şeyin elde edilmesi ve istemediğimiz şeyin def edilmesi bizim çalışmamıza bağlıdır; ve eğer göklerde ve yıldızlarda cüz'î hükümler yazılmış olsaydı ve âlemde göklerde ve yıldızlarda görünen eserler cüz'î bir şekilde görünseydi bizim hiçbir şeyde ihtiyarımız olmaz idi; ve çabamız ve gayretimiz zayi olur idi; ve peygamberlerin daveti ve evliyanın terbiyesi abes ve akıllıların tedbiri ve hekimlerin tedavisi faydasız olur idi." Örneğin kışın soğuk ve yazın sıcak olması toplu/icmâlî küllî bir hükümdür. İnsan akıl ve tedbiri ile ısıtıcı vasıtalar tedarik ederek kendisini ısıtır. Ve aynı şekilde yazın yine akıl ve tedbiri ile kendisine serinlik verecek eşyayı hazırlar. Küllî hükümlere karşı insanın böyle aklı ve fikriyle cüz'î hükümlerin gerçekleşmesine hizmet etmesinin bu âlemde örneği pek çoktur. Ve bu cüz'î hükümleri bu aşağı âlemde insan Cebrail mesabesinde olan aklıyla gayb tarafından celb ve suret âlemine izhar eder. Şu kadar var ki, her ferdin aklı ancak kendi tekil sabit hakikatinin yatkınlığına göre gayb tarafından bu tedbirleri alıp icra eder; ve bu tedbirler onun kendi levhası olan tekil sabit hakikatinin malumudur. Yani bunun üzerine ezelî ahdi gerçekleşmiş ve onun bâtınının malumu bulunmuştur. Bu konuda daha fazla açıklamalar fakir tarafından Şeyh-i Ekber hazretlerinin et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye isimli yüce kitabına yazılan şerhin dokuzuncu babında "Katip ve Kitabet" fasıllarında açıklanmıştır, burada zikri uzun olur. İşte insanın tefekkürden ve geçiminin niteliğini düşünmekten ve her günkü işlerini sonuçlandırmaktan hali budur; ve onun bu hali küllî aklın mazharı olup anlamı suret âlemine indirmeye memur olan Cebrail (a.s.)'ın küllî levhaya bakmasına ve o küllî levhadan yapacağı işleri anlamasına benzer.

“Neverd”, kelimesinin müteaddid ma'nâsı vardır. Bir ma'nâsı da “lâyık” demektir. Bu ma'nâ Şemsü'l-Lügāt'te münderiçtir; ve beyt-i şerîfeye de münâsebeti pek kavîdir. Ya'ni, “Adem-i izâfî levhi üzerine yazmış olduğu o güzel ve acîb harfleri ve o eşkâl yazılarını Hak Teâlâ akla okutturdu, tâ ki o yazılardan her bir kimsenin tedbîrine kendi lâyıkını vere!” Ya'ni o yazılardan herkesin istifadesi ve tedbîri kendi isti'dâdına göre vâki' olur. Ve onlardan kendi isti'dâdına lâyık olan zevki ve ma'nâyı bulur.

Levh-i mahfûzun ve her bir kimsenin aklının o levhden idrâkinin temsîli. Akıl Cebrâîl misâlidir; ve onun tefekkür ile levhden onun ma'lûmu olan bir gayb tarafına nazarı, tefekkürde ve maâşın keyfiyetini düşünmekte ve her günkü işlerden sıyrılmakta ve necât bulmakta Cebrâîl'in levhe nazarı ve onun levhden anlaması gibidir

Azîz Nesefî hazretleri levh-i mahfûz ve kazâ ve kaderin hükmü hakkında yazdığı risâlenin bir faslında buyurur ki: “Eflâk ve encüm Hudâ'nın levh-i mahfûzu ve kitabdır; ve her ne ki var idi ve el'an mevcuttur ve olacaktır, cümlesi bu levh-i mahfûzda ve kitâb-ı Huda'da yazılmıştır; ve kitâb-ı Hu- dâ'da yazılmamış hiçbir şey yoktur. وَلاَ رَطب ولا يابس إلا في كتاب مبين (En'âm, 6/59) ["Yaş kuru ne varsa kitâb-ı mübîndedir"] ve eflâk ve encümde yazılmış olan ahkâm ahkâm-ı cüz'iyye değildir, ahkâm-ı külliyyedir. Bu sebeble bizim için ihtiyâr vardır; ve bu sebeble istediğimiz şeyin tahsîli ve istemediğimiz şeyin def'i bizim çalışmamıza müteallıktır; ve eğer eflâk ve encümde ahkâm-ı cüz'iyye yazılmış olsaydı ve âlemde eflâk ve encümde zâhir olan eserler vech-i cüz'î üzere zâhir olaydı bizim hiçbir şeyde ihtiyârımız olmaz idi; ve sa'y ve kûşişimiz zâyi' olur idi; ve da'vet-i enbiyâ ve terbiye-i evliyâ abes ve tedbîr-i ukalâ ve muâlece-i hükemâ fâidesiz olur idi." Meselâ kışın soğuk ve yazın sıcak olması bir hükm-i küllîdir. İnsan akıl ve tedbîri ile vesâit-1 teshîniyye tedarik ederek kendisini ısıtır. Ve kezâ yazın yine akıl ve tedbîri ile kendisine serinlik verecek eşyayı ihzâr eder. Ahkâm-1 külliyyeye karşı insanın böyle aklı ve fikriyle ahkâm-ı cüz'iyyenin husûlüne hizmet etmesinin bu âlemde nümûnesi pek çoktur. Ve bu ahkâm-1 cüz'iyyeyi bu âlem-i süflîde insan Cebrâîl mesâbesinde olan aklıyla gayb tarafından celb ve sûret âlemine ızhâr eder. Şu kadar var ki, her ferdin aklı ancak kendi ayn-ı sâbitesinin isti'dâdına göre cânib-i gaybdan bu tedbîrleri alıp icrâ eder; ve bu tedbîrler onun kendi levhi olan ayn-ı sâbitesinin ma'hû-dudur. Ya'ni bunun üzerine ahd-i ezelîsi vâki' olmuş ve onun bâtınının ma'lûmu bulunmuştur. Bu bâbda daha fazla îzâhât fakîr tarafından Şeyh-i Ekber hazretlerinin et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye nâmındaki kitâb-ı şerîflerine yazılan şerhin dokuzuncu bâbında "Kâtib ve Kitâbet" fasıllarında îzâh edilmiştir, burada zikri uzun olur. İşte insanın tefekkürden ve maâşının keyfiyyetini düşünmekten ve her günkü işlerini intâc etmekten hâli budur; ve onun bu hâli akl-ı küllün mazharı olup ma'nâyı sûret âlemine inzâle me'mûr olan Cebrâîl (a.s.)ın levh-ı küllîye nazarına ve o levh-ı küllîden yapacağı işleri anlamasına benzer.

317. O akıl melek gibi levh-i mahfüzdan her bir sabah her günün dersini götürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

317. O akıl, melek gibi, levh-i mahfûzdan her sabah her günün dersini götürür.

İnsan vücudunda Cibrîl (Cebrail) konumunda olan akıl, Cebrâîl (a.s.)ın levh-i mahfûzdan aldığı anlamları sûret âlemine indirdiği gibi, her sabah her günün dersini, yani söz ve fiillerden icra etmesi kendisine uygun ve münasip olan şeyleri levh-i mahfûzdan alıp yerine getirir. O kişinin bunları almak için levh-i mahfûza gitmesi gerekmez.

Vücûd-i insânîde Cibrîl mesâbesinde olan akıl Cebrâîl (a.s.)ın levh-i mahfûzdan aldığı ma'nâları âlem-i sûrete indirdiği gibi her bir sabah her günün dersini ya'ni akvâl ve efâlden icrâsı kendisine lâyık ve münasib olan şeyleri levh-i mahfûzdan alıp îfâ eder. O kimsenin bunları almak için levh-i mah-

318. Adem üzerinde parmaksız tahrîrleri ve onun sevâdından sevdaîlerin hayretini gör!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

318. Adem üzerinde parmaksız yazıları ve onun karartısından sevdalıların hayretini gör!

"Adem"den kasıt, izafî yokluk âlemi olan bu mümkün varlıklar âlemidir. Örneğin, buzun şekilleri suya göre izafî bir yokluk âlemidir. Su, bu izafî yokluk üzerine buz hâlinde türlü türlü şekiller nakşeder ve yazar; ve bunları yazmak ve nakşetmek için parmakların varlığına ihtiyaç yoktur. Bunun gibi, insanın aklı da gayb âleminden aldığı anlamları sözler ve fiillerle bu izafî varlık âlemi üzerine nakşeder. Ve o sözlerin ve fiillerin karartısından ve ortaya çıkışından, "sevdalılar" yani sûret-perest (şekle takılıp kalan) olan kimseler hayret eder. İşte sen bunları gör! Bazı nüshalarda "parmaksız" yerine "açıkça" geçmektedir. Bu durumda "Açık ve görünen bir şekilde adem üzerindeki yazıları gör!" demek olur.

"Adem"den murâd, adem-i izâfî âlemi olan bu vücûd-i mümkinâttır. Meselâ buzun eşkâli suya nazaran bir adem-i izâfî âlemidir. Su bu adem-i izâfî üzerine buz hâlinde türlü türlü şekiller nakşeder ve yazar; ve bunları yazmak ve nakşetmek için parmakların vücûduna ihtiyaç yoktur. Bunun gibi insanın aklı dahi âlem-i gaybdan aldığı ma'nâları akvâl ve efâl ile bu vücûd-ı izâfî âlemi üzerine nakşeder. Ve o kavillerin ve fiillerin karartısından ve zuhûrundan,, "sevdâiyân" ya'ni sûret-perest olan kimseler hayret eder. İşte sen bunları gör! Ba'zı nüshalarda "bî-benân" yerine "bâ-beyân" vâki'dir. “Açık ve zâhir olarak adem üzerindeki tahrîrleri gör!" demek olur.

319. Her bir kimse bir hayal üzerinde rîş-gâv oldu. Bir hazînenin sevdasında köşe kazıcı olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

319. Her bir kimse bir hayal üzerinde rîş-gâv oldu. Bir hazînenin sevdasında köşe kazıcı olmuştur.

"Rîş-gâv", sözlükte "öküz sakalı" demektir; bu ifadeyle kuyruğu kastedilir; "ahmak, maskara, açgözlü ve kısa düşünen kimse"den kinayedir. "Günc-kâv", bileşik bir sıfattır. "Kâv", kazmak anlamına gelen "kâvîden" mastarının şimdiki zaman emir kipidir; bu bileşiğin anlamı "köşe bucak kazıcı" demektir. Meraklı ve araştırıcı olmaktan kinayedir. Bu kelimeler birinci cildin 541 numaralı beytinde de geçti. Yani, bu izafî varlık âleminde aklın yazdığı suretleri gör! Suretperestlerin her biri bir hayal üzerinde boş tamahkâr oldu. Bir hazine ve define bulmak sevdasında köşe bucak kazıcı ve meraklı oldu.

"Rîş-gâv", lügatte "öküz sakalı" demek olup bu ta'bîr ile kuyruğu murâd olur; "ahmak ve maskara ve hâm-tama' ve kısa düşünen kimse"den kinâyedir. "Günc-kâv", vasf-ı terkîbîdir. "Kâv", kazmak ma'nâsına olan "kâvîden" masdarının emr-i hâzırıdır; bu terkîbin ma'nâsı "köşe bucak kazıcı" demektir. Mütecessis ve mütefahhıs olmaktan kinâyedir. Bu kelimeler I. cildin 541 numaralı beytinde de geçti. Ya'ni, bu vücûd-i izâfî âleminde aklın yazdığı sûretleri gör! Sûret-perestlerin her birisi bir hayâl üzerinde boş tama'lı oldu. Bir hazîne ve define bulmak sevdâsında köşe bucak kazıcı ve mütecessis oldu.

320. Bir şahıs bir hayaldir, pür-heybet olmuş; dağın ma'denlerine yüz getirmiş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

320. Bir kişi bir hayaldir, heybetli olmuş; dağın madenlerine yönelmiş.

Şekilci olanlardan bir kişi, altın bulma sevdasıyla heybet ve azamet takınıp dağın maden bulunan taraflarına koşup kazmaya başlamıştır. "Şükûh", heybet ve azamet ve haşmet ve büyüklük ve şan ve şevket anlamlarına gelir. "Şikûh", korku demektir.

Sûret-perest olanlardan bir şahıs altın bulmak sevdâsıyla heybet ve azamet takınıp dağın ma'den bulunan taraflarına koşup kazmağa başlamıştır. "Şükûh", heybet ve azamet ve haşmet ve büyüklük ve şâh ve şevket ma'nâlarına gelir. "Şikûh", korku demektir.

321. Ve o diğeri bir hayâlden dolayı acı cehd ile inci için deryâ tarafına yüz koymuş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

321. Ve o diğeri, bir hayalden dolayı, inci için acı bir çabayla denize yönelmiş.

Yine o suretperestlerden (şekillere, dış görünüşe takılıp kalanlardan) bir başkası, bir hayalin yönlendirmesiyle, insan varlığı için acı ve zahmetli olan bir çabayla inci toplamak üzere denize yönelmiş ve denizin dibine dalmıştır.

Yine o sûret-perestlerden bir başkası bir hayâlin sevkıyle vücûd-i beşer için acı ve zahmetli olan bir sa'y ile inci toplamak üzere deniz tarafına teveccüh etmiş ve denizin dibine dalmıştır.

322. Ve o diğeri rehbâniyet için kilisededir; ve o diğeri bir hırs içinde tarla tarafındadır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

322. Ve o diğeri rahiplik için kilisededir; ve o diğeri bir hırs içinde tarla tarafındadır.

Ve hayale tabi olanlardan bir diğeri de rahiplik yapmak ve bu sayede saadete erişmek hayaliyle kilisede meşguldür. Ve diğer birisi de para kazanmak hayaliyle hırs içinde tarlada ekin ve ziraat ile meşguldür.

Ve hayâle tâbi' olanlardan bir dîğeri dahi râhiblik yapmak ve bu sayede nâil-i saâdet olmak hayâliyle kilisede meşgüldür. Ve dîğer birisi de para kazanmak hayâliyle hırs içinde tarlada ekin ve zirâat ile meşguldür.

323. O, hayâlden nâşî pazarın rehzeni olmuştur; ve bu, hayâlden dolayı hastanın merhemi olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

323. O, hayalden kaynaklanan pazarın yol kesicisi olmuştur; ve bu, hayalden dolayı hastanın merhemi olmuştur.

"Reste" kelimesi, "resten" mastarından "kurtulmuş" anlamına geldiği gibi, saf, kural, kanun, tarz ve yöntem anlamlarına da gelir. Mecaz olarak "pazar" anlamına geldiği de Bahâr-ı Acem'de gösterilmiştir; burada "pazar" anlamı uygundur. Yani, "O bir kimse hayalden dolayı pazarın yol kesicisi ve hırsızı olmuştur; ve bu bir kimse de yine bir hayalin sevkiyle hastanın merhemi ve bir acizin derdine deva olmuştur."

"Reste", "resten" masdarından "kurtulmuş" ma'nâsına geldiği gibi saff, kâide, kanun, tarz ve reviş ma'nâlarına da gelir. Mecâz olarak "pazar" ma'nâsına geldiği de Bahâr-ı Acem'de gösterilmiştir; burada "pazar" ma'nâsı münasibdir. Ya'ni, "O bir kimse hayâlden dolayı pazarın yol kesicisi ve hırsızı olmuştur; ve bu bir kimse de yine bir hayâlin sevkiyle hastanın merhemi ve bir âcizin derdine devâ olmuştur."

324. Birisi perî okuyuculukta gönlünü zâyi' etmiş; o bir diğeri nücûm üzerine ayak koymuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

324. Birisi perî okuyuculukta gönlünü ziyan etmiş; o bir diğeri yıldız ilmi üzerine ayak basmıştır.

Yani, "Diğer bir kişi de cin topluluğu üzerinde tasarruf etme hevesine kapılıp cin çarpmış kimseleri okuyarak onları def etme hayaliyle gönlünü ziyan etmiş ve diğer bir kişi de, yıldız ilmi hayaline dalıp uğursuz ve uğurlu hallerin keşfiyle meşgul olmuştur." "Süm", at ve eşek ayağına denir; burada mutlak "ayak" anlamındadır.

Ya'ni, "Diğer bir şahıs dahi cin tâifesi üzerinde tasarruf sevdâsına düşüp cin çarpan kimseleri okuyarak onları def' etmek hayâlinden gönlünü zâyi' etmiş ve diğer bir şahıs dahi, ilm-i nücûm hayâlinde müstağrak olup nahs ve sa'd hallerinin keşfiyle meşgül olmuştur." "Süm", at ve eşek ayağına derler; burada mutlak "ayak" ma'nâsınadır.

325. İçeriden mülevven hayallerden dolayı hariçten bu muhtelif revişler görünür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

325. İçeriden renkli hayallerden dolayı dışarıdan bu çeşitli gidişatlar görünür.

Yani, "Kişilerin içlerindeki türlü türlü hayallerinden dolayı onların dış fiillerinde bu zikredilen çeşitli gidişatlar ve hareketler görünür ve ortaya çıkar." Abdülkerim Cîlî (k.s.) el-İnsânü'l-Kâmil ismindeki kitabının hayal hakkında olan 57. bölümünde der ki: "Hayal varlığın aslıdır. Çünkü o hayalde ma'budun (tapılanın) zuhurunun kemali vardır. Hak hakkındaki itikadını görmez misin ki, Hakk'ın sıfatları ve isimleri vardır. Bu itikad ancak senin hayalindedir ki Allah Sübhanehu ve Teâlâ sana o hayalinde zahir oldu. Onun için biz, o hayal bir varlık ve zattır ki, onda Hakk'ın zuhurunun kemali vardır, dedik. Şimdi bunu bildiğin zaman sana hayal, bütün alemin aslı olduğu zahir olur. Çünkü Hak bütün eşyanın aslıdır; ve onun en kamil zuhuru ancak asıl olan hayal mahallinde meydana gelir. Bu sebeple sabit oldu ki, hayal bütün alemlerin aslıdır. Nebi (s.a.v.) الناس نيام فإذا ماتوا انتبهوا Yani "İnsanlar uykudadırlar, öldükleri zaman uyanırlar" buyurmakla bu duyusal olanı uyku kabul buyurdu. Yani dünyada üzerinde bulundukları hakikatler onlara zahir olur, demek olur...vs."

Bilinmeli ki, hayal iki çeşittir. Biri hak, diğeri batıldır. "Batıl hayal", Hakk'ın gayrı itikad olunan hayallerdir ki bu hayaller kişiyi, istiğrakı (kendinden geçme hali) nispetinde Hak'tan uzaklaştırır. "Hak hayal", enbiya ve evliyanın gösterdiği yol ve itikaddır ki, o da Hakk'ın vahdetini ve her yerde huzurunu bilmektir. Ve bu hayallerin oluşma yeri insan vücududur. "Batıl hayal"den her ölüm anında fena (yok edici) ve üzücü hayali suretler doğar; ve "hak hayal"den dahi aynı şekilde her ölüm anında latif ve güzel hayali suretler zuhur eder. Bu sebeple insan vücudu cenneti ve cehennemi kapsar. Bu hayallerin zincirleme devamı ilmi suretlere kadar gider. Ne zaman ki zat güneşi doğar, bu hayali suretlerin hepsi onun nurunun istilası altında yok olur. Bu renkli ve çeşitli hayaller, çeşitli isimlerin hüküm ve eserlerinin zuhuru için kişilerin içlerinden hareket ettirici olur ve bu hareketin neticesinde fiilleriyle dışarıda zuhur eder. Şimdi bu hayali kesretlerden (çokluklardan) bazıları nurani ve bazıları zulmanidir. Hakk'ın bu eşya üzerinde zati ihata (kuşatma)sına değil, ancak ilmi ihatasına itikad eden müminler nurani hicap (perde) içindedirler. Çünkü İlim sıfattır ve sıfat nurani hicaptır. Bunlar bu kesret karanlığı içinde zat kıblesini kaybedip yanlış tarafa yönelenlere benzer. Batıl hayallerin sahipleri olan inkarcılar ise büsbütün zulmani hicap içindedirler ve hicabın hicabı arkasındadırlar. Onlar da karanlıkta kıbleyi kaybedenlere benzer.

Ya'ni, “Eşhâsın bâtınlarındaki türlü türlü hayallerinden dolayı onların ef'âl-i hâricîlerinde bu zikr olunan muhtelif revişler ve hareketler görünür ve zahir olur." Abdülkerim Cîlî (k.s.) el-İnsânü'l-Kâmil ismindeki kitabının hayâl hakkında olan 57. bâbında der ki: "Hayâl varlığın aslıdır. Zîrâ o hayâlde ma'bûdun zuhûrunun kemâli vardır. Hak hakkındaki i'tikādını görmez misin ki, Hakk'ın sıfatları ve isimleri vardır. Bu i'tikād ancak senin hayâlindedir ki Allah Sübhânehû ve Teâlâ sana o hayâlinde zâhir oldu. Onun için biz, o hayâl bir varlık ve zâttır ki, onda Hakk'ın zuhûrunun kemâli vardır, dedik. İmdi bunu bildiğin vakit sana hayâl, cemî'-i âlemin aslı olduğu zâhir olur. Zîrâ Hak cemî'-i eşyânın aslıdır; ve onun ekmel zuhûru ancak asıl olan hayâl mahallinde vâki' olur. Binâenaleyh sâbit oldu ki, hayâl cemî'-i avâlimin aslıdır. Nebî (s.a.v.) الناس نيام فإذا ماتوا انتبهوا Ya'ni "Nâs uykudalar, öldükleri vakit uyanırlar" buyurmakla bu mahsüsü uyku telakkî buyurdu. Ya'ni dünyâda üzerlerinde bulundukları hakäyık onlara zâhir olur, demek olur...ilh".

Ma'lûm olsun ki, hayâl iki nevî'dir. Biri hak, dîğeri bâtıldır. "Hayâl-i bâtıl", Hakk'ın gayri i'tikād olunan hayallerdir ki bu hayaller şahsı, istiğrâkı nisbetinde Hak'tan uzaklaştırır. "Hayâl-i hak", enbiyâ ve evliyânın gösterdiği tarîk ve i'tikāddır ki, o da Hakk'ın vahdetini ve her yerde huzûrunu ârif olmaktır. Ve bu hayallerin mahall-i tekevvünü vücûd-i insânîdir. "Hayâl-i bâtıl"dan her mevtında fenâ ve müz'ic suver-i hayâliyye doğar; ve "hayâl-i hak"tan dahi kezâ her mevtında latîf ve güzel suver-i hayâliyye zuhûr eder. Binâenaleyh vücûd-ı beşer cenneti ve cehennemi câmi'dir. Bu teselsül-i hayâlât suver-i ilmiyyeye kadar gider. Vaktāki şems-i zât tulû' eder, bu suver-i hayâliyyenin cümlesi onun nûrunun istîlâsı altında müzmahill olur. Bu hayâlât-ı mülevvene ve muhtelife, esmâ-i muhtelife ahkâm ve âsârının zuhûru için eşhâsın bâtınlarından muharrik olur ve bu teharrükün netîcesinde fiilleriyle hâriçte zuhûr eder. İmdi bu keserât-ı hayaliyyeden ba'zıları nûrânî ve ba'zıları zulmânîdir. Hakk'ın bu eşya üzerinde ihâta-i zâtiyyesine değil, ancak ihâta-i ilmiyyesine i'tikäd eden mü'minler hicâb-ı nûrânî içindedirler. Zîrâ İlim sıfattır ve sıfat hicâb-ı nûrânîdir. Bunlar bu keserât karanlığı içinde kıble-i zâtı kaybedip yanlış tarafa teveccüh edenlere benzer. Hayâlât-ı bâtıle ashâbı olan münkirler ise büsbütün hicâb-ı zulmânî içindedirler ve hicabın hicâbı arkasındadırlar. Onlar da karanlıkta kıbleyi kaybedenlere benzer.

326. Bu, onda hayran olmuştur ki o ne üzeredir? Her tadıcı, o diğeri nefye-dicidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

326. Bu, onda hayran olmuştur ki o ne üzeredir? Her tadıcı, o diğeri nefye-dicidir.

Hayal sahibi olan bir kişi, hayal sahibi olan diğer bir kişinin hayalinde ve inancında "Bu adam ne yapıyor? Ne acayip bir hayal içindedir!" diye hayrete düşmüştür. Çünkü her bir hayalin zevki içinde bulunan kimse, diğer kimsenin hayalî zevkini reddetmiştir; ve "Bu adam yanlış düşünüyor" diye itiraz etmiştir. Çünkü ayrı ayrı isimlerin hükümleri ve eserleri birbirine aykırıdır. Onun için Hûd suresinin sonundaki ayet-i kerimede وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ (Hûd, 11/118-119) yani "Rabbin dileseydi insanları tek bir ümmet yapardı. Fakat farklı isimlerin mazharları oldukları için farklı olmaktan vazgeçmezler. Rabbinin rahmetine mazhar olanlar müstesnadır. Ve Yüce Allah onları bu farklı isimlerin mazharları olmak için yarattı ve Rabbinin 'Ol!' kelimesi tamam oldu" buyrulmuştur.

Bu hayâl sahibi olan bir şahıs, o hayâl sahibi olan dîğer bir şahsın hayâlinde ve i'tikādında "Bu adam ne yapıyor? Ne acîb bir hayâl içindedir!" diye hayrete düşmüştür. Zîrâ her bir hayalin zevki içinde bulunan kimse, dîğer kimsenin zevk-i hayâlîsini nefyetmiştir; ve "Bu adam yanlış düşünüyor" diye i'tiraz etmiştir. Zîrâ esmâ-i müteferrikanın ahkâm ve âsârı yekdîğerine muhâlifdir. Onun için sûre-i Hûd'un nihâyetindeki âyet-i kerîmede وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ (Hûd, 11/118-119) ya'ni "Rabbin murâd edeydi nâsı ümmet-i vâhide kılardı. Velâkin esmâ-i muhtelifenin mezâhiri oldukları için muhtelif olmaktan zâil olmazlar. Rabbinin rahmetine mazhar olanlar müstesnâdır. Ve Hak Teâlâ onları bu muhtelif esmânın mezâhiri olmak için halketti ve Rabbinin 'Kün!' kelimesi tamâm oldu".

327. Eğer o hayaller na-mü'telif olmasaydı, revişler dışarıdan nasıl muhtelif olur idi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

327. Eğer o hayaller uyumsuz olmasaydı, gidişatlar dışarıdan nasıl farklı olurdu?

Eğer o kişilerin içlerindeki hayalleri uyumsuz ve birbirine aykırı olmasaydı, onların gidişatları ve hareketleri dışarıda nasıl farklı olurdu?

Eğer o eşhâsın bâtınlarındaki hayalleri nâ-mü'telif ve birbirine muhâlif olmasa idi, onların revişleri ve hareketleri hâriçte nasıl muhtelif olur idi?

328. Mâdemki canın kıblesini pinhân etmişlerdir, her bir kimse yüzünü bir tarafa getirmişlerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

328. Mademki canın kıblesini gizlemişlerdir, her bir kimse yüzünü bir tarafa çevirmiştir.

"Canın kıblesi"nden kasıt, Hak'ın Zâtı'dır. Yani, mademki bu kesret (çokluk) âlemi içinde canın kıblesi olan Hak'ın Zâtı'nı nurlu ve karanlık perdeler arkasında gizlemişlerdir; bu sebeple bu karanlık âlemde ve yoğunluk sahasında her bir kimse kalbinin yüzünü bir hayal tarafına çevirmiş ve "Benim aradığım budur," diye övünmüştür. Çeşitli gidişatların ve türlü türlü gayretlerin karanlık vaktinde, namaz vaktinde kıbleyi arayanların aramasının farklılığına ve denizin dibinde dalgıçların aramasına benzetilmiştir.

"Canın kıblesi"nden murâd, zât-ı Hak'tır. Ya'ni, mâdemki bu keserât âlemi içinde canın kıblesi olan zât-ı Hakk'ı nûrânî ve zulmânî olan hicâblar ar-kasında gizlemişlerdir; binâaenaleyh bu karanlık âlemde ve kesâfet sahasında her bir kimse kalbinin yüzünü bir hayâl tarafına çevirmiş ve benim aradığım budur, diye iftihâr etmiştir. Muhtelif revişlerin ve türlü türlü himmetlerin karanlık vaktinde, namaz vaktinde kıbleyi arayıcıların aramasının ihtilâfına ve denizin dibinde dalgıçların aramasına temsîli

329. Bir tâife gibi ki taharrî ederler; kıble hayâli üzerine bir tarafa teveccüh ederler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

329. Bir grup gibi ki araştırırlar; kıble hayali üzerine bir tarafa yönelirler.

Yani, "Nurani ve zulmani perdeler (Hakk'ı örten aydınlık ve karanlık perdeler) içinde hakkı ve hakikati arayanlar, karanlıkta kıbleyi arayıp buldum diyerek yanlış bir tarafa yönelenlere benzer." "Tenîden" masdarı burada yönelmek anlamındadır.

Ya'ni, "Hicâbât-ı nûrâniyye ve zulmâniyye içinde hak ve hakîkati arayanlar, karanlıkta kıbleyi arayıp buldum diyerek bir yanlış tarafa teveccüh edenlere benzer." "Tenîden", masdarı burada teveccüh etmek ma'nâsınadır.

330. Vaktâki sabah vaktinde Ka'be yüz gösterir, münkeşif olur ki, yolu kim kaybetmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

330. Sabah vakti Kâbe göründüğünde, yolunu kimin kaybettiği ortaya çıkar.

Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîh-i Mâ Fîh'in 2. bölümünde şöyle buyururlar: "Bir adamı her bir şeyin hayali o şey tarafına götürür. Bağ hayali bağa, dükkân hayali dükkâna sevk eder. Ancak bu hayaller içinde gizli bir aldatma vardır. Görmez misin ki, filan mahalleye gidip pişman olursun ve orada fayda bulurum zannettim, bulamadım dersin. Şimdi bu hayaller kadınların çarşafları gibidir; ve çarşafların içinde bir kimse gizlidir. Hayaller ortadan kalktığında ve hakikatler örtüsüz ve hayalsiz açıkça belirdiğinde, işte o zaman kıyamet olur. Hal böyle olan bir yerde pişmanlık kalmaz. Seni çeken her hakikat, o hakikatten başka bir şey değildir. Ancak o hakikattir ki seni çeker. يوم تبلى السرائر (Târık, 86/9) ["Sırların ortaya çıkarılıp yoklanacağı gün.."] ayet-i kerimesinin anlamı bu dediğimdir. Hakikatte çeken birdir, fakat çok sayıda görünür. Görmez misin ki, bir adam, türlü türlü yüz şey arzu eder. Örneğin tutmaç isterim, börek isterim, helva isterim, yahni isterim, meyve isterim, hurma isterim ve incir isterim der ve bunları sayarak dile getirir. Ancak onun aslı açlıktır ve o da birdir. Görmez misin ki, bir şeyden doyunca bunların hiçbirisi lazım değildir, der. Bu sebeple bilindi ki on ve yüz yoktur, aksine bir vardır."

Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîh-i Mâ Fîh'in 2. faslında şöyle buyururlar: "Bir adamı her bir şeyin hayâli o şey tarafına götürür. Hayâl-i bâğ, bağa, dükkânın hayâli dükkâna sevk eder. Velâkin bu hayâlât içinde gizli bir tezvîr vardır. Görmez misin ki, filân mahalle gidip pişmân olursun ve orada fâide bulurum zannettim, bulamadım dersin. İmdi bu hayâlât kadınların çarşafları gibidir; ve çarşafların içinde bir kimse mahfîdir. Vaktâki hayâlât ortadan kalkar ve hakâyık örtüsüz ve hayâlsiz âşikâr olur, işte o vakit kıyâmet olur. Hal böyle olan bir mahalde nedâmet kalmaz. Seni cezbeden her hakikat, o hakikatten başka bir şey değildir. Ancak o hakîkattir ki seni cezbeder. يوم تبلى السرائر (Târık, 86/9) ["Sırların ortaya çıkarılıp yoklanacağı gün.."] âyet-i kerîmesinin ma'nâsı bu dediğimdir. Hakîkatte cezbeden birdir, fakat müteaddid görünür. Görmez misin ki, bir adam, gûnâgûn yüz şey arzû eder. Meselâ tutmaç isterim, börek isterim, helva isterim, yahni isterim, meyve isterim, hurma isterim ve incir isterim der ve bunları ta'dâd ile lisâna getirir. Velâkin onun aslı açlıktır ve o da birdir. Görmez misin ki, bir şeyden doyunca bunların hiçbirisi lâzım değildir, der. Binâenaleyh ma'lûm oldu ki on ve yüz yoktur, belki bir vardır."

331. Yahud dalgıçlar gibi ki, suyun dibi altında her bir kimse acele bir şey toplar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

331. Yahut dalgıçlar gibi ki, suyun dibi altında her bir kimse aceleyle bir şey toplar.

332. Gevher ve kıymetli inci ümîdi üzerine ondan ve bundan bir torba doldururlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

332. Cevher ve kıymetli inci ümidi üzerine ondan ve bundan bir torba doldururlar.

Yahut çeşitli yöntem ve türlü türlü gayret sahibi kişiler, denizin dibine dalıp kıymetli inci ve cevher toplama ümidiyle acele acele şunu bunu toplayarak torbalarına dolduran dalgıçlara benzerler ki, o topladıkları şeyleri görerek toplamış değildirler.

Veyâhud muhtelif reviş ve türlü türlü himmet sâhibleri denizin dibine dalıp kıymetli inci ve gevher toplamak ümîdiyle acele acele şunu bunu toplayarak torbalarına dolduran dalgıçlara benzer ki, o topladıkları şeyleri görerek toplamış değildirler.

333. Vaktâki derin denizin dibinden çıkarlar, münkeşif olur, azîm incinin sahibi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

333. Derin denizin dibinden çıktıklarında, büyük incinin sahibi ortaya çıkar.

334. Ve o dîğeri ki küçük inci götürdü; ve o dîğeri ki taş kırıntıları ve şebe götürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

334. Ve o diğeri ki küçük inci götürdü; ve o diğeri ki taş kırıntıları ve şebe götürdü.

Deniz dibinde körü körüne şunu bunu toplayıp torbalarına dolduran dalgıçlar, denizin dibinden yukarı çıktıklarında, büyük inci yakalamış olanlar ile küçük inci toplayanlar veyahut taş kırıntıları ve midye kabukları ve istiridye kabukları ve "şebe" denilen kıymetsiz şeyleri toplayan dalgıçlar ortaya çıkar. "Şebe", siyah ve berrak olan, yumuşaklıkta ve hafiflikte kehribara benzeyen bir taşın adıdır. Şerefli beyitte (şiirde) şiddetli telaffuzu, vezin gereğidir. "Büyük inci"den kasıt, sırf vahdeti (birliği) açıklayan hakikat ilmidir; "küçük inci"den kasıt ise kesretlere (çokluklara) yatkın olan şeriat ilmidir; "kıymetsiz taşlar"dan kasıt da istidlâlî (çıkarımcı), nazarî (teorik) ve felsefî ilimlerdir. "Jerf", derin; "şigerf", büyük demektir.

"Deniz dibinde körü körüne şunu bunu toplayıp torbalarına dolduran dalgıçlar vaktâki denizin dibinden yukarı çıkarlar, büyük inci yakalamış olanlar ile küçük inci toplayanlar veyâhud taş kırıntıları ve midye kabukları ve istiridye kabukları ve "şebe" denilen kıymetsiz şeyleri toplayan dalgıçlar meydana çıkar." "Şebe", bir taşın adıdır ki, siyah ve berrak olur ve yumşaklıkta ve hafiflikte kehrübâya benzer. Beyt-i şerîfde teşdîd ile telaffuzu zarûret-i vezn içindir. "Büyük inci"den murâd, vahdet-i sırfı mübeyyin olan ilm-i hakikat ve "küçük inci"den murâd keserâta müstaidd olan ilm-i şerîat; ve "kıymetsiz taşlar"dan murâd, ulûm-ı istidlâliyye ve nazariyye ve felsefiyyedir. "Jerf", derin; "şigerf", büyük demektir.

335. Sâhirede iftizah sahibi olan kahredici fitne onları böyle imtihan etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

335. Sâhirede iftizah sahibi olan kahredici fitne onları böyle imtihan etti.

Bu şerefli beyitte, Nâziât Sûresi'nin 13-14. ayetlerinde geçen "فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُم بِالسَّاهِرَةِ" yani "O kıyamet ve haşir ancak tek bir sayhadır ki, onlar o vakit sâhirede toplanırlar" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani, "Kıyamet yeri, dünyada kalplerinin torbasını birtakım hayallerle doldurmuş olan kimselerin torbalarındaki şeylerin mahiyetlerini ve kıymetlerini meydana çıkarır ve onların üzerinde kahredici olan bir fitnedir ki, kötülüğü keşfetme ve açığa çıkarma sahibidir."

Bu beyt-i şerîfde Ve'n-Nâziât sûre-i şerîfinde olan فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُم بِالسَّاهِرَةِ (Nâziât, 79/13-14) ya'ni "O kıyâmet ve haşir ancak sayha-i vâhidedir ki, onlar o vakit sâhirede cem' olurlar" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Ya'ni, "Mahall-i kıyâmet, dünyâda kalblerinin torbasını birtakım hayâlât ile doldurmuş olan kimselerin torbalarındaki şeylerin mâhiyetlerini ve kıymetlerini meydana çıkarır ve onların üzerinde kähir olan bir fitnedir ki, kötülüğü keşif ve ızhâr etmek sahibidir."

336. Her tâife böyle pervaneler gibi cihanda bir şem'in etrafında kanat vuru-cudurlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

336. Her topluluk, pervaneler gibi dünyada bir mumun etrafında kanat çırparlar.

"Mum"dan kasıt, her topluluğun hayaline rehber olan kimselerdir. Örneğin Mecusilerin rehberi ve mürşitleri mübedler, Hristiyanların rehberleri rahipler, Musevilerin rehberleri de hahamlardır. Diğer inanç sahiplerinin her birinin böyle birer rehberi ve mürşidi vardır; ve hepsi hakikati kendi inançlarıyla ve hayalleriyle bulabileceklerini iddia ederler; aynı şekilde İslam dininde de çeşitli rehberler vardır. Bir kısmı zahir uleması (dış görünüşe ve şeriata önem veren alimler) olup onlar şeriat rehberidirler ve bunlar tabi olanları cennete sevk ederler; ve cennet ehli cennet nimetlerinin lezzetlerine dalmış olup bu nurani perde ile Hak'tan perdelidirler. Bir kısmı da hakikat yolunun mürşitleri olan ulemâ-i râsihûndur (ilimde derinleşmiş alimler) ki, onlar tabi olanları bütün perdelerden kurtarıp Hak huzuruna delalet ederler. Ve bu iki tür ulemanın taklitçisi olan rehberler de vardır ki, onlar halkı kendi nefislerine davet edip sapıklığa düşürürler. Bu Hak dinde rehberlerin en tehlikelisi bunlardır. Ağızlarından bal akar, içleri zehir doludur. İşte bu rehberlerin her birisi kendi tabi olanlarının mumudur; ve tabi olanlar bunlardan nur aldıklarını tahayyül ederler.

"Şem"den murâd, her tâifenin hayâline rehber olan kimselerdir. Meselâ mecûsîlerin rehberi ve mürşidleri mûbedler ve hıristiyanların rehberleri râhibler, Mûsevîlerin rehberleri de hahamlardır. İ'tikādât-ı sâire erbâbından her birinin böyle birer rehber ve mürşidleri vardır; ve hepsi hakîkat kendi i'tikādlarıy-la ve hayâlleriyle bulunabileceğini iddia edeler; ve kezâ dîn-i İslâm'da da muhtelif rehberler vardır. Bir nev'i ulemâ-i zâhir olup onlar şerîat rehberidirler ve bunlar tâbi'lerini cennete sevk ederler; ve ehl-i cennet niam-i cinâniyye lezzâ-tında müstağrak olup bu hicâb-ı nûrânî ile Hak'tan mahcûbdurlar. Ve bir nev'i dahi hakîkat yolunun mürşidleri olan ulemâ-i râsihûndur ki, onlar tâbi'lerini bilcümle hicâbâttan kurtarıp huzûr-ı Hakk'a delâlet edeler. Ve bu iki nevi' ulemânın mukallidi olan rehberler de vardır ki, onlar halkı kendi nefislerine da'vet edip dalâlete düşürürler. Bu dîn-i Hak'ta rehberlerin en tehlikelisi bunlardır. Ağızlarından bal akar, içleri zehir doludur. İşte bu rehberlerin her birisi kendi tâbi'lerinin şem'idir; ve tevâbii bunlardan nûr aldıklarını tahayyül ederler.

337. Kendilerini bir ateş üzerine çarparlar; kendilerinin şem'i etrafında tavaf edeler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

337. Kendilerini bir ateş üzerine çarparlar; kendilerinin mumu etrafında tavaf ederler.

Yani, mumun takipçileri, ateş hükmünde olan kendi istekleri ve amaçları olan hayal üzerine çarparlar; ve bu hayal yakınlığının sürüklemesiyle o mum etrafında pervane gibi dönüp dururlar.

Ya'ni, şem'in tâbi'leri ateş mesâbesinde olan kendi murâdları ve matlûbları olan hayâl üzerine çarparlar; ve bu üns-i hayâlin sâikasıyla o şem' etrâfında pervâne gibi dönüp dururlar.

338. Baht Mûsa'sının ümîdi ateşi üzerine ki, onun alevinden ağaç pek yeşil olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

338. Baht Musa'sının ümidi ateşi üzerine ki, onun alevinden ağaç pek yeşil olur.

"Ezelî baht" Musa'ya (a.s.), "ümit" Musa'nın ağacına ve "hakikatin ortaya çıkışı" ağaçtan görünen ateşe benzetilmiştir. Yani, "Ezelî baht Musa'sının ümit ağacından hakikat ateşinin ortaya çıkışını bekleyerek o mumun etrafını dönerler ki, o hakikat ateşinin alevinden ve etkisinden ümit ağacı çok yeşil ve meyveli olur; ve her mumun takipçisi bunu bekler."

"Tâli'-i ezelî" Mûsâ (a.s.)a, ve "ümîd" şecere-i Mûsâ'ya ve "zuhûr-ı hakîkat" ağaçtan zâhir olan ateşe teşbîh buyrulmuştur. Ya'ni, "Tâli'-i ezelî Mûsâ'sının ümîd ağacından zuhûr-ı hakîkat ateşiné intizâren o şem'in etrafını tavâf ederler ki, o hakîkat ateşinin alevinden ve eserinden ümîd ağacı pek yeşil ve meyvedâr olur; ve her şem'in tâbii bunu bekler."

339. Her sürü o ateşin fazlını işitmiştir; hepsi her kıvılcıma o zannı götürmüştür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

339. Her sürü o ateşin fazlını işitmiştir; hepsi her kıvılcıma o zannı götürmüştür.

Yani, farklı rehberlere ve mumlara tâbi olan her bir topluluk, o hakikat ateşinin faziletini duymuştur. Kendi mumundan ortaya çıkacak her bir kıvılcıma, yani her bir fikre, o zannı uygun görmüştür; ve o rehberden çıkan her bir fikri hakikat ateşinin kıvılcımı sanır.

Ya'ni, muhtelif rehberlere ve şem'lere tâbi' olan her bir tâife o hakikat ateşinin fazîletini duymuştur. Kendi şem'inden zuhûr edecek her bir kıvılcıma, ya'ni her bir fikre, o zannı lâyık görmüştür; ve o rehberden sâdır olan her bir fikri hakîkat ateşinin kıvılcımı zanneder.

340. Sabah vakti geldikte hulûdün nuru zahir olur, her birisi yüz gösterir, ne şem' idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

340. Sabah vakti geldiğinde ebedîliğin nuru ortaya çıkar, her biri yüz gösterir, ne mumdu.

"Sabah vakti"nden kastedilen, kıyamet ve haşir günüdür; yahut küçük kıyamet olan ölüm zamanıdır. "Ebedîliğin nuru"ndan kastedilen, bâki ve daimî olan hakikat varlığının nurudur. Yani, "Büyük kıyamette veya küçük kıyamette, Hakk'ın bâki ve daimî olan hakiki varlığının nuru ortaya çıkar. Her bir kimse tabi olduğu rehberin ve mumun mahiyetini görüp nasıl bir mürşide ve muma tabi olduğunu anlar."

"Sabah vakti"nden murâd, kıyâmet ve haşr günüdür; veyâhud kıyâmet-i suğrâ olan ölüm zamânıdır. "Nûr-ı hulûd"den murâd, bâkî ve dâimî olan nûr-ı vücûd-ı hakîkattir. Ya'ni, "Kıyâmet-i kübrâda veyâ suğrâda bâkî ve dâimî olan vücûd-ı hakîkî-i Hakk'ın nûru zâhir olur. Her bir kimse tâbi' olduğu rehberin ve şem'in mâhiyetini görüp nasıl bir mürşide ve şem'e tâbi olduğunu anlar."

341. Her kimin o zafer şem'inden kanadı yandı, o şem' ona seksen latîf kanat verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

341. Kimin o zafer mumundan kanadı yandıysa, o mum ona seksen latif kanat verir.

"Zafer mumu"ndan kastedilen, gerçek rehber ve kâmil mürşittir (tasavvuf yolunda olgunlaşmış rehber). Yani, "Bu yoğunluk âleminde kimin o kâmil mürşit mumundan benlik kanadı yandıysa, o kâmil mürşit, benliği ve varlığı kanadı yanan o tâbi olana, latiflik âleminde gerçek maksada uçması için birçok kanat verir."

"Zafer şem'i"nden murâd, rehber-i hakîkî ve mürşid-i kâmildir. Ya'ni, "Bu âlem-i kesâfette her kimin o mürşid-i kâmil şem'inden enâniyet kanadı yandı ise, o mürşid-i kâmil o enâniyet ve varlığı kanadı yanan tâbi'e âlem-i letâfette maksûd-ı hakîkîye uçmak için birçok kanat verir."

342. Pervâne bölüğü iki gözü dikmiş kötü şem'in altında, kanadı yanmış olarak kalmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

342. Pervâne bölüğü iki gözü dikmiş kötü şem'in altında, kanadı yanmış olarak kalmıştır.

Yani, "İnancı bozuk ve yanlış bir rehbere uyan pervâne bölüğü, yani Hakk Yolcuları, o noksan mürşidin mumunun altında, kendisinde hayal ettiği ve varlık kanadı yanmış bir halde kalır; ve anlar ki varlık kendisinin değilmiş. Hazret-i Hüdâyî'nin (k.s.) beyti: Gel Hüdâyî'den al haberi erken / 'Ben' diyen gafil utanır yarın

Ya'ni, "İ'tikādı fâsid ve yanlış bir rehbere tâbi' olan pervâne bölüğü, ya'ni ehl-i sülük, o mürşid-i nâkıs şem'inin altında, kendisinde tahayyül ettiği ve vücûd ve varlık kanadı yanmış bir hâlde kalır; ve anlar ki varlık ve vücûd kendisinin değilmiş. Beyt-i hazret-i Hüdâyî (k.s.): Gel Hüdâyî'den al haber erken Ben diyen gâfil utanır yarın

343. Pişmanlık ve yanma içinde çırpınır; göz dikicinin mihnetinden âh ederler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

343. Pişmanlık ve yanma içinde çırpınır; göz dikicinin mihnetinden âh ederler.

O sahte mürşide ve kötü rehbere uyan kimseler, ebedî nurun ortaya çıkışında bu rehberin gerçek yüzünü anlayınca pişmanlık ve yanma içinde çırpınır ve böyle hakikat nuruna karşı göz diken ve onu kapatan rehberin sevgisinden dolayı ah vah ederler.

O sahte mürşide ve fenâ rehbere tâbi olan kimseler, nûr-i hulûdün zuhûrunda bu rehberin mâhiyetini anlayınca pişmanlık ve yanma içinde çırpınır ve böyle nûr-ı hakîkate karşı göz dikici ve kapayıcı olan rehberin muhabbetinden dolayı âh vâh ederler.

344. Onun şem'i der ki: "Vaktaki ben yandım, seni ne vakit yanmaktan ve sitemden kurtarayım?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

344. Onun mumu der ki: "Ben yandığım zaman, seni ne zaman yanmaktan ve sitemden kurtarayım?"

Ona tâbi olanın mumu, yani rehberi, onun ahını gördüğü zaman der ki: "Bâtıl ortaya çıktı ve aşikâr oldu, benim bozukluğum meydana çıktı, ben rezil oldum ve yandım. Ey bana tâbi olan kimse, bu acizlik hâli içinde seni yanmaktan ve felaketten nasıl kurtarabilirim?" Bu şerefli beyitte Mü'min Suresi'nde geçen وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنتُم مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِّنَ النَّارِ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلَّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ (Gâfir, 40/47-48) yani "O zaman ki ateşte çekişirler ve zayıf olanlar büyüklük taslayan reislerine derler ki: Biz dünyada size tâbi idik. Şimdi bu ateşten bir parçasını bizden def edebilir misiniz? O büyüklük taslayan reisler derler ki: Hepimiz ateşteyiz, Yüce Allah kulları arasında adaletle hükmetti" ayetine işaret vardır.

O tâbi'in şem'i olan rehberi, onun âhını gördüğü vakit der ki: "Bâtıl zâhir ve âşikâr oldu, benim fesâdım meydana çıktı, ben rezîl oldum ve yandım. Ey bana tâbi' olan kimse, bu hâl-i acz içinde seni yanmaktan ve felâketten nasıl kurtarabilirim?" Bu beyt-i şerîfde sûre-i Mü'min'de olan وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنتُم مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِّنَ النَّارِ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلَّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ (Gâfir, 40/47-48) ya'ni "Vaktâki nârda muhasama edip zayıf olanlar mütekébbir rüüslarına diyeler ki: Biz dünyâda size tâbi' idik. Şimdi bu nârdan bir parçasını bizden def' edebilir misiniz? O mütekebbir reisler diyeler ki: Cümlemiz nârdayız, Allah Teâlâ kulları arasında adâletle hükmetti".

345. Onun şem'i ağlayıcıdır ki, "Ben başı yanmış, ben başkasını nasıl ayınlatırım?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

345. Onun mumu ağlayıcıdır ki, "Ben başı yanmış, ben başkasını nasıl aydınlatırım?"

O aldanan kimsenin mumu ve kendisine uyulanı, iç sırları ortaya çıktığı zaman ağlayıcı bir haldedir. Der ki: "Şu anda benim başım yanmış ve derde tutulmuştur; ve kendimi kurtarmaktan âcizim, bu sebeple başkasını nasıl aydınlatıp rahata çıkarabilirim?"

O aldanan kimsenin şem'i ve metbû'u esrâr-ı bâtın zâhir olduğu vakit ağlayıcı bir hâldedir. Der ki: "Şu anda benim başım yanmış ve derde giriftâr olmuştur; ve kendimi kurtarmaktan âcizim, binâenaleyh başkasını nasıl nûr- landırıp râhata çıkarabilirim?"

## "Yâ hasreten ale'l-ibâd" âyet-i kerîmesinin tefsîri

346. O der ki: "Senin şekillerinden aldandım, senin hâlini geç gördüm!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

346. O der ki: "Senin şekillerinden aldandım, senin hâlini geç gördüm!"

يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يأتيهم من رَّسُولٍ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُون (Yâsin, 36/30) yani "Ey hasret, o kullar üzerine gel ki, onlara bir resûl gelmedi, ancak onlar onunla alay eder oldular" ayet-i kerimesi Yâsin suresinde yer alır. Ayet-i kerimede hasret ve pişmanlık bir şahsiyet olarak kabul edilir. Dünyada ahiret hallerini açıklayarak doğru yola davet eden peygamberler ve onların vârisleri olan kâmiller ile alay eden nefis ehline karşı davet olunur.

Kâmil ve hakikat ehli zannıyla bir yalancı ve noksan mürşide ve rehbere tabi olan kimse, hakikatin tecellisini gördüğü zaman der ki: "Ey aldatıcı, ben dünyada seni tarikat ehli ve ümmetin salihleri şeklinde gördüm. Senin bu şekillerinden aldandım. Ah ne yapayım ki senin berbat ve yalancı olan halini vaktinde anlayamadım, geç gördüm!"

يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يأتيهم من رَّسُولٍ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُون (Yâsin, 36/30) ya'ni "Ey hasret, o kullar üzerine gel ki, onlara bir resûl gelmedi, illâ ki onlar onu istihzâ eder oldular" âyet-i kerîmesi sûre-i Yâsin'de vâki'dir. Ayet-i kerîmede hasret ve nedâmet bir şahsiyet i'tibâr olunur. Dünyâda ahvâl-i âhireti beyân ederek doğru yola da'vet eden peygamberler ve onların vârisleri olan kâmiller ile istihzâ eden ehl-i nefse karşı da'vet olunur.

Kâmil ve muhakkık zannıyla bir yalancı ve nâkıs mürşid ve rehbere tâbi olan kimse hakîkatin tecellîsini gördüğü vakit der ki: "Ey müzevvir, ben dünyâda seni ehl-i tarîk ve sulehâ-yı ümmet şeklinde gördüm. Senin bu şekille- rinden aldandım. Åh ne yapayım ki senin berbat ve yalancı olan hâlini vaktiyle anlayamadım, geç gördüm!"

347. Şem' sönmüş, bâde gitmiş; dil-ruba bizim eğri görücülüğümüzün arından gizlendi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

347. Mum söndü, şarap gitti; gönül çalan, bizim eğri görüşümüzün ardından gizlendi.

"Gavta hûrden", suya dalmak anlamına gelir. Burada "gizlenmek"ten kinaye olur. Yani, "Dünya hayatının mumu söndü ve kesret meclisi dağıldı ve aşk şarabı gitti ve gönül kapıcısı olan vahdet sırrı, bizim eğri görüşümüzden, yani kendi varlığımızı ve eşyanın varlığını bağımsız görmemizin ayıbından dolayı gizlenmiştir." Çünkü Yüce Allah ahirette herkesin inancına göre tecelli eder. Nitekim hadis-i şerifte şöyle buyurulur: ان الحق يتجلى يوم القيامة للخلق فى صورة منكرة فيقول انا ربكم الأعلى فيقولون نعوذ بالله منك فيتجلى في صور عقائدهم فيسجدون له yani "Yüce Allah kıyamet gününde halka çirkin bir surette tecelli edip ben sizin en yüce Rabbinizim der. Halk ise, senden Allah'a sığınırız derler. Hak daha sonra onların inançları suretinde tecelli eder, o vakit o surete secde ederler." Bu bahsin ayrıntısı Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Hûdî'dedir. Şimdi فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ (Bakara, 2/115) yani "Ne tarafa dönersen Hakk'ın vechi vardır" ayet-i kerimesi gereğince Hakk'ı her yönde müşahede edenler ancak kâmil olan ariflerdir; ve bu ariflerin okulu bu dünyadır. Dünyada elde edilemeyen irfanın ahirette elde edilmesi mümkün değildir. Çünkü dünya ekme ve ahiret biçme yeridir. Nitekim ayet-i kerimede وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى (İsrâ, 17/72) yani "Kim ki dünyada kör ise ahirette de kördür" buyurulur.

"Gavta hûrden", suya dalmak ma'nâsınadır. Burada "gizlenmek"ten kinâye olur. Ya'ni, "Hayât-ı dünyeviyye şem'i sönmüş ve meclis-i keserât dağılmış ve aşk bâdesi gitmiş ve gönül kapıcı olan vahdet sırrı bizim eğri görücü- lüğümüzden, ya'ni kendi vücûdumuzu ve eşyânın vücûdunu müstakıl gör- memizin ârından ve ayıbından dolayı gizlenmiştir.” Zîrâ Hak Teâlâ hazretleri âhirette herkesin i'tikādına göre tecellî buyurur. Nitekim hadîs-i şerîfde şöyle buyurulur: ان الحق يتجلى يوم القيامة للخلق فى صورة منكرة فيقول انا ربكم الأعلى فيقولون نعوذ بالله منك فيتجلى في صور عقائدهم فيسجدون له ya'ni “Hak Teâlâ hazretleri yevm-i kıyâmette halka bir münker sûretinde tecellî edip ben sizin Rabb-i A'lâ'nızım der. Halk ise, senden Allah'a sığınırız derler. Hak ba'dehû onların i'tikādları sûretinde tecellî eder, o vakit o sûrete secde ederler”. Bu bahsin tafsîli Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Hûdî'dedir. İmdi فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ (Bakara, 2/115) ya'ni “Ne tarafa dönersen Hakk'ın vechi vâki'dir” âyet-i kerîmesi mûcibince Hakk'ı her cihette müşâhede edenler ancak kâmil olan âriflerdir; ve bu urefânın mektebi bu dünyâdır. Dünyâda tahsil olunamayan irfanın âhirette tahsili mümkin değildir. Zîrâ dünyâ ekmek ve âhiret biçmek mevtınıdır. Nitekim âyet-i kerîmede وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى (İsrâ, 17/72) ya'ni “Kim ki dünyâda a'mâ ise âhirette de a'mâdır” buyurulur.

348. Kazançlar, ödenecek ziyâna mübeddel oldu. Şekvâyı körlükten Allah'a şikâyet edersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

348. Kazançlar, ödenecek zarara dönüştü. Şikâyeti körlükten dolayı Allah'a şikâyet edersin.

"Erbâh", "ribh" kelimesinin çoğuludur; "ribh", kazanç ve kâr demektir; "hasr", ziyan ve zarar anlamındadır. "Müğram", borç esiri olan veya ödenmesi gereken şey demektir. "Zall", Kâmûs'un açıklamasına göre arkadaşını terk edip uzaklaştıran kimse demektir. Şu hâlde anlam, "Kazançlar, arkadaşını ve sahibini ödenecek zarara terk edip uzaklaştırdı" demek olur. Tercümede olduğu gibi, "Kazançlar, ödenecek zarar ve ziyana dönüştü" anlamını içerir. Yani ey dünya hayatında körlükle kendisine bozuk bir rehber ve mürşit edinen ve onun fikrini yayan kimse, büyük veya küçük kıyamet gerçekleştiğinde hakikate vâkıf olduğun zaman senin kazançların seni öyle bir zarar ve ziyana terk eder ki, sen onu ahiret âleminde çekeceğin hasret ve pişmanlıkla ödemeye mecbur olursun; ve körlüğünden dolayı şikâyetini dahi Yüce Allah'a arz edersin. Hâlbuki şikâyetin senin nefsine dönmesi gerekir.

“Erbâh”, “ribh”ın cem'idir; “ribh”, kazanç ve kâr demektir; “hasr”, ziyân ve zarar ma'nâsınadır. “Müğram”, esîr-i deyn olan veyâ ödenmesi lâzım olan şey demektir. “Zall”, Kâmûs'un beyânına göre hemdemini terk edip uzaklaştıran kimse demektir. Şu hâlde ma'nâ “Kazançlar, hemdemini ve sâhibini ödenecek ziyâna terk edip uzaklaştırdı” demek olur. Tercümede olduğu gibi, “Kazançlar, ödenecek zarar ve ziyâna mübeddel oldu” demek ma'nâsını mutazammındır. Ya'ni ey hayât-ı dünyeviyyesinde körlükle kendisine fâsid bir rehber ve mürşid ittihâz eden ve onun fikrini mürevvic olan kimse, kıyâmet-i kübrâ veyâ suğrâ vukūuyla hakikate muttali' olduğun vakit senin kazançların seni öyle bir zarar ve ziyâna terk eder ki, sen onu âlem-i âhirette çekeceğin hasret ve nedâmet ile ödemeye mecbur olursun; ve körlüğünden dolayı şikâyetini dahi Allah Teâlâ'ya arz edersin. Halbuki şikâyetin senin nefsine râci' olmak îcâb eder.

349. Sikat olan ihvânın rühları ne güzeldir! Müslimlerdir, mü'minlerdir, ibadet edicilerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

349. Güvenilir kardeşlerin ruhları ne güzeldir! Onlar Müslümanlardır, müminlerdir, ibadet edenlerdir.

"Habbeza", övgü fiillerindendir, "ne güzel!" anlamındadır. "Sikāt", "sika" kelimesinin çoğuludur; "sika" ise kalben kendisine güvenilen kimsedir. Bu şerefli beyitte iki ihtimal vardır. Birincisi, Pir efendimiz kendileri gibi insân-ı kâmil olan mürşitlerin ruhlarını överler. İkinci ihtimal, şerefli zâtlarının kemalini basiret gözüyle görüp eksik rehberlerden kaçınan ve şerefli zâtlarına bağlanan tarikat kardeşlerinin ruhlarını övmektir. Yani, "Hak yolunda kendilerine güvenilen kardeşlerimizin ruhları ne güzeldir! Onlar Müslümanlardır ve Hakk'a boyun eğmişlerdir ve kuvvetli bir iman ile iman etmişlerdir. Hak ehline asla itirazları yoktur ve müşâhedeye dayanarak ibadette ve Hakk'ı zikretmekte daimdirler."

"Habbeza", ef'âl-i medihdendir, "ne güzel!" ma'nâsınadır. "Sikāt", "sika"nın cem'idir; ve "sika" kalben kendisine i'timâd olunan kimsedir. Bu beyt-i şerîfde iki ihtimâl vardır. Birisi, cenâb-ı Pîr efendimiz kendileri gibi mürşid-i kâmil olanların rûhlarını medih buyururlar. İkinci ihtimâl, zât-ı şerîflerinin kemâlini basîret gözüyle görüp nâkıs rehberlerden ictinâb ve zât-ı şerîflerine intisâb eden ihvân-ı tarîkatın rûhlarını medihdir. Ya'ni, "Hak yolunda kendilerine i'timâd olunan kardeşlerimizin rûhları ne güzeldir! Onlar müslimler ve Hakk'a münkaddırlar ve îmân-ı kavî ile îmân etmişlerdir. Ehl-i Hakk'a asla i'tirazları yoktur ve müşâhedeye müstenid olarak ibâdette ve zikr-i Hak'ta kāimdirler."

350. Her bir kimse yüzünü bir tarafa götürmüşlerdir; ve o azîzler yüzünü tarafsıza tevcih etmişlerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

350. Her bir kimse yüzünü bir tarafa çevirmişlerdir; o azizler ise yüzünü tarafsıza çevirmişlerdir.

O güzel ruhlu kardeşler yüzlerini taraftan uzak olan Hakk'a çevirmişlerdir. Başkaları ise yüzlerini kişinin şahsiyetine ve şekline çevirmişlerdir.

O güzel rûhlu olan kardeşler yüzlerini taraftan münezzeh olan Hakk'a tevcîh etmişlerdir. Başkaları ise yüzlerini şahsın şahsiyetine ve sûretine çevirmişlerdir.

351. Her güvercin bir mezheb içinde uçar; ve bu güvercin cânibsizlik cânibine uçar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

351. Her güvercin bir mezhep içinde uçar; ve bu güvercin yönsüzlük yönüne uçar.

"Güvercin"den kasıt, ruhlardır. "Bu güvercin" ifadesiyle Pîr efendimiz kendi yüce ruhlarına işaret ederler. Yani, "İnsan fertlerinden her birinin ruhu bir mezhep ve inanç içinde uçar; ve benim bu ruhum ise yönsüzlük yönüne, yani taraftan ve yönden uzak olan Hakk'a doğru uçar." Bilinmeli ki, her inanç sahibinin hayal ederek yöneldiği ilah, kendi tarafından yapılmıştır; ve bu hayalî ilah, bu kişinin yaptığı bir şeyden ibarettir; ve elbette yön ile sınırlıdır. Bu ilahı övdüğü zaman ancak kendi nefsini övmüş olur. İşte bunun için böyle bir kimse kendi inancında icat ettiği ilahtan başkasını kabul etmez; ve başkasının inancında kılınmış olan ilahı kötüleyip yerer. Kâmil insanlara gelince, onlar Hakk'ı özel bir inançla sınırlamadıklarından elbette onların yönelişleri de tarafsız ve yönsüz olan Hakk'ın zâtına olur. Bu konunun ayrıntısı da Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Muhammedî'nin sonundadır.

"Güvercin"den murâd, rûhlardır. "Bu güvercin" ta'bîriyle cenâb-ı Pîr efendimiz kendi rûh-ı âlîlerine işaret buyururlar. Ya'ni, "Efrâd-ı beşerden her birinin rûhu bir mezheb ve i'tikād içinde uçar; ve benim bu rûhum ise cânibsizlik cânibine, ya'ni taraftan ve cihetten münezzeh olan Hakk'a doğru uçar." Ma'lûm olsun ki, her i'tikād sahibinin tahayyül ederek nâzır olduğu ilâh kendi tarafından tasnî' olunmuştur; ve bu ilâh-ı muhayyel bu kimsenin yaptığı bir şeyden ibârettir; ve bittabi' cihet ile mukayyeddir. Bu ilâhı medh ettiği vakit ancak kendi nefsini medhetmiş olur. İşte bunun için böyle bir kimse kendi i'tikādında îcâd ettiği ilâhdan başkasını kabûl etmez; ve başkasının i'tikadında mec'ûl olan ilâhı zemmeder. Kâmillere gelince, onlar Hakk'ı bir i'tikād-ı hâs ile takyîd etmediklerinden bittabi' onların teveccühleri dahi tarafsız ve cihetsiz olan zât-ı Hakk'a olur. Bu bahsin tafsîli dahi Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Muhammedî nihâyetindedir.

352. Biz hava ve ev kuşları değiliz; bizim tanemiz tanesizlik tanesidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

352. Biz hava ve ev kuşları değiliz; bizim tanemiz tanesizlik tanesidir.

Bu şerefli beyit, 349 numaralı şerefli beyitteki ikinci ihtimali güçlendirir. Cenâb-ı Pîr efendimiz, gerek kendileri gerekse kendilerine bağlı olan azizler hakkında şöyle buyururlar: "Bizim ruhlarımız, nefsaniyet havasında ve tabiat ile cismaniyet evinde uçan kuşlar cinsinden değildir. Bizi avlayan tane ve yem, tanesizlik, yani suretsizlik tanesi ve yemidir."

Bu beyt-i şerîf 349 numaralı beyt-i şerîfdeki ikinci ihtimâli takviye eder. Cenâb-ı Pîr efendimiz gerek kendileri ve gerek tevâbii olan azîzler hakkında buyururlar ki: "Bizim rûhlarımız nefsâniyet havasında ve tabîat ve cismâniyet evinde uçan kuşlar cinsinden değildir. Bizi avlayan tâne ve yem tânesizlik, ya'ni sûretsizlik tânesi ve yemidir."

353. Ondan dolayı bizim rızkımız böyle geniş geldi. Zîra bizim kaba-dûzluğumuz yırtmak oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

353. Bu sebeple bizim rızkımız böyle geniş geldi. Çünkü bizim kaba-dûzluğumuz yırtmak oldu.

"Kaba-dûz", elbise diken anlamına gelen birleşik bir sıfattır. Yani, "Bizim tanemiz şekilsizlik ve mana tanesi olduğu için, ruhumuzun rızkı olan ilahi hakikatler ve bilgiler böyle bol bol geldi ve bu Mesnevî-i Şerîf'te onu Allah'ın kullarına bolca verdik ve dağıttık. Çünkü bizim elbise dikiciliğimiz beden elbisesine hizmet etmek değil, aksine o beden elbisesini ve şekli yırtmak oldu."

"Kabâ-dûz", esvâb dikici ma'nâsına vasf-ı terkîbîdir. Ya'ni, "Bizim tânemiz sûretsizlik ve ma'nâ tânesi olduğu için, bizim rûhumuzun rızkı olan hakâyık ve maârif-i ilâhiyye böyle bol bol geldi ve bu Mesnevî-i Şerîf'de onu Allah'ın kullarına ibzâl ve infâk ettik. Zîrâ bizim esvâb dikiciliğimiz libâs-ı cisme hizmet etmek değil, belki o libâs-ı cismi ve sûreti yırtmak oldu."

## Ferecîye evvelden "ferecî" ismini koymuş olmalarının sebebi beyânındadır

354. Bir sufî kabz vaktinde cübbesini yırttıktan sonra onun önüne bast geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

354. Bir sufi, kabz (manevi sıkıntı) anında cübbesini yırttıktan sonra, onun önüne bast (manevi genişlik ve ferahlık) geldi.

"Ferecî", Mevlevîlerin giydikleri bol cübbelerdir ki, bu cübbe eski zamanda âlimlerin giydikleri bir giysiydi. Vaktiyle önleri açık olmayıp entari gibi kapalı imiş. Zamanımızda bozulmuş olarak "ferâce" derler.

"Harac", sıkıntı ve darlık ve kabz hâlidir. "Ferec", sevinç ve neşe ve bast hâlidir. "Sufi", Hakk ehlinin teriminde "ezelî güzelliğin müşahedesi (görülmesi) ve Allah'ın zâtına aşırı sevgi sebebiyle dünya ve ahiret lezzetlerinden gözlerini kapamış olan kimse"ye derler. Yani, "Sufinin birisi kalbinde kabz ve sıkıntı hissettiği vakit cübbesinin kapalı olan önünü aşağıya kadar yırttı. Yırttıktan sonra kalbinde bast ve neşe hâsıl oldu."

"Ferecî", Mevlevîler'in giydikleri bol cübbelerdir ki, bu cübbe eski zamanda ulemânın giydikleri bir kisve idi. Vaktiyle önleri açık olmayıp entâri gibi kapalı imiş. Zamânımızda muharref olarak "ferâce" derler.

"Harac", sıkınt ve darlık ve kabz hâlidir. "Ferec", şâdî ve sürür ve bast hâlidir. "Sûfi", ehl-i Hak ıstılâhında "cemâl-i ezelînin müşâhedesi ve zât-ı Hakk'a fart-ı muhabbet sebebiyle dünyâ ve âhiret lezzetlerinden gözlerini kapamış olan kimse"ye derler. Ya'ni, "Sûfînin birisi kalbinde kabz ve sıkıntı hissettiği vakit cübbesinin kapalı olan önünü aşağıya kadar yırttı. Yırttıktan sonra kalbinde bast ve sürûr hâsıl oldu."

355. O yırtılmışın adını "fereci" yaptı. O necî olan adamdan bu lakab fâş oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

355. O yırtılmışın adını "fereci" yaptı. O necî olan adamdan bu lakap yayıldı.

"Necî", sırdaş ve hemrâz (sırları paylaşan) anlamındadır. Yani, "O sûfi, o yırtılmış cübbenin adını "ferecî" koydu. İlahi sırlara vâkıf ve hakikat ehlinin sırdaşı olan o sûfi adamdan bu lakap etrafa yayıldı. Önü açık olan cübbeye "ferecî" denilmeye başlandı." Ve bu kelimenin bozulmasıyla "ferâce" lafzı da kullanılır.

"Necî", sırdaş ve hemrâz ma'nâsınadır. Ya'ni, "O sûfi o yırtılmış cübbenin adını "ferecî" koydu. O esrâr-ı ilâhiyyeye vakıf ve ehl-i hakîkatin sırdaşı olan sûfi adamdan bu lakab etrâfa yayıldı. Önü açık olan cübbeye "ferecî" denil- meye başlandı." Ve bu kelimenin tahrîfiyle "ferâce" lafzı da kullanılır.

356. Bu lakab fâş oldu ve onun safını şeyh götürdü. Halkın tab'ında o kelime tortu oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

356. Bu lakap yayıldı ve onun safını şeyh aldı. Halkın tabiatında o kelime tortu oldu.

Bu önü açık cübbeye "ferecî" lakabı verilmesi yaygınlaştı; ve bu kelime bir şeyin tortusu, onun anlamı olan genişlik ve ferahlık ise o şeyin saf ve süzülmüşü mesabesinde olup, halk tortuyu, o şeyh de bu safı aldı.

Bu önü açık cübbeye "ferecî" lakabı verilmek şâyi' oldu: ve bu kelime bir şeyin tortusu ve onun ma'nâsı olan bast ve ferec dahi o şeyin sâfi ve süzülmüşü mesâbesinde olup, halk tortuyu o şeyh dahi bu sâfı aldı.

357. Her ad böyle bir sâf tutmuştur, ismi bir tortu gibi bırakmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

357. Her ad böyle bir saf tutmuştur, ismi bir tortu gibi bırakmıştır.

Yani, ismin saf olan bir anlamı vardır. İsmin harfe, sese ve şekle dayanan lafzı, o saf olan anlamın tortusudur.

Ya'ni, ismin bir sâf olan ma'nâsı vardır. İsmin harf ve savta ve şekle müstenid olan lafzı o sâf olan ma'nânın tortusudur.

358. Her kim çamur yiyicidir, bir tortuyu tuttu. Süfî bî-tevakkuf sâfi tarafına gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

358. Her kim çamur yiyicidir, bir tortuyu tuttu. Sufi tereddütsüz saf tarafına gitti.

Cisimlerini bedensel gıda ile besleme kaydında olanlar, ismin şeklini ve lafzını aldılar. Sufiler ise cisimlerinden ve bedensel gıda kaydından geçip tereddütsüz saf olan manâ tarafına gittiler; ve o manâ ile ruhlarının gıdasını temin ettiler.

Gıdâ-yı cismânî ile cisimlerini beslemek kaydında olanlar ismin sûretini ve lafzı aldılar. Sûfiler ise cisimlerinden ve gıdâ-yı cismânî kaydından geçip bî- tevakkuf sâf olan ma'nâ tarafına gittiler; ve o ma'nâ ile rûhlarının gıdâsını te'mîn ettiler.

359. Dedi: "Tortu için bir sâf olur. Bu delâletten gönül safvete gider."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

359. Dedi: "Tortu için bir saf olur. Bu delaletten gönül saflığa gider."

Sûfi olan kimse ismin lafzını işittiği zaman dedi ki: "Bu lafız ve şekil yoğundur ve tortudur. Her tortunun mutlaka bir safı ve süzülmüşü olacaktır; ve her bir tortu bir safın varlığına işaret eder. Bu sebeple gerekli olan şey tortu değil, onun safıdır; ve bu tortunun işaret etmesi sebebiyle gönül saflık tarafına doğru gider."

Sûfi olan kimse ismin lafzını işittiği vakit dedi ki: "Bu lafız ve sûret kesîfdir ve tortudur. Her tortunun bir safi ve süzülmüşü muhakkak olacaktır; ve her bir tortu bir sâfın vücûduna delâlet eder. Binâenaleyh lâzım olan şey tortu değil, onun sâfıdır; ve bu tortunun delâleti hasebiyle gönül safvet tarafına doğru gider."

360. Tortu güçlük vâki' oldu ve onun safı onun kolaylığıdır. Saf hurma ve tor- tuluk onun hamı oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

360. Tortu güçlük meydana geldi ve onun safı onun kolaylığıdır. Saf hurma ve tortuluk onun hamı oldu.

"Büsr", hurmanın hamına denir. Yani, "Her şeyin tortusu güçlük meydana geldi. Çünkü bir şeyin tortusundan faydalanmak, safından ve süzülmüşünden faydalanmak gibi değildir; ve onun safı o şeyin kolaylığıdır. Çünkü o şeyden faydalanmak ve zevk duymak kolaylıkla meydana gelir. Bu sebeple bir şeyin safı hurmanın olmuşuna ve tortusu da hurmanın hamına benzer. Olmuş hurmanın zevki ve lezzeti başka, ham hurmanın zevki ve lezzeti başkadır. Bu sebeple ledün ilimlerinin (Allah katından gelen gizli ilimler) sözlerinden elde edilen fayda, ham hurmadan elde edilen fayda ve zevk oranındadır."

"Büsr", hurmanın hamına derler. Ya'ni, "Her şeyin tortusu güçlük vâki' oldu. Zîrâ bir şeyin tortusundan istifade etmek, sâfından ve süzülmüşünden istifade etmek gibi değildir; ve onun sâfı o şeyin kolaylığıdır. Çünkü o şeyden istifâde ve zevk duymak kolaylıkla vâki' olur. Binâenaleyh bir şeyin sâfi hurmanın olmuşuna ve tortusu da hurmanın hamına benzer. Olmuş hurmanın zevki ve lezzeti başka, ham hurmanın zevki ve lezzeti başkadır. Binâenaleyh ulûm-ı ledünniyyenin elfâzından edilmiş istifade, ham hurmadan edilmiş istifade ve zevk nisbetindedir."

361. Güçlük kolaylık ile beraberdir, sakın me'yûs olma! Bu memattan maaşa yol tutarsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

361. Güçlük kolaylık ile beraberdir, sakın ümitsizliğe düşme! Bu ölümden yaşama yol tutarsın.

Bununla birlikte, فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا (İnşirâh, 94/5-6) yani "Muhakkak güçlük ile beraber kolaylık vardır. Muhakkak güçlük ile beraber kolaylık vardır" ayet-i kerimesindeki pekiştirme gereğince, ey Hakk Yolcusu, Hakk yolunda güçlük kolaylık ile beraberdir. "Sözlerden fayda yoktur" diye, Allah dostlarının sözlerini dinlemekten ve incelemekten ümitsizliğe düşüp vazgeçme! O sözlerin anlamına geçmekle meşgul ol! Engellere dayalı olan fikirlerinin bu ölümünden ruhani bir yaşayış tarafına yol tutarsın. Çünkü cismaniyet fikirlerinin ölümünden ruhanîyet fikirlerinin yolu açılır. Beyit: "Mademki muhakkak güçlük ile beraber onun arkasında kolaylık vardır, onun Allah'ın kelamı olmasından sevinirim."

Maahâzâ فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا (İnşirâh, 94/5-6) ya'ni "Muhakkak güçlük ile beraber kolaylık vardır. Muhakkak güçlük ile beraber kolaylık vardır" âyet-i kerîmesindeki te'kîd mûcibince, ey sâlik, tarîk-ı Hak'da güçlük kolaylık ile beraberdir. Elfâzdan fâide yoktur, diye ehlullâhın kelâmını dinlemekten ve mütâlaa etmekten me'yûs olup vazgeçme! O sözlerin ma'nâsına intikāl ile meşgül ol! Hicâbâta müstenid olan fikirlerinin bu ölüşünden bir rûhânî yaşayış tarafına yol tutarsın. Zîrâ cismâniyet fikirlerinin memâtından rûhâniyet fikirlerinin yolu açılır. Beyt: "Mâdemki muhakkak güçlük ile beraber onun arkasında kolaylık vardır, onun kelâm-ı Hudâ olmasından mesrûr olurum."

362. Ey oğul, revh istersen cübbeyi yırt, tâ ki ondan safvet çabuk baş çıkarsın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

362. Ey oğul, rahatlık istersen cübbeyi yırt ki ondan saflık çabuk baş çıkarsın!

"Ey oğul" ifadesiyle, bir Hakk Yolcusu'nun henüz olgunluk makamına ve erginliğe ulaşmamış olduğuna işaret buyrulur. "Ey Hakk yolunun yolcusu olan oğlum, rahatlık ve huzur istersen bu beden cübbesini yırt, yani insanlığa özgü olan sıfatları ve bedene ait bulunan alışkanlıkları terk et! Ta ki bu sıfatların giderilmesinden ruhunun ve mananın saflığı senin bedeninin cübbesinden çabuk başını dışarıya çıkarsın." Hint nüshalarında "revh" yerine "sâf"; ve "ber âred" yerine "ber ârî" geçmiştir. Bu durumda anlam, "Ey oğul, eğer saf olanı istersen varlık cübbesini yırt ki o yırtıştan çabuk başına bir saflık getiresin!" demek olur.

"Ey oğul" ta'bîriyle, bir sâlikin henüz makām-ı recüliyyete ve bülûğa vâsıl olmamış olduğuna işâret buyrulur. "Ey sâlik-i tarîk-ı Hak olan oğlum, revh ve rahat istersen bu cisim cübbesini yırt, ya'ni beşeriyyete mahsûs olan evsâfı ve bedene âit bulunan âdetleri terk et! Tâ ki bu evsâfın izâlesinden rûhunun ve ma'nânın safveti senin cisminin cübbesinden çabuk başını dışarıya çıkarsın." Hind nüshalarında "revh" yerine "sâf"; ve "ber âred" yerine "ber ârî" vâki' olmuştur. Bu sûrette ma'nâ, "Ey oğul, eğer sâfi istersen varlık cübbesini yırt, tâ ki o yırtıştan çabuk başına bir safvet getiresin!" demek olur.

363. Sûfî odur ki safvet taleb edici oldu. Libâs ve sûf ve terzilik ve debb değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

363. Sûfî, saflık talep eden kişidir. Elbise, yün, terzilik ve ağırbaşlı yürüyüş değildir.

"Libâs"tan kasıt, dervişlere özgü olan kıyafettir. "Sûf", aba ve kebe gibi yünden yapılmış giysidir. "Hayyâtî", terzilik anlamına gelip burada sûfilerin elleriyle hırkalarını ve elbiselerini yamamaları anlamındadır. "Debb", ağır ağır ve vakarlı bir şekilde yürümek demektir. "Safvet-i taleb", birleşik bir sıfattır. Çünkü taleb, "talebîden" (talep etmek) fiilinin emir kipidir. Yani, "Sûfî odur ki bedensel yoğunluğun gerektirdiği hazlardan ve nefse ait lezzetlerden yüz çevirip saflık talep eden ve ruhanî tesirlerin gereğini isteyen kişidir. Yoksa sûfilik, dervişlere özgü giysiyi giymek ve yünden aba ve kebeye bürünmek ve onları eliyle yamamak ve yolda halkın gözünde ağır ağır vakarlı bir şekilde yürümek değildir."

"Libâs"dan murâd, dervişlere mahsûs olan kıyafet. "Sûf", abâ ve kebe gibi yünden ma'mûl olan kisvedir. "Hayyâtî", terzilik ma'nâsına olup burada sûfilerin elleriyle hırkalarını ve elbiselerini yamamaları ma'nâsınadır. "Debb", ağır ağır ve vakār ile yürümek demektir. "Safvet-i taleb", vasf-ı terkîbîdir. Zîrâ taleb, "talebîden" masdar-ı mec'ûlünün emr-i hâzırıdır. Ya'ni, "Sûfi odur ki kesâfet-i cismâniyyenin muktezâsı huzûzdan ve lezzât-ı nefsâniyyeden yüzünü çevirip safvet taleb edici ve rûhâniyetin muktezâsını isteyici oldu. Yoksa sûfilik dervişlere mahsûs kisveyi giymek ve yünden abâ ve kebeye bürünmek ve onları eliyle yamamak ve yolda halk nazarında ağır ağır vakār ile yürümek değildir."

364. Bu alçakların önünde sûfilik huyâta ve livâta ve selâm olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

364. Bu alçakların önünde sûfilik, boş sözlere, livataya ve selâma dönüşmüştür.

Cenâb-ı Pîr efendimiz, yüce zamanlarındaki dervişlerden şikâyet ederek buyururlar ki: "Bu zamanımızdaki alçakların nazarında sûfilik, elbiselerini yamamak, livata yapmak ve yerlere kadar eğilerek 'hû' diyerek selâm vermek olmuştur." Maalesef bizim zamanımızdaki dervişlerin hâli de rakı ve şarap içmek, zina ve livata etmek, namazı ve orucu terk edip evliyâullahın sözlerinden ezberledikleri manzum ve mensur sözleri söyleyerek irfan satıcılığı yapmak ve çalıp çağırmak olmuştur. Bu sebeple Yüce Allah, büyük pîrlerin şerefli isimlerine izafe edilen dergâhları yıkmıştır.

Cenâb-ı Pîr efendimiz zamân-ı âlîlerinin dervişlerinden şikâyeten buyururlar ki: "Bu zamânımızdaki alçakların indinde sûfilik elbiselerini yamamak ve livâta ve yerlere kadar eğilerek "hû" diyerek selâm vermek olmuştur." Maatteessüf bizim zamânımızdaki dervişlerin hâli dahi rakı ve şarap içmek, zinâ ve livâta etmek ve namazı ve orucu terk edip evliyâullâhın kelâmından ezberledikleri manzûm ve mensûr sözleri söyleyerek irfân-füruşluk etmek ve çalıp çığırmak olmuştur. Bu sebeble cenâb-ı Hak pîrân-ı izâmın nâm-ı şerîflerine izâfe olunan dergâhları yıkmıştır.

365. O safâ ve iyi nâm hayâli üzerine renk giymek iyi olur, velâkin,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

365. O saflık ve iyi ün hayali üzerine renk giymek iyi olur, ancak,

366. Eğer onun aslına kadar, onun hayâli üzerine gidersen; kat kat hayâlin âbidleri gibi değil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

366. Eğer onun aslına kadar, onun hayâli üzerine gidersen; kat kat hayâlin âbidleri gibi değil!

Bu iki şerefli beyit tam bir cümle oluşturur. Yani, "O sûfilerin saflığına ve duruluğuna ulaşmak ve onların dünyada ve ahirette iyi kalplerini kazanma hayâliyle onların kılık ve kıyafetlerini taklit etmek ve onların rengine boyanmak iyi olur. Ancak o hayâlin aslı olan sırf vahdete kadar gidersen iyi olur. Yoksa bu kıyafete girdikten ve bu renge boyandıktan sonra kat kat hayâle tapan âbidler gibi olursan ve sırf vahdetten uzaklaşıp hayalî çokluklara Hak zannıyla taparsan bu zahirî kılık ve kıyafetin hiçbir faydası yoktur."

Bu iki beyt-i şerîf bir cümle-i tâm teşkil eder. Ya'ni, "O sûfilerin safa ve safvetine nâil olmak ve onların dünyâda ve âhirette iyi kalblerini kazanmak hayâliyle onların kılık ve kıyafetlerini taklîd etmek ve onların rengine boyanmak iyi olur. Velâkin o hayâlin aslı olan vahdet-i sırfa kadar gidersen iyi olur. Yoksa bu kıyafete girdikten ve bu renge boyandıktan sonra kat kat hayâle tapan âbidler gibi olursan ve vahdet-i sırfdan uzaklaşıp keserât-ı hayaliyyeye Hak zannıyla taparsan bu zâhirî kılık ve kıyafetin hiçbir faydası yoktur."

367. Ey aşk isteyici, koku kılavuzdur. Ya'kûb kokudan aşkın görücüsü olmadı mı?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

367. Ey aşk isteyicisi, koku kılavuzdur. Yakup kokudan aşkın görücüsü olmadı mı?

Yani, "Saflık ve iyi ün hayali bir kokudur. Ey maşukayı işaret eden hakiki aşkı isteyen kimse, koku kılavuzdur ve rehberdir. Yakup (a.s.)'ın gözü Yusuf (a.s.)'ın gömleğinin kokusundan açılıp görücü olmadı mı?" Onu görücü eden, Yusuf (a.s.)'a olan aşkı idi. Çünkü o kokuyu Yusuf (a.s.)'a âşık olmayan başka âmâlar koklasa idi, gözleri açılmaz idi. Bu sebeple gözü açan şey maşukun aşkıdır; ve koku ise rehberlik ve kılavuzluk görevi yapmıştır.

Ya'ni, "Safvet ve iyi nâm hayâli bir kokudur. Ey ma'şûka delâlet eden aşk-ı hakîkîyi isteyen kimse, koku kılavuzdur ve rehberdir. Ya'kub (a.s.)ın gözü Yûsuf (a.s.)ın gömleğinin kokusundan açılıp görücü olmadı mı?" Onu görücü eden Yûsuf (a.s.)a olan aşkı idi. Zîrâ o kokuyu Yûsuf (a.s.)a âşık olmayan başka a'mâlar koklasa idi, gözleri açılmaz idi. Binâenaleyh gözü açan şey ma'şûkun aşkıdır; ve koku ise rehberlik ve kılavuzluk vazîfesi yapmıştır.

368. Hayâl, cemâl serâ-perdesinin etrâfında sana gayretin dûrbaşı geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

368. Hayâl, güzellik perdesinin etrafında sana gayretin uzaklaştırıcı değneği gibi geldi.

"Dûr-bâş", sözlükte "uzak ol!" demektir. Fakat terim olarak padişahların geçeceği yollardaki kalabalığı dağıtmak için yasakçıların ellerindeki değneklere denir. Eski zaman usullerinden olup bu değneği altın ve mücevherat ile süslerlermiş. Zamanımızda İngiltere polislerinin ellerindeki değnekler bu eski zamandan kalma bir uygulamanın başka bir şekli olsa gerektir. Yani, "İlahi gayret, latif ve yoğun hayalleri, güzelliğinin huzuruna girmek isteyen ehil olmayanlara karşı yasakçı değneği yapmıştır. Bu sebeple hayâl ve bu yasakçı değneği, güzellik huzurunun habercisi ve rehberidir. İşte bu kadar!"

"Dûr-bâş", lügatte "uzak ol!" demektir. Fakat ıstılâhda pâdişahların geçeceği yollardaki kalabalığı def' etmek için yasakçıların ellerindeki değneklere derler. Eski zaman usûllerinden olup bu değneği altın ve mücevherât ile tezyîn ederler imiş. Zamânımızda İngiltere polislerinin ellerindeki değnekler bu eski zamandan kalma bir teâmülün şekl-i dîğeri olsa gerektir. Ya'ni, "Gayret-i ilâhî hayâlât-ı latîfe ve kesîfeyi, cemâlinin bârgâhına girmek isteyen nâehillere karşı yasakçı değneği yapmıştır. Binâenaleyh hayâl ve bu yasakçı değneği bârgâh-ı cemâlin habercisi ve rehberidir. İşte bu kadar!"

369. Yol yoktur!" diye her isteyiciyi bağlamış. Her hayal "Dur!" diye onun önüne gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

369. "Yol yoktur!" diye her isteyiciyi bağlamış. Her hayal "Dur!" diye onun önüne gelir.

Yani, "Hayal, Hakk'ın güzelliğini isteyen ve arayan her bir kimsenin yolunu bağlamıştır. Her bir hayal onun önüne geçip "Dur, ileri gitme!" der. Bilinmeli ki, hayal ya mülkî (maddî âleme ait) ya da melekûtî (melekler âlemine ait) olur. "Mülkî hayal"in esasları Kur'ân-ı Kerîm'de زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنطَرَةِ (Âl-i İmrân, 3/14) ["İnsanlara kadın, çocuk, yüklerle altın ve gümüş... hoş ve güzel gösterildi"] ayet-i kerimesinde beyan buyurulmuştur; ve bu ayet-i kerimenin tamamı ve anlamı I. cildin 2463 numarasına karşılık gelen زَيِّنَ لِلنَّاسِ حَقٌّ آرَاسْتَسْت ["İnsanlar için süslendi; Hak süslemiştir..."] şerefli beytinde yer almaktadır. "Melekûtî olan hayaller" dahi, latifelerin nurları ve melekî ve cennetî suretlerdir. Bunlara olan tüm ilgiler, ilahi güzelliğin perdesidir. Bu hayallere olan ilgiler gönülde sönüp kesilmedikçe, Hakk Yolcusunun güzellik makamına yolu yoktur.

Ya'ni, "Hayâl cemâl-i Hakk'ı isteyen ve arayan her bir kimsenin yolunu bağlamıştır. Her bir hayâl onun önüne geçip "Dur, ileri gitme!" der. Ma'lûm olsun ki, hayâl ya mülkî veyâ melekûtî olur. "Hayâl-i mülkî"nin esasları Kur'ân-ı Kerîm'de زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنطَرَةِ (Âl-i İmrân, 3/14) ["İnsanlara kadın, çocuk, yüklerle altın ve gümüş... hoş ve güzel gösterildi"] âyet-i kerîmesinde beyân buyurulmuştur; ve bu âyet-i kerîmenin tamâmı ve ma'nâsı I. cildin 2463 numarasına müsâdif olan زَيِّنَ لِلنَّاسِ حَقٌّ آرَاسْتَسْت ["Nâs için tezyîn olundu; Hak süslemiştir..."] beyt-i şerîfinde münderiçtir. "Melekûtî olan hayâller" dahi, letâifin envârı ve suver-i melekiyye ve cinâniyyedir. Bunlara olan alâkātın hepsi cemâl-i ilâhînin hicabıdır. Bu hayâllere olan alâkalar gönülde müntafi ve munkatı' olmadıkça bârgâh-ı cemâle sâlikin yolu yoktur.

370. Meğer o tîz-gûş ve tîz-hûşdan gayrı ki, ona Allah'ın yardımları ordusundan cûş ola!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

370. Meğer o keskin akıllı ve dinleyişi kuvvetli olandan başkası değil ki, ona Allah'ın yardımları ordusundan coşkunluk olsun!

"Keskin akıllı", keskin akıllı; "dinleyişi kuvvetli", dinleyişi kuvvetli demektir. Yani, "Her hayal, yasakçı değneği gibidir ki, hakikat sultanının huzuruna girmeyi engeller. Ancak keskin akıllı ve dinleyişi kuvvetli olup hakikat ehlinin beyan ettiği hakikatleri ve marifetleri dikkatle dinleyerek onların anlamlarını keskin aklıyla idrak eden kimseler istisnadır. Böyle bir kimseye Allah'ın yardımları ordusundan hareket ve kaynayış olur." Bu yardım sayesinde o hayaller, hakikat sultanının huzuruna ulaşmaya engel olmaz.

"Tîz-hûş", keskin akıllı; "tîz-gûş", dinleyişi kuvvetli demek olur. Ya'ni, "Her hayâl yasakçı değneği gibidir ki, sultân-ı hakîkatin huzûruna girmeyi men' eder. Ancak keskin akıllı ve dinleyişi kuvvetli olup ehl-i hakîkatin beyân ettiği hakāyık ve maârifi dikkatle dinleyerek onların ma'nâlarını keskin olan aklıyla idrâk eden kimseler müstesnâdır. Böyle bir kimseye Allah'ın yardımları ordusundan hareket ve kaynayış olur." Bu yardım sâyesinde o hayâller sultân-ı hakîkatin huzûruna vusûle mâni olmaz.

371. Şâhın tahyîllerinden kaçmaz, gider. Şâhın okunu gösterir, ondan sonra gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

371. Şâhın tahayyüllerinden kaçmaz, gider. Şâhın okunu gösterir, ondan sonra gider.

"Ne-cehed", burada "kaçmaz" anlamındadır; ve her iki mısradaki "şeved" "gider" demektir. "Şeh"ten maksat, Hak'tır. Yani, "Keskin akıllı ve kulağı keskin olan kimse şâhın yasakçı değneği hükmündeki tahayyüllerden kaçmaz, gider. Fakat şâhın ihsan ettiği ok hükmünde olan akl-ı kâmilini gösterir de ondan sonra Hakk'a giden yol üzerinde yürür." Bu sebeple ona bu yasakçı değnekleri engel olamaz. Eski zamanda Acem şahları kendi adamlarından birisini bir yere görevlendirdikleri vakit kendi "ok"larından birisini verir ve o kimse de gideceği yere gider imiş. Şayet yolda bir yasakçıya rast gelirse, oku gösterir ve yasakçı onun yolculuğuna engel olmaz imiş. Bu şerefli beyitte "akl-ı kâmil" oka benzetilmiştir. Bu nüsha Ankaravî hazretlerinin esas kabul ettiği nüshadır. Fakat birinci mısraın diğer üç nüshasını da zikretmiştir ki, onlar da şunlardır: نجهد از تخیل اگرچه شه شود -1- Burada "şeh", büyük anlamında olmak uygun olur. Yani, "Her ne kadar büyük olsa da keskin zekâlı ve keskin işitme yeteneği olan kimse tahayyülden kaçmaz. Şâhın okunu gösterir ondan sonra yola gider", demek olur. نجهد آن تخییلها نی شه شود -2- Burada da “şeh", azîm anlamında olur. Yani, "Keskin zekâlı olan kaçmaz. Çünkü tahayyüller büyük olmaz, şâhın okunu gösterir, ondan sonra yola gider." بجهد از تخییل اگرچه شه شود -3- "şeh", yine büyük anlamında olur. Yani, "Keskin zekâlı olan kimse her ne kadar büyük olursa da tahayyülden sıçrar ve kaçar. Yani önem vermez, şâhın okunu gösterir, ondan sonra yola gider." Hint nüshalarına gelince, onlarda dahi dört nüsha bulunmaktadır, şöyle ki: تیر شه بنماید و بیرون شود -1- بجهد از تخییلها بیشه شود Bu nüsha onlarda esas olarak alınmıştır. Şârihlerin mütalaasına göre birinci mısradaki "şâh"ın anlamı, satranç oyunundaki "şah"tır. Bu sebeple "şahsız olmak"tan maksat, şah gibi kendisine hâkim ve üstün gelen varlığının mat olmasıdır. Bu durumda anlam "Keskin zekâlı olan kimse tahayyüllerden sıçrar; çünkü kendi varlığından soyunur ve şahsız olur ve hakiki şah olan Hakk'ın oku hükmünde bulunan onun varlığını ve tasarrufunu gösterir ve o hayallerden dışarıya çıkar" demek olur. تیر شه بنماید و بیرون شود -2- بجهد از تخییلها تا بیشه شود Yani "Tahayyülden sıçrar, sonunda şahsız olur, şâhın okunu gösterir, dışarıya çıkar". Bu beytin açıklaması dahi yukarıdaki açıklamanın aynısı olur. تیر شه بنماید و بیرون شود -3- بجهد از تخییلها باشه شد Bu durumda her iki mısradaki "şâh"tan maksat, Hak olur. Yani, "Keskin zekâlı olan kimse tahayyülden sıçrar, hakiki şah olan Hak'la olur ve Hakk'ın oku hükmünde olan sıfat ve isim tecellilerini gösterip o hayallerden dışarıya çıkar." Yani "Tecellilerden sıçrar, hakiki şah olan Hakk'ın tecellilerini takip eder ve onun isim ve sıfatı okunu gösterir ve hayallerden dışarıya çıkar" demek olur. (Doğrusunu en iyi Allah bilir.)

"Ne-cehed", burada "kaçmaz" ma'nâsınadır; ve her iki mısra'daki "şeved" "gider" demektir. "Şeh"den murâd, Hak'tır. Ya'ni, "Keskin akıllı ve, kulağı keskin olan kimse şâhın yasakçı değneği mesâbesinde[ki] tahyîllerden kaçmaz, gider. Fakat şâhın ihsân ettiği ok mesâbesinde olan akl-ı kâmilini gösterir de ondan sonra Hakk'a giden yol üzerinde yürür." Binâenaleyh ona bu yasakçı değnekleri mâni olamaz. Zamân-ı kadîmde Acem şahları kendi adamlarından birisini bir yere me'mûr ettikleri vakit kendi "ok"larından birisini verir ve o kimse de gideceği yere gider imiş. Şâyet yolda bir yasakçıya rast gelirse, oku gösterir ve yasakçı onun seyrine mâni' olmaz imiş. Bu beyt-i şerîfde "akl-ı kâmil" oka teşbîh buyurulmuştur. Bu nüsha Ankaravî hazretlerinin esas ittihâz buyurduğu nüshadır. Fakat birinci mısrâ'ın diğer üç nüshasını da zikretmiştir ki, onlar da şunlardır: نجهد از تخیل اگرچه شه شود -1- Burada "şeh", büyük ma'nâsına olmak münâsib olur. Ya'ni, "Her ne kadar büyük olsa da tîz-hûş ve tîz-gûş olan kimse tahyîlden kaçmaz. Şâhın okunu gösterir ondan sonra yola gider", demek olur. نجهد آن تخییلها نی شه شود -2- Burada da “şeh", azîm ma'nâsına olur. Ya'ni, "Tîz-hûş olan kaçmaz. Zîrâ tahyîller büyük olmaz, şâhın okunu gösterir, ondan sonra yola gider." بجهد از تخییل اگرچه شه شود -3- "şeh", yine büyük ma'nasına olur. Ya'ni, "Tîz-hûş olan kimse her ne kadar büyük olursa da tahyîlden sıçrar ve kaçar. Ya'ni ehemmiyet vermez, şâhın okunu gösterir, ondan sonra yola gider." Hind nüshalarına gelince, onlarda dahi dört nüsha münderiçtir, şöyle ki: تیر شه بنماید و بیرون شود -1- بجهد از تخییلها بیشه شود Bu nüsha onlarda esas olarak alınmıştır. Şârihlerin mütâlaasına göre birinci mısra'daki "şâh"ın ma'nâsı, satranç oyunundaki "şah"tır. Binâenaleyh "şahsız olmak"tan murâd, şah gibi kendisine hâkim ve gālib olan varlığının mat olmasıdır. Bu sûrette ma'nâ "Tîz-hûş olan kimse tahyîllerden sıçrar; zîrâ kendi varlığından soyunur ve şahsız olur ve şâh-ı hakîkî olan Hakk'ın oku mesâbesinde bulunan onun varlığını ve tasarrufunu gösterir ve o hayallerden dışarıya çıkar" demek olur. تیر شه بنماید و بیرون شود -2- بجهد از تخییلها تا بیشه شود Ya'ni "Tahyîlden sıçrar, âkıbet şahsız olur, şâhın okunu gösterir, dışarıya çıkar". Bu beytin îzâhı dahi yukarıdaki îzâhın aynı olur. تیر شه بنماید و بیرون شود -3- بجهد از تخییلها باشه شد Bu sûrette her iki mısra'daki "şâh"dan murâd, Hak olur. Ya'ni, "Tîz-hûş olan kimse tahyîlden sıçrar, şâh-ı hakîkî olan Hak'la olur ve Hakk'ın oku mesâbesinde olan tecelliyât-ı sıfatıyye ve esmâiyyesini gösterip o hayallerden dışarıya çıkar." Ya'ni "Tecellilerden sıçrar, şâh-ı hakîkî olan Hakk'ın tecelliyâtını ta'kîb eder ve onun esmâ ve sıfatı okunu gösterir ve hayallerden dışarıya çıkar" demek olur. (Vallâhü a'lemü bi's-savâb)

372. Bu hayrân gönüle tedbîr bahşet ve bu iki kat yaylara ok bahşet!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

372. Bu şaşkın gönüle tedbir ver ve bu iki kat yaylara ok ver!

Bu beyit, Hz. Pîr efendimiz tarafından Allah'a yapılan bir yakarıştır. "Şaşkın gönül"den kasıt, kendilerinin mürşit kalbidir. "Yaylar"dan kasıt, Hak yolunda riyâzât ve mücâhedât ile belleri bükülmüş müridlerdir. "Ok"tan kasıt ise Muhammedî irfandır. Yani, "Ey Allah'ım, beni insanların terbiye ve irşadına memur ettin. Kemâlinin yüceliği karşısında hayran olan kalbime, müridlerin irşadı için tedbir ver ve Hak yolunda riyâzât ve mücâhedât ile yay gibi belleri bükülmüş olan müridlere de Muhammedî zevk ve irfan okunu lütfet!"

Bu beyit Hz. Pîr efendimiz tarafından Hakk'a münâcâttır. "Dil-i sergeşte"den murâd, zât-ı şerîflerinin kalb-i mürşidâneleridir. "Kemânlar"dan murâd, Hak yolunda riyâzât ve mücâhedât ile belleri bükülmüş mürîdlerdir. "Ok"tan murâd irfân-ı Muhammedî'dir. Ya'ni, "İlâhî, beni efrâd-ı beşerin terbiye ve irşadına me'mûr buyurdun. Kemâl-i bâ-kemâlinde hayrân olan kalbime müridlerin irşadı için tedbîr bahşet ve Hak yolunda riyâzât ve mücâhedât ile yay gibi belleri bükülmüş olan mürîdlere de zevk ve irfân-ı Muhammedî okunu inâyet eyle!"

373. O gizli kadehden, kerîmlerin kadehinden toprak zemîn üzerine bir cür'a döktün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

373. O gizli kadehten, kerem sahiplerinin kadehinden toprak zemin üzerine bir yudum döktün.

"Gizli kadeh"ten kasıt, öncesizliğin başlangıcında gizli hazine olan ilahi güzelliktir. "Kerem sahipleri"nden kasıt ise Mübdî (yoktan var eden), Muhyî (hayat veren), Musavvir (şekil veren), Latîf (lütuf sahibi), Cemîl (güzel), Bedî' (benzersiz yaratan), Fettâh (açan) ve Mün'im (nimet veren) gibi cemal sıfatlarına ait isimlerdir ki, onların her biri bir kadehe benzetilmiştir. "Toprak zemin"den kasıt, yeryüzüdür. "Cür'a", içildikten sonra bardağın dibinde kalan artık anlamına gelir ki, az bir miktardan kinayedir. Yani, “İlahi, zâtının güzellik kadehi, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmeye muhabbet ettim, halkı bilinmem için yarattım" hadis-i kudsîsi gereğince gizli idi. Her biri bir kerem sahibi olan şerefli isimler zuhur talep etti. Onlar kendi özelliklerinin kadehinden mazharlarına birer yudum ikram ettiler ve onların bu kadehlerinden sonsuz uzayda yoğun cisimler üzerine birer yudum döktüğün gibi, onların arasında bulunan bu toprak zemin üzerine de bir yudum döktün; bağlar, bahçeler, güller ve gülistanlar meydana geldi.

"Gizli kadeh"den murâd, ezel-i âzâlde kenz-i mahfi olan cemâl-i ilâhîdir. "Kerîmler"den murâd, Mübdî, Muhyî, Musavvir, Latîf, Cemîl, Bedî', Fettâh ve Mün'im... ilh. gibi esmâ-i cemâliyyedir ki, onların her birisi bir kadehe teşbîh buyrulmuştur. "Toprak zemîn"den murâd, küre-i arzdır. "Cür'a", içildikten sonra bardağın dibinde kalan artık ma'nâsınadır ki, cüzî bir mikdârdan kinâyedir. Ya'ni, “İlâhî, cemâl-i zâtının kadehi کنت كنزاً مخفيا فاحببت ان أعرف فخلقت الخلق لاعرف ya'ni "Ben bir kenz-i mahfi idim, bilinmeye muhabbet ettim, halkı bilinmem için yarattım" hadîs-i kudsîsi mûcibince gizli idi. Her biri bir kerem sâhibi olan esmâ-i şerîfen zuhûr taleb etti. Onlar kendi hâssıyetleri kadehinden mazharlarına birer cür'a ikrâm ettiler ve onların bu kadehlerinden fezâ-yı bî-nihâyede ecrâm-ı kesîfe üzerlerine birer cür'a döktüğün gibi, onların arasında bulunan bu toprak zemîn üzerine de bir cür'a döktün; bağlar, bahçeler, güller ve gülistanlar hâsıl oldu.

374. Zülf ve ruh (رخ) üzerine onun damlasından nişan sıçradı. Ondan dolayı şahlar toprağı yalarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

374. Zülf ve yanak üzerine onun damlasından nişan sıçradı. Ondan dolayı şahlar toprağı yalarlar.

Yani, o toprak zeminin özünden ve cevherinden meydana gelen güzellerin zülfü ve saçları ve yanakları üzerine de o cemâl isimleri kadehinin son damlasından iz ve eser sıçradı ve yansıdı. O son damlanın aşkından dolayı şahlar, asılları topraktan ibaret olan o güzelleri kucaklar ve öperler.

Ya'ni, o toprak zemînin mâyesinden ve cevherinden hâsıl olan güzellerin zülfü ve saçları ve yanakları üzerine de o esmâ-i cemâliyye kadehinin cür'asından nişân ve eser sıçradı ve aksetti. O cür'anın aşkından dolayı şahlar asılları topraktan ibâret bulunan o güzelleri kucaklar ve öperler.

375. Güzellik cür'asıdır ki, bu toprak latîftir ki yüz gönül ile gece gündüz onu öpersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

375. Güzellik kadehindendir ki, bu toprak öyle latiftir ki yüz gönülle gece gündüz onu öpersin.

"Geş", hoş, latif ve güzel anlamındadır. Bazı nüshalarda "geş" yerine "hûş" geçmiştir. Yani, "Yeryüzünün ve ondan oluşmuş güzel cisimlerin latif olması, o ezelî güzellik ve cemalin kadehindendir. O topraktan meydana gelen cisimler ve endamlar öyle latiftir ki, sen ona âşık olursun ve kalbinin tam yönelişiyle gece ve gündüz sen onları sever ve öpersin."

"Geş", hoş ve latîf ve ra'nâ ma'nâsınadır. Ba'zı nüshalarda "geş" yerine "hûş" vâki olmuştur. Ya'ni, "Küre-i arzın ve ondan mütekevvin olan güzel cisimlerin latîf olması o hüsn ve cemâl-i ezelînin cür'asıdır. O topraktan peydâ olan cisim ve endâmlar öyle bir latîfdir ki, sen ona âşık olursun ve kalbinin teveccüh-i kâmili ile gece ve gündüz sen onları sever ve öpersin."

376. Toprak karışık olan cür'a mâdemki deli eder, acaba onun safı seni nasıl yapar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

376. Toprak karışık olan içki mademki deli eder, acaba onun safı seni nasıl yapar?

Cemal isimleri kadehinin toprak karışık olan içkisi mademki insanları böyle tutkun ve deli ediyor, acaba o cemal isimlerinin topraktan saf olan tecellisi (Allah'ın isimlerinin ruhani âlemdeki görünümü) seni ne hale koyar, var kıyas et! "Topraktan saf olan tecelli"den kastedilen, bu isimlerin ruhanî âlemdeki tecellisidir ki, onlar melekût âlemine ve cennete ait suretlerdir.

Esmâ-i cemâliyye kadehinin toprak karışık olan cür'ası mâdemki insanları böyle meftûn ve deli ediyor, acabâ o esmâ-i cemâliyyenin topraktan sâf olan tecellîsi seni ne hâle koyar, var kıyâs eyle! "Topraktan sâf olan tecellî"den murâd, bu esmânın rûhâniyet âlemindeki tecellîsidir ki, onlar suver-i melekûtiyye ve cinâniyyedir.

377. Her bir kimse bir kerpicin önünde elbise yırtıcıdır ki, o kerpiç güzellikten cür'a-nak geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

377. Her bir kimse, bir kerpicin önünde elbise yırtıcıdır ki, o kerpiç güzellikten bir yudum içmiştir.

"Kerpiç"ten kasıt, cemâl isimlerinden birinin tecelli ettiği yoğun bir surettir. Yani, "Üzerine cemâl isimlerinin kadehlerinden birinden bir yudum dökülmüş olan yoğun bir suretin önünde her bir kimse, ona olan tutkunluğu ve aşkının şiddeti sebebiyle şaşkınlık içinde elbisesini yırtıcıdır." Nasıl ki, bir güzele âşık olup onu elde edemediği için kendilerini öldürenler her zaman görülmektedir.

"Kerpiç"ten murâd, esmâ-i cemâliyyeden birinin mazharı olan bir sûret-i kesîfedir. Ya'ni, "Üzerine esmâ-i cemâliyye kadehlerinin birinden bir cür'a dökülmüş olan bir sûret-i kesîfenin önünde her bir kimse ona meftûnluğu ve şiddet-i aşkı sebebiyle şûrîde olup elbisesini yırtıcıdır." Nitekim bir güzele âşık olup onu elde edemediğinden dolayı kendilerini öldürenler her vakit görülmektedir.

378. Ay ve güneş ve Hamel üzerinde olan bir cür'adır; ve arş ve kürsî ve Zühal üzerinde olan bir cür'adır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

378. Ay ve güneş ve Koç burcu üzerinde olan bir yudumdur; ve arş ve kürsî ve Satürn üzerinde olan bir yudumdur.

"Koç", burada astronomi terimlerinden olup yıldızların uğradığı on iki burçtan ilk burcun adıdır. "Arş", sözlükte taht ve mülk anlamındadır. Burada "izafî varlıklar"dır. "Kürsî", burada izafî varlıkların sonsuz uzayda kapladığı alandır. "Satürn", güneş sistemimizi oluşturan yedi gezegenden birinin ismidir. Yani, "Ay'da ve Güneş'te ve Koç burcu üzerinde olan güzellik, cemâlî isimler kadehinden dökülmüş bir yudumdur; ve aynı şekilde arş ve kürsî ve Satürn gezegeni üzerlerinde olan incelik de yine o kadehten dökülmüş olan bir yudumdur." Cenâb-ı Pîr efendimizin diğer gezegenlerden "Satürn" gezegenini zikretmesi, bu gezegendeki inceliğin şaşırtıcı olmasındandır. Çünkü astronomi ilmine vâkıf olanlarca bilindiği üzere, Satürn gezegeni yeryüzünden yedi yüz elli defa daha büyüktür; ve etrafında sekiz "ay" döner; ve etrafında bir de halkası vardır ki, bu gezegenin gecesi dahi bu aylar ile halkası sayesinde diğer gezegenlerden daha aydınlık ve incedir. Bu bilgiler Pîr'in zamanındaki astronomi kitaplarında mevcut değildi. Bu keşifleri de hayranlık vericidir.

"Hamel", burada ilm-i hey'et ıstılâhından olup yıldızların uğradığı on iki burçtan evvelki burcun adıdır. "Arş", lügatte taht ve mülk ma'nâsınadır. Burada "vücûdât-ı izâfiyye"dir. "Kürsî", burada vücûdât-ı izâfiyyenin fezâ-yı bî-nihâyede kapladığı sâhadır. "Zühal", manzûme-i şemsiyyemizi teşkil eden yedi seyyâreden birisinin ismidir. Ya'ni, "Ay'da ve Güneş'te ve Hamel burcu üzerinde olan güzellik esmâ-i cemâliyye kadehinden dökülmüş bir cür'adır; ve kezâ arş ve kürsî ve Zühal seyyâresi üzerlerinde olan letâfet dahi yine o kadehden dökülmüş olan bir cür'adır." Cenâb-ı Pîr efendimizin diğer seyyârelerden "Zühal" seyyâresini zikretmesi bu seyyâredeki letâfetin acîb olmasındandır. Zîrâ ilm-i hey'ete vakıf olanlarca ma'lûm olduğu üzere, Zühal seyyâresi küre-i arzdan yedi yüz elli def'a daha büyüktür; ve etrafında sekiz "ay" devreder; ve etrafında bir de halkası vardır ki, bu seyyârenin gecesi dahi bu aylar ile halkası sâyesinde seyyârât-ı sâireden daha münevver ve latîfdir. Bu ma'lûmât zamân-ı pîrde olan hey'et kitaplarında mevcut değil idi. Bu keşifleri dahi şa'yân-ı hayrettir.

379. Ey aceb, ona cür'a mı, yâhud kimyâ mı dersin ki, onun temâsından bu kadar güzellik olur!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

379. Ey şaşılacak şey, ona cür'a mı, yoksa kimya mı dersin ki, onun temasından bu kadar güzellik olur!

Şaşılmaya değer bir şeydir, o cemâlî tecellînin (Allah'ın güzelliğinin tecellî etmesi) eserine ve yansımasına cür'a mı dersin, yoksa kimya mı dersin ki, o tecellînin bu değersiz ve hiç hükmünde olan izafî varlık âlemine çarpmasından bu kadar güzellikler ortaya çıkar!

Taaccübe şâyân bir şeydir, o tecellî-i cemâlînin eserine ve aksine cür'a mı yoksa kimyâ mı dersin ki, o tecellînin bu lâ-şey ve hiç hükmünde olan vücûd-ı izâfî âlemine çarpmasından bu kadar güzellikler peydâ olur!

380. Ey fünûn sahibi, onun çarpmasını cidden taleb et! Ona ancak temizlenmiş olanlar yakın olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

380. Ey ilimler sahibi, onun çarpmasını cidden iste! Ona ancak temizlenmiş olanlar yakın olur.

Bu şerefli beyitte öğrenciye teşvik edilen şey, 375 numaralı beyitte açıklanan güzellik kadehinin cür'asının (son damlasının), unsurlardan oluşan varlık ve toprak ile karışık olmaksızın saf olarak dökülmesidir. Yani, "Ey bu görünen âlemin hünerlerini taşıyan kimse, o güzellik cür'asının sana saf olarak çarpmasını ve dökülmesini cidden iste! Böyle saf bir cür'aya ancak unsurlardan oluşan varlık ve cismaniyet kirlerinden temizlenmiş olan kimseler yakın olur ve ona ulaşır."

Bu beyt-i şerîfde talebe teşvik olunan şey 375 numaralı beyitte beyân buyurulan hüsn kadehi cür'asının, vücûd-ı unsurî ve toprak ile karışık olmaksızın sâf olarak dökülmesidir. Ya'ni, "Ey bu âlem-i zâhirin hünerlerini hâiz olan kimse, o hüsn cür'asının sana sâf olarak çarpmasını ve dökülmesini cidden taleb et! Böyle bir sâf cür'aya ancak vücûd-ı unsurî ve cismâniyet kirlerinden temizlenmiş olan kimseler yakın ve nâil olur."

381. Altın ve la'l ve inciler üzerinde bir cür'a vardır. Şarâb ve meze ve meyve üzerinde bir cür'a vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

381. Altın, lâl ve inciler üzerinde bir yudum vardır. Şarap, meze ve meyve üzerinde bir yudum vardır.

382. Latifler olan güzellerin yüzü üzerinde bir cür'a vardır. Acaba o pek hâlis, sâf olan nasıl olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

382. Latif olan güzellerin yüzü üzerinde bir yudum güzellik vardır. Acaba o pek hâlis, saf olan nasıl olur?

"Litâf", "latîf" kelimesinin çoğuludur. "Revvâk", mübâlağa ile ism-i fâil olup "pek hâlis olucu" demektir. Yani, "Latif olan topraktan yaratılmış güzellerin bedeninde bir yudum güzellik vardır. Altın, lâl, inciler, şarap, meze ve meyve hep topraktandır. Bunların üzerindeki zevk ve letafet yudumu, toprakla karışık olan güzelliklerdir. Böyle toprak karışık olan güzellik yudumu bu kadar çekici olduğu hâlde, acaba o yudum hâlis ve yoğunluktan saf olursa, onun çekiciliği nasıl olur?"

"Litâf", "latîf"in cem'idir. "Revvâk", mübâlağa ile ism-i fâil, "pek hâlis olucu" demektir. Ya'ni, "Latîfler olan topraktan mahlûk güzellerin cisminde bir cür'a-i hüsn vardır. Altın ve la'l ve inciler ve şarâb ve meze ve meyve hep topraktandır. Bunların üzerindeki zevk ve letâfet cür'ası toprakla karışık olan güzelliklerdir. Böyle toprak karışık olan hüsn cür'ası bu kadar câzibedâr olduğu hâlde, acabâ o cür'a hâlis ve kesâfetten sâf olursa, onun câzibesi nasıl olur?"

383. Vaktaki dilini buna sürersin, onu çamursuz gördüğün vakit nasıl olursun?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

383. Vaktaki dilini buna sürersin, onu çamursuz gördüğün vakit nasıl olursun?

"Dil sürmek", öpmekten kinayedir. Yani, "Sen üzerine güzellik şarabı dökülmüş olan bir güzelin topraktan oluşmuş olan bedenini öptüğün zaman, ya güzellik şarabını topraktan ve yoğunluktan arınmış olarak gördüğün vakit ne hâle girersin?"

"Dil sürmek", öpmekten kinâyedir. Ya'ni, "Sen üzerine hüsn cür'ası dökülmüş olan bir güzelin topraktan mütekevvin olan cismini vaktâki öper durursun, ya hüsn cür'asını topraktan ve kesâfetten ârî olarak gördüğün vakit ne hâle girersin?"

384. Vaktaki ölüm zamanında o safâ cür'ası ölmek sebebiyle bu ten kerpicinden cüdâ oldu;&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

384. Vaktaki ölüm zamanında o saf güzellik kadehi ölmek sebebiyle bu ten kerpicinden ayrıldı;

O saf olan güzellik kadehi ölüm zamanında topraktan yapılmış bir kerpiç hükmünde olan cisimden ayrıldığı vakit;

O sâf olan güzellik cür'ası ölüm zamânında topraktan ma'mûl bir kerpiç mesâbesinde olan cisimden ayrıldığı vakit;

385. O kalan şeyi sen çabuk defn edersin. Niçin bu sebeble bir çirkin ölmüş idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

385. O kalan şeyi sen çabuk defnedersin. Niçin bu sebeple bir çirkin ölmüş idi.

"O cansız hâlde kalan cismi sen derhal toprağa gömersin. O cisim niçin bu ölüm sebebiyle böyle çirkin bir madde olmuş idi?" Çünkü o saf yudum (can) ondan ayrıldı. Bu şerefli beyit Hint nüshalarında آنچه ماند می کنی زودش دفين كين چنین زشتی و دون چون بد قرین şeklindedir. Anlamı, "O şey ki kalır, "Böyle bir çirkin ve aşağı şey nasıl eşlik eder?" diye sen onu çabuk defnedersin" demektir.

"O cemâd hâlinde kalan cismi sen derhal toprağa gömersin. O cisim niçin bu ölüm sebebiyle böyle bir çirkin madde olmuş idi?" Zîrâ o cür'a-i sâf ondan ayrıldı. Bu beyt-i şerîf Hind nüshalarında آنچه ماند می کنی زودش دفين كين چنین زشتی و دون چون بد قرین sûretindedir. Ma'nâsı, "O şey ki kalır, "Böyle bir çirkin ve aşağı şey nasıl karîn olur?" diye sen onu çabuk defnedersin" demek olur.

386. Vaktaki can bu cîfesiz cemâl gösterir, o visalin letafetini ben söyleyeyim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

386. Can bu cesetsiz güzelliği gösterdiğinde, o kavuşmanın inceliğini ben söyleyeyim.

Ruh, isteğe bağlı veya zorunlu ölümle bu ceset hükmünde olan bedenin hükmünden ve tesirlerinden kurtulup güzelliğini gösterdiğinde, ben o ruhun güzelliğine kavuşmanın inceliğini söyleyeyim. Çünkü bu inceliğin beyanı harfe, sese ve sözlere sığacak bir şey değildir.

Vaktāki rûh, mevt-i ihtiyârî veyâ ıztırârî ile bu cîfe mesâbesinde olan cismin hükmünden ve te'sîrâtından kurtulup cemâl gösterir, ben o rûhun cemâline olan vuslatın letâfetini söyleyeyim. Zîrâ bu letâfetin beyânı harf ve savta ve elfâza sığar bir şey değildir.

387. Vaktaki ay bu bulutsuz ziyâyı gösterir, o iş buyurucudan şerh etmek mümkün olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

387. Ay bu bulutsuz ışığı gösterdiğinde, o iş buyurucudan açıklamak mümkün olmaz.

"Ay"dan kasıt ruhtur. "Bulut"tan kasıt yoğun bedendir. "Kâr u kiyâ" kelimesi padişah, vezir, iş buyurucu, kervan ve dört ana unsurdan her biri anlamlarına gelir. Burada "iş buyurucu ve kâr-fermâ" anlamı uygundur. Yani, Zât Güneşi'nden nur alan ay konumundaki ruh, bulut konumunda olan beden olmaksızın ışığını gösterdiği zaman, o iş buyurucu olan ruhtan ve onun niteliklerinden açıklama ve bahsetmek harfe ve sese sığmadığı için mümkün olmaz.

"Mâh"dan murâd, rûhtur. "Bulut"tan murâd, cism-i kesîfdir. "Kâr u kiyâ", pâdişah, vezîr ve kâr-fermâ ve kârvân ve anâsır-ı erbaadan her biri ma'nâlarınadır. Burada "iş buyurucu ve kâr-fermâ" ma'nâsı münasibdir. Ya'ni, Şems-i zâttan nûr alan ay mesâbesindeki rûh, bulut mesâbesinde olan cisim olmaksızın ziyâsını gösterdiği vakit, o iş buyurucu olan rûhtan ve onun evsâfından şerh ve bahsetmek harf ve savta sığmadığı için mümkün olmaz."

388. Şerbet ve şeker dolu olan o matbah ne güzeldir ki, sultanlar onun kasesini yalayıcıdırlar!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

388. Şerbet ve şeker dolu olan o mutfak ne güzeldir ki, sultanlar onun kâsesini yalayıcıdırlar!

"Şerbet ve şeker"den kastedilen, ilâhî bilgiler ve Rabbanî sırlardır. "Mutfak"tan kastedilen, insân-ı kâmilin ruhudur. "Kâse"den kastedilen, insân-ı kâmilin mübarek bedenidir. Yani, "İradî ölümle ölen insân-ı kâmilin ruhunun aydınlığı açıklanamaz ve tarif edilemez. İlâhî bilgiler şerbetleri ve Rabbanî sırlar şekerleri ile dolu olan onun ruh mutfağı ne güzeldir ki, dış görünüşte mülk sahibi olan sultanlar onun beden kâsesini yalarlar." Yani, onun bedensel görünüşüne hürmet edip ellerini öperler.

"Şerbet ve şeker"den murâd, maârif-i ilâhiyye ve esrâr-ı rabbâniyyedir. "Matbah"dan murâd, insân-ı kâmilin rûhudur. "Kâse"den murâd, insân-ı kâmilin cism-i mübârekidir. Ya'ni, "Mevt-i irâdî ile ölen insân-ı kâmilin rûhunun ziyâsı şerh ve ta'rîf olunmaz. Maârif-i ilâhiyye şerbetleri ve esrâr-ı rabbâniyye şekerleri ile dolu olan onun matbah-ı rûhu ne güzeldir ki, mülk-i sûrî sâhibi olan sultanlar onun kâse-i cismini yalarlar." Ya'ni sûret-i cismâniyyesine hürmet edip ellerini öperler.

389. O dîn sahrâsının harmanı ne güzeldir ki, her harman onun başağını toplayıcıdır!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

389. O din sahrasının harmanı ne güzeldir ki, her harman onun başağını toplayıcıdır!

O din sahrasının harmanı olan insân-ı kâmilin ruhu ne güzeldir ki, her müminin ruh harmanı onun marifet ve sırlar başağını toplayıcıdır!

O dîn sahrâsının harmanı olan insân-ı kâmilin rûhu ne güzeldir ki, her mü'minin harman-ı ruhu onun maârif ve esrâr başağını toplayıcıdır!

390. Ne güzel bir gamsız ömür deryâsı ki, yedi deryâ ondan bir çiğ tânesi olur!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

390. Ne güzel bir gamsız ömür deryası ki, yedi derya ondan bir çiğ tanesi olur!

"Bir gamsız ömür deryası"ndan kastedilen, insân-ı kâmilin kalbidir. Nitekim Bayezid-i Bistami (k.s.) hazretleri "لو ان العرش وما حواه مأة الف الف مرة في زاوية من زوايا قلب العارف ما احسن به" yani "Eğer arş ve onun içindekiler bir milyon kere arifin kalbinin köşelerinden bir köşesinde olsa, onu hissetmez" buyurur. Yani, "Bir gamsız ömür deryası olan arifin kalbi ne güzeldir ki, onun yanında görünen yedi derya, ondan bir çiğ tanesi kadardır!"

"Bir gamsız ömür deryâsı"ndan murâd, insân-ı kâmilin kalbidir. Nitekim Bâyezîd-i Bistâmî (k.s.) hazretleri لو ان العرش وما حواه مأة الف الف مرة في زاوية من زوايا قلب العارف ما احسن به ya'ni "Eğer bir milyon kere arş ve onun muhtevâsı kalb-i ârifin köşelerinden bir köşesinde olsa onu duymaz" buyurur. Ya'ni, "Bir gamsız ömür deryâsı olan ârifin kalbi ne güzeldir ki, onun indinde sûrî olan yedi deryâ ondan bir çiğ tânesi nisbetinde olur!"

391. Vaktaki "Elest" sâkîsi el altında olan bu çorak toprağın başı üzerine bir cür'a döktü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

391. Elest sâkisi, el altında olan bu çorak toprağın başına bir yudum döktüğünde.

"Elest sâkisi"nden kasıt, ruhlara "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" hitabında bulunan Yüce Allah'tır. "Çorak toprak"tan kasıt, yeryüzüdür. "Dest" kelimesi kudret anlamındadır. Yani, "Ruhlara "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" hitabında bulunan Yüce Allah, yaratıcı kudreti altında bulunan yeryüzü üzerine Mübdî (yoktan var eden), Musavvir (şekil veren), Bedî' (eşsiz yaratan) ve Fettâh (açan) gibi cemâlî isimleriyle tecelli ettiğinde;"

"Elest sâkîsi"nden murâd, ervâha "Elestü bi-rabbiküm", ya'ni "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" hitâbında bulunan Hak Teâlâ hazretleridir. "Çorak toprak"tan murâd, arzdır. "Dest", kudret ma'nâsınadır. Ya'ni, "Ervâha "Elestü bi rabbiküm" hitâbında bulunan Hak Teâlâ hazretleri, vaktâki kudret-i hâlikānesi altında bulunan arz üzerine Mübdî, Musavvir ve Bedî' ve Fettâh gibi esmâ-i cemâliyyesi ile tecellî buyurdu;"

392. O toprak kaynadı ve biz o kaynayıştanız. Diğer bir cür'a vardır ki, biz çok sa'ysisiz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

392. O toprak kaynadı ve biz o kaynayıştanız. Diğer bir yudum vardır ki, biz çok çabasızız.

O toprak, arzı kaynattı ve coştu. Üzerinde birtakım eşsiz ve şaşırtıcı suretler ortaya çıkardı. İşte bizim topraktan olan varlığımız da o kaynayıştandır. Bizim bu topraktan olan varlığımızın o çorak toprağın kaynayışından ortaya çıkışı, Cemîl ve Bedî' isimlerinin arz üzerine olan diğer bir yudumu ve diğer bir tecellîsidir ki, biz bu tecellîye ulaşma konusunda çok çabasız olmuşuzdur. Yani bu tecellî ve bu güzellik yudumunun dökülmesi asla bizim çalışmamız ve hizmetimiz karşılığında değildir. Muhakkak ki bu, Hakk'ın cömertliği ve keremidir.

O toprak arzı kaynattı ve galeyâna geldi. Üzerinde birtakım suver-i bedîa ve acîbe ızhâr etti. İşte bizim vücûd-i hâkîmiz dahi o kaynayıştandır. Bu bizim vücûd-i hâkîmizin o çorak toprağın kaynayışından zuhûru, ism-i Cemîl'in ve Bedî'in arz üzerine olan dîğer bir cür'ası ve dîğer bir tecellîsidir ki, biz bu tecellîye nâiliyet husûsunda çok sa'ysiz olmuşuzdur. Ya'ni bu tecellî ve bu cür'a-i cemâlin dökülmesi asla bizim çalışmamız ve hizmetimiz mukābilinde değildir. Muhakkak Hakk'ın cûd ve keremidir.

393. Eğer câiz oldu ise, ademden nâle ettim; ve eğer onu söylemek lâyık olmadı ise, işte sustum!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

393. Eğer caiz oldu ise, yokluktan inledim; ve eğer onu söylemek uygun olmadı ise, işte sustum!

"Yokluk"tan kasıt, yukarıda geçen 315 numaralı şerefli beyitte açıklandığı üzere, İlahi Zât'ın vahdet (birlik) mertebesidir. Bu mertebe, vahidiyetin yani sabit hakikatlerin ve ilahi suretlerin de yokluk mertebesidir; ve bu mertebenin bir ismi de hakikat-i Muhammediyye'dir. "İnleme", ses ve seda anlamındadır. Burada seda ve sesten kasıt, Pir efendimizin ilahi hikmetler ve sırlar hakkındaki sözleri ve söyledikleridir. Yani, "Yukarıdan beri hırs ve hayal hakkında birtakım hikmetler ve sırlar söyledim; ve eğer bunları söylemek uygun ve caiz oldu ise, mirasçılığım sebebiyle hakikat-i Muhammediyye mertebesinden gelen ilhamları söyledim; ve eğer onu söylemek uygun değil idiyse işte artık sustum!"

"Adem"den murâd, yukarıda geçen 315 numaralı beyt-i şerîfde îzah olunduğu üzere zât-ı ulûhiyyetin mertebe-i vahdetidir. Bu mertebe vâhidiyetin ya'ni a'yân-ı sâbitenin ve suver-i ilmiyyenin dahi ademi mertebesidir; ve bu mertebenin bir ismi dahi hakîkat-i muhammediyyedir. "Nâle", âvaz ve sadâ ma'nâsınadır. Burada sadâ ve âvazdan murâd cenâb-ı Pîr efendimizin hikem ve esrâr-ı ilâhiyye hakkındaki kelâmları ve melfûzâtıdır. Ya'ni, "Yukarıdan beri hırs ve hayâl hakkında birtakım hikem ve esrâr söyledim; ve eğer bunları söylemek revâ ve câiz oldu ise verâsetim hasebiyle hakîkat-i muhammediyye mertebesinden vârid olan vâridâtı söyledim; ve eğer onu söylemek lâyık değil idiyse işte artık sustum!"

394. Bu iki kat olan hırs kazının beyânıdır. Halîl'den öğren ki, o kaz öldürülmeğe lâyıktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

394. Bu, iki kat olan hırs kazının açıklamasıdır. Halîl'den öğren ki, o kaz öldürülmeye layıktır.

"Münsenî", iki kat demektir. Yani, "İnsan varlığındaki 'hırs', kaza benzer; ve hırs hakkındaki açıklama iki kat oldu. Çünkü bu kötü sıfat, insan varlığında önemli bir sıfattır ki, hem kötü hem de iyi yönlere yönlendirilebilir. Bu sebeple o sıfatın gizli yönlendirmesinden emin olmak için öldürülmeye ve yok edilmeye layık olan o kazın öldürülmesini İbrahim Halîl (a.s.)dan öğren!"

"Münsenî", iki kat demektir. Ya'ni, "Vücûd-i insânîdeki "hırs", kaza müşâbihtir; ve hırs hakkındaki beyân iki kat oldu. Zîrâ bu sıfat-ı zemîme vücûd-ı insânîde mühim bir sıfattır ki, hem fenâ ve hem de iyi cihetlere tevcîh olunabilir. Binâenaleyh o sıfatın mekrinden emîn olmak için öldürülmeğe ve izâleye lâyık olan o kazın öldürülmesini İbrâhim Halîl (a.s.)dan öğren!"

395. Kazda bundan başka çok hayır ve şer vardır. Diğer sözlerin fevtinden korkarım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

395. Kazda bundan başka çok hayır ve şer vardır. Diğer sözlerin kaçırılmasından korkarım.

Yani, "kaz" hükmünde olan insan varlığındaki hırsda, bizim bu açıklamamızdan başka daha çok hayır ve şer vardır. Onun hayrı, Hakk'a ve ilim ile marifete yönelmesidir; şerri de cehalete ve Allah dışındaki şeylere yönelmesidir. Eğer bunların ayrıntılarına girişirsem, diğer sözlerin, hakikatlerin ve marifetlerin açıklanmasının kaçırılmasından korkarım.

Ya'ni, "kaz" mesâbesinde olan vücûd-i insânîdeki hırsda bu bizim beyânımızdan başka daha çok hayır ve şer vardır. Onun hayrı Hakk'a ve ilim ve ma'rifete teveccühüdür; ve şerri de cehil ve mâsivâya olan teveccühüdür. Eğer bunların tafsîline mübâşeret edersem, diğer sözlerin ve hakāyıkın ve maârifin beyânının fevtinden korkarım.

## Tâvusun sıfatı ve onun tab'ı ve İbrâhim (a.s.)ın onu öldürmesinin sebebi

396. Şimdi iki renkli olan tavusa geldik ki, o nâm ve âr için cilve eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

396. Şimdi iki renkli olan tavusa geldik ki, o şöhret ve utanç için cilve eder.

İnsan varlığında "kaz" konumunda olan "hırs"ın açıklanmasından sonra tavusun açıklamasına geldik ki, o "tavus" iki renklidir; ve onun benzeri insan varlığında "makam ve mevki duygusu"dur; ve iki renkli olması şudur ki, makam sahipleri iki yüzlü görünür. Çünkü bunlar şöhret ve başkanlık kazanmak için görünüşte halka yumuşak huylu ve takva sahibi görünürler; ve kendilerini iyi insanların kılığıyla süslerler; ve bu vesileyle halkı oyalayıp onlara başkanlık ederler. Doğal olarak, içlerinin şöhret ve başkanlık kazanma duygusuyla dolu olması ve dışlarının iyi insanların ameli ve kılığıyla süslenmesi iki yüzlülüktür. Bu sebeple bu gibi mürşitler ve reisler halkın tuzağı hükmündedir; ve onların görünüşteki hayır olan tasavvurları ve hallerinin iyiliği ve içlerindeki şer olan şöhret ve başkanlık talebindeki gayretleri hep halkı avlamaktır; ve bu halkı avladığı takdirde onlardan kendisine bir fayda geleceğini tahayyül eder; ve hatta onlardan bazı maddî ve görünür faydalar da görür. Fakat bu işin hakikati olan faydasından ve sonucundan habersizdir.

Vücûd-ı beşerde "kaz" mesâbesinde olan "hırs"ın beyânından sonra tâvusun beyânına geldik ki, o "tâvûs" iki renklidir; ve onun nazîri vücûd-ı insânîde "câh ve mansıb duygusu"dur; ve iki renkli olması budur ki, ehl-i câh iki yüzlü görünür. Çünkü bunlar şöhret ve riyâset kazanmak için zâhirde halka halûk ve müttakî görünürler; ve kendilerini ehl-i salâh kisvesiyle süslerler; ve bu vesîleyle halkı oyalayıp onlara riyâset ederler. Bittabi' bâtınları iktisâb-ı şöhret ve riyâset duygusuyla dolu ve zâhirleri ehl-i salâh ameli ve kisvesiyle müzeyyen olmak iki yüzlülüktür. Binâenaleyh bu gibi mürşidler ve reisler halkın tuzağı hükmündedir; ve onların zâhirde hayr olan tasavvuruları ve salâh-ı halleri ve bâtında şer olan şöhret ve riyâset talebindeki himmetleri hep halkı avlamaktır; ve bu halkı avladığı takdirde onlardan kendisine bir fayda geleceğini tahayyül eder; ve belki de onlardan ba'zı maddî ve zâhirî faydalar da görür. Fakat bu işin hakîkati olan faydasından ve neticesinden bîhaberdir.

397. Onun himmeti hayır ve şerden halkın saydıdır. Zebihadan ve onun fâide-sinden bî-haberdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

397. Onun gayreti, halkın hayır ve şer saydığı şeylerdir. Kurban edilmekten ve bunun faydasından habersizdir.

İnsan varlığında "kaz" hükmünde olan "hırs"ın açıklanmasından sonra, "tavus"un açıklamasına geldik ki, o "tavus" iki renklidir; ve onun benzeri insan varlığında "makam ve mevki duygusu"dur; ve iki renkli olması şudur ki, makam sahipleri iki yüzlü görünür. Çünkü bunlar şöhret ve başkanlık kazanmak için dışarıdan halka iyi huylu ve takva sahibi görünürler; ve kendilerini salih kişiler kılığıyla süslerler; ve bu vesileyle halkı oyalayıp onlara başkanlık ederler. Elbette ki, içleri şöhret ve başkanlık kazanma duygusuyla dolu ve dışları salih kişilerin ameli ve kılığıyla süslü olmak iki yüzlülüktür. Bu sebeple bu gibi mürşitler ve reisler halkın tuzağı hükmündedir; ve onların dışarıdan hayır olan tasavvurları ve hallerinin salihliği ve içten şer olan şöhret ve başkanlık talebindeki gayretleri hep halkı avlamaktır; ve bu halkı avladığı takdirde onlardan kendisine bir fayda geleceğini hayal eder; ve hatta onlardan bazı maddi ve dışsal faydalar da görür. Fakat bu işin hakikati olan faydasından ve sonucundan habersizdir.

Vücûd-ı beşerde "kaz" mesâbesinde olan "hırs"ın beyânından sonra tâvusun beyânına geldik ki, o "tâvûs" iki renklidir; ve onun nazîri vücûd-ı insânîde "câh ve mansıb duygusu"dur; ve iki renkli olması budur ki, ehl-i câh iki yüzlü görünür. Çünkü bunlar şöhret ve riyâset kazanmak için zâhirde halka halûk ve müttakî görünürler; ve kendilerini ehl-i salâh kisvesiyle süslerler; ve bu vesîleyle halkı oyalayıp onlara riyâset ederler. Bittabi' bâtınları iktisâb-ı şöhret ve riyâset duygusuyla dolu ve zâhirleri ehl-i salâh ameli ve kisvesiyle müzeyyen olmak iki yüzlülüktür. Binâenaleyh bu gibi mürşidler ve reisler halkın tuzağı hükmündedir; ve onların zâhirde hayr olan tasavvuruları ve salâh-ı halleri ve bâtında şer olan şöhret ve riyâset talebindeki himmetleri hep halkı avlamaktır; ve bu halkı avladığı takdirde onlardan kendisine bir fayda geleceğini tahayyül eder; ve belki de onlardan ba'zı maddî ve zâhirî faydalar da görür. Fakat bu işin hakîkati olan faydasından ve neticesinden bîhaberdir.

398. Tuzak gibi habersiz av tutar. İşin kasdından tuzağın ne ilmi vardır?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

398. Tuzak gibi habersiz av tutar. İşin kasdından tuzağın ne ilmi vardır?

Yani, iki yüzlü cahil kişiler bir tuzak gibi av tutar. Nasıl ki bir tuzak bir kuşu tuttuğu zaman bu tutma işinden onun bir bilgisi yoktur.

Ya'ni, iki yüzlü ehl-i câh bir tuzak gibi av tutar. Nitekim bir tuzak bir kuşu tuttuğu vakit bu tutmak işinden onun bir bilgisi yoktur.

399. Tutmaktan tuzağa faide nedir ve zarar nedir? Onun bu beyhûde tutma- sından taaccüb tutarım!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

399. Tutmaktan tuzağa fayda nedir ve zarar nedir? Onun bu boşuna tutmasından şaşarım!

Yani, şöhret ve riyaset (başkanlık) duygusu boş bir hevestir. Bu sebeple halkı böyle boş bir heves üzerine avlayan cahil kişiler, kurulmuş bir can tuzağına benzer. Bu boş duygularını tatmin etmek için halkı avlamaktan, onlara hakikatte o avın ne faydası veyahut ne zararı vardır? Asla haberleri yoktur. Öyle bir tuzağın böyle boş bir avından şaşarım!

Ya'ni, şöhret ve riyâset duygusu boş bir hevâdır. Binâenaleyh halkı böyle bir boş hevâ üzerine avlayan ehl-i câh kurulmuş bir can tuzağına benzer. Bu boş duygularını tatmîn için halkı avlamaktan onlara hakîkatte o avın ne faydası veyâhud ne zararı vardır? Asla haberleri yoktur. Öyle bir tuzağın böyle bir boş avından taaccüb ederim!

400. Ey kardeş, iki yüz gönül tutuculuk ile dostlar ikāme ettin ve terk ettin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

400. Ey kardeş, iki yüz gönül tutuculuk ile dostlar ikame ettin ve terk ettin.

Ey din kardeşim, birçok kimselerin gönüllerini müdara (idare etme, hoş geçinme) ile kendi tarafına çekerek dostlar edindin ve kazandın; ve onlara kendi hüner ve marifetlerini göstererek şöhret ve riyaset (başkanlık) sahibi oldun. Fakat sonra onların her birinde bir eksiklik görüp üzülerek terk ettin.

Ey dîn kardeşim, birçok kimselerin müdârâ ile gönüllerini kendi tarafına celbederek dostlar ikäme ettin ve kazandın; ve onlara kendi hüner ve ma'rifetlerini göstererek şöhret ve riyâset sâhibi oldun. Fakat sonra onların her bi- rinde bir nakîsa görüp müteessir olarak terk ettin.

401. Doğum vaktinden beri işin bu olmuştur. Muhabbet tuzağından adam avlamaktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

401. Doğum vaktinden beri işin bu olmuştur. Muhabbet tuzağından adam avlamaktır.

"Vakt-i vilâd", doğum vakti demektir; burada abartma yoluyla, "çok eski zamandan beri" anlamı kastedilir. Nasıl ki bir kimse birini bir işte fazla bekletse, bekleyen kişi "İki saattir seni bekliyorum" diye sitem eder. Yani, idrak sahibi olduğun bir zamandan beri senin işin sevgi tuzağından insan avlamak olmuştur, demek olur.

"Vakt-i vilâd", doğum vakti demek olup burada mübâlağa tarîkıyla, "çok eski vakitten beri" ma'nâsı murâd olunur. Nitekim bir kimse birisini bir işte fazla bekletse "İki saattir seni bekliyorum" diye bekleyen kimse serzenişte bulunur. Ya'ni idrâk sahibi olduğun bir zamandan beri senin işin muhabbet tuzağından adam avlamak olmuştur, demek olur.

402. Yokla, o şikârdan ve kesretten ve bâd ü bûddan hiç târ u pûd bulur musun?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

402. Yokla, o avdan ve çokluktan ve varlıktan hiç iplik bulur musun?

"Bâd ü bûd", varlıktan kinayedir. "Dest der kün", "elini tuzağa koy" takdirindedir. "Târ u pûd", bir kumaşın enine ve boyuna olan iplikleridir ki, onların bir araya gelmesi kumaşın varlığını ortaya çıkarır. Yani, "Elini tuzağa koy ve yokla, o avladığın dostlardan ve topladığın topluluktan ve varlıktan hiçbir sonuç ve ürün bulabilir misin?"

"Bâd ü bûd", varlıktan kinâyedir. "Dest der kün", "dest der dâm kün" takdîrindedir. "Târ u pûd", bir kumaşın enine ve boyuna olan iplikleridir ki, onların bir araya gelmesi kumaşın vücûdunu peydâ eder. Ya'ni, "Elini tuzağa koy ve yokla, o avladığın dostların ve topladığın cemiyetten ve varlıktan hiç- bir netîce ve mahsûl bulabilir misin?"

403. Pek çoğu gitmiştir ve gün vakitsiz olmuştur. Sen ise cidd ile henüz halâikın saydındasın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

403. Pek çoğu gitmiştir ve gün vakitsiz olmuştur. Sen ise ciddiyetle henüz hâlâ boş şeylerin peşindesin.

Ömrünün pek çoğu gitmiştir ve günün vakitsiz olmuştur, yani ömründen az bir şey kalmıştır. Sen ise hâlen ciddiyetle, boş ve faydasız bir çaba olan boş şeylerin peşindesin.

Ömrünün pek çoğu gitmiştir ve günün vakitsiz olmuştur, ya'ni ömründen az bir şey kalmıştır. Sen ise hâlen cidden beyhûde ve boş bir sa'y olan halâikın saydındasın.

404. O birini tut ve onu tuzaktan bırak; ve bu başkasını da leîmler gibi saydet!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

404. O birini tut ve onu tuzaktan bırak; ve bu başkasını da alçaklar gibi avla!

Bu şerefli beytin, henüz Hakk Yolculuğunu tamamlamamışken irşada (manevî rehberliğe) kalkanları uyarmaya özgü olduğu anlaşılır. Çünkü "çün liâm" (alçaklar gibi) karinesi (ipucu) bu anlamı gerektirir. Çünkü Hakk Yolcularının bakışı Hakk'a olduğundan, onlar alçaklıktan kaçınırlar ve Allah'ın kullarını Hakk Yolculuğunda kendilerine ortak etmek isterler. Fakat kendilerinde tasarruf (manevî güç) olmadığından, dost edindikleri müridlerden kötü bir hareket gördükleri zaman onları ıslah edemezler. Bu sebeple onu bırakıp diğerini alırlar. Alçak olan kimselerin ise asla Hakk Yolculuğu ile ilgileri yoktur; ve halkı sadece maddî menfaat elde etmek için avlamaya çalışırlar.

Bu beyt-i şerîfin henüz sülükünü itmâm etmemiş iken irşâda kıyâm edenlerin îkāzına mahsûs olduğu anlaşılır. Zîrâ "çün liâm" karînesi bu ma'nâyı iktizâ eder. Çünkü erbâb-ı sülükün nazarı Hakk'a olduğundan onlar leîmlikten ictinâb ederler ve ibâdullâhı sülükte kendilerine teşrîk etmek isterler. Fakat kendilerinde tasarruf olmadığından dost ittihâz ettikleri mürîdlerden fenâ bir hareket gördükleri vakit ıslâh edemezler. Binâenaleyh onu bırakıp dîğerini alırlar. Leîm olan kimselerin ise aslâ sülük ile alâkaları yoktur; ve halkı mahzâ menfaat-i maddiyye elde etmek için avlamağa sa'y ederler.

405. Tekrar bunu bırak ve diğerini ara! İşte sana bîhaber olan çocukların oyunu!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

405. Tekrar bunu bırak ve diğerini ara! İşte sana habersiz olan çocukların oyunu!

Yani, kendisinde iyilik göremediğin bir müridi bırak ve diğer bir yatkın olanı ara! İşte sana sonuçtan habersiz olan çocukların oyunu! "Habersiz olmak"tan kasıt, müridin ezelî yatkınlığını görememektir ki, bu eksik mürşitlik hâlidir. Kâmil mürşitler ise müridin yatkınlığına bakarlar. Nasıl ki IV. cildin 1795 ve 1796 numaralı beyitlerinde buyururlar: Kâmiller senin adını uzaktan işitirler. Senin dokunuşunun dibine kadar gider. Aksine doğmandan senelerce önce seni senin hallerin ile beraber görürler.

Ya'ni, kendisinde salâh göremediğin bir mürîdi bırak ve diğer bir müstaid- dini ara! İşte sana netîceden bîhaber olan çocukların oyunu! "Bîhaber olmak"tan murâd, mürîdin isti'dâd-ı ezelîsini görememektir ki, bu nâkıs mürşidlik hâlidir. Kâmil mürşidler ise mürîdin isti'dâdına nazar ederler. Nitekim IV. cildin 1795 ve 1796 numaralı beyitlerinde buyururlar: Kâmiller senin adını uzaktan işitirler. Senin târ u pûdun dibine kadar gider. Belki doğmandan senelerce mukaddem seni senin hallerin ile beraber görürler."

406. Gece olur senin tuzağında bir av yok. Tuzak sana baş ağrısı ve bağın gayrı değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

406. Gece olur senin tuzağında bir av yok. Tuzak sana baş ağrısı ve bağdan başka bir şey değildir.

"Gece olmak"tan kasıt, ömrün son bulmasıdır. Yani, "Bu kadar insanı avladın ama hiçbiri olgunlaşıp Hakk'a ulaşmadı ve senin de ömrün sona erdi. Senin liderlik ve başkanlık tuzağın sana baş ağrısı ve bağ olmaktan başka bir işe yaramadı."

"Gece olmak"tan murâd, ömrün âhir olmasıdır. Ya'ni, "Bu kadar adam saydettin ve hiçbirisi kemâle gelip vâsıl- Hak olmadı ve senin de ömrün âhir oldu. Senin reşâdet ve riyâset tuzağın sana baş ağrısı ve bağ olmaktan başka bir işe yaramadı."

407. Binâenaleyh sen kendini tuzağa avladın. Zîrâ mahbus oldun ve murâddan mahrumsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

407. Bu sebeple sen kendini tuzağa avladın. Çünkü tutsak oldun ve asıl maksattan mahrumsun.

Yani, sonuç olarak sen bu tuzakla ancak kendini avladın. Çünkü bu çokluklar içinde tutsak kaldın ve asıl maksat olan saf vahdete (birlik) ulaşmaktan mahrum oldun.

Ya'ni, netîcede sen bu tuzakla ancak kendini saydettin. Zîrâ bu keserât içinde mahbûs kaldın ve murâd-ı aslî olan vahdet-i sırfa vusûlden mahrûm oldun.

408. Zamânede bizim gibi ahmak bir tuzak sahibi olur mu ki, kendini saydeder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

408. Bu zamanda benim gibi ahmak bir avcı olur mu ki, kendini avlar.

Bilinmeli ki, eksik mürşit (manevi rehber) kendisini çokluğa yöneltmekle beraber, asıl amaç olan birliğe ulaşmaktan mahrum kalır. Kâmil mürşit ise, asıl amaç olan bu saf birliğe ulaşmakla beraber, halkı irşat etmek (doğru yola yönlendirmek) için de Hak'tan gelen emirle çokluğa dönmek zorundadırlar; ve bunlar peygamberlerin vârisleridirler. علماء امتی کانبیاء بی اسرائیل Yani "Benim ümmetimin âlimleri İsrailoğullarının peygamberleri gibidir" hadis-i şerifi bu yüce kişiler hakkındadır. Bu sebeple, Hak'tan halka dönmek peygamberlere (a.s.) ağır ve güç geldiği gibi, onlara da ağır ve güç gelir. Nitekim Fîhi Mâ Fih'in 16. bölümünde Pir efendimiz bu anlam hakkında şöyle buyururlar: "Musa (a.s.) Hak'tan gelen emre uyarak halk ile meşgul idi ve Hak ile de meşgul idi. Ama onun bir tarafını Yüce Allah'ın halk ile meşgul etmesi bir maslahat (fayda) içindi. Halbuki Hızır (a.s.)'ı tamamen Yüce ve Ulu Zât'ı ile meşgul etti. Mustafa (a.s.) da önceleri tamamen Hak'la meşgul idi. "Halkı davet et ve nasihat ver ve ıslah et!" diye emir geldi! Cenab-ı Mustafa (s.a.v.) "Ah, ey Rabbimiz, ne günah ettim, beni huzurdan niçin kovuyorsun? Ben halkı istemem!" diyerek feryat ve ağlama eyledi. Yüce Allah buyurdu: "Ey Muhammed (s.a.v.), asla gam yeme! Çünkü seni halk ile meşguliyette bırakmam, aynı meşguliyetin içinde benimle olursun ve benimle olduğun halde, kıl ucu kadar noksan olmaz, çalıştığın her bir işte ayn-ı vasl (birliğin ta kendisi) içinde olursun".

Ma'lûm olsun ki, mürşid-i nâkıs kendisini keserâta tevcîh etmekle beraber murâd-ı aslî olan vahdete vusûlden mahrûm kalır ve mürşid-i kâmil ise murâd-ı aslî olan bu vahdet-i sırfa vâsıl olmakla beraber halkın irşâdı için dahi emr-i Hak'la keserâta rücû' mecbûriyetindedirler; ve bunlar vâris-i peygamberidirler. علماء امتی کانبیاء بی اسرائیل Ya'ni "Benim ümmetimin ulemâsı benî-İsrâîl'in enbiyâsı gibidir" hadîs-i şerîfi bu zevât-ı kirâm hakkındadır. Binâenaleyh Hak'tan halka rücû' enbiyâ (a.s.)a ağır ve güç geldiği gibi onlara da ağır ve güç gelir. Nitekim Fîhi Mâ Fih'in 16. faslında cenâb-ı Pîr efendimiz bu ma'nâ hakkında şöyle buyururlar: "Mûsâ (a.s.) emr-i Hakk'a imtisâlen halk ile meşgül idi ve Hak ile de meşgul idi. Amma onun bir tarafını Hak Teâlâ'nın halk ile meşgül etmesi maslahat içindi. Halbuki Hızır (a.s.)ı külliyyen zât-ı Ecell ü A'lâsı ile meşgül etti. Mustafa (a.s.) dahi evvelce bilkülliyye Hak'la meşgül idi. "Halkı da'vet et ve nasîhat ver ve ıslâh et!" diye emir geldi! Cenâb-ı Mustafa (s.a.v.) "Ah, yâ Rabbenâ, ne günah ettim, beni huzurdan niçin kovuyorsun? Ben halkı istemem!" diyerek figān ve zârî eyledi. Hak Teâlâ buyurdu: "Ey Muhammed (s.a.v.), asla gam yeme! Zîrâ seni halk ile meşgüliyette bırakmam, aynı meşgüliyetin içinde benimle olursun ve benimle olduğun hâlde, kıl ucu kadar noksan olmaz, çalıştığın her bir işte ayn-ı vasl içinde olursun".

409. Avamın saydı domuz avı geldi. Hadsiz zahmet! Ondan lokma yemek harâmdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

409. Halkın avı domuz avı gibi geldi. Sınırsız zahmet! Ondan bir lokma yemek haramdır.

Yani, kâmil bir mürşidin irşat şöhreti insanlar arasında yayıldığı zaman, halk onun başına toplanır. O kâmil de onların hiçbirini reddedemeyip, yatkınlıklarına göre her birine birer görev verir ve yatkınlık derecelerine göre onların terbiyeleriyle meşgul olur; ve içlerinde ancak binde biri, asıl maksat olan sırf vahdet zevkine yatkın bulunur. Bu sebeple kâmil mürşit, onların terbiyelerinde çok zahmetler çeker. Fakat onlardan ne maddî ne de manevî hiçbir fayda beklemez. Bu durumda halkın avı, onların gözünde domuz avlamak gibi olur. Nasıl ki domuzun avında birçok zahmetler çekilir, fakat etinden bir lokma bile yemek haram olur.

Ya'ni, bir mürşid-i kâmilin sıyt-ı irşâdı beyne'n-nâs şâyi' olduğu vakit halk onun başına toplanırlar. O kâmil de onların hiçbirisini reddedemeyip isti'dâdlarına nazaran her birine birer vazîfe verir ve derece-i isti'dâdlarına göre terbiyeleriyle meşgül olur; ve içlerinde ancak binde biri murâd-ı aslî olan vahdet-i sırf zevkine müstaidd bulunur. Binâenaleyh mürşid-i kâmil terbiyelerinde çok zahmetler çeker. Fakat onlardan ne maddî ve ne de ma'nevî hiç- bir fâide beklemez. Bu sûrette avâm-ı halkın saydı onların nazarında domuz avlamak gibi olur. Nitekim domuzun avında birçok zahmetler çekilir, fakat etinden bir lokma bile yemek harâm olur.

410. Sayda değen şey ancak aşktır. Lakin o bir kimsenin tuzağına ne vakit sığar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

410. Avda ele geçen şey ancak aşktır. Lakin o, bir kimsenin tuzağına ne zaman sığar?

Avlanmaya değer ve layık olan şey ancak ilahi aşktır. Fakat o büyük av, her bir kimsenin tuzağına sığmaz ve kabiliyetinin kavrayışına uygun gelmez. Çünkü aşkın kendisi tuzaktır.

Avlanmağa değen ve lâyık olan şey ancak aşk-ı ilâhîdir. Fakat o büyük av her bir kimsenin tuzağına sığmaz ve havsala-i isti'dâdına münasib gelmez. Zîrâ aşkın kendisi tuzaktır.

411. Meğer sen gelesin ve onun saydı olasın; tuzağı bırakasın ve onun tuzağına gidesin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

411. Meğer sen gelesin ve onun avı olasın; tuzağı bırakasın ve onun tuzağına gidesin!

Yani, ilâhî aşk senin tuzağına gelmez. Ancak sen aşk tarafına gelip aşkın tuzağına tutulasın. Liderlik ve başkanlık tuzağını bırakıp onun tuzağına gelesin!

Ya'ni, aşk-ı ilâhî senin tuzağına gelmez. Meğer ki sen aşk tarafına gelip aşkın tuzağına tutulasın. Reşâdet ve riyâset tuzağını bırakıp onun tuzağına gelesin!

412. Aşk benim kulağıma yavaş yavaş der ki: "Av olmak, avcılıktan daha la- tîftir!" Ya'ni, aşk-ı ilâhî benim kulağıma yavaşça der ki: "Benim tuzağıma av olmak ve bana mağlûb ve zebûn olmak riyâset sahibi olup şunu ve bunu avlamaktan daha latîftir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

412. Aşk benim kulağıma yavaş yavaş der ki: "Av olmak, avcılıktan daha latîftir!" Yani, ilâhî aşk benim kulağıma yavaşça der ki: "Benim tuzağıma av olmak ve bana mağlup ve boyun eğmek, riyaset sahibi olup şunu ve bunu avlamaktan daha latîftir."

413. Kendini benim ahmağım yap ve aldan! Güneşliği bırak zerre ol!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

413. Kendini benim ahmağım yap ve aldan! Güneşliği bırak zerre ol!"

Yani, "Kendini benim huzurumda ahmak ve cahil yap; akıl ve zekâyı terk edip benim gösterdiğim yol ve tavra aldan; halka marifet nuru saçmaktan ve etrafına mürid ve seven toplamaktan vazgeç! Zerre gibi varlıksız ve önemsiz ol!"

Ya'ni, "Kendini benim huzûrumda ahmak ve câhil yap; ve akıl ve zekâveti terk edip benim gösterdiğim reviş ve tavra aldan; ve halka nûr-i ma'rifet saçmaktan ve etrafına mürîd ve muhib toplamaktan vazgeç! Zerre gibi vü- cûdsuz ve varlıksız ol!"

414. Benim kapım üzerinde sakin ol ve evsiz ol! Şem'lik da'vâsını etme, pervâne ol!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

414. Benim kapım üzerinde sakin ol ve evsiz ol! Şem'lik davasını etme, pervane ol!

Ey mürşidlik (doğru yolu göstericilik) kaydında olan kimse, aşk kapısında sakin ol; ve manevi menzillere ve makamlara göz dikme! Çünkü bunlar hep varlık ve benlik işaretidir. Ve halkı marifet (Allah'ı bilme) nuru ile aydınlatma davasında bulunma! Aksine aşk mumunun etrafında dolaşan pervane ol!

"Ey mürşidlik kaydında olan kimse, aşk kapısında sakin ol; ve menzil ve makāmât-ı ma'neviyyeye göz dikme! Zîrâ bunlar hep varlık ve enâniyet ni- şânesidir. Ve halkı nûr-ı ma'rifet ile tenvîr da'vâsında bulunma! Belki aşk şem'inin etrafında dolaşan pervâne ol!"

415. "Ta ki dirilik çeşnisini göresin! Kullukta gizli saltanat göresin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

415. "Ta ki dirilik çeşnisini göresin! Kullukta gizli saltanat göresin!"

Yani, "Aşk sultanının kulu ol ki, dirilik zevkini ve tadını göresin ve bu kulluk içinde gizli bir saltanata erişesin!" Nitekim Fahreddîn-i Irâkî hazretleri Lemeât adlı eserinin 19. lem'asında şöyle buyurur: "Aşk, saltanatı ve istiğnayı (kimseye muhtaç olmama halini) maşuka, zilleti ve fakirliği aşıka verdi. Aşık, zilleti maşukun izzetinden değil, aşkın izzetinden çeker. Çünkü maşukun aşığın kulu ve kölesi olduğu çoğu zaman gerçekleşmiştir." Nitekim bu anlamı şaşırtıcı bir örnekle de açıklarlar ve derler ki: Aşık ile maşuk arasında olan aşk, maşukta daha fazladır. Zira aşık (عاشق) iki gözle bakar. Birisi "ayın" harfinin gözü ve biri "kaf" harfinin gözüdür. Fakat maşuk (معشوق) dört gözle bakar. Biri "mim" harfinin gözü, biri "ayın" harfinin gözü, biri "vav" harfinin gözü ve birisi de "kaf" harfinin gözüdür. Lakin aşığın aşkının aşikâr olmasına işaret budur ki, "aşık" kelimesinde "ayn" harfinin gözü açıktır. O sebeple dikkatle bakar. "Maşuk" kelimesinde ise "ayn" harfinin gözü kapalıdır. Muhabbeti bâtınîdir. Beyit:

"Aşıklar her ne kadar dilberin güzelliğine düşkün iseler de; dilberler ise aşıklara aşıklardan daha aşıktırlar." Diğer beyit: Aşk ateşi önce maşuka düşer, ondan sonra aşıka. Mumu gör ki yanmadan pervâneyi yandırmadı. Buna göre aşık görünüşte aşk sultanının kulu/kölesidir, fakat bu aşk içinde gizli bir saltanat sahibidir.

Ya'ni, "Sultân-ı aşkın kulu ol ki, dirilik zevkini ve çeşnisini göresin ve bu kulluk içinde gizli bir saltanata nâil olasın!" Nitekim Fahreddîn-i Irâkî hazret- leri Lemeâtının 19. lem'asında şöyle buyurur: "Aşk saltanat ve istiğnâyı ma'şûka ve mezellet ve iftikārı âşıka verdi. Aşık mezelleti ma'şûkun izzetinden değil aşkın izzetinden çeker. Zîrâ ma'şûkun bende ve memlûk-i âşık olduğu ekseriyâ vâki' olmuştur." Nitekim bu ma'nâyı acîb bir misâl ile de beyân ederler de derler ki: Aşık ile ma'şûk arasında olan aşk, ma'şûkta ziyâdedir. Zira aşık (عاشق) iki göz ile nazar eder. Birisi "ayın" harfinin gözü ve biri "kaf" harfinin gözüdür. Fakat ma'şûk (معشوق) dört gözle nazar eder. Biri "mim" harfinin gözü, biri "ayın" harfinin gözü, biri "vav" harfinin gözü ve birisi de "kaf" harfinin gözüdür. Lâkin âşıkın aşkının âşikâr olmasına işâret budur ki, "âşık" kelimesinde "ayn" harfinin gözü açıktır. O sebeble dikkatle nazar eder. "Ma'şûk" kelimesinde ise "ayn" harfinin gözü kapalıdır. Muhabbeti bâtınîdir. Beyt:

"Âşıklar her ne kadar cemâl-i dilberin müştâkıdırlar; dilberler ise âşıklara âşıklardan daha âşıkdırlar." Diğer beyt: Aşk odu evvel düşer ma'şûka ondan âşıka Şem'i gör ki yanmadan yandırmadı pervâneyi Binâenaleyh âşık sûrette sultân-ı aşkın bendesidir, fakat bu aşk içinde gizli bir saltanat sahibidir.

416. Cihânda sen ters nal görürsün. Mahbuslara “şâh" lakab olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

416. Cihanda sen ters nal görürsün. Mahpuslara "şah" lakabı olmuştur.

"Tahta-bend", eli kırılan kimsenin eline bağlanan tahta parçasına denir; ve mahpus ve bağlı anlamlarına da gelir. Burada "taht hükümdarı, bağlanmış ve başkanlık makamının mahpusu ve bağlısı olmuş olan kimse" demektir. Yani, "Bu yoğunluk âleminde birtakım suretler görürsün ki, onların her biri ters vurulmuş nallar gibidir." Örneğin su görürsün, halbuki iç yüzü ateştir. Çünkü su ve ateş, doğal hikmet açısından zıt olsalar da, kimya yoluyla aynı unsurların bileşimleridir. Nitekim küremizin etrafındaki okyanus, hidrojen ile oksijenden ve sodyumdan oluşmuştur. Bu sebeple su tahlil edilirse ateşin unsuru olarak ortaya çıkar. Ve daha genel olarak düşünürsek, incelik yoğunluğun zıddıdır. Yoğun yeryüzü ise, ince olan esirin yoğunlaşmasından başka bir şey değildir. Bu sebeple bu yoğun cihana hangi açıdan bakarsan bak, ters vurulmuş bir nal gibidir. "Ve hükümdarlık tahtına bağlanıp başkanlığın mahpusu olan kimselere "şah" lakabı verilmiştir. Çünkü onlar görünüşte ne kadar hür görünseler de, içte mahpus ve esirdirler."

"Tahta-bend", eli kırılan kimsenin eline bağlanan tahta parçasına derler; ve mahbûs ve mukayyed ma'nâsına da gelir. Burada "taht hükümdârı, bağlanmış ve makām-ı riyâsetin mahbûsu ve mukayyedi bulunmuş olan kimse" demektir. Ya'ni, "Bu âlem-i kesâfette birtakım süretler görürsün ki, onların her biri ters vurulmuş nallar mesâbesindedir." Meselâ su görürsün, halbuki iç yüzü ateştir. Zîrâ su ve ateş hikme-i tabîiyye nokta-i nazarından ezdâd iseler de bi'l-kimyâ aynı anâsırın muhassalâtıdır. Nitekim küremizin etrafindaki bahr-i muhît müvellidü'l-mâ ile müvellidü'l-humûzadan ve sodyumdan mürekkebdir. Binâenaleyh su tahlil olunursa ateşin unsuru olarak zuhûr eder. Ve daha umûmî olarak düşünür isek letâfet kesâfetin zıddıdır. Arz-ı kesîf ise latîf olan esîrin tekâsüfünden başka bir şey değildir. Binâenaleyh bu cihân-ı kesîfe herhangi nokta-i nazardan baksan ters vurulmuş bir nal mesâbesindedir. "Ve taht-ı hükümdârîye bağlanıp mahbûs-i riyâset olan kimselere "şâh" lakabı verilmiştir. Zîrâ onlar zâhirde her ne kadar hür görünür iseler de bâtında mahbûs ve esîrdirler."

417. Çok boğazı ipli ve darağacının tâcı vardır ki, bir cemaat "İşte tâcdâr!" diye onun üzerindedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

417. Çok boğazı ipli ve darağacının tâcı vardır ki, bir cemaat "İşte tâcdâr!" diye onun üzerindedir.

Bu şerefli beyit de ters vurulmuş nala benzer. Başkanlık makamı gerçekte bir darağacıdır; ve o makamda oturan kimse ise boynuna ip takılıp asılmış olan bir kimsedir; ve onun tebaası bu hakikatten habersiz olup, "İşte bu zat taç ve taht sahibidir!" derler. Halbuki onlar gerçekte asılan bir kimsenin seyri için etrafına toplanmış kimselerdir. Nasıl ki Pîr efendimiz Fî-hî Mâ Fîh'lerinin 45. bölümünde şöyle buyururlar: "Darağaçlarının hepsi ağaçtan olmaz. Dünyanın makam ve yüceliği ve devleti de büyük bir darağacıdır. Yüce Allah hazretleri bir kimseyi cezalandırmak istediğinde ona Firavun ve Nemrut ve benzerleri gibi dünyada büyük bir makam ve büyük bir padişahlık verir. O darağacı gibidir. Çünkü Yüce Allah bütün yaratılmışların haberdar olmaları için onları o makama atar vb."

Bu beyt-i şerîf dahi ters vurulmuş olan nala misâldir. Makām-ı riyâset hakîkatte bir darağacıdır; ve o makāmda oturan kimse ise boynuna ip takılıp asılmış olan bir kimsedir; ve onun tebaası bu hakikatten gafil olup, "İşte bu zât tâc ve taht sahibidir!" derler. Halbuki onlar hakîkatte asılan bir kimsenin temâşâsı için etrafına toplanmış kimselerdir. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz Fî-hî Mâ Fîh'lerinin 45. faslında şöyle buyururlar: "Darağaçlarının hepsi ağaçtan olmaz. Dünyânın mansıb ve rif'ati ve devleti dahi büyük bir darağacıdır. Hak Teâlâ hazretleri bir kimseyi muâheze etmek murâd ettikde ona Fir'avn ve Nemrûd ve sâire gibi dünyâda azîm bir mansıb ve büyük bir pâdişahlık verir. O darağacı gibidir. Zîrâ Hak Teâlâ bilcümle halâikın muttali' olmaları için onları o makāma nasbeder ilh."

418. Kâfirin mezarı gibi ki, dışarısı hullelerdir, içerisi Hudâ (azze ve cell)in kahrıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

418. Kâfirin mezarı gibi ki, dışarısı süslemelerdir, içerisi Yüce Allah'ın kahrıdır.

Yani, o riyaset makamının dışarısı kâfirlerin mezarı gibi çok süslü ve fakat içerisi kahır ve ilâhî azap ile doludur. İşte bu da ters vurulmuş bir naldır.

Ya'ni, o makām-ı riyâsetin dışarısı kâfirlerin mezarı gibi çok süslü ve fakat içerisi kahır ve azâb-ı ilâhî ile doludur. İşte bu da ters vurulmuş bir naldır.

419. Vaktâki mezarları kireçlenmiş etmişlerdir, pindâr perdesini öne getirmişlerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

419. Mezarları kireçle sıvayıp süslediklerinde, gurur perdesini öne sürmüşlerdir.

"Cass", kireç demektir ve "mücassas", kireçlenmiş demektir. Yani, "Mezarların dışını kireçle sıvayıp düzenli ve süslü bir hâle getirdiklerinde, bu süs dış görünüşe aldanan kimselerin gözlerini boyamıştır; ve ölüler hakkındaki bu süslemeler, o ölülerin ahiret âlemindeki yaşam tarzlarını örten bir zan perdesi olmuştur; ve dış görünüşe aldanan kimseler bu süslemeleri yapmakla ölüye karşı şeref sağladıklarını zannederler." Şerefli beyitteki "çûn" (gibi), zaman belirtmek için olduğu gibi, benzetme için de olabilir.

"Cass", kireç ve "mücassas", kireçlenmiş demektir. Ya'ni, "Vaktâki mezarların hâricini kireçle sıvayıp muntazam ve süslü bir hâle getirmişlerdir, bu süs zâhir-bîn kimselerin gözlerini boyamıştır; ve ölüler hakkındaki bu müzeyyenât o ölülerin âlem-i âhiretteki tarz-ı hayatlarını örten bir zan perdesi olmuştur; ve zâhir-bîn olan kimseler bu müzeyyenâtı yapmakla ölüye karşı şerâfet te'mîn ettiklerini zannederler." Beyt-i şerîfdeki "çûn", tevkît için olduğu gibi teşbîh için de olabilir.

420. Senin miskîn olan tab'ın hünerden kireçlenmiştir. Mumdan nahl gibi yapraksız ve meyvesizdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

420. Senin miskin olan tabiatın hünerden kireçlenmiştir. Mumdan hurma ağacı gibi yapraksız ve meyvesizdir.

Miskin tabiatın, yani hakikati idrak etmekten uzak ve aşağı âleme meyilli olan tabiatın, birtakım zahirî hünerlerle süslenmiştir. Bal mumundan yapılmış bir hurma ağacına benzer ki, o ağaç doğal olarak yaprak ve meyve vermez. Onun beyanındadır ki, Hakk'ın lütfunu herkes bilir ve Hakk'ın kahrını da herkes bilir; ve hepsi Hakk'ın kahrından kaçıcıdırlar ve O'nun lütfuna yapışıcıdırlar. Fakat Yüce Allah kahırları lütfunda gizledi ve lütufları da kahırda gizledi. Aksine bu, bir aldatma ve Allah'ın gizli yönlendirmesiydi. Ta ki ayırt etme yeteneği olanlar ve Allah'ın nuruyla bakanlar, hâli görenlerden ve zahiri görenlerden ayrılsınlar. Nasıl ki "Hanginizin ameli en güzeldir diye sizi imtihan eder" buyurulur.

Tab'-ı miskînin ya'ni idrâk-i hakîkatten uzak ve âlem-i süflîye mütemâyil olan tab'ın, birtakım zâhirî hünerlerden süslenmiştir. Bal mumundan yapılmış bir hurma ağacına benzer ki, o ağaç bittabî yaprak ve meyve vermez. Onun beyânındadır ki, Hakk'ın lutfunu herkes bilir ve Hakk'ın kahrını da herkes bilir; ve hep Hakk'ın kahrından kaçıcıdırlar ve O'nun lutfuna yapışıcıdırlar. Fakat Hak Teâlâ kahırları lutfunda gizledi ve lutufları da kahırda gizledi. Aksine ve telbîs ve mekrullâh idi. Tâ ki ehl-i temyîz ve Allah'ın nûruyla nazar eder olan, hâli görücülerden ve zâhir görücülerden ayrılalar. Nitekim "Hanginizin ameli en güzeldir diye sizi imtihân eder" buyurulur

421. Bir derviş bir dervişe dedi ki: "Sen Hz. Hakk'ı nasıl gördün? Söyle!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

421. Bir derviş başka bir dervişe dedi ki: "Sen Yüce Allah'ı nasıl gördün? Anlat!"

422. Dedi: "Bî-çûn gördüm. Ammâ kāl için ona açık muhtasar misal söyleyeyim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

422. Dedi: "Nasıl olduğunu bilmeden gördüm. Ama sözle anlatmak için ona açık, kısa bir örnek vereyim."

Derviş soruya cevap olarak dedi: "Ben Yüce Allah hazretlerini, özü itibarıyla tarif ve beyana sığmaz gördüm. Fakat sözle, yani lafızla mümkün olduğu kadar anlatmak için açık ve kısa bir örnek vereyim."

Derviş suâle cevâben dedi: "Ben Hak Teâlâ hazretlerini hadd-i zâtında ta'rîf ve beyâna sığmaz gördüm. Velâkin kāl ya'ni lafız ile mümkin olduğu kadar anlatmak için açık ve muhtasar bir misâl söyleyeyim.

423. "Onun sol tarafında bir ateş, sağ elinde bir kevser suyu gördüm."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

423. "Onun sol tarafında bir ateş, sağ elinde bir kevser suyu gördüm."

Bilinmeli ki, Yüce Allah her yöndedir. Bir yöne bağlı olmaktan uzaktır. Bu kıssa, benzetme ve örnek yoluyla açıklanmıştır. Nasıl ki ayet-i kerimede يد الله فوق أيديهم (Fetih, 48/10) ["Allah'ın eli onların elleri üzerindedir"] buyrulur. Yani derviş, örnek yoluyla der ki: "Ben Yüce Allah'ın sol tarafında bir ateş ve sağ elinde de bir kevser ırmağı gördüm."

Ma'lûmdur ki, Hak Teâlâ hazretleri her cihettedir. Bir cihet ile mukayyed olmaktan münezzehdir. Bu kıssa teşbîh ve misâl tarîkıyla beyân buyrulmuştur. Nitekim âyet-i kerimede يد الله فوق أيديهم (Fetih, 48/10) ["Allah'ın eli onların elleri üzerindedir"] buyrulur. Ya'ni dervîş misâl tarîkıyla der ki: "Ben Hak Teâlâ'nın sol tarafında bir ateş ve sağ elinde de bir kevser ırmağı gördüm."

424. "Onun sol tarafında çok cihan yakıcı bir ateş, onun sağ tarafında bir zevk ırmağı gördüm."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

424. "Onun sol tarafında çok cihan yakıcı bir ateş, onun sağ tarafında bir zevk ırmağı gördüm."

425. "Bir taife o ateş tarafına el götürmüş, bir taife de o kevser için şad ü mesttir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

425. "Bir grup o ateş tarafına el uzatmış, bir grup da o kevser için sevinçli ve mesttir."

426. "Fakat her şakî ve iyi tali'linin ayağı önünde pek ters oyun idi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

426. "Fakat her kötü talihlinin ve iyi talihlinin ayağı önünde çok ters bir oyun idi."

Bu beyitler, "Ateş şehvetlerle örtülmüştür ve cennet zorluklarla örtülmüştür" hadis-i şerifinin açıklanması ve yorumlanması anlamındadır. Yukarıda bu âlemin suretleri ters vurulmuş nala benzer denilmişti. Bu hadis-i şerif gereğince, dünyanın geçici lezzet ve zevklerinin iç yüzüne bakılırsa, aynen ateştir ve cehennemdir; dünyanın acı ve mihnetlerinin iç yüzü de aynen lezzet ve rahatlıktır. Nasıl ki ayet-i kerimede "Onun bâtınında rahmet vardır ve zâhiri de azap cihetindendir" (Hadid, 57/13) buyurulur. Bu yapının böyle ters kurulması, mutlu olanlar ile kötü talihli olanların birbirinden ayrılmaları hikmetine dayanır. Çünkü kötü talihliler görünen ve geçici olana bakarlar, mutlu olanlar ise bâtına ve sonraya bakarlar.

Bu beyitler حفت النار بالشهوات وحفت الجنة بالمكاره ya'ni "Ateş şehvetler ile örtülmüştür ve cennet mekruhlar ile örtülmüştür" hadis-i şerîfinin tavzîh ve tefsîri ma'nâsıdır. Yukarıda bu âlemin sûretleri ters vurulmuş nala benzer buyurulmuş idi. Bu hadis-i şerîf mûcibince dünyânın lezzât ve ezvâk-ı âcilesinin iç yüzüne bakılırsa ayn-ı âteştir ve cehennemdir; ve dünyanın âlâm ve mihnetlerinin iç yüzü dahi ayn-ı lezzet ve râhattır. Nitekim âyet-i kerimede باطنه فيه الرحمة وظاهرة من قبله الْعَذَاب (Hadid, 57/13) "Onun bâtınında rahmet vardır ve zâhiri de azâb cihetindendir" buyurulur. Bu binânın böyle ters kurulması saîd olanlar ile şakî olanların birbirinden ayrılmaları hikmetine müsteniddir. Zîrâ şakîler zâhire ve âcile (عاجل) nazar ederler ve saîdler ise bâtına ve âcile (آجل) nazar ederler.

427. "Her kim ateşe ve şerere gitti, su ortasından baş yukarı etti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

427. "Her kim ateşe ve şerere gitti, su ortasından baş yukarı etti."

Her kim Hakk'ın sol tarafındaki riyâzât ateşine ve mücâhedât kıvılcımları içine doğru gittiyse, onun sağ tarafındaki kevser ırmağı ortasından baş çıkardı.

Her kim Hakk'ın sol tarafındaki riyâzet ateşine ve mücâhede kıvılcımları içine doğru gittiyse onun sağ tarafındaki kevser ırmağı ortasından baş çıkardı.

428. "Her kim ortadan su tarafına gitti, o derhal ateş içinde olmayı buldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

428. "Her kim ortadan su tarafına gitti, o derhal ateş içinde olmayı buldu."

Ankaravî hazretleri "yaft mişud" ifadesini "olmayı buldu" diye tercüme buyurmuştur; Hint şârihleri ise "yafte mişud" yani "bulmuş oldu" anlamına almışlardır. Yani, "Her kim bu ters vurulmuş nal gibi olan dünya şekillerinin ortasından, görünüşte latif su gibi görünen bedensel lezzetler ve nefse ait hazlar tarafına gittiyse, o kimse derhal kendini tabiat ateşi içinde buldu."

Ankaravî hazretleri یافت میشد ta'bîrini "olmayı buldu" diye tercüme buyurmuştur; ve Hind şarihleri ise یافته می شد ya'ni "bulmuş oldu" ma'nâsına al-

MESNEVİ-İ ŞERİF ŞERHİ / IX. CİLT • MESNEVİ-5 • mışlardır. Ya'ni, "Her kim bu ters vurulmuş nal mesâbesinde olan dünyâ sûretlerinin ortasından zâhiren latîf su gibi görünen cismânî lezzetler ve nefsânî hazlar tarafına gittiyse, o kimse derhal kendini tabîat ateşi içinde buldu."

429. Her kim sağ ve âb-ı zülal tarafına gitti, sol taraftan baş yukarı vurdu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

429. Kim sağ ve âb-ı zülal (hayat suyu) tarafına gittiyse, sol taraftan baş aşağı düştü.

430. Ve o kimse ki ateşîn olan sol tarafa gitti, o sağ tarafa başını çıkardı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

430. Ve o kimse ki ateşli olan sol tarafa gitti, o sağ tarafa başını çıkardı.

Yani dünyanın sağ taraf ehli ahiretin sol taraf ehli oldu ve dünyanın sol taraf ehli ahiretin sağ taraf ehli oldu. Bu beyitlerde Şûrâ Suresi'nde geçen, "مَن كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَن كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِن نَصِيبٍ" (Şûrâ, 42/20) yani "Kim ahiret ekinini isterse, onun ekinini artırırız; kim dünya ekinini isterse, ona ondan veririz, ama ahirette onun için hiçbir nasip yoktur!" ayet-i kerimesine işaret buyrulur.

Ya'ni dünyânın ashâb-ı yemîni âhiretin ashâb-ı şimâli ve dünyânın as- hâb-ı şimâli âhiretin ashâb-ı yemîni oldu. Bu beyitlerde sûre-i Şûrâ'da vâ- مَن كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَن كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِن نَصِيبٍ (Şûrâ, 42/20) ya'ni "Kim dünyâ harsini isterse o cinsden ona ve- ririz, halbuki âhirette onun için nasîb yoktur!" âyet-i kerîmesine işâret buyurulur.

431. Az kimse bu muzmer olan sırra çarptı. Şübhesiz az kimse o ateşe gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

431. Az kimse bu gizli sırra erişti. Şüphesiz az kimse o ateşe gitti.

Yani, az kimse bu dünyanın ters ve gizli olan sırrına vâkıf oldu. Şüphesiz o az kimse dünyanın ateşli olan tarafına gitti ve riyâzât ve mücâhedât yolunu seçti; ve doğal olarak kendisini ruhanî incelik içinde buldu.

Ya'ni, az kimse bu dünyânın ters ve gizli olan sırrına vâkıf oldu. Şübhesiz o az kimse dünyânın ateşli olan tarafına gitti ve riyâzet ve mücâhedât tarîkını ihtiyâr etti; ve bittabi' kendisini letâfet-i rûhâniyye içinde buldu.

432. Bir kimsenin gayrı ki onun başı üzerine ikbâl döküldü ki, o suyu terk et- ti ve ateşe kaçtı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

432. Bir kimsenin dışında, onun başına ikbal döküldü ki, o suyu terk etti ve ateşe kaçtı.

Yani, dünyanın su hükmünde olan geçici lezzetlerini ve nefse ait hazlarını terk edip ateş hükmünde olan riyâzât ve mücâhedât tarafına kaçan bir kimse, ancak öncesiz olarak başına ikbal ve saadet nimeti dökülmüş olan bir kimsedir. Yoksa bu ilâhî lütuf olmaksızın dünyanın lezzetlerinden vazgeçmek herkes için kolay bir şey değildir.

Ya'ni, dünyânın su mesâbesinde olan 'âcil lezzetlerini ve nefsânî hazları- nı terk edip ateş mesâbesinde olan riyâzet ve mücâhede tarafına kaçan bir kimse, ancak ezelde başı üzerine ikbâl ve saâdet ni'meti dökülmüş olan bir kimsedir. Yoksa bu lutf-i ilâhî olmaksızın dünyânın lezzetlerinden vazgeçmek herkes için kolay bir şey değildir.

433. Peşin olan zevki halk ma'bûd yapmıştır. Şübhesiz halk bu oyundan mağbûn oldu. Halk dünyânın peşin ve âcil olan zevklerini kendilerine ma'bûd ittihâz edip gece gündüz o zevklerin ve lezzetlerin tahsîline çalışırlar ve canlarını bi- le fedâ ederler. Binâenaleyh şübhesiz bu halk ters vurulmuş nal mesâbesinde olan bu dünyânın sûretlerine aldanmışlar ve Hakk'ın vaz' buyurduğu bu oyunda mağbûn ve mağlûb olmuşlardır. Nitekim bu hayât-ı dünyâ hakkında Hak Teâlâ hazretleri إِنَّمَا الحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبَ وَلَهُو (Muhammed, 47/36) ya'ni "Hayât-ı dünyâ ancak oyun ve lehvdir" buyurur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

433. Halk, peşin olan zevki mâbud yapmıştır. Şüphesiz halk bu oyundan aldanmıştır. Halk, dünyanın peşin ve acil olan zevklerini kendilerine mâbud edinip gece gündüz o zevklerin ve lezzetlerin elde edilmesine çalışırlar ve canlarını bile feda ederler. Bu sebeple şüphesiz bu halk, ters vurulmuş nal mesabesinde olan bu dünyanın suretlerine aldanmışlar ve Hakk'ın koyduğu bu oyunda aldanmış ve yenilmişlerdir. Nasıl ki bu dünya hayatı hakkında Yüce Allah hazretleri إِنَّمَا الحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبَ وَلَهُو (Muhammed, 47/36) yani "Dünya hayatı ancak oyun ve eğlencedir" buyurur.

434. Bölük bölük ve saf saf hırsdan ve aceleden dolayı ateşten ihtirâz edici, su tarafına kaçıcıdırlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

434. Bölük bölük ve saf saf, hırs ve aceleden dolayı ateşten sakınan, su tarafına kaçan kişilerdir.

Bu halkın büyük çoğunluğu, nefislerinin hırsından ve aceleciliğinden dolayı, dünyanın peşin ve acil olan su hükmündeki lezzetleri tarafına kaçar; ve ateş hükmündeki riyâzât ve mücâhedât'tan sakınırlar. Bu şerefli beyitte, A'raf Suresi'nde geçen وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (A'râf, 7/179) yani "Muhakkak biz cehennem için cin ve insandan çok kimseler yarattık. Onların kalpleri vardır, onunla idrak etmezler; ve gözleri vardır, onunla görmezler; ve kulakları vardır, onunla işitmezler. İşte onlar evcil hayvanlar gibidirler, aksine hayvanlardan daha şaşkındırlar ve onlar gafillerdir!" ayet-i kerimesine işaret buyrulur.

Bu halkın kısm-ı a'zamı bölük bölük ve saf saf nefislerinin hırsından ve acelesinden dolayı dünyânın peşin ve âcil olan su mesâbesindeki lezzetleri tarafına kaçar; ve ateş mesâbesindeki riyâzet ve mücâhededen ihtirâz ederler. Bu beyt-i şerîfde sûre-i A'raf'da vâki' وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (A'râf, 7/179) ya'ni "Muhakkak biz cehennem için cin ve insden çok kimseler yarattık. Onların kalbleri vardır, onunla idrâk etmezler; ve gözleri vardır, onunla görmezler; ve kulakları vardır, onunla işitmezler. İşte onlar hayvânât-ı ehliyye gibidirler, belki hayvanlardan daha şaşkındırlar ve onlar gâfillerdir!" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur.

435. Şübhesiz ateşten baş yukarı getirdi. Ey bî-haber, ibret al, ibret al!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

435. Şüphesiz ateşten baş yukarı getirdi. Ey habersiz, ibret al, ibret al!

Şüphesiz halkın çoğu bu gafletten dolayı dünyanın lezzetlerine dalıp, onların ateş olan iç yüzlerinden başlarını yukarı çıkardılar, yani ahiretin ateşi ve azabı tarafını seçmiş oldular. Ey Hakk Yolcusu, işte seni bu halden haberdar ediyorum, ibret al, ibret al!

Şübhesiz halkın çoğu bu gafletten dolayı dünyânın lezzetlerine dalıp onların ateş olan bâtınlarından başlarını yukarı çıkardılar, ya'ni âhiretin ateşi ve azâbı tarafını ihtiyâr etmiş oldular. Ey sâlik, işte seni bu hâlden âgâh ediyorum, ibret al, ibret!

436. Ateş na'ra vurdu: "Ey ahmak olan perîşanlar, ben ateş değilim, kabûl çeş- mesiyim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

436. Ateş haykırdı: "Ey ahmak olan perişanlar, ben ateş değilim, kabul çeşmesiyim!"

"Gîc", perişan ve dağınık; "gûl", ahmak anlamlarındadır. Ankaravî nüshasında گیجان و گول şeklinde olup "ey perişanlar ve ahmaklar!" demek olur. Hind nüshalarında atıf vâvı yoktur. گیجان گول şeklindedir. "Gûl", "gîcân"ın sıfatıdır. "Ey ahmak olan perişanlar!" demektir. Yani, "Dünyanın ateşi hükmünde olan riyâzât ve mücâhedât haykırdı da dedi ki: "Ey ahmak perişanlar, benim şeklime bakmayın, ben ateş değilim! Ben Hakk'ın kabul çeşmesiyim!" Bazı nüshalarda da "çeşme" yerine "âb" (su) vardır. "Ben kabul suyuyum" demek olur.

"Gîc", perîşan ve perâkende; "gûl", ahmak ma'nâlarınadır. Ankaravî nüshasında گیجان و گول sûretinde olup "ey perîşanlar ve ahmaklar!" demek olur. Hind nüshalarında vâv-ı âtıfa yoktur. گیجان گول sûretindedir. "Gûl", "gîcân"ın sıfatıdır. "Ey ahmak olan perîşanlar!" demektir. Ya'ni, "Dünyanın ateşi mesâbesinde olan riyâzât ve mücâhedât na'ra vurdu da dedi ki: "Ey ahmak perîşanlar, benim sûretime bakmayın, ben ateş değilim! Ben Hakk'ın kabûlü çeşmesiyim!" Ba'zı nüshalarda da "çeşme" yerine "âb" vâki'dir. "Ben kabûl suyuyum" demek olur.

437. "Ey nazarsız, bir gözbağı yapmışlardır. Bana gel ve asla şererden kaçma!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

437. "Ey nazarsız, bir gözbağı yapmışlardır. Bana gel ve asla şerden kaçma!"

"Ey âlemdeki suretlerin iç yüzüne bakışı olmayan kimse, bu âlemin görünen suretlerini bir gözbağı yapmışlardır ve tersine çevirmişlerdir. Beni ateş, mihnet (sıkıntı) ve belâ suretinde görüp asla bu mihnet kıvılcımlarından kaçma! Korkma, bana gel ve ibretle bak ve benim iç yüzümü gör!" Mısrî Niyâzî'nin (k.s.) beyti:

Bir göz ki onun ibret bakışı yoktur O, sahibinin başının üstündeki düşmanıdır

"Ey suver-i âlemin iç yüzüne nazarı olmayan kimse, bu âlemin sûret-i zâhiriyyelerini bir gözbağı yapmışlardır ve ters vaz' etmişlerdir. Beni ateş ve mihnet ve belâ sûretinde görüp aslâ bu mihnet kıvılcımlarından kaçma! Korkma, bana gel ve ibretle nazar et ve benim iç yüzümü gör!" Beyt-i Mısrî Niyâzî (k.s.):

Bir göz ki onun olmaya ibret nazarında Ol düşmanıdır sahibinin baş üzerinde

438. Ey Halil, burada kıvılcım ve duman yoktur. Nemrûd'un sihir ve hud'asından gayrı yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

438. Ey Halil, burada kıvılcım ve duman yoktur. Nemrut'un sihir ve aldatmasından başka bir şey yoktur.

"Halil"den maksat, kalpten gelen bir samimiyetle Hakk'a yönelen Hakk Yolcusu'dur; "Nemrut"tan maksat ise şeytandır. Çünkü bu tabiat âlemi, şeytanın hüküm sürdüğü bir mülktür ki, Yüce Allah İblis'e kıyamete kadar bu yetkiyi vermiştir ve onu huzurundan kovmuştur. Nitekim ayet-i kerimede وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ (Sad, 38/78) yani, "Benim senin aleyhine olan lanetim ve kovmam kıyamete kadardır" buyrulur. Çünkü kıyamet, tabiat hükümlerinin ortadan kalktığı bir zamandır ki, bu zamanda İblis'in tacı ve tahtı altüst olur. Bu sebeple tabiat hükmü devam ettikçe İblis, insan fertlerine düşmanlığı sebebiyle sihir yapar ve türlü türlü hilelerle onları aldatır. İyiyi kötü, kötüyü de iyi gösterir. Beytin özet açıklaması şöyle olur:

"Ey Hakk'a kalpten gelen bir samimiyetle yönelen Allah'ın dostu! Bu Hakk yolunda ateş ve ateşin kıvılcımları yoktur. Bu tabiat alanında ve unsurlar âleminde, Nemrut gibi Hakk dostunun düşmanı olan İblis'in sihrinden ve aldatmasından başka bir şey yoktur!" Şeytana olan ilahi müsaade ve rabbani ferman, fakir tarafından Şeyh-i Ekber hazretlerinin et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye ismindeki şerefli kitabına yazılan şerhin dokuzuncu bölümünde ve "Şeytani Tevki" bahsinde uzun uzadıya açıklanmıştır. Buraya aktarılması uzun olur.

"Halîl"den murâd, hulûs-ı kalb ile Hakk'a müteveccih olan sâlik; "Nemrûd"dan murâd, şeytandır. Zîrâ bu âlem-i tabîat şeytanın hüküm sürdüğü bir mülktür ki, Hak Teâlâ hazretleri İblîs'e kıyâmete kadar bu salâhiyeti vermiştir ve huzûrundan kovmuştur. Nitekim âyet-i kerîmede وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ (Sad, 38/78) ya'ni, "Benim senin aleyhine olan la'netim ve tardım kıyâmete kadardır" buyurulur. Çünkü kıyâmet, ahkâm-ı tabîatın zâil olduğu bir mevtındır ki, bu mevtında İblîs'in tâc ve tahtı altüst olur. Binâenaleyh hükm-i tabîat bâkî oldukça İblîs efrâd-ı beşere husûmeti sebebiyle sihr eder ve türlü türlü hîleler ile onları aldatır. İyiyi fenâ ve fenâyı da iyi gösterir. Beyt-i şerîfin hulâsa-i îzâhı şöyle olur:

"Ey Hakk'a hulûs-ı kalb ile müteveccih olan Allah'ın dostu! Bu tarîk-ı Hak'ta ateş ve ateşin kıvılcımları yoktur. Bu sâha-i tabîatta ve âlem-i unsuriyâtta Nemrûd gibi Hak dostunun düşmanı olan İblîs'in sihrinden ve hud'asından başka bir şey yoktur! "Şeytana olan müsaade-i ilâhî ve fer- mân-ı rabbânî fakîr tarafından cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretlerinin et-Tedbî- râtü'l-İlâhiyye ismindeki kitâb-ı şerîfine yazılan şerhin dokuzuncu bâbında ve "Tevkî'-i şeytânî" bahsinde uzun uzadıya îzâh edilmiştir. Buraya nakli uzun olur.

439. Ey halkın halili, eğer ferzâne isen, ateş senin suyundur ve sen pervânesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

439. Ey halkın dostu, eğer bilge isen, ateş senin suyundur ve sen pervanesin.

"Ferzâne", burada bilge, âlim ve akıllı anlamındadır; ve muhakkikler (gerçeği araştıranlar) katında mücerred (soyutlanmış) ve mutlak serbest olan kimseye derler (Burhan). "Ey Hakk'ın dostu, eğer bilge ve akıllı isen ve şeytanın sihrine ve aldatmasına kanmamış isen, ateş hükmünde olan riyâzât (nefsî perhizler) ve nefisle mücadele senin için sudur; ve sen görünüşte ateş gibi görünen bu dünyevî zorlukların etrafında dolaşan pervanesin!"

"Ferzâne", burada hakîm ve âlim ve âkil ma'nâsınadır; ve muhakkıklar indinde mücerred ve mutlaku'l-inân olan kimseye derler (Burhân). "Ey Hakk'ın dostu, eğer hakîm ve âkil isen ve şeytanın sihrine ve hud'asına al- danmış değil isen, ateş mesâbesinde olan riyâzât ve nefs ile mücâhede senin için sudur; ve sen zâhirde ateş görünen bu meşâkk-ı dünyeviyyenin etrâfinda dolaşan pervânesin!"

440. Pervanenin canı nidâ tutar, der ki: "Ey yazık! Yüz binlerce kanat olaydı!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

440. Pervanenin canı nidâ eder, der ki: "Ey yazık! Yüz binlerce kanat olaydı!"

Yukarıdaki beyitteki "nidî", "nida" kelimesinin imâle edilmiş hâlidir. "Riyâzât ve mücâhedât ateşinin pervanesi olan Hakk âşığının canı nidâ edip der ki: "Ah, keşke benim nefsimin yüz binlerce kanadı, yani sıfatları olaydı; hatta dünyanın gösterişine aldanan nâmahremlerin (Hakk'a yabancı olanların) gözünün ve gönlünün körlüğüne amansız, yani hiçbir fırsat bulmaksızın hemen o riyâzât ve mücâhedât ateşinden yana idi!"

Yukarıki beyitteki "nidî", "nida" kelimesinin imâle olunmuşudur. "Riyâzet ve mücâhede ateşinin pervânesi olan Hak âşıkının canı nidâ edip der ki: "Ah, keşke benim nefsimin yüz binlerce kanadı, ya'ni sıfatları olaydı, hattâ dünyânın nümayişine aldanan nâmahremlerin gözünün ve gönlünün körlüğüne amansız ya'ni hiçbir fırsat bulmaksızın hemen o riyâzet ve mücâhede ateşinden yana idi!"

441. "Hattâ nâmahremlerin gözünün ve gönlünün körlüğüne amansız ateşten yana idi!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

441. "Hattâ nâmahremlerin gözünün ve gönlünün körlüğüne amansız ateşten yana idi!"

Yukarıdaki beyitteki "nidî", "nida" kelimesinin imâle edilmiş hâlidir. Riyâzât ve mücâhedât ateşinin pervanesi olan Hakk âşığının canı nidâ edip der ki: "Ah, keşke benim nefsimin yüz binlerce kanadı, yani sıfatları olaydı, hattâ dünyanın gösterişine aldanan nâmahremlerin gözünün ve gönlünün körlüğüne amansız, yani hiçbir fırsat bulmaksızın hemen o riyâzât ve mücâhedât ateşinden yana idi!"

Yukarıki beyitteki "nidî", "nida" kelimesinin imâle olunmuşudur. "Riyâzet ve mücâhede ateşinin pervânesi olan Hak âşıkının canı nidâ edip der ki: "Ah, keşke benim nefsimin yüz binlerce kanadı, ya'ni sıfatları olaydı, hattâ dünyânın nümayişine aldanan nâmahremlerin gözünün ve gönlünün körlüğüne amansız ya'ni hiçbir fırsat bulmaksızın hemen o riyâzet ve mücâhede ateşinden yana idi!"

442. "Câhil eşeklikten bana merhamet getirir. Ben ise bîniş-verlikten ona merhamet getiririm."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

442. "Cahil, eşekliğinden bana merhamet eder. Ben ise görüşlülüğümden ona merhamet ederim."

Yani dünyanın hazlarına aldanan bir cahil, eşekliğinden ve ahmaklığından dolayı benim çektiğim riyâzât ve mücâhede (nefisle mücadele) zorluklarını görür ve bana acır da der ki: "Bu zavallı, bir iki günlük dünya hayatını kendisine zehir ediyor ve kendisini lezzetlerden ve rahatlıktan mahrum ediyor." Ben ise görüşlülüğümden dolayı o cahile acırım. "Bîniş-verî"de "bîniş" isim-mastar, "ver" nispet edatı ve sonundaki "yâ" mastariyettir, "görüşlülük" demektir.

Ya'ni dünyanın hazlarına aldanan bir câhil, eşekliğinden ve ahmaklığından dolayı benim çektiğim meşâkk-ı riyâzet ve mücâhedeyi görür ve bana acır da der ki: "Bu zavallı bir iki günlük hayât-ı dünyeviyyesini kendisine zehir yapıyor ve kendisini lezzât ve râhattan mahrûm ediyor". Ben ise görüşlülüğümden nâşî o câhile acırım. "Bîniş-verî"de "bîniş" ism-i mas-dar, "ver" edât-ı nisbet ve âhirindeki "yâ" masdariyettir, "görüşlülük" demektir.

443. Hususiyle bu ateş ki suların canıdır, pervanenin işi bizim işimizin aksi-nedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

443. Özellikle bu ateş ki suların canıdır, pervanenin işi bizim işimizin aksinedir.

Özellikle bu riyâzât ve mücâhedât ateşi ki suların canıdır, yani dünyevî zevklerin canı ve iç yüzüdür. Çünkü zevk anlamı altında nefsin ve ruhun zevkleri toplanmıştır. Fakat nefsin zevki fani, ruhun zevki ise kalıcı olduğundan sıfatları ayrıdır. Bu sebeple anlamı itibarıyla ruhanî zevk, nefsanî zevkin ruhu olur. Bu sebeple ruhanî zevki sağlayan bu ateşin etrafında dolaşan pervanenin, yani Hakk Yolcusu'nun işi, bizim gibi dünya ehlinin işinin aksinedir. Cenâb-ı Pîr efendimizin "biz" ifadesiyle kendi şerefli zâtını da dünya ehli arasına katması, hikmetli bir üslup üzerine gerçekleşen bir beyandır.

"Husûsiyle bu riyâzet ve mücâhede ateşi ki suların canıdır, ya'ni ezvâk-ı dünyeviyyenin canı ve bâtınıdır, zîrâ zevkiyyet ma'nâsı altında nefsin ve rûhun zevkleri müctemi'dir. Fakat nefsin zevki fânî ve rûhun zevki bâkî olduğundan sıfatları ayrıdır. Binâenaleyh ma'nâsı i'tibâriyle zevk-i rûhânî zevk-i nefsânînin rûhu olur. Binâenaleyh zevk-i rûhânîyi te'mîn eden bu ateşin etrafında dolaşan pervânenin, ya'ni tarîk-ı Hak sâlikinin işi, bizim gibi ehl-i dünyânın işinin aksinedir." Cenâb-ı Pîr efendimizin "biz" ta'biriyle zât-ı şerîflerini de ehl-i dünyâ arasına katması üslûb-ı hakîmâne üzerine vâki' bir beyândır.

444. O nûru görür ve nâra gider. Gönül ateşi görür ve nûra gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

444. O, nuru görür ve ateşe gider. Gönül, ateşi görür ve nura gider.

Çünkü nefis ehli, dünyanın nurunu ve zevkini gördü, onun iç yüzü olan ateşe gitti. Gönül, yani gönül sahibi olan Hakk Yolcusu ise, dünyanın mihnet ateşini gördü ve pervane gibi onun üzerine koştu ve onun iç yüzü olan nura gitti.

Zîrâ ehl-i nefis dünyânın nûrunu ve zevkini gördü, onun iç yüzü olan ateşe gitti. Gönül, ya'ni gönül sahibi olan tarîk-ı Hak sâliki ise, dünyanın âteş-i mihnetini gördü ve pervâne gibi onun üzerine koştu ve onun iç yüzü olan nûra gitti.

445. Rabb-i celîlden böyle oyun geldi, tâ ki Halîl'in âlinden olan kimdir göresin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

445. Yüce Rabb'den böyle bir oyun geldi, tâ ki Halîl'in soyundan kim olduğunu göresin!

İbrahim Halîl (a.s.)'ın soyundan ve manevî bağlılıklarından olanların kimler olduğunu görmen için işte dünyanın hâli, Yüce Rabb tarafından böyle bir oyun olarak konuldu. Çünkü Halîl (a.s.) Nemrud'un ateşine girmekten çekinmedi ve neticede ateş gül bahçesi oldu.

İbrâhim Halîl (a.s.)ın âli ve taallukāt-ı ma'neviyyesi olanların kimler olduğunu görmen için işte dünyanın hâli, Rabb-i Celîl tarafından böyle bir oyun olmak üzere vaz' buyruldu. Zîrâ Halîl (a.s.) Nemrûd'un ateşine girmekten çekinmedi ve netîcede ateş gülzâr oldu.

446. Bir ateşe su şekli vermişlerdir; ve ateş içinden bir çeşme açmışlardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

446. Bir ateşe su şekli vermişlerdir; ve ateş içinden bir çeşme açmışlardır.

Birinci mısradaki "bir ateş"ten kastedilen, bedensel ve nefsanî lezzetlerdir. İkinci mısradaki "ateş"ten kastedilen ise riyâzât (nefsî perhizler) ve mücâhedât (nefisle mücadeleler) meşakkatleridir. Yani, "Bedensel ve nefsanî lezzetlerin iç yüzleri ateş olduğu hâlde, onlara bu görünen hayatta su, yani lezzet ve nimet şeklini vermişlerdir. Ve görünüşte ateş gibi yakıcı ve rahatsız edici olan riyâzât ve mücâhedât içinden dahi bir su çeşmesini, yani lezzet ve rahatlık kapısını açmışlardır. İşte dünyanın suretleri böyle ters bir oyun şeklinde konulmuştur."

Birinci mısra'daki "bir ateş"ten murâd, cismânî ve nefsânî lezzetlerdir. İkinci mısra'daki "ateş"ten murâd, riyâzât ve mücâhedât müştaklarıdır. Ya'ni, "Cismânî ve nefsânî lezzetlerin bâtınları ateş olduğu hâlde onlara bu hayât-ı zâhiriyyede su, ya'ni lezzet ve ni'met şeklini vermişlerdir. Ve zâhirde ateş gibi yakıcı ve müz'ic olan riyâzât ve mücâhedât içinden dahi bir su çeşmesini, ya'ni lezzet ve râhat kapısını açmışlardır. İşte dünyânın sûretleri böyle ters bir oyun şeklinde vaz' edilmiştir."

447. Bir sâhir bir pirinç sahanını fenn ile meclisde bir kurt dolu sahan yapar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

447. Bir sihirbaz, bir pirinç tabağını hünerle mecliste kurt dolu bir tabak yapar.

"Örneğin bir sihirbaz, pirinçle doldurulmuş bir kabı bir toplulukta halkın gözlerini bağlayıp küçük kurtlarla dolu bir halde gösterir." Bilinmeli ki, sihrin çeşitleri çoktur. Bir çeşidi de simyadır. "Simya", bir tür hayal oyunudur ki, bazı uygulamalar sebebiyle hazır bulunanların hayal gücünde etki eder; ve insanların gözlerine dışarıda varlığı olmayan birtakım misalî hayaller gelir. Bu simya uygulamalarından birisi, bir örnek olmak üzere, Hindistan'da basılmış olan Matlau'l-Ulûm ve Mecmau'l-Fünûn ismindeki kitaptan tercüme edilerek nakledilir.

"Bir mecliste bir tohum ekerek derhal yeşillenip çiçek ve meyve vermesi istenirse, Hint arpası veya hıyar tohumlarını almalı ve hacamat veya kan alma yoluyla alınan insan kanıyla ıslatmalı. Pişmek için yedi gün güneşe koymalı, ondan sonra koku oluşur ve yedi gün daha gölgede kurutmalı. Sonra yeni bir tulum içine sarıp saklamalı; ve köylülerin kulübelerine sıvadıkları çamurdan da bir miktar alıp beraberce saklamalı. İhtiyaç anında o topraktan bir miktar bir toprak çanak içine dökmeli; ve birkaç taneyi de o toprağa gömmeli ve üzerine bir miktar sıcak su dökmeli ve kabın yüzünü tulum ile örtmeli. Bir süre sonra yeşil bir fidan olur ve yaprak ve dal ve çiçek ve meyve verir ve meclisin hayretini ve şaşkınlığını çeker."

Bazı nüshalarda ikinci mısra' میکند کرمش میان انجمن şeklindedir. "Meclis ortasında o pirinci kurt yapar" demek olur. İşte bir kap içindeki pirinçleri kurt şeklinde göstermek de bu simya uygulamalarından bir çeşittir.

"Meselâ bir sihirbaz pirinç ile doldurulmuş bir kabı bir cemiyette halkın gözlerine bağlayıp küçük kurtlar ile dolu bir hâlde gösterir." Ma'lûm olsun ki, sihrin envâ'ı çoktur. Bir nev'i de sîmyâdır. "Sîmyâ”, bir nevi' hayâlâttır ki ba'zı a'mâl sebebiyle hâzırûnun kuvve-i mütehayyilesinde tasarruf eder; ve nâsın nazarlarına hâriçte vücûdu olmayan birtakım misâlî hayaller gelir. Bu simyâ ameliyatından birisi bir misâl olmak üzere Hindistan'da tab' edilmiş olan Matlau'l-Ulûm ve Mecmau'l-Fünûn ismindeki kitâbdan bittercüme nakl olunur.

"Bir meclisde bir tohum ekerek derhal yeşillenip çiçek ve meyve vermesi murâd olunursa, şaîr-i Hindî veyâhud hıyar tohumlarını almalı ve hacamat veyâ fasd vâsıtasıyla alınan insan kanıyla ıslatmalı. Pişmek için yedi gün güneşe koymalı ondan sonra koku hâsıl olur ve yedi gün dahi gölgede kurutmalı. Sonra yeni bir kirbasa sarıp saklamalı; ve köylülerin kulübelerine sıvadıkları çamurdan dahi bir mikdâr alıp beraberce saklamalı. Hâcet vaktinde bir mikdâr o topraktan bir toprak çanak içine dökmeli; ve birkaç tâneyi de o toprağa gömmeli ve üzerine bir mikdâr sıcak su dökmeli ve kâsenin yüzünü kirbâs ile örtmeli. Bir müddet sonra yeşil bir fidan olur ve yaprak ve dal ve çiçek ve meyve verir ve meclisin hayretini ve taaccübünü celbeder."

Ba'zı nüshalarda ikinci mısra' میکند کرمش میان انجمن sûretindedir. "Meclis ortasında o pirinci kurt yapar" demek olur. İşte bir kap içindeki pirinçleri kurt sûretinde göstermek dahi bu simyâ ameliyatından bir nevi'dir.

448. Haneyi o sihir deminden dolayı akreplerden dolu gösterdi. Halbuki o akrep değil idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

448. Evi o sihir hilesinden dolayı akreplerle dolu gösterdi. Halbuki o akrep değildi.

"Dem", burada "hile, aldatma" anlamındadır. Yani, "Bir sihirbaz yaptığı bir sihir hilesinden dolayı evin içini akreplerle dolu gösterir. Halbuki o gösterdiği suretler hakikatte akrep değildir." Bu sihir işlemleri de sihrin "rimya" (göz yanıltmasıyla yapılan sihir) tabir olunan şubesine ilişkindir. Bunun bir örneği Matlau'l-Ulûm'dan tercüme edilerek nakledilir: "Kara yılan derisinden bir fitil yapılıp neft yağı ile yeşil ve siyah bir kandilde yakılırsa, evin içi bütün kara yılanlarla dolu bir halde görünür."

"Dem", burada "hîle, hud'a" ma'nâsınadır. Ya'ni, "Bir sihirbaz yaptığı bir sihir hîlesinden dolayı evin içini akrepler ile dolu gösterir. Halbuki o gösterdiği sûretler hakîkatte akrep değildir." Bu ameliyât-ı sihriyye dahi sihrin "rîmyâ" ta'bîr olunan şubesine taalluk eder. Bunun bir misâli Matlau'l-Ulûm'dan bittercüme naklolunur: "Kara yılan derisinden bir fitil yapıp neft yağı ile yeşil ve siyah bir çerâğda yakılırsa, evin içi bütün kara yılanlar ile dolu bir hâlde görünür."

449. Mâdemki sihirbaz yüz böyle gösteriyor, sihirbaz yaradıcının mekri nasıl olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

449. Mademki sihirbaz yüzünü böyle gösteriyor, sihirbaz yaratıcının mekri (gizli yönlendirmesi) nasıl olur?

"Câdû", sihirbaz; "destân", burada "mekr ve hile" demektir. Yani, "Mademki bir sihirbaz sihir sanatı ile böyle yüz türlü ters hayaller gösteriyor, sihri ve sihirbazı yaratan Yüce Allah'ın ters mekrleri nasıl olacağını var kıyas et!"

"Câdû", sihirbaz; "destân", burada "mekr ve hîle" demektir. Ya'ni, "Mâdemki bir sihirbaz fenn-i sihr ile böyle yüz türlü ma'kûs hayâlât gösteriyor, sihri ve sihirbazı yaratan Hak Teâlâ hazretlerinin ma'kûs mekrleri nasıl olacağını var kıyâs et!"

450. Şübhesiz Hâlık'ın sihrinden gürûh gürûh kadın gibi aşağı yaygın düştüler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

450. Şüphesiz Yaratıcı'nın sihrinden, grup grup kadın gibi aşağıya yaygın bir şekilde düştüler.

"Karn", burada grup ve topluluk anlamındadır. "Pehn", geniş ve yaygın demektir. Yani, "Yüce Allah hazretlerinin yüce sihri o kadar etkilidir ki, bu âlem halkı onun etkisinden dolayı, kadınlar erkeklerin altına nasıl yaygın bir hâlde düşerlerse, öyle yaygın bir hâlde düştüler ve mağlup oldular." Sihir hakkında üçüncü cildin 1162 numaralı beytinde başka açıklamalar verildiği gibi, Allah'ın fiillerine sihir isnat etmenin caiz olup olmadığı hakkındaki açıklamalar da aynı şekilde üçüncü cildin 1191 numaralı şerefli beytinde geçmiştir.

"Karn", burada gürûh ve tâife ma'nâsınadır. "Pehn", arîz ve yaygın demektir. Ya'ni, "Hak Teâlâ hazretlerinin sihr-i celîli o kadar müessirdir ki, bu halk-ı âlem onun te'sîrinden dolayı kadınlar erkeklerin altına nasıl yaygın bir hâlde düşerlerse, öyle yaygın bir hâlde düştüler ve mağlûb oldular." Sihir hakkında III. cildin 1162 numaralı beytinde îzâhât-ı sâire verildiği gibi ef'âl-i Hakk'a sihir isnâdı câiz olup olmadığı hakkındaki îzâhât dahi kezâ III. cildin 1191 numaralı beyt-i şerîfinde geçmiştir.

451. Onların sâhirleri bende ve gulâm oldular. Sa've gibi tuzağa düştüler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

451. Onların sihirbazları bana kul ve köle oldular. Serçe gibi tuzağa düştüler.

"Sâhirân şân"daki zamir, "karn karn" ifadesine aittir. "Sa've", yunt kuşu dedikleri çok küçük bir kuşun ismidir. Yani, "O toplulukların sihirbazları Hakk'ın mekr'ine (gizli yönlendirmesine) kul ve köle oldular ve serçe kuşu gibi Hakk'ın mekr'inin tuzağına düştüler."

"Sâhirân şân"daki zamîr, "karn karn" ta'bîrine râcidir. "Sa've", yunt kuşu dedikleri gāyet küçük bir kuşun ismidir. Ya'ni, "O tâifelerin sihirbazları Hakk'ın mekrine bende ve köle oldular ve yunt kuşcağızı gibi Hakk'ın mek- rinin tuzağına düştüler."

452. Agah ol, Kur'ân'ı oku, sihr-i helâli gör, dağlar gibi fikirlerin sernigûn- luğunu gör.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

452. Uyanık ol, Kur'an'ı oku, helal sihri gör, dağlar gibi fikirlerin baş aşağı oluşunu gör.

"Sihr-i helâl", sözlükte "helâl olan sihir" anlamına geldiği gibi, sihir derecesinde olan şiir ve fasih ve beliğ olan sözden de kinaye olur. Şerefli beyitte bu tabir ile Kur'ân-ı Kerîm'in iki özelliği açıklanmış olur. Birincisi şudur ki, sihir iki kısımdır: Birisi hakkı iptal etmek için olan sihirdir ki, bu haramdır; ve diğeri hakkı ortaya çıkarmak için olan sihirdir ki, bu da helâldir. İbrâhim Sûresi'nde geçen وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ (İbrâhim, 14/46) yani "Onlar tuzak kurmak için tuzaklarına karar verdiler; ve her ne kadar onların tuzak ve hileleri dağları yerinden oynatmaya denk olsa da Allah katında onların tuzaklarına karşılık tuzak vardır." ayet-i kerimesi, açıklamada tam bir fesahat ve belagat içerdiğinden bir helal sihirdir. Ve Allah'ın hakkı ortaya çıkarmak için inkârcılara karşı yaptığı tuzak da sözlük anlamı itibarıyla helal sihirdir. Buna göre bu şerefli beyitin kendisi de helal sihirdir. Yani, "Uyanık ol, Kur'ân-ı Kerîm'in beliğ ve fasih olan sözlerini ve tuzak kuranlar hakkındaki Hakk'ın tuzaklarını gör ve inkârcıların hakkı iptal etmek için her çağda tuzak ve hileye dayanan tuzaklarının baş aşağı oluşlarını da ibret nazarıyla müşahede et!" Bu tuzak hakkındaki açıklamalar I. cildin 965 numaralı şerefli beytinde de geçti.

"Sihr-i helâl", lügatte "helâl olan sihir" ma'nâsına geldiği gibi, sihir menzilesinde olan şiir ve fasîh ve belîğ olan sözden dahi kinâye olur. Beyt-i şerîfde bu ta'bîr ile Kur'ân-ı Kerîm'in iki hâssası beyân buyrulmuş olur. Birisi budur ki, sihir iki kısımdır: Birisi ibtâl-i hak için olan sihirdir ki, bu harâmdır; ve diğeri ızhâr-ı hak için olan sihirdir ki, bu da helâldir. Sûre-i İbrâhim'de وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالِ vaki olan (İbrâhim, 14/46) ya'ni "Onlar mékre sa'y ile mekrlerine karar verdiler; ve her ne kadar onların mekr ve hîleleri dağları izâleye müsâvî ise de Allah'ın indinde onların mekirlerine mukābil mekr vardır." âyet-i kerîmesi beyânda kemâl-i fesâhat ve belâgati hâvî olmakla bir sihr-i helâldir. Ve Allah'ın ızhâr-ı hak için münkirlere karşı yaptığı mekr dahi lügat ma'nâsı i'tibâriyle sihr-i helâldir. Binâenaleyh bu beyt-i şerîfin kendisi dahi sihr-i helâldir. Ya'ni, "Agâh ol, Kur'ân-ı Kerîm'in belîğ ve fasîh olan sözlerini ve mekkârlar hakkındaki Hakk'ın mekrlerini gör ve münkirlerin ibtâl-i hak için her asırda mekr ve hîleye müstenid olan mekrlerinin baş aşağı oluşlarını da nazar-ı ibretle müşâhede et!" Bu mekr hakkındaki îzâhât I. cildin 965 numaralı beyt-i şerîfinde de geçti.

453. "Ben Fir'aun değilim ki Nil tarafına geleyim! Ben Halîl gibi ateş tarafına giderim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

453. "Ben Firavun değilim ki Nil tarafına geleyim! Ben Halil gibi ateş tarafına giderim!"

Bu şerefli beyit, yukarıda geçen 440 numaralı beyte bağlıdır ve canın seslenişi cümlesindendir. Yani, can seslenip der ki: "Ben Firavun meşrebinde değilim ki, dünyanın makam ve zevkine düşkün olup sonunda Nil tarafına giderek boğulayım! Ben Halil (a.s.) gibi dünyanın zevklerine göz yumup Nemrud'un ateşi hükmünde olan dünyevî zorluklar tarafına giderim!"

Bu beyt-i şerîf yukarıda geçen 440 numaraları beyte merbûttur ve canın nidâsı cümlesindendir. Ya'ni, can nidâ edip der ki: "Ben Fir'avn meşrebinde değilim ki, dünyânın câh ve zevkine mübtelâ olup sonunda Nil tarafına giderek boğulayım! Ben Halîl (a.s.) gibi dünyanın ezvâkına göz yumup Nemrûd'un ateşi mesâbesinde olan meşâkk-ı dünyevî tarafına giderim!"

454. "Ateş değildir, o akarsudur; ve o diğeri ise mekrden dolayı ateşîn sudur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

454. "Ateş değildir, o akarsudur; ve o diğeri ise gizli yönlendirmeden dolayı ateşli sudur."

Dünyanın riyâzâtı ve mücâhedâtı ve sıkıntıları görünüşte ateş gibi görünse de o ateş değildir. Hakikatte bir akarsudur; ve o diğeri yani dünyanın nefse ait hazları ve lezzetleri ise ilâhî gizli yönlendirmeden dolayı ateşli bir sudur. Çünkü dünyevî zevklerin her birinin altından bin türlü sıkıntı çıkar. Nasıl ki Allah dostlarından birisi: "Evlat fitnesi ve belası bizim meşru olan lezzetlerimizin sonucudur. Artık gayrimeşru olan lezzetlerin belası buna göre kıyas olunsun!" demiştir.

"Dünyanın riyâzâtı ve mücâhedâtı ve mihnetleri zâhiren ateş görünür ise de o ateş değildir. Hakîkatte bir akarsudur; ve o dîğeri ya'ni dünyanın huzûzât-ı nefsâniyyesi ve lezzâtı ise mekr-i ilâhîden dolayı ateşli bir sudur." Zîrâ ezvâk-ı dünyeviyyeden her birinin altından bin türlü mihnet çıkar. Nitekim evliyâullahdan birisi: "Evlâd fitnesi ve belâsı bizim meşrû' olan lezzâtımızın âkıbetidir. Artık gayr-ı meşrû' olan lezzâtın belâsı buna göre kıyâs olunsun!" demiştir.

455. Hoş-cevaz olan o Resûl çok iyi söyledi. Bir zerre akıl sana oruçtan ve namazdan iyidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

455. O yolu güzel olan Resûl çok iyi söyledi. Bir zerre akıl sana oruçtan ve namazdan daha iyidir.

"Cevâz", burada yol, tarîk (yol) ve meslek anlamındadır. "Hoş-cevâz", "yolu ve mesleği güzel olan" anlamındadır. Bu ifade ile Ahzab suresindeki لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ (Ahzab, 33/21) yani "Allah'ın Resûlü'nde sizin için güzel bir önder ve uyulacak bir örnek olmak vardır" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani, "Mesleği ve yolu güzel ve latîf (hoş) olan Resûl-i Ekrem hazretleri hadis-i şeriflerinde çok güzel buyurdu. O buyurduğu şey de şudur ki: "Bir zerre akıl sana oruçtan ve namazdan daha iyidir." İsmail Ankaravî (k.s.) hazretleri şu hadisleri beyan buyurmuştur: Ebu Saîd el-Hudrî şu hadisi beyan buyurur: لِكُلِّ شَيْءٍ دِعَامَةٌ وَ دِعَامَةُ الْمُؤْمِنِ عَقْلُهُ فَبِقَدْرِ عَقْلِهِ تَكُونُ عِبَادَتُهُ Yani "Her bir şeyin direği ve temeli vardır ve müminin aslı ve temeli onun aklıdır. Bu sebeple onun ibadeti de aklı miktarınca olur." Ve Hz. Aişe (r.a.) buyurdular ki: "Ben Resûl-i Ekrem hazretlerine dedim: يَا رَسُولَ اللَّهِ بِمَ يَتَفَاضَلُ النَّاسُ فِي الدُّنْيَا Yani "İnsanlar dünyada ne ile üstünlük sağlarlar?" Resûl-i Ekrem hazretleri بِالْعَقْلِ yani "Akıl ile!" buyurdu. Ben dedim ki: وَفِي الْآخِرَةِ Yani "Ya ahirette?" بِالْعَقْلِ yani "Akıl ile!" buyurdu. Dedim ki: "Amelleriyle mükafatlandırılmazlar mı?" مِمَّنْ أَعْطَوْا مَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ الْعَقْلَ وَبِقَدْرِ مَا عَمِلُوا يَا عَائِشَةَ وَ هَلْ عَمِلُوا إِلَّا بِقَدْرِ مَا كَانَتْ أَعْمَالُهُمْ وَ بِقَدْرِ مَا عَمِلُوا يُجْزَوْنَ Yani "Ya Aişe, onlar ancak Allah'ın kendilerine verdiği akıl miktarınca amel ederler. Akıldan verilen şey miktarınca da amelleri olur. Amel ettikleri şey miktarınca da mükafatlandırılırlar."

İşte bu hadis-i şeriflerden de anlaşılacağı üzere akıl, görünen ibadetlerin temelidir ve esasıdır. Aklı noksan olan bir kimsenin görünen amelleri de noksan olur. Bu sebeple bir zerre akıl elbette namaz ve oruç gibi görünen ibadetlerden daha faydalıdır.

"Cevâz", burada yol, tarîk ve meslek ma'nâsınadır. "Hoş-cevâz", "tarîk ve mesleki güzel olan" ma'nâsınadır. Bu ta'bîr ile sûre-i Ahzab'da olan لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ (Ahzab, 33/21) ya'ni "Allah'ın resûlünde sizin için güzel reîs ve muktedâ olmak vardır" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Ya'ni, "Mesleği ve tarîki güzel ve latîf olan Resûl-i Ekrem hazretleri hadîs-i şerîflerinde çok güzel buyurdu. O buyurduğu şey de budur ki: "Bir zerre akıl sana oruçtan ve namazdan iyidir." İsmail Ankaravî (k.s.) hazretleri şu hadisleri beyân buyurmuştur: Ebu Saîd el-Hudrî şu hadîsi beyân buyurur: لِكُلِّ شَيْءٍ دِعَامَةٌ وَ دِعَامَةُ الْمُؤْمِنِ عَقْلُهُ فَبِقَدْرِ عَقْلِهِ تَكُونُ عِبَادَتُهُ Ya'ni "Her bir şeyin direği ve temeli vardır ve mü'minin aslı ve temeli onun aklıdır. Binâenaleyh onun ibâdeti de aklı mikdârınca olur." Ve Hz. Aişe (r.a.) buyurdular ki: "Ben Resûl-i Ekrem hazretlerine dedim : يَا رَسُولَ اللَّهِ بِمَ يَتَفَاضَلُ النَّاسُ فِي الدُّنْيَا Ya'ni "Nâs dünyâda ne ile tefâzul ederler? Resûl-i Ekrem hazretleri بِالْعَقْلِ ya'ni "Akıl ile!" buyurdu. Ben dedim ki : وَفِي الْآخِرَةِ Ya'ni "Ya âhirette?" بِالْعَقْلِ ya'ni "Akıl ile!" buyurdu. Dedim ki: "Amelleriyle mücâzât ve mükâfât olunmazlar مِمَّنْ أَعْطَوْا مَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ الْعَقْلَ وَبِقَدْرِ مَا عَمِلُوا يَا عَائِشَةَ وَ هَلْ عَمِلُوا إِلَّا بِقَدْرِ مَا كَانَتْ أَعْمَالُهُمْ وَ بِقَدْرِ مَا عَمِلُوا يُجْزَوْنَ Ya'ni "Ya Aişe, onlar ancak Allah'ın kendilerine verdiği akıl mikdârınca amel ederler. Akıldan verilen şey mikdârınca da amelleri olur. Amel ettikleri şey mikdârınca da mücâzât ve mükâfât olunurlar."

İşte bu hadis-i şerîflerden dahi anlaşılacağı üzere akıl ibâdât-ı zâhirenin temelidir ve esâsıdır. Aklı nâkıs olan bir kimsenin a'mâl-i zâhiresi de noksan olur. Binâenaleyh bir zerre akıl elbette namaz ve oruç gibi ibâdât-ı zâhireden daha faydalıdır.

456. Zîrâ ki senin aklın cevherdir, bu ikisi arazdır. Bu ikisi onun tekmîlinde müfteraz oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

456. Çünkü senin aklın cevherdir, bu ikisi arazdır. Bu ikisi onun tamamlanmasında farz kılındı.

Yani, aklın namazdan ve oruçtan daha iyi olmasının sebebi şudur ki, senin aklın cevherdir; ve bu ikisi, yani namaz ve oruç ise arazdır (cevhere bağlı olarak var olan, kendi başına var olamayan); ve arazlar cevherler ile kâim olurlar. Bu sebeple bu ikisi o aklın tamamlanması hususunda farz kılındı. Nasıl ki deliler akıldan yoksun ve çocukların akılları noksan olduğu için onlara namaz ve oruç farz kılınmamıştır. Sözün özü, iyi ve kötü ve küfür ve iman aklın kemâliyle bilinir.

Ya'ni, aklın namazdan ve oruçtan iyi olmasının sebebi budur ki, senin aklın cevherdir; ve bu ikisi ya'ni namaz ve oruç ise arazdır; ve arazlar cevherler ile kāim olurlar. Binâenaleyh bu ikisi o aklın tekmîli husûsunda farz olundu. Nitekim deliler akıldan mahrûm ve çocukların akılları noksan olduğu için onlara namaz ve oruç farz olunmamıştır. Velhâsıl iyi ve kötü ve küfür ve îmân aklın kemâliyle bilinir.

457. Muhakkak o âyîneye cila oldukça der ki: "Sîneye taattan safa gelir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

457. Şüphesiz o aynaya cila oldukça der ki: "Göğse ibadetten safa gelir."

"Ayna"dan kastedilen akıldır. Yani, o akıl aynasına eğitim ve terbiye ile cila verildikçe ve ilim ve irfan ile aydınlatıldıkça insan ibadetlerin ruhunu anlar ve anladıkça da zevk oluşur; ve bu zevkten de göğse ve kalbe safa gelir.

"Âyîne"den murâd, akıldır. Ya'ni, o akıl aynasına ta'lîm ve terbiye ile cilâ verildikçe ve ilim ve irfân ile tenvîr olundukça insan ibâdât ve tââtın rûhunu anlar ve anladıkça da zevk hâsıl olur; ve bu zevkten dahi sîneye ve kalbe safâ gelir.

458. Fakat eğer ayna kökünden fâsid ise saykal onu geç ele getirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

458. Fakat eğer ayna kökünden bozuk ise, cilâ onu geç düzeltir.

Yani, eğer akıl yaratılışta bozuk ve kusurlu ise, eğitim ve terbiye cilâsı onu geç düzeltir. Bazı nüshalarda "geri getirir" yerine "getirir" şeklindedir. Böyle bozuk bir akıl kolay kolay aydınlatılamaz.

Ya'ni, eğer akıl fitratta fâsid ve bozuk ise ta'lîm ve terbiye saykalı onu ele geç getirir. Ba'zı nüshalarda باز آرد yerine می آرد vâki'dir. Böyle fâsid bir akıl kolay kolay tenvîr olunamaz.

459. Ve o makbûl ayna ki hoş-mağrestir, biraz saykalgerlik ona kâfidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

459. Ve o makbul ayna ki hoş bir dikim yeridir, ona biraz cilalama yeterlidir.

"Mağres", yer ismidir, "ağacın dikildiği yer" demektir ki, bir kişinin ilahi ilimdeki sabit hakikatinden kinayedir. Yani, "Bir kimsenin sabit hakikati tam bir yatkınlığa sahipse, onun aklı, külli aklın makbul olan bir aynasıdır; ve Allah katında mertebesi yüksektir. Bu sebeple böyle bir akıl aynasına kâmil bir mürşidin biraz öğretmesi ve terbiye etmesi yeterlidir; ve aşağı âleme ait eksik ilimlerin pasından temizlenir." Birinci mısra Hind nüshalarında وا گزین آیینهء کو کیست است şeklinde geçmektedir. "Bir ayna seç ki, o ayna pek zekâ sahibidir" demek olur. Bu durumda bu şerefli beyit, Pîr efendimizin mürşidlere bir tavsiyesi makamında olur.

Akılların farklılığı, yaratılışın özünde olduğu beyanındadır. Mu'tezile'nin aksine ki, onlar "Aslında cüz'î akıllar eşittirler, fazlalık ve farklılık öğrenmeden, riyâzâttan ve tecrübedendir," derler.

"Mağres", ism-i mekândır, "ağacın dikildiği mahal" demektir ki, bir kişinin ilm-i ilâhîdeki ayn-ı sâbitesinden kinâyedir. Ya'ni, "Bir kimsenin ayn-ı sâbitesi isti'dâd-ı kâmili hâiz ise onun aklı, akl-ı küllün makbûl olan bir âyînesidir; ve nazarında mertebesi yüksektir. Binâenaleyh böyle bir akıl aynasına bir mürşid-i kâmilin biraz ta'lîm ve terbiyesi ona kifayet eder; ve âlem-i süflîye âit ulûm-ı nâkısa pasından temizlenir." Birinci mısra' Hind nüshalarında وا گزین آیینهء کو کیست است vâki'dir. "Bir âyîneyi ihtiyâr et ki, o ayna pek kiyâset sahibidir" demek olur. Bu sûrette bu beyt-i şerîf cenâb-ı Pîr efendimizin mürşidlere bir tavsiyesi makāmında olur.

Akılların tevâfütü asl-ı fıtratta olduğu beyânındadır. Mu'tezile hilafına ki, onlar "Aslında ukül-i cüz'î berâberdirler, ziyâdelik ve tefâvüt taallümden ve riyâzetten ve tecrübedendir," derler

460. Akıllar için yerden göğe kadar olan merâtibde bu tefavütü iyi bil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

460. Akıllar için yerden göğe kadar olan mertebelerdeki bu farklılığı iyi bil!

Yani, "En aşağıdan en yukarıya kadar akılların mertebeleri vardır. Bu sebeple ey Hakk Yolcusu, sen bu mertebeler arasındaki farkı ve farklılığı iyi bil! Her ne kadar Mu'tezile (İslam düşüncesinde akla öncelik veren bir ekol) topluluğu, akılların özde ve yaratılışta eşit olduğunu, aralarındaki farkın ve farklılığın ilim ve tecrübe araçlarıyla meydana geldiğini belirtirlerse de onların dedikleri gibi değildir. Farklılık özde ve fıtrattadır." Bu husustaki açıklamalar III. cildin 1533 numaralı beyt-i şerifi ile bunu takip eden beyitlerde geçti.

Ya'ni, "En aşağıdan en yukarıya kadar akılların mertebeleri vardır. Binâenaleyh ey sâlik, sen bu mertebeler arasındaki farkı ve tefâvütü iyi bil! Her ne kadar Mu'tezile tâifesi aslında ve yaradılışta akılların müsâvî olduğunu ve aralarındaki farkın ve tefävütün ilim ve tecrübe vâsıtalarıyla hâsıl olduğunu beyân ederlerse de onların dedikleri gibi değildir. Tefâvüt asılda ve fıtrattadır." Bu husûstaki îzâhât III. cildin 1533 numaraları beyt-i şerîfi ile bunu ta'kîb eden beyitlerde geçti.

461. Bir akıl vardır, güneş kursu gibi. Bir akıl vardır, Zühre ve şihabdan daha aşağıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

461. Bir akıl vardır, güneş kursu gibi. Bir akıl vardır, Zühre ve şihabdan daha aşağıdır.

"Zühre", yedi gezegenden birinin adıdır. "Şihâb", burada "akan yıldız" demektir. Yani, "Bir akıl vardır, güneşin diski kadar parlaktır ve bir akıl vardır ki, onun ışığı Zühre yıldızının ve akan yıldızın ışığından daha aşağıdır."

"Zühre", seb'a-i seyyâreden birisinin adıdır. "Şihâb", burada "uçar yıldız" demektir. Ya'ni, "Bir akıl vardır, güneşin kursu kadar parlaktır ve bir akıl vardır ki, onun nûru Zühre yıldızının ve uçar yıldızın nûrundan daha aşağıdır."

462. Bir akıl vardır, sarhoş çerağı gibidir. Bir akıl vardır, bir ateşin kıvılcımı gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

462. Bir akıl vardır, sarhoşun kandili gibidir. Bir akıl vardır, bir ateşin kıvılcımı gibidir.

Yani, bir akıl vardır ki, aşağılık bir sarhoşun kulübesinde kör kör yanan bir kandil veya bir idare lambası gibidir; ve yine bir akıl vardır ki bir ateşten sıçrayan bir kıvılcım gibidir ki çok cüz'î olan ışığı hemen söner.

Ya'ni, bir akıl vardır ki, bir süflî sarhoşun külbesinde kör kör yanar bir kandil veyâ bir idâre lambası gibidir; ve yine bir akıl vardır ki bir ateşten sıçrayan bir kıvılcım gibidir ki pek cüz'î olan ışığı derhal söner.

463. Zîra ki bulut onun önünden geri sıçradığı vakit Hâlik'ın nûrunu görücü olan akıllar semere verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

463. Çünkü bulut onun önünden geri sıçradığı zaman, Yaratıcı'nın nurunu gören akıllar meyve verir.

Yani, bu farklı mertebelerdeki akıllar, küllî aklın yansıması ve ışığıdır. Küllî aklın nuru, insanların doğuştan gelen yatkınlıklarındaki farklılıklara göre kimine çok, kimine az yansır. Fakat ister çok ister az yansısın, özünde aklın bir özelliği vardır ki, o da Yaratıcı'nın nurunu görmesidir. Ancak bu her mertebedeki akılların önüne türlü türlü perdeler ve bulutlar geldiğinden bu nuru göremezler. Bu bulutlar da yanlış anlama, cehalet, taklit ve şüphe gibi hallerdir. Ne zaman ki bu bulutlar o akılların önünden, küllî aklın tecellî ettiği bir insân-ı kâmilin öğretimi ve himmetiyle sıyrılır, bu farklı mertebelerdeki akılların her biri kendi yatkınlıkları oranında Yaratıcı'nın nurunu gören olur ve o zaman bu akılların meyvesi ve faydası görülür.

Ya'ni, bu muhtelif mertebelerdeki akıllar akl-ı küllün aksi ve pertevidir. Akl-ı küllün nûru nâsın fıtrî olan isti'dâdlarındaki tefâvüte göre kimine çok ve kimine az akseder. Fakat gerek çok ve gerek az aksetsin, hadd-i zâtında aklın bir hâssıyeti vardır ki, o da Hâlik'ın nûrunu görücü olmaktır. Velâkin bu her mertebedeki akılların önüne türlü türlü perdeler ve bulutlar gelmiş olduğundan bu nûru göremezler. Bu bulutlar dahi sû'-i fehm, cehil, taklîd ve iştibâh gibi hallerdir. Vaktâki bu bulutlar o akılların önünden akl-ı küllün mazharı olan bir insân-ı kâmilin ta'lîmi ve himmetiyle sıyrılır, bu muhtelif mertebelerdeki akılların her biri kendi isti'dâdları nisbetinde Hâlik'ın nûrunu görücü olur ve o vakit bu akılların semeresi ve fâidesi görülür.

464. Akl-i cüz'î aklı bednam etti. Dünyâ muradı âdemi muradsız etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

464. Cüz'î akıl, aklı kötü şöhretli yaptı. Dünya arzusu insanı arzudan mahrum etti.

Yani, birtakım bulutlarla örtülmüş olan cüz'î akıl, akıl dediğimiz o şerefli anlamı kötü şöhretli yaptı ve cüz'î akıl sahibi olan insanın dünyevî hazlara meyli ve dünya arzusu üzerine çabası, kendisini şerefli ve yüce olan uhrevî arzudan mahrum etti. Nasıl ki Şûrâ sûresinde geçen kerîm âyette: مَن كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِن نَّصِيبٍ (Şûrâ, 42/20) yani "Kim ki dünya ekinini ister, o cinsten ona veririz, halbuki âhirette onun için nasip yoktur" buyrulur.

Ya'ni, birtakım bulutlar ile örtülmüş olan akl-i cüz'î akıl dediğimiz o ma'nâ-yı şerîfi bednâm etti ve akl-ı cüz'î sahibi olan beşerin huzûzât-ı dünyeviyyeye meyli ve dünyâ murâdı üzerine sa'yi, kendisini şerîf ve azîz olan murâd-ı uhrevîden mahrûm etti. Nitekim sûre-i Şûrâ'da vâki' olan âyet-i ke-rimede مَن كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِن نَّصِيبٍ (Şûrâ, 42/20) ya'ni "Kim ki dünyâ harsini ister, o cinsten ona veririz, halbuki âhirette onun için nasîb yoktur" buyrulur.

465. O saydlıkdan sayyâda mensûb olan güzelliği gördü; ve bu sayyâdlıktan bir saydın gamını çekti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

465. O, avlanmaktan avcıya ait olan güzelliği gördü; ve bu avcılıktan bir avın gamını çekti.

O bir akıl, bir mürşid-i kâmilin avı ve müridi olmaktan, bir avcıya ve mürşid-i kâmile ait olan Hakk'ın güzelliğini ve kemâlini gördü ve insân-ı kâmilin kıymetini bildi. Ve bu bir akıl dahi avcılıktan, yani mürşid-i kâmilin nâkıslara (eksiklere) karşı olan avcılığından, bir avın yani bir mürşid olup insan avlamanın gamını çekti. Yani bu yolda ben de mürşid ve efendi olayım da halk bana hürmet etsinler diye çalıştı ve hile tarafına saptı.

O bir akıl bir mürşid-i kâmilin saydı ve mürîdi olmaktan bir sayyâda ve mürşid-i kâmile mensûb olan Hakk'ın güzelliğini ve kemâlini gördü ve insân-ı kâmilin kıymetini bildi. Ve bu bir akıl dahi sayyâdlıktan ya'ni mürşid-i kâmilin nâkıslara karşı olan avcılığından bir saydın ya'ni bir mürşid olup adam avlamanın gamını çekti. Ya'ni bu tarîkta ben de mürşid ve efendi olayım da halk bana hürmet etsinler diye çalıştı ve hîle tarafına saptı.

466. O, hizmetten mahdûmluk nazını gördü; ve bu, mahdûmluktan izzet yolundan döndü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

466. O, hizmetten mahdûmluk nazını gördü; ve bu, mahdûmluktan izzet yolundan döndü.

Yani, o evvelki akıl sahibi insân-ı kâmilin güzelliğini ve kemâlini görüp hizmet etti; ve bu hizmetten mahdûmluk nazını buldu, yani mürşit (manevi rehber) tarafından kendisine hizmet olundu; ve sonunda kemâle gelip ehl-i nâz (naz ehli, nazlanma hakkına sahip olanlar) zümresine katıldı. Ve bu ikinci akıl sahibi ise mürşidin kendisine karşı meydana gelen öğretme ve terbiye hizmetinden, "ben filan kâmilin müridiyim ve halifesiyim" diyerek benlik ve varlık meydana getirip izzet ve kemâl yolundan döndü. Çünkü insân-ı kâmile hizmeti, efendi olmak niyetiyle ve hile kastıyla meydana geldi.

Ya'ni, o evvelki akıl sahibi insân-ı kâmilin güzelliğini ve kemâlini görüp hizmet etti; ve bu hizmetten mahdûmluk nazını buldu, ya'ni mürşid tarafından kendisine hizmet olundu; ve âkıbet kemâle gelip ehl-i nâz zümresine iltihâk etti. Ve bu ikinci akıl sahibi ise mürşidin kendisine karşı vâki' olan hizmet-i ta'lîm ve terbiyesinden, ben filân kâmilin mürîdi ve halîfesiyim diyerek enâniyet ve varlık hâsıl edip izzet ve kemâl yolundan döndü. Çünkü insân-ı kâmile hizmeti efendi olmak niyeti ile ve hîle kasdıyla vâki' oldu.

467. O Fir'avnluktan suyun esîri oldu; ve Sibt esirlikten yüz Sührab oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

467. O Firavunluktan suyun esiri oldu; ve Sibt esirlikten yüz Sührab oldu.

"Sibt", Musa (a.s.)'ın kavmi anlamındadır. "Sührab", eski İran pehlivanlarından Rüstem'in oğlu olan büyük bir pehlivanın ismidir. Yani, "O ikinci akıl sahibi, Firavun gibi riyaset sevdasına düştü ve bu Firavunluktan dolayı suyun, yani dünyevî hazların esiri oldu. Ve Musa (a.s.)'ın kavmi konumunda olan o birinci akıl sahibi mürid ise, insân-ı kâmil olan mürşidin esirliğinden yüz Sührab kuvvetinde bir pehlivan oldu." Bu beytin ikinci mısraı Hint nüshalarında وز اسیری سبطه از ارباب شد şeklinde geçmektedir. "Ve Sibt'e esirlikten kemâl sahiplerinden oldu" demek olur.

"Sibt", (سبط), Mûsâ (a.s.)ın kavmi ma'nâsınadır. "Sührâb", Îrân-ı kadîm pehlivanlarından Rüstem'in oğlu olan büyük bir pehlivanın ismidir. Ya'ni, "O ikinci akıl sahibi Fir'avn gibi hubb-i riyâset sevdâsına düştü ve bu Fir'avnluktan dolayı suyun ya'ni huzûzât-ı dünyeviyyenin esîri oldu. Ve Mûsâ (a.s.)ın kavmi mesâbesinde olan o birinci akıl sahibi mürîd ise, mürşid-i kâmilin esirliğinden yüz Sührâb kuvvetinde bir pehlivân oldu." Bu beytin ikinci mısrâ'ı Hind nüshalarında وز اسیری سبطه از ارباب شد sûretinde vâki'dir. "Ve Sıbta esirlikten erbâb-ı kemâlden oldu" demek olur.

468. Oyun ma'kûsdur ve pek ferzîn-benddir. Az hile yap, iş ikbalin ve bahtındır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

468. Oyun tersine dönmüştür ve çok bağlayıcıdır. Az hile yap, iş ikbalin ve bahtındır.

"Ferzîn", satranç oyununda "şahın veziri"nin ismidir. "Ferzîn-bend", birleşik bir sıfattır; "ferzîn" bağlayıcı demektir ki, satranç oyununda "ferzîn"in bağlanması, oyuncunun mat ve mağlup olması demektir. Yani, bu dünyanın suretleri tersine dönmüş bir oyundur ve oyuncuları çok mağlup edicidir. Bu sebeple, riyaset sevgisiyle irşat makamına ulaşmak için çok hileye meyilli olma! Bu hususta iş ikbalin ve ezelî bahtındır. Eğer Hak yolunda hilafet ve rehberlik senin nasibin ise istesen de istemesen de karşına çıkar.

"Ferzîn", satranç oyununda “şâhın vezîri"nin ismidir. "Ferzîn-bend", vasf-ı terkîbîdir; "ferzîn" bağlayıcı demektir ki, satranç oyununda "ferzîn"in bağlanması, oyuncunun mat ve mağlûb olması demektir. Ya'ni, bu dünyânın sûretleri ma'kûs bir oyundur ve oyuncuları pek mağlûb edicidir. Binâenaleyh hubb-i riyâset ile makām-ı irşâda nâiliyyet için çokluk hîleye mütemâyil olma! Bu husûsta iş ikbâlin ve tâli'-i ezelîndir. Eğer Hak yolunda hilâfet ve rehberlik senin nasîbin ise istesen de istemesen de karşına çıkar.

469. Hayal ve hîle üzerinde ipliği az vur! Zîrâ ki Ganî mekârih yolu az verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

469. Hayal ve hile üzerinde ipliği az vur! Çünkü Ganî olan Allah, tuzak kuranlara az yol verir.

"Târ", burada "iplik" anlamındadır. Yani, fikir ipliğini kendi benliğinin hayali ve tedbiri üzerine az ör! Çünkü âlemlerden münezzeh olan Yüce Allah, tuzak kuranlara kendi tarafına az yol verir. Böyle hile ile irşat makamına (manevi rehberlik makamı) ulaşmak isteyenlerden az kimselere bu makamın yolunu açmıştır; ve bu tuzak kuranların çoğu manen helak olmuşlardır.

"Târ", burada "iplik" ma'nâsınadır. Ya'ni, fikir ipliğini kendi enâniyetinin hayali ve tedbîri üzerine az ör! Zîrâ âlemlerden ganî olan Hak Teâlâ hazretleri mekr edicilere kendi cânibine az yol verir. Böyle hîle ile makām-ı irşâda nâil olmak isteyenlerden az kimselere bu makamın yolunu açmıştır; ve bu mekr edicilerin çoğu ma'nen helâk olmuşlardır.

470. İyi bir hizmet yolunda mekr et, tâ ki ümmet içinde nübüvvet bulasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

470. İyi bir hizmet yolunda gizli yönlendirme yap ki, ümmet içinde nübüvvet (peygamberlik) bulasın!

Bu şerefli beyitte "nübüvvet" ifadesiyle nübüvvet-i ta'rîfiyyeye (tanıtıcı peygamberlik) işaret buyrulur. Çünkü nübüvvet iki çeşittir. Birisi, "nübüvvet-i teşrîiyye" (şeriat getiren peygamberlik) ve diğeri "nübüvvet-i ta'rîfiyye"dir. Nübüvvet-i teşrîiyye, şeriat getiren bir peygamberin nübüvvetidir. Nübüvvet-i ta'rîfiyye ise nübüvvet-i teşrîiyyeyi güçlendirir ve destekler. علماء امتى كانبیاء بنی اسرائیل ["Ümmetimin alimleri Benî İsrâîl'in nebîleri gibidir"] hadis-i şerifinde bu nübüvvet-i ta'rîfiyyeye işaret buyrulur. Yani, "Ey kişi, eğer senin tabiatında gizli yönlendirme yapmak varsa bari bu tabiatını iyi bir hizmette kullan ki, ümmet içinde nübüvvet-i ta'rîfiyye mertebesine erişip halkı doğru yola iletesin!" Bu şerefli beyit, yukarıdaki şerefli beyitlerdeki gizli anlamların anahtarı gibidir.

Bu beyt-i şerîfde "nübüvvet" ta'bîri ile nübüvvet-i ta'rîfiyyeye işâret buyrulur. Zîrâ nübüvvet iki nevi'dir. Birisi, "nübüvvet-i teşrîiyye" ve diğeri "nübüvvet-i ta'rîfiyye"dir. Nübüvvet-i teşrîiyye sahib-i şerîat olan bir nebînin nübüvvetidir. Nübüvvet-i ta'rifiyye ise nübüvvet-i teşrîiyyeyi takviye ve te'yid eder. علماء امتى كانبیاء بنی اسرائیل ["Ümmetimin alimleri Benî İsrâîl'in nebîleri gibidir"] hadis-i şerîfinde bu nübüvvet-i ta'rîfiyyeye işaret buyrulur. Ya'ni, "Ey kimse, eğer senin tab'ında mekr etmek var ise bâri bu tabîatını iyi bir hizmette kullan, tâ ki ümmet içinde nübüvvet-i ta'rifiyye mertebesine nâil olup halkı irşad edesin!" Bu beyt-i şerîf yukarıki ebyât-ı şerîfedeki rumûzâtın miftâhı mesâbesindedir.

471. Kendi mekrinden kutulmak için mekr et, hasedden ferd olman için mekret!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

471. Kendi tuzağından kurtulmak için tuzak kur, hasetten tek başına kalman için tuzak kur!

"Tâ vârehî" ve "tâ ferd gerdî"deki "tâ" sebep bildirmek içindir. Yani, "Ey kişi, sen insân-ı kâmilin olgunluğunu ve halka karşı olan başkanlığını görüp haset ediyorsun; ve bu haset sebebiyle kendin de böyle bir makama ulaşmak için tuzak kuruyorsun. Bu niyetle olan tuzağı bırak da kendi nefsinin tuzağından kurtulmak için tuzak kur! Nefse ait sıfatlardan olan bu hasetten tek başına kalmak ve ayrılmak için tuzak kur! Eğer sen kendi varlığından ve benliğinden kurtulup Allah'ın kulları arasında en değersiz bir kul olmak için tuzak kurup değersizliğe gidersen bir efendi olursun." Bazı nüshalarda "hased" yerine "cesed" geçmiştir. Bu durumda anlam: "Maddî bedenin hükmünden tek başına kalmak ve ayrılmak için tuzak kur!" demek olur.

"Tâ vârehî" ve "tâ ferd gerdî" deki "tâ" ta'lîl içindir. Ya'ni, "Ey kimse, sen mürşid-i kâmilin kemâlini ve halka karşı olan riyâsetini görüp hased ediyorsun; ve bu hased sâikasıyla kendin de böyle bir makāma nâiliyet için mekrediyorsun. Bu niyetle olan mekri bırak da kendi nefsinin mekrinden kutulmak için mekr et! Sıfât-ı nefsâniyyeden olan bu hasedden ferd olmak ve ayrılmak için mekr et! Eğer sen kendi varlığından ve enâniyetinden kurtulup Allah'ın kulları arasında en hakîr bir kul olmak için mekr edip hakîrliğe gidersen bir efendi olursun." Ba'zı nüshalarda "hased" yerine "cesed" vâki' olmuştur. Bu sûrette ma'nâ: "Cesed-i unsurînin hükmünden ferd olmak ve ayrılmak için mekr et!" demek olur.

472. Ey eski kurt, tilkiliği ve hizmeti efendilik kasdı üzerine etme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

472. Ey eski kurt, tilkiliği ve hizmeti efendilik kasdı üzerine etme!

"Eski kurt"tan maksat, bir tarikata girip, havas (özel kişiler) vasıtasıyla halkın ileri gelenlerini ve soylularını avlayarak onlara önder olma amacı güden kimselerdir. Nitekim Fîhi Mâ Fîh'in 34. bölümünde, Pir efendimiz (Mevlânâ) kendi zamanlarında bulunan böyle kimselerden birinin keşif âleminde gördüğü halini şöyle anlatır: "Onu vahşi hayvan şeklinde gördüm. Üzerinde tilki derisi vardı. Onu tutmak istedim. Halbuki o, küçük bir çardakta merdiven ayağında bakıyordu. Ellerini kaldırdı, böyle böyle sıçradı. Ondan sonra onun yanında 'dele' (bir tür hayvan) şeklinde filan kişiyi gördüm. Sıçrıyordu, onu tuttum, beni ısırmak istedi; başını ayaklarımın altına aldım. İçinde ne varsa hepsi çıkıncaya kadar iyice ezdim. Sonra derisinin güzelliğine bakıp dedim ki: 'Bu deri, altın ve elmas ve inci ve yakut ve bunlardan daha kıymetli şeyler doldurulmaya layıktır.' Ondan sonra: 'Ben istediğimi aldım, ey zıplak, nereye istersen sıçra ve gözün hangi tarafı görürse, oraya sıçra!' dedim. Onun sıçraması o (yani dele şeklinde görünen şahıs), Şihâbî'nin ince sözlerini ve benzerlerini tasavvur edip kalbinde ezberler. O, muhafazasına çalıştığı bu yoldan her şeyi ve her kimseyi idrak etmek isterse de bu mümkün değildir. Çünkü ârif ve onun hali bu ağ ile avlanamaz; ve doğru ve dürüst olsa dahi, bu ava, o ağlar ile yetişmek mümkün olmaz. Şimdi ârif, idrak edenin idraki konusunda seçme hakkına sahiptir. Bir kimsenin onu idrak etmesi, ancak ârifin seçimiyle mümkün olur. Nitekim sen av için pusuya oturdun. O av senin niyetini ve hilelerini görür. O seçme hakkına sahiptir. Onun geçeceği yollar senin tuzak kurduğun yola sınırlı değildir. O senin pusu kurduğun yerden geçmeyip yolların birinden geçer. Allah'ın arzı geniştir. (...) Kâfir yedi mide kadar yemek yer. Habersiz olan pervanenin seçtiği bu eşek sıpası şahıs da yedi mide kadar yer. Eğer bir mide kadar yemiş olsaydı, yetmiş mide kadar yemiş olurdu. Sevilen cinsten olan her şey sevildiği gibi, nefret edilen cinsten olan her şey de nefret edilendir. Ve eğer pervane burada olsaydı ben onun yanına gidip nasihat ederdim ve onu uzaklaştırıp kovmadıkça onun yanından çıkmazdım. Çünkü dinini ve kalbini ve ruhunu ve aklını bozar. Keşke şarap içmek ve şarkıcı cariyelerle meşgul olmak gibi fesatlara meyilli olsaydı da, inayet sahibi (Allah'ın lütfuna mazhar olan) kişinin inayetlerine ulaştığı zaman bu fesatlar iyiliğe dönüşseydi. Velakin o, evi seccadelerle doldurdu. Ne olurdu ki, sen o şahsı seccadeye sarıp yaksa idin de, pervane ondan ve onun şerrinden kurtulsa idi. Çünkü onun inancını inayet sahibinden bozar ve o inayet sahibinin geldiğinde gözüyle işaret edip onu ayıplar. O pervane ise susup nefsini helak eder ve onu tesbihler ve zikirler ve dualar ile avladı. (...) Yüce Allah mazlumları bunlar gibi yol kesicilerden ve Hak yolunun engelleyicilerinden kurtarsın!" Bu yüce açıklamalar bu şerefli beytin izahı makamında olduğundan başka izaha gerek yoktur.

"Eski kurt"tan murâd, bir tarîka intisâb edip havâss vâsıtasıyla nâsın ekâbir ve eşrâfını avlayarak onlara muktedâ-bih olmak dâiyesinde bulunan kimselerdir. Nitekim Fihi Mâ Fîh'in 34. faslında cenâb-ı Pîr efendimiz zamân-ı şerîflerinde bulunan böyle kimselerden birinin âlem-i mükâşefede gördüğü hâlini şöyle beyân buyururlar: "Onu hayvân-ı vahşî sûretinde gördüm. Üzerinde tilki derisi var idi. Onu tutmak istedim. Halbuki o bir küçük çardakta merdiven ayağında bakıyor idi. Ellerini kaldırdı, böyle böyle sıçradı. Ondan sonra onun yanında "dele" (bir nevi' hayvandır) sûretinde filânüddîni gördüm. Sıçrar idi, onu tuttum, beni ısırmak istedi; başını ayaklarımın altına aldım. İçinde ne varsa hepsi çıkıncaya kadar iyice ezdim. Ba'dehû cildinin güzelliğine bakıp dedim ki: "Bu cild, altın ve elmas ve inci ve yâkūt ve bunlardan daha kıymetli şeyler doldurulmaya lâyıktır". Ondan sonra: "Ben istediğimi aldım, ey zıplak, nereye istersen sıçra ve gözün hangi tarafı görürse, oraya sıçra!" dedim. Onun sıçraması o (ya'ni dele sûretinde görünen şahıs), rakāik-ı şihâbiyye ve sâireyi tasavvur edip kalbinde hifz eder. O muhafazasına cehd eylediği bu tarîkden her bir şeyi ve her bir kimseyi idrâk etmek isterse de bu mümkin değildir. Zîrâ ârif ve onun hâli bu ağ ile avlanamaz; ve sahîh ve müstakîm olsa dahi, bu ava, o ağlar ile yetişmek mümkin. olmaz. İmdi ârif, müdrekinin idrâki emrinde muhtârdır. Bir kimsenin onu idrâk etmesi, ancak ârifin ihtiyârıyla kābil olur. Nitekim sen sayd için mirsâda oturdun. O sayd senin niyetini ve hîleni görür. O muhtârdır. Onun geçeceği yollar senin tuzak kurduğun yola münhasır değildir. O senin mersadından geçmeyip yolların birinden geçer. Allah'ın arzı vâsi'dir. (...) Kâfir yedi mi'delik kadar taâm yer. Bîhaber olan ferrâşın (Pervâne'nin) ihtiyâr-kerdesi bulunan bu eşek sıpası şahıs dahi yedi mi'delik kadar yer. Eğer bir mi'delik kadar yemiş olsa idi, yetmiş mi'delik kadar yemiş olurdu. Mahbûb cinsinden olan her şey mahbûb olduğu gibi, mebgüz cinsinden olan her şey dahi mebgüzdür. Ve eğer ferrâş (Pervâne) burada olsa idi ben onun nezdine gidip nasîhat eyler idim ve onu teb'îd ve tard etmedikçe onun yanından çıkmaz idim. Zîrâ dînini ve kalbini ve rûhunu ve aklını ifsâd eder. Keşke şürb-i hamr ve muğanniye câriyeler ile meşgül olmak gibi fesâdâta mütemâyil olsaydı da sâhib-i inâyetin inâyâtına muttasıl olduğu vakit bu fesâdât salâha münkalib olsa idi. Velâkin o, hâneyi seccâdeler ile doldurdu. Ne ola idi ki, sen o şahsı seccâdeye sarıp yaksa idin de, Pervâne ondan ve onun şerrinden halâs olsa idi. Zîrâ onun i'tikādını sahib-i inâyetten ifsâd eder ve o sâhib-i inâyetin kudûmunda gözüyle işaret edip onu ta'yîb eyler. O ferrâş (Pervâne) ise sükût edip nefsini helâk eder ve onu tesbîhât ve evrâd ve ed'iye ile avladı. (...) Hak Teâlâ mazlûmları bunlar gibi yol kesicilerden ve tarîk-ı Hak mâni'lerinden halâs etsin!" Bu beyânât-ı aliyye bu beyt-i şerîfîn îzâhı makāmında olduğundan diğer îzâha hâcet yoktur.

473. Fakat pervâne gibi ateşe koş! Ondan bir kese dikme ve pâk oyna!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

473. Fakat pervâne gibi ateşe koş! Ondan bir kese dikme ve pâk oyna!

"Kîse ber çîzî dûhten", "bir şeyden fayda ummak"tan kinâyedir (Bahâr-ı Acem). Buna göre کیسه زان بر مدوز "Hak yolunda reis ve efendi olmak niyetiyle çalışmaktan fayda bekleme!" demek olur. Bazı nüshalarda کیسه زر بر مدوز geçmektedir. "Altın kesesi dikme!" demektir. Bu da "menfaat beklemek" anlamındadır. "Pâk-bâz", "temiz oyna" demek olup, "garazsız hizmet et" demek olur. "Ateş"ten kasıt, ilâhî aşktır. Yani, "Ey eski kurt, nefsin hazzına ait niyetlerden vazgeç de pervâne gibi ilâhî aşk ateşine koş! Hak yolunda baş ve efendi ve mürşid olmak sevdasıyla çalışmaktan fayda umma! Nefsanî garazdan temiz olarak hizmet et!" Ankaravî hazretleri bu şerefli beytin şerhinde şu kıssayı nakleder:

"Bâyezîd-i Bestâmî (k.s.) tasavvuf yolculuğunun başlangıcında iki defa hacca gitmiş. Bir gün birisi demiş ki: "Ey Bâyezîd, ne saadettir ki sana böyle tam bir ihlas ve takva ile haccetmek nasip oldu." Cenâb-ı Bâyezîd'in nefsi bu hitaptan haz ve zevk duymuş ve o kimseye demiş ki: "Gel bu benim iki haccımı sana iki akçeye satayım, alır mısın?" O kimse de kabul edip iki akçe vermiş ve Hz. Bâyezîd o iki akçe ile ekmek alıp köpeklere doğramış ve bu suretle nefsinin hazzını mahvetmiştir."

"Kîse ber çîzî dûhten", "bir şeyden fäide ümîd etmek"ten kinâyedir (Ba- hâr-ı Acem). Binaenaleyh کیسه زان بر مدوز "tarik-ı Hak'ta reîs ve efendi olmak niyetiyle çalışmaktan fäide me'mûl etme!" demek olur. Ba'zı nüshalarda کیسه زر بر مدوز vâki'dir. "Altın kesesi dikme!" demektir. Bu da "menfaat me'mûl etmek" ma'nâsınadır. "Pāk-bâz", "temiz oyna" demek olup, "garazsız hizmet et" demek olur. "Ateş"ten murâd, aşk-ı ilâhîdir. Ya'ni, "Ey es- ki kurt, nefsin hazzına âit niyetlerden vazgeç de pervâne gibi aşk-ı ilâhî ateşine koş! Tarîk-ı Hak'ta baş ve efendi ve mürşid olmak sevdâsıyla çalışmaktan fâide ümîd etme! Garaz-ı nefsânîden temiz olarak hizmet et!" Ankaravî hazretleri bu beyt-i şerîfin şerhinde şu kıssayı nakil buyurur:

"Bâyezîd-i Bestâmî (k.s.) ibtidâ-yi sülüklerinde iki defa hacca gitmiş. Bir gün birisi demiş ki: "Ey Bâyezîd, ne saâdettir ki sana böyle kemâl-i hulûs ve takvâ ile haccetmek müyesser oldu." Cenâb-ı Bâyezîd'in nefsi bu hitâbdan haz ve zevk duymuş ve o kimseye demiş ki: "Gel bu benim iki haccımı sana iki akçeye satayım, alır mısın?" O kimse de muvâfakat edip iki akçe vermiş ve Hz. Bâyezîd o iki akçe ile ekmek alıp köpeklere doğramış ve bu sûretle nefsinin hazzını berbâd etmiştir."

474. Kuvveti bırak zâriliği tut! Ey fakîr, rahmet bir zârın tarafına gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

474. Kuvveti bırak, zayıflığı tut! Ey fakir, rahmet zayıf bir kimsenin tarafına gelir.

"Zâr", burada "zayıf ve miskin" anlamındadır. Yani, kuvveti ve izzet-i nefsi bırak da zayıflığı ve miskinliği seç! Ey Hakk'ın rahmetine muhtaç olan insan, bu ilâhî rahmet zayıf ve miskin bir kimsenin tarafına gelir. Nasıl ki insanların merhameti bile fakir ve miskin hakkında bolca olur.

"Zâr", burada "zayıf ve miskîn" ma'nâsınadır. Ya'ni, kuvveti ve izzet-i nefsi bırak da zayıflığı ve miskinliği ihtiyâr et! Ey Hakk'ın rahmetine muhtaç olan insan, bu rahmet-i ilâhiyye bir zayıfın ve miskînin tarafına gelir. Nitekim insanların merhameti bile bir fakîr ve miskîn hakkında mebzûl olur.

475. Teşne olan muztarrın zârîliği ma'nevîdir. Yalan olan soğuk zârîlik gavî- nin lâyıkıdır. Ya'ni, vuslat-ı Hakk'a susamış olan âşık ile muztar bir kimsenin za'f ve meskeneti ma'nevîdir, sûrette görünmez; ve onun bâtınındaki bu meskenete nâs muttali' olmaz. Fakat içinde varlık ve benlik da'vâsı olduğu hâlde nâsa gösteriş olmak üzere yapılan soğuk ve yalan meskenet ve tevâzu' gavînin ve bâtını azgın olan kimsenin lâyıkıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

475. Susamış çaresizin inlemesi manevîdir. Yalan olan soğuk inleme zenginin layığıdır. Yani, Hakk'a kavuşmaya susamış olan âşık ile çaresiz bir kimsenin zayıflığı ve düşkünlüğü manevîdir, görünüşte belli olmaz; ve onun içindeki bu düşkünlüğe insanlar muttali olmaz. Fakat içinde varlık ve benlik iddiası olduğu hâlde insanlara gösteriş olmak üzere yapılan soğuk ve yalan düşkünlük ve tevazu, zenginin ve içi azgın olan kimsenin layığıdır.

476. Yûsuf'un kardeşlerinin giryesi hîledir. Zîrâ onların içi hasedden pür-illettir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

476. Yusuf'un kardeşlerinin ağlaması hiledir. Çünkü onların içi hasetten hastalıkla doludur.

Nasıl ki Yusuf (a.s.)'ın kardeşlerinin babaları Yakup (a.s.)'a karşı ağlamaları ve kalbi kırık görünmeleri hiledir ve riyadır. Çünkü onların kalpleri ve iç dünyaları hasetten dolayı hastalıkla ve manevî rahatsızlıkla doludur.

Nitekim Yûsuf (a.s.)ın kardeşlerinin babaları Ya'küb (a.s.)a karşı ağlamaları ve münkesirü'l-kalb görünmeleri hîledir ve riyâdır. Zîrâ onların kalbleri ve bâtınları hasedden dolayı illetle ve maraz-ı ma'nevî ile doludur.

## O A'râbînin hikâyesidir ki, onun köpeği açlıktan ölüyor idi, halbuki onun dağarcığı ekmek dolu idi; ve köpek üzerine nevha ederdi ve şiir söylerdi ve başını ve yüzünü döğerdi; ve köpeğe dağarcıktan bir lokma vermek dirîğ gelirdi

477. O bir köpek uluyor idi ve o Arab da ağlayıcı idi. Göz yaşı dökerdi ve "Ey küreb!" derdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

477. O bir köpek uluyordu ve o Arap da ağlıyordu. Gözyaşı dökerdi ve "Ey gamlar!" derdi.

Bu kıssa, riyakârlıkla ağlamanın bir örneğidir. Nasıl ki bir Arab'ın dağarcığı ekmekle dolu olduğu hâlde köpeği açlıktan ölüyordu; ve Arap köpeğin bu hâline üzülüp görünüşte bağırıp çağırıp ağlıyordu. Bununla birlikte köpeğe bir lokma ekmek vermeye kıyamıyor ve onu ziyan sayıyordu.

"Küreb", gam ve keder anlamına gelen "kürbet" kelimesinin çoğuludur. Yani, Arab'ın köpeği açlıktan ölüyor ve Arap da feryat edip ağlıyor ve: "Ey gamlar ve kederler, neredesiniz?" diyordu.

Bu kıssa riyâkârlıkla ağlamanın nümûnesidir. Nitekim Arab'ın birisinin dağarcığı ekmekle dolu olduğu hâlde köpeği açlıktan ölüyordu; ve Arab köpeğin bu hâline teessüf edip zâhiren bağırıp çağırıp ağlıyordu. Bununla berâber köpeğe bir lokma ekmek vermekte acıyor ve onu zıyâ' addediyor idi.

"Küreb", gam ve gussa ma'nâsına olan, "kürbet"in cem'idir. Ya'ni, Arab'ın köpeği açlıktan ölüyor ve Arab da feryâd edip ağlıyor ve: "Ey gam ve gussalar, neredesiniz?" diyor idi.

478. Bir sualci geçti ve "Bu ağlama nedir? Senin feryadın ve nâlânlığın kimin içindir?" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

478. Bir soru soran geçti ve "Bu ağlama nedir? Senin feryadın ve inlemen kimin içindir?" dedi.

"Zâr", burada ağlayan ve inleyen anlamında olup sonundaki "yâ" mastar ekidir; "zârî", inleme demek olur.

"Zâr", burada giryân ve nâlân ma'nâsına olup âhirindeki "yâ" masdariyyettir; "zârî", nâlânlık demek olur.

479. Dedi: "Mülkümde iyi huylu bir köpek var idi. İşte o yol ortasında uluyor."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

479. Dedi: "Mülkümde iyi huylu bir köpek vardı. İşte o, yol ortasında uluyor."

480. "Gündüz avcım ve gece bekçim idi. Keskin gözlü ve av tutucu ve hırsız kovucu idi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

480. "Gündüz avcım ve gece bekçim idi. Keskin gözlü, av tutucu ve hırsız kovucu idi."

481. Dedi: "Onun marazı nedir? Yara mı yemiştir? Dedi: "Köpek açlığı onu zayıf etmiştir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

481. Dedi: "Onun hastalığı nedir? Yara mı almıştır?" Dedi: "Köpek açlığı onu zayıflatmıştır."

482. Dedi: "Bu zahmete ve hırsa sabr et! Sabredicilere Hakk'ın fazlı waz bağışlar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

482. Dedi: "Bu zahmete ve hırsa sabret! Sabredenlere Hakk'ın fazlı ve bağışları vardır."

"Haraz", ölüme yol açan hastalık demektir. Soru soran kişi, köpek sahibine dedi: "Böyle sadık bir köpeğin kaybının zahmetine ve onun ölüme yol açan hastalığına sabret. Çünkü Yüce Allah'ın lütfu ve yardımı sabreden kimselere karşılık ve mükâfat verir." Bazı nüshalarda "haraz" yerine "maraz" (hastalık) kelimesi geçmiştir.

"Haraz", ölüme müncer olan hastalık demektir. Suâlci, köpek sahibine dedi: "Böyle sadık bir köpeğin ziyâ'ı zahmetine ve onun ölüme müncer olan hastalığına sabret. Zîrâ Hak Teâlâ'nın fazl ve inâyeti sabreden kimselere ecir ve mükâfât verir." Ba'zı nüshalarda "haraz" yerine "maraz" vâki' olmuştur.

483. Ondan sonra ona dedi ki: "Ey hür olan sâlâr, senin elinde bu dolu dağarcık nedir?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

483. Ondan sonra ona dedi ki: "Ey hür olan sâlâr, senin elinde bu dolu dağarcık nedir?"

"Sâlâr", reis, kabile reisi ve önder demektir. "Hürr", iradesine sahip olan ve onu yöneten kimsedir ki, "esir" kelimesinin zıddıdır. "Enbân", koyun ve keçi derisinden yapılan dağarcık demektir. Soru soran köpek, sahibine bu duayı ettikten sonra ona dedi ki: "Ey iradesine sahip ve serbest olan aile reisi, senin elinde dolu olan bu dağarcıkta ne var?"

"Sâlâr", reîs ve kabîle reîsi ve sergerde. "Hürr", irâdesine mâlik ve sahib olan kimse ki, “esîr"in zıddıdır. "Enbân", koyun ve keçi derisinden yapılan dağarcık. Sualci köpek sahibine bu duâyı ettikten sonra ona dedi ki: "Ey irâdesine mâlik ve serbest olan ailenin reîsi, bu senin elinde dolu olan dağarcıkta ne vardır?"

484. Dedi: "Benim dün geceki ekmeğim ve azığım ve gıdâmdır. Bu bedenin kütü için çekerim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

484. Dedi: "Benim dün geceki ekmeğim ve azığım ve gıdâmdır. Bu bedenin kütü için çekerim.

Köpek sahibi cevaben dedi: "Dağarcığın içindeki şey benim dün geceden artan ekmeğim ve yiyeceğimdir. Bunu bedenimin gıdası ve kuvveti olması için taşıyorum."

Köpek sahibi cevâben dedi: "Dağarcığın içindeki şey benim dün geceden artan ekmeğim ve yiyeceğimdir. Bu bedenimin kūtu ve kuvveti olmak için taşıyorum."

485. Dedi: "O köpeğe niçin ekmek ve azık vermezsin?" Dedi: "Bu hadde kadar muhabbetim ve atâm yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

485. Dedi: "O köpeğe niçin ekmek ve azık vermezsin?" Dedi: "Bu hadde kadar muhabbetim ve atâm yoktur."

Soru soran kişi köpek sahibine "Mademki dağarcığında ekmek var, zavallı köpek de açlıktan ölüyor, o halde niçin ona ekmek ve yiyecek vermiyorsun?" diye sordu. Köpek sahibi de cevap olarak şöyle dedi: "Köpeğe ekmek vererek onu ölümden kurtaracak kadar sevgim ve bağışım yoktur; ve bu derece ileriye gidemem."

Suâlci köpek sahibine "Mâdemki dağarcığında ekmek vardır, zavallı köpek de açlıktan ölüyor, o hâlde niçin ona ekmek ve yiyecek vermiyorsun?" diye sordu. Köpek sâhibi de cevâben şöyle dedi: "Köpeğe ekmek vererek onu ölümden kurtaracak kadar muhabbetim ve atâ ve ihsânım yoktur; ve bu derece ileriye gidemem."

486. "Yolda parasız ekmek ele girmez. Fakat iki gözün suyu bedavadır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

486. "Yolda parasız ekmek ele girmez. Fakat iki gözün suyu bedavadır."

Çünkü eğer köpeğe elimdeki ekmeği verirsem bana yiyecek kalmaz ve yolda tekrar ekmek satın almak gerekir. Bu sebeple para verip ekmek almaktansa bedava olan gözyaşını döküp köpeğin ölümüne ağlamak daha uygundur.

"Zîrâ eğer köpeğe elimdeki ekmeği verir isem bana yiyecek kalmaz ve yolda tekrar ekmek satın almak îcâb eder. Binâenaleyh para verip ekmek almaktan ise bedava olan göz yaşını döküp köpeğin ölümüne ağlamak daha münasibdir."

487. Dedi: "Ey hava ile dolu olan tulum, toprak başına! Ki senin indinde ekmek parçası göz yaşından daha iyidir!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

487. Dedi: "Ey hava ile dolu olan tulum, toprak başına! Ki senin yanında ekmek parçası göz yaşından daha iyidir!"

"Hâk ber ser kerden", matem tutmaktan kinayedir. "Meşk", tulum demektir. "Leb-i nân", ekmek parçasından kinayedir (Bahâr-ı Acem). "Pür bâd-ı meşk", boş tulumdan kinayedir. Soru soran kişi köpek sahibine dedi: "Ey boş tulum ve anlamsız insan, başına toprak saç ve matem tut ki, senin yanında ekmek parçası, manevi değeri olan göz yaşından daha kabul edilebilirdir."

"Hâk ber ser kerden", mâtem tutmaktan kinâyedir. "Meşk", tulum demektir. "Leb-i nân", ekmek parçasından kinâyedir (Bahâr-ı Acem). "Pür bâd-ı meşk", boş tulumdan kinâyedir. Suâlci köpek sahibine dedi: "Ey boş tulum ve ma'nâsız insan, başına toprak saç ve mâtem tut ki, senin indinde ekmek parçası kıymet-i ma'neviyyeyi hâiz olan göz yaşından daha makbûldür."

488. "Göz yaşı kandır ve gam sebebiyle bir su olmuştur. Toprak beyhûde kana değmez!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

488. "Göz yaşı kandır ve gam sebebiyle bir su olmuştur. Toprak boş yere kana değmez!"

"Toprak"tan kasıt, ekmektir. "Bîhude", "bîhûde" kelimesinin kısaltılmışıdır, "hûn-ı bîhude" boş yere akıtılan kan demektir. Yani, "Göz yaşının aslı insan vücudunda dolaşan kandır ki, gamın şiddeti sebebiyle suya dönüşmüştür. Bu sebeple, özünde toprak unsurundan meydana gelen ekmek, insan hayatının devamına sebep olan kanın boş yere akıtılmasına değmez. Ekmek feda edilir de kan feda edilmez." Eski tıpta insan hayatının korunması için altı temel ilke zikredilmiştir ki, bunlara "sitte-i zarûriyye" (altı zaruri şey) derler. Bunlardan biri de nefsî arzuların dengesinin korunmasıdır. Çünkü gazap, sevinç, korku, gam, utanç ve pişmanlık gibi nefsî arzulardan her birinin şiddeti kan dolaşımına çok büyük bir etki yapar. Hatta bu sebepler çok şiddetli olursa felç, inme ve ölüm gibi öldürücü sonuçlar verir. Örneğin insan şiddetli üzüntüden ağlar, kanın suyu gözden akmaya başlar ve kan bozulur ve hatta çok ağlamadan göze kanın kendisi hücum eder ve gözden yaş yerine kan gelmeye başlar. Nasıl ki "O kadar ağladım ki gözümden kanlı yaşlar aktı" sözü şairler ve âşıklar arasında bir darb-ı mesel (atasözü) hükmüne girmiştir.

"Toprak"tan murâd, ekmektir. "Bîhude", "bîhûde"nin muhaffefidir, "hûn-ı bîhude", boş yere akıtılan kan demektir. Ya'ni, "Göz yaşının aslı vücûd-ı beşerde deverân eden kandır ki, gamın şiddeti sebebiyle suya mübeddel olmuştur. Binâenaleyh hadd-i zâtında toprak unsurundan mütehassıl olan ekmek hayât-ı beşerin devâmına sebeb olan kanın boş yere akıtılmasına değmez. Ekmek fedâ olunur da kan fedâ olunmaz." Tabâbet-i atîkada hayât-ı insânînin muhafazası için altı asıl zikrolunmuştur ki, bunlara "sitte-i zarûriyye" derler. Bunlardan birisi de ağrâz-ı nefsâniyyenin muhafaza-i i'tidâlidir. Zîrâ gazab ve ferah ve havf ve gam ve hacâlet ve nedâmet gibi ağrâz-ı nefsâniyyeden her birinin şiddeti deverân-ı deme pek büyük bir te'sîr icrâ eder. Hattâ bu esbâb pek şedîd olursa felç ve nüzül ve ölüm gibi mühlik netîceler verir. Meselâ insan şiddet-i teessürden ağlar, kanın suyu gözden akmağa başlar ve kan bozulur ve hattâ çok ağlamadan göze kanın kendisi hücûm eder ve gözden yaş yerine kan gelmeğe başlar. Nitekim "O kadar ağladım ki gözümden kanlı yaşlar aktı" sözü şairler ve âşıklar arasında bir darb-ı mesel hükmüne girmiştir.

489. O kendi küllünü İblîs gibi hakîr etti. Bu küllün bir cüz'ü hasîsin gayrı olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

489. O, kendi bütününü İblis gibi değersizleştirdi. Bu bütünün bir parçası, alçak bir şeyden başka olmaz.

"Bütün"den kasıt, izafî varlıktır. Bu izafî varlığın hor ve değersiz olması, onun benmerkezciliği sebebiyledir. Nasıl ki İblis de kendisini benmerkezcilikten dolayı değersiz ve alçak etmiştir. Şimdi bir kimse benmerkezciliği sebebiyle kendi izafî varlığını tamamen ve bütünüyle değersizleştirince, onun parçaları hükmündeki düşünceleri de alçak ve hasis şeylerden ibaret olur.

"Küll"den murâd, vücûd-ı izâfidir. Bu vücûd-ı izâfînin hor ve hakîr olması onun hodbinliği sebebiyledir. Nitekim İblîs dahi kendisini hodbinlikten dolayı hakîr ve zelîl etmiştir. İmdi bir kimse hodbinliği sebebiyle kendi vücûd-ı izâfisini küllen ve tamâmen hakîr edince onun cüz'leri mesâbesindeki düşünceleri de alçak ve hasîs şeylerden ibaret olur.

490. "Ben o kimsenin gulâmıyım ki, vücûdunu fazllar ve cûd sahibi olan sultandan başkasına satmaz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

490. "Ben o kimsenin kölesiyim ki, varlığını faziletler ve cömertlik sahibi olan sultandan başkasına satmaz."

"Bâ-efdal"deki "bâ" harfi, tahsis içindir (bir şeyi bir şeye özgü kılmak). Sultan Veled hazretleri bu şerefli beyitte "sultan"dan maksadın, kâmil veli olduğunu buyururlar. Çünkü insân-ı kâmil, Hakk'ın halifesi ve vekilidir; ve noksan insanların Hak ile kendi aralarındaki vehmedilmiş perdeleri kaldırma ve giderme hususunda faziletler ve cömertlik sahibidir. Yani, "Ben o kimsenin kölesi olurum ki, o kimse izafî varlığını ve vehmedilmiş olan varlığını faziletler, cömertlik ve kerem sahibi olan sultandan, yani Hakk'ın halifesi olan insân-ı kâ-

"Bâ-efdal"de "bâ", tahsîs içindir. Sultân Veled hazretleri bu beyt-i şerîfde "sultân"dan murâd, veliyy-i kâmildir buyururlar. Zîrâ insân-ı kâmil Hakk'ın halîfesi ve nâibidir; ve nâkıs insanların Hak ile kendi aralarındaki hicâbât-ı mevhûmeyi ref' ve izâle husûsunda efdâl ve cûd sahibidir. Ya'ni, "O kimsenin kölesi olurum ki, o kimse vücûd-ı izâfisini ve mevhûm olan varlığını fazllar ve cûd ve kerem sahibi olan sultandan ya'ni halîfe-i Hak olan insân-ı kâ-

491. Ağladığı vakit asumân ağlayıcı olur. İnlediği vakit felek "Ya Rab!" deyici olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

491. Ağladığı zaman gökyüzü ağlayıcı olur. İnlediği zaman felek "Ya Rab!" der.

Böyle bir kişi ağladığı zaman onunla beraber gökler, yani gök ehli de ağlar ve inlediği zaman feleğin sakinleri olan melekler dahi "Ya Rab, bu kuluna merhamet et!" diye Hakk'a yalvarırlar. Çünkü bu kulun ağlaması ve inlemesi ilâhî aşktandır, Hakk'ın dışındaki şeyler için değildir.

Böyle bir kimse ağladığı vakit onunla beraber gökler, ya'ni ehl-i semâvât da ağlar ve inlediği vakit feleğin sâkinleri olan melâike dahi "Yâ Rab, bu kuluna merhamet et!" diye Hakk'a niyâz ederler. Zîrâ bu kulun ağlaması ve inlemesi aşk-ı ilâhîdendir, Hakk'ın mâsivâsı için değildir.

492. "Ben himmete tapıcı olan bakırın kölesiyim ki, o kimyadan başkasına inkisâr getirmez."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

492. "Ben himmete tapan bakırın kölesiyim ki, o kimyadan başkasına boyun eğmez."

"Mis", bakır demektir ve bundan kasıt noksan insandır; "himmet-perest" olmaktan kasıt ise yüce himmet sahibi olan kimsedir. Nasıl ki Hz. Pîr Fîh-i Mâ Fîh'in 18. bölümünde şöyle buyururlar: "Yüce Allah size istediğinizi ihsan eder ve himmetinizin eriştiği makamı verir. Çünkü الطير يطير بجناحيه والمؤمن يطير بهمته yani, "Kuş kanatlarıyla ve mümin himmetiyle uçar". Ve Mesnevî-i Şerîf'in VI. cildinde de şöyle buyururlar:

"Kuş yuvaya kadar kanadıyla uçar. Ey insanlar, insanın kanadı himmettir. Bir âşık ki hayra ve şerre bulaşmıştır, hayra ve şerre bakma, sen himmete bak!"

"Kimya"dan kasıt, Hakk'ın vekili olan insân-ı kâmildir. Yani, "Ben yüce himmet sahibi olan noksan insanın ve müridin kölesiyim ki, o mürid bakırı altın yapan kimya ve iksir mesabesinde olan insân-ı kâmilden başkasına boyun eğmez ve ancak ona baş eğer; ve kendi varlığını ve iradesini bu çokluk âleminde onun varlığı ve iradesi karşısında hiç görür. Çünkü o müridin bu boyun eğmesi ve alçakgönüllülüğü Hakk'a ulaşma himmetinden kaynaklanır."

"Mis", bakır demek olup bundan murâd insân-ı nâkısdır; ve "himmet-perest" olmaktan murâd ulüvv-i himmet sâhibi olan kimsedir. Nitekim Hz. Pîr Fîh-i Mâ Fîh'in 18. faslında şöyle buyururlar: "Hak Teâlâ size matlûbunuzu ihsân eder ve himmetinizin eriştiği makāmı atâ kılar. Zira الطير يطير بجناحيه والمؤمن يطير بهمته ya'ni, "Kuş kanatlarıyla ve mü'min himmetiyle uçar". Ve Mesnevî-i Şerîfin VI. cildinde de şöyle buyururlar:

"Kuş yuvaya kadar kanadıyla uçar. Ey insanlar, âdemin kanadı himmettir. Bir âşık ki hayra ve şerre bulaşmıştır, hayra ve şerre bakma, sen himmete bak!"

"Kimyâ"dan murâd, nâib-i Hak olan insân-ı kâmildir. Ya'ni, "Ben ulüvv-i himmet sâhibi olan insân-ı nâkısın ve mürîdin kölesiyim ki, o mürîd bakırı altın yapan kimyâ ve iksîr mesâbesinde olan insân-ı kâmilden başkasına arz-ı meskenet etmez ve ancak ona serfürû eder; ve kendi varlığı ve irâdesini bu âlem-i keserâtta onun varlığı ve irâdesi muvâcehesinde hiç görür. Zîrâ o mürîdin bu inkisârı ve meskeneti Hakk'a vusûl-i himmetinden nâşî olur."

493. Münkesir duâya el kaldırsa fazl-ı Hudâ münkesir tarafına uçar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

493. Kırık kalpli biri duaya el kaldırsa, Allah'ın lütfu kırık kalpli olana doğru uçar.

Böyle kalbi kırık olan bir mürid (Allah'a ulaşmak isteyen kişi) duaya el kaldırsa, Allah'ın lütfu ve yardımı o kırık kalpli müride doğru uçar ve koşar.

Böyle bir münkesirü'l-kalb olan mürîd duâya el kaldırsa, Hudâ'nın fazl ve inâyeti o mürîd-i münkesir tarafına uçar ve koşar.

494. Eğer sana bir dar kapıdan kurtulmak lâzım ise ey kardeş, teemmülsüz ateşe git!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

494. Eğer sana dar bir kapıdan kurtulmak gerekiyorsa ey kardeş, düşünmeden ateşe git!

"Dar kuyu"dan kasıt, aşağı dünya (dünyâ-yı süflî)dır. "Azer", ateş demektir. Yani, "Eğer sana dar bir kapı gibi olan bu aşağı dünyadan kurtulmak gerekiyorsa ey kardeş, insân-ı kâmilin düzenlediği riyâzât ve mücâhedât ateşi üzerine git! Acaba sonucu ne olur diye hiç düşünme! Bu riyâzât ve mücâhedât ateşi ile öldürdüğün hayvansal hayat yerine, ebedî insânî hayatın kâim olacağına hiç şüphe etme!"

"Çâh-ı teng"den murâd, dünyâ-yı süflîdir. "Azer", ateş demektir. Ya'ni, "Eğer sana dar kapı mesâbesinde olan bu dünyâ-yı süflîden kurtulmak lâzım ise ey birâder, insân-ı kâmilin tertîb ettiği riyâzet ve mücâhede ateşi üzerine git! Acabâ netîcesi ne olur diye hiç düşünme! Bu riyâzet ve mücâhede ateşi ile öldürdüğün hayât-ı hayvâniyye yerine hayât-ı ebediyye-i insâniyye kāim olacağına hiç şübhe etme!"

495. Hakk'ın mekrini gör ve kendi mekrini bırak! Ey kimse, onun mekrinden mekkârların mekri hacildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

495. Hakk'ın mekrini gör ve kendi mekrini bırak! Ey kimse, onun mekrinden mekkârların mekri hacildir.

وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (Âl-i İmrân, 3/54) Yani "Yüce Allah, tuzak kuranların (mekredicilerin) en hayırlısıdır" ayet-i kerimesi gereğince, kulları hakkında hayırlı olan gizli yönlendirmesini (mekrini) gör ve kendinin şarapla kirlenmiş olan gizli yönlendirmesini bırak! Ey gizli yönlendirmeye eğilimli olan kimse, Hakk'ın gizli yönlendirmesi karşısında bütün gizli yönlendirme yapanların gizli yönlendirmesi utanılacak durumdadır ve yenilmiştir.

وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (Âl-i İmrân, 3/54) Ya'ni "Allah Teâlâ mekredicilerin hayırlısıdır" âyet-i kerîmesi mûcibince kulları hakkında hayırlı olan mekrini gör ve kendinin şarapla âlûde olan mekrini bırak! Ey mekre mütemâyil olan kimse, Hakk'ın mekri müvâcehesinde bütün mekredicilerin mekri hacildir ve mağlûbdur.

496. Vaktaki senin mekrin Rabbinin mekrinin fânîsi oldu, çok acîb bir pusu açarsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

496. Senin tuzağın Rabbinin tuzağında yok olduğu zaman, çok şaşırtıcı bir pusu açarsın.

"Kemîn", pusu ve av yeri anlamındadır. Yani, ey tuzak kuran kişi, senin tuzağın Yüce Allah'ın tuzağında yok olduğu zaman sen kendine çok şaşırtıcı bir av yeri açarsın.

"Kemîn", pusu ve av mahalli ma'nâsınadır. Ya'ni, ey mekredici kimse, senin mekrin Hak Teâlâ hazretlerinin mekrinde fânî olduğu vakit sen kendine çok acîb bir av mahalli açarsın.

497. Ki o pusunun kemînesi bekā olur. Ebede kadar urûc ve irtikādadır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

497. Ki o pusu yerinin en aşağısı beka olur. Sonsuza dek yükseliş ve ilerleyiştedir.

Yani, öyle bir av mahalli açarsın ki, o av mahallinin en fakir ve aşağı mertebesi beka, yani ebedî hayat olur; ve Allah'ın varlığıyla bâki olursun, o beka sonsuza dek yükseliş ve ilerleyiştedir. Çünkü sen Allah'ın varlığıyla bâki oldukça, Allah'ın sonsuz tecellileriyle beraber olursun ki, bunun zevki yazmak ve söylemekle anlaşılabilecek bir şey değildir. Onun açıklamasındadır ki, hiçbir kötü göz, insan için kendisinin makbulü olan gözü kadar helak edici değildir. Meğer ki onun gözü Allah'ın nuruyla değişmiş ola ve onun kendiliği kendiliksiz olmuş ola. Nasıl ki "Benim ile işitir ve benim ile görür" buyrulmuştur.

"Çeşm-i bed", nazarı değen gözdür ki insanı helak eder. Nasıl ki hadis-i şerifte أن العين تدخل الرجل القبر و الجمل القدر yani "Kötü göz insanı kabre ve deveyi kazana koyar" buyrulmuştur. Ve yine bir hadis-i şerifte de لو كان شئ يسبق القضاء لسبقته العين yani "İlahi kazayı geçen bir şey olsa idi, kötü göz geçer idi" buyrulur. Yani kötü göz insan için helak edici ve etkileyicidir. Fakat onun kendisini beğenerek kendisine nazar etmesi, başkalarının kötü gözlerinden daha helak edici ve etkileyicidir; ve her bir insanda böyle bir nazar vardır. Ancak Yüce Allah hazretlerinin nuruyla onun hodbin (kendini beğenmiş) olan nazarı değişen kimseler istisnadır. Onların nazarları kendilerine görünen Allah'tır; ve onlar kendiliklerinden kurtulmuş ve kendiliksiz olmuşlardır. Nasıl ki hadis-i kudside اذا احببت كنت له سمعا وبصرا ولسانا ... الخ Yani "Ben bir kulumu sevdiğim vakit onun işitmesi ve görmesi ve dili ilh... ben olurum" buyrulmuştur.

Ya'ni, öyle bir av mahalli açarsın ki, o av mahallinin fakîri ve aşağısı bekā ya'ni hayât-ı ebedî olur; ve vücûd-ı Hak'la bâkî olursun, o bekā ebede kadar urûc ve terakkîdedir. Zîrâ sen vücûd-ı Hak'la bâkî oldukça tecelliyât-ı bî-nihâye-i Hak ile beraber olursun ki, bunun zevki yazmak ve söylemek ile anlaşılabilir bir şey değildir. Onun beyânındadır ki hiçbir kötü göz, âdem için kendinin makbûlü olan gözü kadar mühlik değildir. Meğer ki nûr-ı Hak ile onun gözü mübeddel olmuş ola ve onun kendiliği kendiliksiz olmuş ola. Nitekim "Benim ile işitir ve benim ile görür" buyrulmuştur

"Çeşm-i bed", nazarı değen gözdür ki insanı helâk eder. Nitekim hadîs-i şerîfde أن العين تدخل الرجل القبر و الجمل القدر ya'ni "Kötü göz insanı kabre ve deveyi kazana koyar" buyrulmuştur. Ve yine bir hadîs-i şerîfde de لو كان شئ يسبق القضاء لسبقته العين ya'ni "Kazâ-yı ilâhîyi geçen bir şey olsa idi, kötü göz geçer idi" buyrulur. Ya'ni kötü göz adam için mühlik ve müessirdir. Fakat onun kendisini beğenerek kendisine nazar etmesi başkalarının kötü gözlerinden daha mühlik ve müessirdir; ve her bir adamda böyle bir nazar vardır. Ancak Hak Teâlâ hazretlerinin nûruyla onun hodbin olan nazarı değişen kimseler müstesnâdır. Onların nazarları kendilerine zâhir olan Hak'tır; ve onlar kendiliklerinden kurtulmuş ve kendiliksiz olmuşlardır. Nitekim hadîs-i kudside اذا احببت كنت له سمعا وبصرا ولسانا ... الخ Ya'ni "Ben bir kulumu sevdiğim vakit onun sem'i ve basarı ve lisânı ilh... ben olurum" buyrulmuştur.

498. Sen tavus kanadını görme ve ayağını gör, ta ki kötü göz sana pusu açmaya!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

498. Sen tavus kanadını görme ve ayağını gör, ta ki kötü göz sana pusu kurmasın!

Bilinmeli ki, tavus kuşunun kanatları çok süslü ve parlaktır, fakat ayakları çirkindir. Bu şerefli beyitte insanın nefsinde olan görünen hünerler ve marifetler tavusun kanadına, bâtınında olan kötü sıfatlar ise tavusun çirkin olan ayağına benzetilmiştir. Yani, "Ey insan, tavusun kanadı gibi parlak görünen dış hünerlerine bakıp gururlanma! Bu dünya hayatında seni yürüten hayvani ruhunun ve nefsani sıfatlarının çirkinliğine bak, ta ki senin kendi kötü bakışın sana karşı düşmanlık pususu kurup seni helak etmesin!"

Ma'lûmdur ki, tâvus kuşunun kanatları gayet süslü ve parlaktır, fakat ayakları çirkindir. Bu beyt-i şerîfde insanın nefsinde olan zâhirî hünerler ve ma'rifetler tâvusun kanadına ve bâtınında olan kötü sıfatlar tâvusun çirkin olan ayağına teşbîh buyrulmuştur. Ya'ni, "Ey kimse, tâvusun kanadı gibi parlak görünen zâhirî hünerlerine bakıp mağrur olma! Bu hayât-ı dünyeviyyede seni yürüten rûh-i hayvânî ayağının ve nefsânî sıfatlarının çirkinliğine bak, tâ ki senin kendi kötü nazarın sana karşı düşmanlık pususu kurup seni helâk etmesin!"

499. Zîra kötü gözlerden dağ kayar. Kur'ân'dan "Yüzlikūne"yi oku, bil.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

499. Çünkü kötü gözlerden dağ kayar. Kur'ân'dan "Yüzlikūne"yi oku, bil.

Bu şerefli beyitte, Nûn Sûresi'nde geçen وَإِن يَكَادُ الَّذينَ كَفَرُوا ليزلقُونَكَ بأبصارهم لما سَمِعُوا الذَّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ (Kalem, 68/51) yani "Ve inkâr edenler Kur'ân'ı dinledikleri zaman, az kaldı ki kötü gözleriyle seni kaydırsınlar; ve onlar [o] muhakkak delidir, derler" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Bu ayet-i kerimenin iniş sebebi hakkında müfessirler derler ki: Benî-Esed kabilesinde nazarları etkili olan adamlar vardı. İstedikleri zaman bir kimseye nazar değdirip helak ederlerdi. Kâfirler Peygamber (a.s.)'a onlardan birini bulup getirdiler. O kimse de Resûl-i Ekrem Efendimiz'e kötü gözle nazar etti. Bu etkiyle Âlemlerin Efendisi Efendimiz'in mübarek ayakları kaydı, az kaldı yere düşeceklerdi. Zahirî bir sebep olmaksızın bu kaymanın neden ileri geldiğini düşündüler. Bu ayet-i kerime nazil oldu.

Bazı maddî düşünenler nazar değmesinin hurafelerden ibaret olduğunu iddia ederler. Fakat düşünmezler ki, bugün doğuda ve batıda "manyetizma" dedikleri bir hal vardır ki, birisi diğer birinin gözlerine bakarak onu uyutur; ve bu uyku esnasında uyuyandan garip ve acayip haller ortaya çıkar. Biz bu halleri gözlerimizle birçok defa gözlemledik. İşte bu hal ile sabit olur ki, insanın nazarında acayip ve garip bir etki vardır. Nazar değmek de bu acayip etkinin bir türüdür. Bunu inkâr etmek, ortada olan manyetizma hadisesini inkâr etmek demek olur. İşte maddî sebebi meçhul olan bu manevî etkiyi yine manevî bir vasıta olan bu ayet-i kerimenin okunmasıyla def ederler.

Fakir zannederim ki, bazı kimseler tarafından çocukların başlarına salkım saçak astıkları nazar takımları, böyle nazarı etkili olan kimselerin ilk kötü nazarları bu çirkin nazar takımına yönelip çocuğa etkisi olamamak düşüncesine dayanıyor olsa gerektir.

Bu beyt-i şerîfde sûre-i Nun'da vaki وَإِن يَكَادُ الَّذينَ كَفَرُوا ليزلقُونَكَ بأبصارهم لما سَمِعُوا الذَّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ (Kalem, 68/51) ya'ni "Ve küfredenler Kur'ân'ı dinledikleri vakit az kaldı ki kötü gözleriyle seni kaydırsınlar; ve onlar [o] muhakkak delidir, derler" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Bu âyet-i kerîmenin sebeb-i nüzülü hakkında müfessirler derler ki: Benî-Esed kabîlesinde nazarları müessir olan adamlar var idi. İstedikleri vakit bir kimseye nazar değdirip helâk ederlerdi. Küffâr Peygamber (a.s.)a onlardan birisini bulup getirdiler. O kimse de Resûl-i Ekrem Efendimiz'e kötü gözle nazar etti. Bu te'sîr ile Server-i âlem Efendimiz'in mübarek ayakları kaydı, az kaldı yere düşecek idiler. Bir sebeb-i zâhirî olmaksızın bu kaymanın neden ileri geldiğini düşündüler. Bu âyet-i kerîme nâzil oldu.

Ba'zı maddî düşünenler nazar değmesinin hurâfâttan ibaret olduğunu iddiâ ederler. Fakat düşünmezler ki, bugün şarkta ve garbda "manyetizma" dedikleri bir hâl vardır ki, birisi dîğer birinin gözlerine bakarak onu uyutur; ve bu uyku esnâsında nâimden garîb ve acîb ahvâl zuhûr eder. Biz bu ahvâli gözlerimiz ile müteaddid def'alar müşâhede ettik. İşte bu hâl ile sâbit olur ki, insanın nazarında bir te'sîr-i acîb ve garîb vardır. Nazar değmek dahi bu te'sîr-i acîbin bir nev'idir. Bunu inkâr etmek meydanda olan manyetizma hâdisesini inkâr etmek demek olur. İşte sebeb-i mâddîsi meçhul olan bu ma'nevî te'sîri yine ma'nevî bir vâsıta olan bu âyet-i kerîmenin tilâvetiyle def' ederler.

Fakîr zannederim ki, ba'zı kimseler tarafından çocukların başlarına salkım saçak astıkları nazar takımları böyle nazarı müessir olan kimselerin ilk kötü nazarları bu çirkin nazar takımına mün'atıf olup çocuğa te'sîri olamamak mülâhazasına müstenid olsa gerektir.

500. Dağ gibi olan Ahmed çamursuz yağmursuz yol ortasında nazardan kaydı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

500. Dağ gibi olan Ahmed, çamursuz yağmursuz yol ortasında nazardan kaydı.

Yani, mübarek bedeni dağ gibi sağlam olan Ahmed (s.a.v.) Efendimiz, çamur ve yağmur olmadığı ve başka bir görünen sebep de bulunmadığı hâlde yürürken yol ortasında kötü nazardan kaydı ve az kaldı düşecekti.

Ya'ni, cism-i mübâreki dağ gibi metîn olan Ahmed (s.a.v.) Efendimiz çamur ve yağmur olmadığı ve başka bir sebeb-i zâhirî de bulunmadığı hâlde yürürken yol ortasında kötü nazardan kaydı ve az kaldı düşecek idi.

501. "Bu kayma nedendir? Ben bu hâlin boş olduğunu zannetmem!" diye taaccübde kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

501. "Bu kayma nedendir? Ben bu hâlin boş olduğunu zannetmem!" diye hayret içinde kaldı.

Yani, Resûl-i Ekrem Efendimiz kendi kendilerine düşünüp buyurdular ki: "Acaba, bu sebepsiz olarak kayma nedendir? Ben bunun anlamsız ve boş olduğunu zannetmem!"

Ya'ni, Resûl-i Ekrem Efendimiz kendi kendilerine düşünüp buyurdular ki: "Acabâ, bu sebebsiz olarak kayma nedendir? Ben bunun ma'nâsız ve boş olduğunu zannetmem!"

502. Nihayet âyet geldi ve "O sana cenkte kötü gözden erişti" diye âgâh etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

502. Nihayet ayet geldi ve "O sana savaşta kötü gözden erişti" diye bildirdi.

Nihayet yukarıda anılan nazar ayeti indi; ve bu yüce ayet "Bu kayma sana inkarcılarla meydana gelen muhalefet ve anlaşmazlıkta kötü gözden erişti" diye haber verdi.

Nihâyet yukarıda zikrolunan nazar âyeti nâzil oldu; ve bu âyet-i kerîme "Bu kayma sana küffâr ile vâki' olan muhalefet ve nizâda kötü gözden erişti" diye haber verdi.

503. Eğer senden başkası olaydı, derhal yok olurdu. Çeşmin saydı ve ifnânın suhresi olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

503. Eğer senden başkası olaydı, derhal yok olurdu. Gözün avı ve yok oluşun zebunu olurdu.

"Lâ-şüden", yok olmak; "suhre", burada "zebun ve mağlup" anlamındadır. Yani, "Ey peygamberim, bu kötü nazar senden başkasına isabet etseydi derhal yok olurdu ve o kötü gözden avlanmış, yok oluşun ve helakin zebunu ve mağlubu olurdu. Senin şerefli bedeninin sağlamlığına karşı ancak bu kadar cüzi bir etki olabildi." Bazı nüshalarda "gayr ez tü" yerine "gayr-i tü" geçmektedir.

"Lâ-şüden", yok olmak; "suhre", burada "zebûn ve mağlûb" ma'nâsınadır. Ya'ni, "Ey resûlüm, bu kötü nazar senden başkasına vâki' olaydı derhal yok olurdu, ve o kötü gözden avlanmış ve ifnâ ve ihlâkin zebûnu ve mağlûbu olurdu. Senin cism-i şerîfinin metânetine karşı ancak bu kadar cüz'î bir te'sîr olabildi." Ba'zı nüshalarda "gayr ez tü" yerine "gayr-i tü" vâki'dir.

504. Lakin etek çekici olan benim ismetim geldi. Ve bu ki kaydın, o nişan için idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

504. Lakin etek çekici olan benim ismetim geldi. Ve bu kayman, o nişan için idi.

"İsmet", korumak ve engellemektir; "dâmen keşten", bir şeyden uzaklaştırmaktan kinayedir (Bahâr-ı Acem). Bu şerefli beyitte وَاللهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ (Mâide, 5/67) yani "Allah seni insanlardan korur" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani, "Benim seni kötü nazarlardan uzaklaştırıcı olan korumam geldi. Senin bu nazardan böyle kayman, o nazarların kesret âleminde (çokluk âlemi) mevcut olduğuna bir nişan ve alâmet olmak içindi."

"İsmet", hıfz ve men' etmek; "dâmen keşten", bir şeyden uzaklaştırmaktan kinâyedir (Bahâr-ı Acem). Bu beyt-i şerîfde وَاللهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ (Mâide, 5/67) ya'ni "Allah seni nâsdan hıfzeder" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Ya'ni, "Benim seni kötü nazarlardan uzaklaştırıcı olan hıfzım geldi. Senin bu nazardan böyle kayman o nazarların âlem-i keserâtta mevcûd olduğuna bir nişân ve alâmet olmak için idi."

505. Bir ibret tut, o dağa nazar et! Ey saman çöpünden aşağı olan kimse, kendi yaprağını arz etme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

505. Bir ibret al, o dağa bak! Ey saman çöpünden aşağı olan kimse, kendi yaprağını gösterme!

Bu şerefli beyit Hz. Pîr'in dilindendir. "Ey Hakk Yolcusu, dağ gibi sağlam olan Resûl-i Ekrem (a.s.) hazretlerinin mübarek varlığına bak da ibret al! Senin varlığın bir saman çöpü gibi çok dayanıksız ve güçsüzdür. Bu sebeple 'Ben böyle bakışlara dayanabilirim' deyip de bir yaprak kadar olan kendiliğini ortaya koyma! Çünkü hafif bir rüzgâra bile dayanamazsın."

تفسير وَ إِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ وَ إِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ ayet-i kerimesinin tefsiri

Bu beyt-i şerîf Hz. Pîr lisânındandır. "Ey sâlik, dağ gibi metîn olan Resûl-i Ekrem hazretlerinin vücûd-ı saâdetlerine bak da ibret al! Senin vücûdun bir saman çöpü gibi gāyet metânetsiz ve dayanıksızdır. Binâenaleyh ben böyle nazarlara tahammül edebilirim deyip de bir yaprak mesâbesinde olan kendinin kendiliğini meydâna koyma! Zîrâ hafif bir rüzgâra bile tahammül edemezsin."

تفسير وَ إِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ وَ إِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ âyet-i kerîmesinin tefsîri

506. Yâ Resûlallah, o meclisden kimseler vardır ki, akbabalar üzerine kötü gözden vururlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

506. Ey Resûlallah, o meclisten öyle kimseler vardır ki, akbabalar üzerine kötü gözden vururlar.

"Nâdî", halkın danışma için toplandıkları yer ve meclis anlamına gelir, çoğulu "nevâdî"dir. "Kerges", akbaba denilen büyük kuştur. Cenâb-ı Pîr bu ayet-i kerimeyi tefsir ederek Hak diliyle hitap edip buyururlar ki: Ey Resûlallah, kâfirlerin danışma için toplandığı yer ve mecliste öyle kimseler vardır ki, havada uçan akbaba kuşu üzerine kötü göz tarafından darbeler vururlar. Bazı nüshalarda "nâdî" yerine "vâdî" geçmektedir.

"Nâdî", halkın meşveret için toplandıkları mahalle ve meclis ma'nâsına olup cem'i "nevâdî" gelir. "Kerges", akbaba dedikleri büyük kuş. Cenâb-ı Pîr bu âyet-i kerîmeyi tefsîren lisân-ı Hak'la hitâb edip buyururlar ki: Yâ Resûlallah, küffârın meşveret için toplandığı mahal ve meclisde öyle kimseler vardır ki, havada uçan akbaba kuşu üzerine kötü göz tarafından darbeler vururlar." Ba'zı nüshalarda "nâdî" yerine "vâdî" vâki'dir.

507. Onların nazarından bağıran aslanın kellesi yarılır. Hattâ o aslan enîn eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

507. Onların nazarından bağıran aslanın kellesi yarılır. Hatta o aslan inler.

O kimselerin kötü nazarından kükreyip bağıran aslanın başı yarılır. Hatta o aslan inlemeye başlar. "Gurîn", "gurîden ve gurrîden" mastarındandır. Feryat etmek ve yüksek ses çıkarmak demektir. "În" (ين) nispet edatıdır. "Gurîn", "yüksek sesli" demek olur.

O kimselerin kötü nazarından kükreyip bağıran aslanın kellesi yarılır. Hattâ o aslan inlemeye başlar. "Gurîn", "gurîden ve gurrîden" masdarındandır. Feryâd etmek ve yüksek sadâ çıkarmak demektir. "În" (ين) edât-ı nisbettir. "Gurîn", "yüksek âvazlı" demek olur.

508. Ölüm gibi deve üzerine göz bırakır. Ondan sonra arkasına gulâm gönderir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

508. Ölüm gibi deve üzerine göz bırakır. Ondan sonra arkasına gulâm gönderir.

"Hımâm", ölüm ve sıtma anlamındadır. Yani, gözünde nazar değdirme özelliği olan kimse, bir deveye o kötü gözle ölüm veya sıtma gibi bir nazar bırakır. Onun öleceğinden emin olduğu için arkadan da kölesini gönderir ve der:

"Hımâm", ölüm ve sıtma ma'nâsınadır. Ya'ni, gözünde nazar değdirmek hassası olan kimse, bir deveye o kötü gözle ölüm veyâ sıtma gibi bir nazar bırakır. Onun öleceğinden emîn olduğu için arkadan da kölesini gönderir de der:

509. Ki, "Git, o devenin yağından satın al!" O deveyi yolda sakat görür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

509. Ki, "Git, o devenin yağından satın al!" O deveyi yolda sakat görür.

"Sekat", düşmek ve titremek; "sakt" ise dört ayaklı hayvanın ölmesi demektir. İkinci mısraın vezni "sekat" okunduğu takdirde doğru olduğuna göre "düşmek" anlamındadır. Yani, kötü nazar sahibi: "Git, o devenin yağından satın al!" diye kölesini gönderince, o köle de efendisinin emrine uyarak gider ve yolda deveyi düşmüş ve can çekişir bir hâlde görür.

"Sekat", düşmek ve titremek; ve "sakt", dört ayaklı hayvanın ölmesi demektir. İkinci mısrâ'ın vezni "sekat" okunduğu takdirde doğru olduğuna göre "düşmek" ma'nâsınadır. Ya'ni, kötü nazar sahibi: "Git, o devenin yağınıdan satın al!" diye kölesini gönderince, o köle dahi efendisinin emrine tebean gider ve yolda deveyi düşmüş ve can çekişir bir hâlde görür.

510. O bir devenin başı kesilmiş ki, o koşuda at ile berâberlik ederdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

510. O bir devenin başı kesilmiş ki, o koşuda at ile berâberlik ederdi.

"Tek", koşmak; "mirî", bir kimse ile mertebede eşit olmak ve beraber olmak demektir. Yani, nazar değen deve yolda düşer ve sahibi de devenin hayatından ümidini kestiği için onun başını keser, arkadan gelen köle o devenin hastalıktan başı kesilmiş bir halde olduğunu görür ki, o deve bu nazarı yemeden önce koşuda ve yarışta at ile eşit ve rekabet ederdi.

"Tek", koşma; "mirî", bir kimse ile mertebede berâberlik etmek ve berâber olmak demektir. Ya'ni, nazar değen deve yolda düşer ve sahibi de devenin hayâtından ümîdini kestiği için onun başını keser, arkadan gelen köle o devenin marazdan başı kesilmiş bir hâlde olduğunu görür ki, o deve bu nazarı yemezden evvel koşuda ve yarışta at ile berâberlik ve müsabaka ederdi.

511. Zîrâ hasedden ve kötü gözden hiç şübhesiz felek seyrini ve dönüşünü çevirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

511. Çünkü hasetten ve kötü gözden hiç şüphesiz felek seyrini ve dönüşünü değiştirir.

"Felek", gök anlamına geldiği gibi Kâmûs'un açıklamasına göre her şeyin müstedâr ve muazzamına da denir. Denizin çalkalanan dalgası ve rüzgârın hareket ettirdiği büyük su ve çöldeki kum tepesi anlamlarına da gelir. Burada "gök" anlamı uygun görünmez. Çünkü kötü gözün ve hasedin yüce varlıklarda etkisi yoktur ve gök cisimlerinin hareketleri bu sebeple başka bir hale geçmez. Örneğin ayın hareketleri haset ve kötü göz ile bozulmaz. Bu sebeple "felek"ten kastedilen, aşağı âlemi kuşatan çeşitli haller ve oluşlar dalgalarıdır ki, bunlar birtakım görünen sebeplerdir. Örneğin hayvanî ruh bu aşağı âlemin bir feleğidir. Kötü gözün ilâhî kazâ ile bu feleğin hallerinden bir haline etkisi olabilir; ve bir insan veya hayvan nazar ile ölebilir. Nasıl ki yukarıdaki beyitlerde açıklandı. Ve aynı şekilde riyaset ve hükümet de bu aşağı âlemin bir feleğidir; ve servet ve zenginlik de bir felektir. Bunların kendi hallerindeki seyri ve dönüşü hiç şüphesiz hasetten ve kötü gözden değişebilir. Riyaset esarete ve servet ve zenginlik fakirliğe dönüşür.

"Felek", gök ma'nâsına geldiği gibi Kāmûs'un beyânına göre her şeyin müstedâr ve mu'zamına da denir. Denizin çalkalanan dalgası ve rüzgârın tahrîk ettiği büyük su ve sahrâdaki kum tepesi ma'nâlarına da gelir. Burada "gök" ma'nâsı münasib görünmez. Zîrâ kötü gözün ve hasedin ulviyâtta te'sîri yoktur ve ecrâm-ı semâviyyenin harekâtı bu sebeb ile tebeddül etmez. Meselâ ayın harekâtı hased ve kötü göz ile bozulmaz. Binâenaleyh "felek"ten murâd, âlem-i süflîyi muhît olan şuûnât ve ahvâl-i muhtelife dalgalarıdır ki, bunlar birtakım esbâb-ı zâhiriyyedir. Meselâ rûh-i hayvânî bu âlem-i süflînin bir feleğidir. "Kötü göz'ün kazâ-yı ilâhî ile bu feleğin ahvâlinden bir hâline te'sîri olabilir; ve bir insan veyâ hayvan nazar ile ölebilir. Nitekim yukarıdaki beyitlerde beyân buyruldu. Ve kezâ riyâset ve hükümet dahi bu âlem-i süflînin bir feleğidir; ve servet ve sâmân dahi bir felektir. Bunların kendi hallerindeki seyri ve dönüşü hiç şübhesiz hasedden ve kötü gözden inkılâb edebilir. Riyâset esârete ve servet ve sâmân fakra mübeddel olur.

512. Su gizlidir ve dolap aşikardır. Fakat dönüşte işin aslı su olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

512. Su gizlidir ve dolap aşikardır. Fakat dönüşte işin aslı su olur.

Bu şerefli beyitte, görünen sebepler dolaba, görünen gözle görülmeyen haset ve kötü göz de bu dolabı döndüren suya benzetilmiştir. Bilinmeli ki, kötü gözün kaynağı nefsanî sıfatlardan olan hasettir; ve "haset" sözlükte bir kimsenin nimetinin yok olmasını dilemek demektir. Bir kimsenin içinde böyle bir dilek oluşmadıkça, onun bir şeye kötü gözle bakması gerçekleşmez. Bu sebeple haset ve kötü bakış gizlidir ve bunların çevirdiği sebepler dolabı ise ortadadır. Yani, "Su hükmünde olan haset ve kötü bakış gizlidir ve dolap hükmünde olan sebepler aşikardır. Fakat bu sebepler dolabını alışılmış dönüşünden değiştiren haset ve kötü bakıştır."

Bu beyt-i şerîfde esbâb-ı zâhiriyye dolaba ve zâhirî göz ile görülmeyen hased ve kötü göz dahi bu dolabı döndüren suya teşbîh buyrulmuştur. Ma'lûmdur ki, kötü gözün menba'ı sıfât-ı nefsâniyyeden olan haseddir; ve "hased" lügatte bir kimsenin ni'metinin izâlesini temennî etmek demektir. Bir kimsenin bâtınında böyle bir temennî hâsıl olmadıkça onun bir şeye fenâ göz ile na-zar etmesi vâki' olmaz. Binâenaleyh hased ile sû-i nazar gizlidir ve bunların çevirdiği esbâb dolabı ise meydandadır. Ya'ni, "Su mesâbesinde olan hased ve fenâ nazar gizlidir ve dolap mesâbesinde olan esbâb âşikârdır. Fakat bu esbâb dolabını mu'tâd olan devrinden tahvîl eden hased ve fenâ nazardır."

513. Kötü gözün ilacı iyi göz oldu. Kötü gözü tekmesi altında yok eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

513. Kötü gözün ilacı iyi göz oldu. Kötü gözü tekmesi altında yok eder.

"İyi göz"den kasıt, insân-ı kâmilin bakışıdır. Yani, kötü gözün kaynağı hasettir ve haset nefse ait sıfatlardandır. İnsân-ı kâmil ise latif olan etkileyici bakışıyla nefsin sıfatlarını yok eder ve ortadan kaldırır. Ve bir kimseden haset sıfatı ortadan kalktığı zaman, onda bu sıfatın gereği olan kötü göz de kalmaz. Bu sebeple insân-ı kâmilin iyi bakışı bu kötü bakışı tekmesi altında yok etmiş olur.

"İyi göz"den murâd, insân-ı kâmilin nazarıdır. Ya'ni, kötü gözün menba'ı haseddir ve hased sıfât-ı nefsâniyyedendir. İnsân-ı kâmil ise latîf olan nazar-ı müessiri ile nefsin sıfatlarını mahv ve izâle eder. Ve bir kimseden hased sıfatı zâil olduğu vakit onda bu sıfatın muktezâsı olan kötü göz dahi kalmaz. Binâenaleyh insân-ı kâmilin iyi nazarı bu kötü nazarı tekmesi al-tında yok etmiş olur.

514. Rahmet için sebk vardır, o rahmettendir; kötü göz kahr ve la'netin mahsûlüdür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

514. Rahmet için öne geçme vardır, o rahmettendir; kötü göz kahrın ve lanetin ürünüdür.

"Sebk", sözlükte birinin önüne geçmek demektir. Yani ilâhî rahmet için her şeyin önüne geçmek vardır. Nitekim kutsal ayette وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ (A'râf, 7/156) yani "Benim rahmetim her şeyi kaplamıştır" buyrulur. Ve insân-ı kâmilin iyi gözü rahmet cinsinden veya rahmet tarafındandır. Kötü göz ise ilâhî kahrın ve Yaratıcı'nın lanetinin ürünüdür. Bu sebeple سَبَقَتْ رَحْمَتِي عَلَى غَضَبِي yani "Benim rahmetim gazabımdan ileri geçmiştir" hadîs-i kudsîsi gereğince insân-ı kâmilin güzel bakışı, elbette nefsânîlerin kötü bakışını tekmesi altında yok eder. Nitekim III. cildin 1798 numarasına denk gelen bir kutsal beyitte şöyle buyrulur: زان بی آورد اولیا را بر زمین تا کند شان رحمة للعالمين "Yüce Allah evliyayı ondan dolayı yeryüzüne getirdi, tâ ki âlemlere rahmet olsunlar." Ve rahmet hakkında bu kutsal beytin öncesinde ve onu takip eden diğer beyitlerde faydalı açıklamalar vardır.

"Sebk" (سبق), lügatte birisinin ilerisine geçmek demektir. Ya'ni rahmet-i ilâhiyye için her şeyin ilerisine geçmek vardır. Nitekim âyet-i kerîmede وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ (A'râf, 7/156) ya'ni "Benim rahmetim her şeyi kaplamıştır" buyrulur. Ve insân-ı kâmilin iyi gözü rahmet cinsinden veyâ cânibindendir. Kötü göz ise kahr-ı ilâhînin ve la'net-i Bârî'nin mahsûlüdür. Binâenaleyh سَبَقَتْ رَحْمَتِي عَلَى غَضَبِي ya'ni "Benim rahmetim gazabımdan ileri geçmiştir" hadîs-i kudsîsi mûcibince insân-ı kâmilin hüsn-i nazarı, elbette nefsânîlerin sû-i nazarını tekmesi altında yok eder. Nitekim III. cildin 1798 numarasına müsâdif olan bir beyt-i şerîfde şöyle buyrulur: زان بی آورد اولیا را بر زمین تا کند شان رحمة للعالمين "Hak Teâlâ evliyâyı ondan dolayı yeryüzüne getirdi, tâ ki âlemlere rahmet olsunlar." Ve rahmet hakkında bu beyt-i şerîfin evvelinde ve onu ta'kîb eden dîğer beyitlerde îzâhât-ı müfide vardır.

515. Onun rahmeti onun nıkmeti üzerine galib olur. Ondan dolayı her nebî kendi zıddı üzerine galib oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

515. Onun rahmeti, onun azabı üzerine üstün gelir. Bundan dolayı her peygamber kendi zıddı üzerine üstün geldi.

Yani, Hakk'ın rahmeti O'nun azabı ve kahrediciliği üzerine üstün gelir; ve işte bu üstün gelmeden dolayıdır ki âlemlere rahmet olan her peygamber, kendisinin zıddı olan ve ilâhî kahrediciliğin tecelli yerleri bulunan inkârcılara üstün gelmiştir; ve peygamberlerin kâmil vârisleri bulunan evliyâ (Allah dostları) dahi her asırda kendi zıtlarına üstündür.

Ya'ni, Hakk'ın rahmeti O'nun nıkmeti ve kahrı üzerine gālib olur; ve işte bu galebeden dolayıdır ki âlemlere rahmet olan her peygamber, kendinin zıddı olan ve kahr-ı ilâhînin mazharları bulunan münkirlere galib gelmiştir; ve peygamberlerin vâris-i kâmilleri bulunan evliyâ dahi her asırda kendi zıdlarına gālibdir.

516. Zîra o rahmetin neticesidir. Ve onun zıddı olan o kötü huylu kahrın netîcesinden olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

516. Çünkü o, rahmetin neticesidir. Ve onun zıddı olan o kötü huylu, kahrın neticesinden olur.

"Netice", doğurmak anlamına gelen "netec" mastarından türemiştir ve "doğan yavru" anlamındadır. Çünkü o peygamber ve onun vârisi olan insân-ı kâmil, ilâhî rahmetin neticesidir; ve onların zıddı olan o kötü huylu ve nefse ait sıfatlar sahibi olan kimse, ilâhî kahrın neticesinden olur. Bilinmeli ki, rahmet iki çeşittir. Birisi "rahmet-i rahmâniyye" ve diğeri "rahmet-i rahîmiyye"dir. وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ (A'râf, 7/156) yani "Benim rahmetim her şeyi kuşatmıştır" ayet-i kerimesi gereğince rahmet-i rahmâniyyeye göre her şey merhumdur (rahmet olunmuştur); ve bütün eşyanın yokluk perdesinden ortaya çıkışı rahmet-i rahmâniyye ile gerçekleşmiştir. Fakat rahmet-i rahîmiyyeye göre her şey merhum değildir. Bu sebeple peygamberler ve evliyalar hem rahmet-i rahmâniyyenin hem de rahmet-i rahîmiyyenin neticesidir. Fakat onların zıddı olan inkârcılar, rahmet-i rahmâniyye ile merhum iseler de rahmet-i rahîmiyye ile merhum değildirler. Ve rahmet-i rahmâniyye, ilâhî kahrı ve rabbânî intikamı dahi kuşatmıştır. Çünkü varlık, sırf rahmettir. Nitekim ayet-i kerimede قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ (A'râf, 7/156) yani "Ve benim azabım muhakkak dilediğime isabet eder ve benim rahmetim her şeyi kuşatmıştır" buyrulur. Çünkü kendisine azap isabet eden kimse dahi eşyadan bir şeydir ve kendisine ilâhî kahr isabet etmiştir. Bu sebeple bu rahmet-i rahmâniyye ona da şamildir.

"Netîce", doğurmak ma'nâsına olan "netec" masdarından müştaktır ve "doğan yavru" ma'nâsınadır. Zîrâ o peygamber ve onun vârisi olan insân-ı kâmil rahmet-i ilâhiyyenin netîcesidir; ve onların zıddı olan o kötü huylu ve sıfât-ı nefsâniyye sahibi olan kimse kahr-ı ilâhînin neticesinden olur. Ma'lûm olsun ki, rahmet iki nevi'dir. Birisi "rahmet-i rahmâniyye" ve dîğeri "rahmet-i rahîmiyye"dir. وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ (A'râf, 7/156) ya'ni "Benim rahmetim her şeyi kuşatmıştır" âyet-i kerîmesi mûcibince rahmet-i rahmâniyyeye nazaran her şey merhûmdur; ve bilcümle eşyânın ketm-i ademden zuhûru rahmet-i rahmâniyye ile vâki' olmuştur. Fakat rahmet-i rahîmiyyeye nazaran her şey merhûm değildir. Binâenaleyh enbiyâ ve evliyâ hem rahmet-i rahmâniyyenin ve hem de rahmet-i rahîmiyyenin netîcesidir. Fakat onların zıddı olan münkirler, rahmet-i rahmâniyye ile merhûm iseler de rahmet-i rahîmiyye ile merhûm değildirler. Ve rahmet-i rahmâniyye kahr-ı ilâhî- yi ve nıkmet-i rabbânîyi dahi muhîttir. Zîrâ vücûd mahz-ı rahmettir. Nitekim âyet-i kerîmede قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ (A'râf, 7/156) ya'ni "Ve benim azâbım muhakkak dilediğime isabet eder ve benim rahmetim her şeyi kuşatmıştır" buyrulur. Zîrâ kendisine azâb isabet eden kimse dahi eşyâdan bir şeydir ve kendisine kahr-ı ilâhî isabet etmiştir. Binâenaleyh bu rahmet-i rahmâniyye ona da şâmildir.

517. Kazın hırsı bir kattır, bu elli kattır. Şehvet hırsı yılan ve mansıb ejderhadır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

517. Kazın hırsı bir kattır, bu elli kattır. Şehvet hırsı yılan ve mansıb ejderhadır.

Bu yüce beyit, yukarıda 396 numarada geçen "آمدیم اکنون بتاوس دورنگ کو" beytine bağlıdır. Yani, insan varlığında kazın temsilcisi olan dünya şehveti ve arzularının hırsı bir kattır; ve tavus kuşu misali olan makam ve yöneticilik hırsı ise elli kattır. Eğer dünya şehveti hırsı yılan misali ise, makam ve mevki bir ejderhadır ve yılanların en büyüğüdür.

Bu beyt-i şerîf yukarıda 396 numarada geçen آمدیم اکنون بتاوس دورنگ کو beytine merbûttur. Ya'ni, vücûd-ı beşerde kazın timsâli olan dünyâ şehveti ve arzularının hırsı bir kattır; ve tâvus misâli olan câh ve riyâset hırsı ise elli kattır. Eğer şehvet-i dünyâ hırsı yılan misâli ise câh ve mansıb bir ejderhâdır ve yılanların en büyüğüdür.

518. Kazın hırsı boğaz ve ferc şehvetindendir. Riyasette yirmi kadar münderiçtir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

518. Kazın hırsı boğaz ve cinsel organ şehvetindendir. Riyasette yirmi kadar dahildir.

Yani, kazın hırsı yemek ve içmekten ve cinsel ilişki kurma şehvetinden ve arzusundan kaynaklanır. Riyasette ise bu hırslar mevcut olmakla beraber haset ve kibir ve kendini beğenme ve hodperestlik gibi birçok nefse ait sıfat daha vardır. Bu sebeple o tavusun hırsı kazın hırsından yirmi derece daha fazladır. Bu sebeple hadis-i şerifte المال حية والجاه اضر منه yani "Mal yılandır ve makam ondan daha ziyade zararlıdır" buyrulmuştur.

Ya'ni, kazın hırsı yemek ve içmekten ve cimâ' etmek şehvetinden ve ar- zusundan münbaisdir. Riyâsette ise bu hırslar mevcûd olmakla beraber hased ve kibir ve ucüb ve hodperestlik gibi birçok sıfât-ı nefsâniyye daha vardır. Binâenaleyh o tâvusun hırsı kazın hırsından yirmi derece daha fazladır. Bu sebeble hadis-i şerîfde المال حية والجاه اضر منه ya'ni "Mal yılandır ve câh ondan daha ziyâde zararlıdır" buyrulmuştur.

519. Câhda ulûhiyetten lâf vurur. Şirketin tama' edicisi nerede muâf olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

519. Cahil kişi ulûhiyetten bahseder. Ortaklığa tamah eden nerede affedilir?

Cahil ve makam sahibi bir kimse, ilâhlığa özgü olan sıfatları benimser; ilâhlığa özgü olan anlamlar ise kibir, azamet, tasarrufta tek kalma, emrine karşı gelenleri kahretme ve benzeri şeylerdir. Bu sebeple böyle bir kimse, başkanlık makamında fiilen ilâhlıktan dem vurmuş olur ve bu düşünce ve fiilleriyle ilâhlığın sıfatlarında ortak olmağa tamah eden biri olarak bulunur. Allah'ın sıfatlarına ortak olmak isteyen bir kimse, Allah katında affedilir mi? Çünkü başkanlık sahipleri, kendi cinsinden olanların başkanlığa ortak olmasını affetmediği hâlde, Yüce Allah âciz kullarının kendi yüce sıfatlarına ortak olmasını affeder mi? Nasıl ki kudsî hadiste "Kibriyâ benim ridâm ve azamet şiârımdır. Kim ki benden onları soyarsa onu hiç çekinmem, nâra idhâl ederim" buyrulur.

Câhda ve mansıbda olan bir kimse ulûhiyete mahsûs olan sıfatları benimser; ve ulûhiyete mahsûs olan ma'nâlar ise, kibir ve azamet ve tasarrufda teferrüd ve emrine muhalefet edenleri kahr ve emsâli şeylerdir. Binâenaleyh böyle bir kimse makām-ı riyâsette fiilen ulûhiyetten dem vurmuş olur ve bu fikir ve ef'âliyle ulûhiyetin sıfatlarında ortak olmağa tama' edici bulunur. Allah'ın sıfatlarına iştirak etmek isteyen bir kimse ind-i ilâhîde muâf olur mu? Zîrâ erbâb-ı riyâset, riyâsette kendi cinsinin iştirâkini muâf görmediği hâlde Cenâb-ı Hak âciz kullarının kendi sıfât-ı celîlesine iştirâkini muâf görür mü? Nitekim hadis-i kudside الكبرياء ردائي والعظمة شعاری فمن نازعنى فيهما ادخلته ناری و لا ابالی ya'ni "Kibriyâ benim ridâm ve azamet şiârımdır. Kim ki benden onları soyarsa onu hiç çekinmem, nâra idhâl ederim" buyrulur.

520. Âdem'in zellesi karından ve cimâ'dan idi; ve İblîsinki tekebbürden ve câhdan idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

520. Âdem'in hatası karın ve cinsel ilişkiden kaynaklıydı; İblis'inki ise kibir ve makam hırsındandı.

"Zelle", yürürken ayağın kayması ve konuşurken hata etmek anlamındadır. Âdem (a.s.)'ın hatası hakkında birinci cildin 1274 numaralı beytinde açıklamalar geçti. Yani, Âdem'in hatası, tefsir âlimlerinin görüşüne göre buğday yemekten ibaret olup bu da karın hırsı yüzünden meydana geldi. Fakat Hz. Âdem'in buğday yemesi, Hz. Havva'nın aracılığıyla oldu ki, bu da şehvet sebebiyle Hz. Havva'ya olan meyli yüzündendi. Bu sebeple Âdem'in hatasında biri karın hırsı, diğeri cinsel ilişki hırsı olmak üzere iki tür hırs bir araya geldi. Fakat İblis'in muhalefeti kibirden ve makam hırsından meydana geldi.

"Zelle", yürürken ayağı kaymak ve söylerken hatâ etmek ma'nâsınadır. Âdem (a.s.)ın zellesi hakkında I. cildin 1274 [numaralı] beyt-i şerîfinde îzâhât geçti. Ya'ni, Âdem'in zellesi ehl-i tefsîrin kavline göre buğday yemekten ibaret olup bu da hırs-ı şikem yüzünden vâki' oldu. Fakat Hz. Âdem'in buğday yemesi cenâb-ı Havvâ'nın vâsıtasıyla oldu ki, bu da şehvet sebebiyle Hz. Havvâ'ya meyli yüzünden idi. Binâenaleyh Âdem'in zellesinde biri hırs-ı şikem dîğeri hırs-i cimâ' olmak üzere iki nevî hırs müctemi' oldu. Fakat İblîs'in muhalefeti tekebbürden ve câh ve mansıb hırsından vâki' oldu.

521. Şübhesiz o çabuk istiğfâr etti; ve o laîn tövbeden istikbâr etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

521. Şüphesiz o çabuk istiğfar etti; ve o lanetlenmiş tövbeden büyüklendi.

Yani, Âdem'in hatası karın ve cinsel organ hırsından olduğu için o kadar kuvvetli olmadı. Fakat İblis'in isyanı kibirden ve makam hırsından olduğu için çok kuvvetli oldu. Bu sebeple Âdem bu zayıf olan hırsından derhal geri dönüp قالاً رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ istiğfar etti (A'râf, 7/23) yani "Ey bizim Rabbimiz, nefislerimize zulmettik. Ve eğer sen bizi bağışlamaz ve merhamet etmez isen biz elbette ziyana uğrayanlardan oluruz" dedi. Nasıl ki cenâb-ı pîr efendimiz I. cildin 1514 numaralı beytinde buyururlar:

Ya'ni, Âdem'in zellesi karın ve ferc hırsından olduğu için o kadar kuvvetli olmadı. Fakat İblîs'in isyânı tekebbürden ve câhdan olduğu için çok kuvvetli oldu. Binâenaleyh Âdem bu zayıf olan hırsından derhal rücû' edip قالاً رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ .istiğfâr etti (A'râf, 7/23) ya'ni "Ey bizim Rabbimiz, nefislerimize zulmettik. Ve eğer sen bizi mağfiret etmez ve rahmet eylemez isen biz elbette ziyân edicilerden oluruz" dedi. Nitekim cenâb-ı pîr efendimiz I. cildin 1514 numaralı beytinde buyururlar:

522. Boğaz ve ferc hırsı dahi kötü damarlılıktır. Fakat mansıb değildir, o iş- kesteliktir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

522. Boğaz ve cinsel organ hırsı da kötü bir huydur. Fakat makam hırsı değildir, o acizliktir.

Yani, yemek ve içmek ve cinsel ilişki kurmak hırsı da hayvanlık sıfatı olup insanlığa yakışmayan kötü bir huydur. Fakat bu hırs, makam hırsı değildir. Bu hırsta acizlik ve işkestelik (kırılganlık) vardır. Bu sebeple bu hırsın sahibi hatasını çabuk idrak edip geri döner.

Ya'ni, yemek ve içmek ve cimâ' etmek hırsı dahi sıfat-ı hayvâniyet olup insanlığa yakışmayan kötü damarlılıktır. Fakat bu hırs, mansıb hırsı değildir. Bu hırsda acz ve işkestelik vardır. Binâenaleyh bu hırsın sahibi hatâsını çabuk idrâk edip rücû' eder.

523. Eğer o riyasetin kökünü ve dalını tekrar söylersem, diğer bir kitab lazım gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

523. Eğer o riyasetin kökünü ve dalını tekrar söylersem, başka bir kitap gerekir.

Yani, riyaset (baş olma arzusu) ve makam hırsının aslını ve fer'ini (dalını) ayrıntılı olarak tekrar söyleyecek olsam, bu şerif şerh (açıklama) yeterli gelmez, başka bir bağımsız kitap olur.

Ya'ni, riyâset ve câh hırsının aslını ve fer'ini tekrar tafsîli ile söyleyecek olsam, bu sürh-ı şerîf kifayet etmez, diğer bir müstakil kitâb olur.

524. Serkeş at için Arab ona "şeytan" ta'bîr etti. Mer'âda kalan bir hayvana değil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

524. Arab, serkeş at için ona "şeytan" dedi. Merada kalan bir hayvana değil!

Yani, Araplar huysuz ve azgın ata kendi dillerince "şeytan" dediler. Bu tabiri, merada sahibine itaat ederek otlayan hayvanlar hakkında kullanmadılar. Kâmûs'un açıklamasına göre "şetan", birinci bâbdan (fiil çekiminden) masdar olup "bir adamın niyet ve maksadına karşı gelmek" anlamındadır. "Şeytan", bu masdardan türemiş olduğuna göre "serkeş" demektir.

Ya'ni, Arablar harûn ve azgın ata kendi dillerince "şeytan" ta'bîr etti. Bu ta'bîri mer'âda sahibine mutî' olarak otlayan hayvanlar hakkında kullanma- dı. Kâmûs'un beyânına göre "şetan", birinci bâbdan masdar olup "bir adamın niyet ve maksadına muhalefet etmek" ma'nâsınadır. "Şeytan", bu masdardan müştak olduğuna göre "serkeş" demek olur.

525. Şeytanet lügatte gerdenkeşlik oldu. Bu sıfat lügatin müstehakkı oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

525. Şeytanlık, sözlükte boyun eğmezlik oldu. Bu sıfat, sözlüğün hak edeni oldu.

Cenâb-ı Pîr efendimiz şeytanı "şetan" kökünden türemiş kabul etmiştir. Bu durumda anlamı boyun eğmezlik, serkeşlik ve inatçılık olur. Bu sıfat ise Hak huzurundan kovulmayı hak edenin sıfatı oldu. Bazıları şeytanı "uzaklık" anlamına gelen "şütûn"dan almışlardır. Bu durumda nun harfi kökten olup (fiy'al) vezninde olur. Bazıları da "şeyt" maddesinden almışlardır ki bu da "yanmak" anlamındadır. İblis ateş kuvvetinden yaratıldığı için bu maddeden almalarının sebebi budur. Bu durumda nun harfi fazladan olur. Bununla birlikte şeytan, mutlak olarak azgın ve inatçı olana denir (Kâmûs).

Cenâb-ı Pîr efendimiz şeytanı "şetan" masdarından müştak i'tibâr buyurmuştur. Bu sûrette ma'nâsı gerdenkeşlik, serkeşlik ve inatçılık olur. Bu sıfat ise huzûr-ı Hak'dan kovulmanın müstehakkı oldu. Ba'zıları şeytanı "bu'd" ma'nâsına olan “şütûn"dan almışlardır. Bu sûrette nun'u asli olup (فيعال) vezninde olur. Ba'zıları da "şeyt" (شيط) maddesinden almışlardır, "ihtirâk" ma'nâsınadır. İblîs kuvve-i nâriyyeden mahlük olduğundan bu maddeden almalarının sebebi budur. Bu sûrette nûn'u zâid olur. Maahâzâ şeytan mutlakä azgın ve temerrüd sahibine denir (Kâmûs).

526. Sofranın etrafına yüz yiyici sığar; iki riyaset isteyici cihana sığmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

526. Sofranın etrafına yüz yiyici sığar; iki riyaset isteyici cihana sığmaz.

Yani, yeme ve içme hırsının kuvvetli olmadığının alâmeti şudur ki, yüz yiyici bir sofranın etrafına toplanıp kavgasız bir şekilde yemek yerler. Fakat riyaset (başkanlık, liderlik) hırsı o kadar kuvvetlidir ki, iki riyaset isteyici kimse dünyaya sığmazlar ve hemen aralarında kavga ve çatışma ortaya çıkar.

Ya'ni, yeme ve içme hırsının kuvvetli olmadığının alâmeti budur ki, yüz yiyici bir sofranın etrafına toplanıp bilâ-nizâ' yemek yerler. Fakat hırs-ı riyâset o kadar kuvvetlidir ki, iki riyâset isteyici kimse dünyaya sığmazlar ve derhal aralarında nizâ' ve mukätele zuhûr eder.

527. O istemez ki, bu toprak üzerinde ola! Hattâ padişah iştirakten dolayı babasını öldürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

527. O istemez ki, bu toprak üzerinde ola! Hattâ padişah iştirakten dolayı babasını öldürür.

Yani, başkanlık isteyen kimse kendi rakibinin toprak üzerinde olduğunu yani yaşadığını ve toprak üzerinde gezdiğini istemez. Aksine ölmesini ve toprak altına girmesini ister. Hatta bir padişah, padişahlığını elinden almak isteyen babasını bile öldürür ve asla hayatta kalmasını istemez. Bu sebeple başkanlık ve makam hırsı, yeme ve içme hırsından daha şiddetlidir.

Ya'ni, riyâset isteyen kimse kendi rakibinin toprak üzerinde olduğunu ya'ni yaşadığı[nı] ve toprak üzerinde gezdiğini istemez. Belki ölmesini ve toprak altına girmesini ister. Hattâ bir pâdişah pâdişahlığını elinden almak isteyen babasını bile öldürür ve aslå hayatta kaldığını istemez. Binâenaleyh hırs-1 riyâset ve câh eki ve şürb hırsından daha şiddetlidir.

528. Onu işitmişsindir ki, "el-melikü akîmündür. Mülk isteyici korkudan karabeti keser.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

528. Onu işitmişsindir ki, "Hükümdar kısırdır." Mülk isteyici, korkudan akrabalığı keser.

"Melk" ve "mülk" ve "milk", bir şeye bağımsız bir şekilde, zapt etmeye kadir olarak zafer bulup ele geçirmek demektir. Bu anlamdan dolayı "melik", padişah demektir; ve "akîm", kısır demektir. "El-melikü akîmün", "mülk sahibi kısırdır" ifadesi Araplar arasında bir atasözüdür. Yani, "Sen 'Hükümdar kısırdır' anlamında olan bir atasözünü işitmişsindir. Bu atasözünün söylenme sebebi şudur ki, mülk isteyen kimse, başkanlıkta kendisine ortak olacağı korkusuyla akrabalığı keser ve kendi akrabalarının ve yakınlarının hayatına düşman olur."

"Melk" ve "mülk" ve "milk", bir şeye istiklâl vechi üzere, zabtetmeğe kādir olarak zafer bulup dest-i istîlâsı altına almak demektir. Bu ma'nâdan dolayı "melik", pâdişah demektir; ve "akîm", kısır demektir. "El-melikü akîmün", "sâhib-i mülk kısırdır" ta'bîri Arablar arasında bir darb-ı meseldir. Ya'ni, "Sen "Melik kısırdır" ma'nâsında olan bir darb-ı meseli işitmişsindir. Bu darb-ı meselin sebeb-i îrâdı budur ki, mülk isteyici kimse riyâsette kendisine iştirak edeceği korkusuyla karâbeti keser ve kendi karîblerinin ve taallukātının hayatına düşman olur."

529. Zîrâ o kısırdır ve onun için evlâd yoktur. Ateş gibi onun kimseye ittisali yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

529. Çünkü o kısırdır ve onun için evlat yoktur. Ateş gibi onun kimseye bağlantısı yoktur.

Çünkü o melik ve padişah kısırdır ve onun evladı yoktur. Çünkü saltanata ortak olacağı korkusuyla evladını öldürür. Nasıl ki tarih kitapları bunun birçok benzerinden bahseder. Ateş gibi, o mülk sahibinin kimseye bağlantısı yoktur. Çünkü liderliği kendi nefsine özgü kılmak ister.

Zîrâ o melik ve pâdişah kısırdır ve onun evlâdı yoktur. Çünkü saltanata iştirak edeceği korkusuyla evlâdını öldürür. Nitekim târih kitapları bunun birçok nezâirinden bahseder. Ateş gibi, o mülk sahibinin kimseye ittisâli yoktur. Zîrâ riyâseti kendi nefsine münhasır kılmak ister.

530. O her neyi bulursa yakar, yırtar, hiçbir şey bulmazsa kendisini yer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

530. O her neyi bulursa yakar, yırtar, hiçbir şey bulmazsa kendisini yer.

O melik öfkelendiği zaman her neyi bulursa yakar, yırtar; ve eğer yakacak ve yırtacak bir şey bulamazsa öfkesinden kendi kendini yer. Nasıl ki ateş kendisine yakın olanları yakar. Eğer yakacak bir şey bulmazsa kendi kendine yanıp kül olur.

O melik öfkelendiği vakit her neyi bulursa yakar, yırtar; ve eğer yakacak ve yırtacak bir şey bulamazsa öfekesinden kendi kendini yer. Nitekim ateş kendisine mukârin olanları yakar. Eğer yakacak bir şey bulmazsa kendi kendine yanıp kül olur.

531. Sen hiç ol, onun dişinden kurtul! Onun örs kalbinden az merhamet iste!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

531. Sen hiç ol, onun dişinden kurtul! Onun örs kalbinden az merhamet iste!

"Örs", demircilerin üzerine demir koyup dövdükleri, demirden yapılmış tezgâhtır. Yani, "Ey kişi, riyaset (başkanlık) ve cah (makam) dedikleri dünya belasının dişinden ve seni ısırmasından kurtulmak için "hiç" ol; ve nefsine yokluk ve kıymetsizlik hissini telkin et! Çünkü riyasetin demir örs gibi katı olan batınından ve manasından az merhamet iste!" (رحم كم جو) "Az merhamet iste!" ifadesinde riyasetin ender olarak bir faydası olduğuna işaret buyrulur. Bu fayda aşağıdaki kıssa ile açıklığa kavuşur. Ubeydullah Ahrar (k.s.) hazretleri *Risale-i Vâlidiyye*'lerinde yazmışlardır ki: Salihlerden bir kimse zabıta memurluğu makamını haiz idi. Ara sıra Hızır (a.s.) ile de görüşmesi meydana gelirdi. Bir gün kendi kendine dedi ki: "Hızır (a.s.)'ın sohbetiyle şerefleniyorum. Bu makam ve memuriyet benim ibadetime sekte vuruyor. İstifa edip bir köşeye çekileyim de o hazretin sohbetinden daha fazla istifade edeyim!" Bu niyetle istifa edip münzevi bir şekilde taat ve ibadetlerle meşgul oldu. Fakat cenab-ı Hızır bundan sonra hiç ortaya çıkmadı. O kimsenin gönlü pek karıştı. Bir gün ansızın cenab-ı Hızır göründü. O zat dedi ki: "Ben seninle daha fazla sohbet etmek arzusuyla makamımdan istifa ettim. Beni sohbetinizden birçok zamandan beri mahrum ettiniz." Cenab-ı Hızır ona cevaben buyurdu ki: "Benim seninle sohbetim senin ibadet ve taatın için değildi. Zira ilahi hazinede pek çok kulların ibadet ve taatı saklıdır. Benim sana meylim makamındaki ve memuriyetindeki güzel hizmetin içindi. Birçok Müslümanı zulümden korur, onlara yardımcı olurdun. Kulların böyle hizmetleri pek az meydana gelir. Sen o hizmeti terk ettin. Biz de seni terk ettik." Bunun üzerine o kimse derhal eski memuriyetine ve makamına geri döner. İşte riyasetin manasında ve batınında böyle rahmet dahi vardır. Fakat gayet az ve nadirdir. Cenab-ı Pir efendimiz ikinci mısrada bu manaya işaret buyurmuşlardır.

"Örs", demircilerin üzerine demir koyup dövdükleri, demirden ma'mûl tezgâhdır. Ya'ni, "Ey kimse, riyâset ve câh dedikleri dünyâ belâsının dişinden ve seni ısırmasından kurtulmak için "hiç" ol; ve nefsine yokluk ve kıymetsizlik hissini telkîn et! Zîrâ riyâsetin demir örs gibi katı olan bâtınından ve ma'nâsından az merhamet iste!" (رحم كم جو) "Az merhamet iste!" ta'bîrinde riyâsetin ender olarak bir fâidesi olduğuna işâret buyrulur. Bu fâide âtîdeki kıssa ile tavazzuh eder. Ubeydullah Ahrâr (k.s.) hazretleri *Risale-i Vâlidiyye*'lerinde yazmışlardır ki: Sulehâdan bir kimse zabıta me'mûrluğu mansıbını hâiz idi. Ara sıra Hızır (a.s.) ile de mülâkātı vâki' olur idi. Bir gün kendi kendine dedi ki: "Hızır (a.s.)ın sohbetiyle müşerref oluyorum. Bu mansıb ve me'mûriyet benim ibâdetime sekte veriyor. İsti'fâ edip bir köşeye çekileyim de o hazretin sohbetinden daha ziyâde istifade edeyim!" Bu niyetle isti'fâ edip münzeviyen tâât ve ibâdât ile meşgül oldu. Fakat cenâb-ı Hızır bundan sonra hiç zuhûr etmedi. O kimsenin hatırı pek müşevveş oldu. Bir gün ansızın cenâb-ı Hızır zâhir oldu. O zât dedi ki: "Ben seninle daha ziyâde sohbet etmek arzûsuyla mansıbımdan isti'fâ ettim. Beni sohbetinizden birçok zamandan beri mahrûm ettiniz". Cenâb-ı Hızır ona cevâben buyurdu ki: "Benim seninle sohbetim senin ibâdât ve tââtın için değil idi. Zîrâ hazîne-i ilâhiyyede pek çok kulların ibâdât ve tââtı meknûzdur. Benim sana meylim mansıbındaki ve me'mûriyetindeki hüsn-i hizmetin için idi. Birçok müslümanları zulümden vikāye eder, onlara zahîr olur idin. Kulların böyle hizmetleri pek az vâki' olur. Sen o hizmeti terk ettin. Biz de seni terk ettik." Bunun üzerine o kimse derhal eski_me'mûriyetine ve mansıbına rücû' eder. İşte riyâsetin ma'nâsında ve bâtınında böyle rahmet dahi vardır. Fakat gāyet az ve nâdirdir. Cenâb-ı Pîr efendimiz ikinci mısra'da bu ma'nâya işâret buyurmuşlardır.

532. Vaktaki hiç oldun, örsden korkma! Her sabah fakr-ı mutlaktan ders al!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

532. Vaktaki hiç oldun, örsten korkma! Her sabah mutlak fakirlikten ders al!

Hiç olduğun ve nefsine değersizlik duygusunu mal ettiğin zaman, artık başkanlığın demir gibi katı ve merhametsiz olan anlamından korkma! Her sabah mutlak fakirlikten ders al. Mutlak fakirlik, zâttan, sıfattan ve fiillerden hiçbir şeyi kendinin mülkü saymamaktır. Çünkü gerçek olan varlığın ve vücudun her bir mertebesindeki oluşlar haktır. Vehim sahibi olan gafiller onları kendi nefislerine isnat ederler. Her sabah böyle mutlak fakirlikten ders alan kimsenin nihayet vehmi (gerçek olmayan tahayyülü) yok olur ve nazarında ne kendi kalır ne de eşya. اذا تم الفقر فهو الله ["Fakirlik tamam olunca, işte O Allah'tır"] dediklerinin anlamını zevken idrak eder.

"Vaktāki hiç oldun ve nefsine kıymetsizlik duygusunu mâl ettin, artık riyâsetin demir gibi katı ve merhametsiz olan ma'nâsından korkma! Her sabah fakr-ı mutlakdan ders al." "Fakr-ı mutlak", zâttan ve sıfattan ve efâlden hiçbir şeyi kendinin mülkü addetmemektir. Zîrâ hakîkî olan varlığın ve vücudun her bir mertebesindeki şuûnât haktır. Evhâm sâhibi olan gāfiller onları kendi nefislerine izâfe ederler. Her sabah böyle fakr-ı mutlaktan ders alan kimsenin nihâyet véhmi zâil olur ve nazarında ne kendi kalır ne de eşya. اذا تم الفقر فهو الله ["Fakr tamam olunca, işte O Allah'tır"] dediklerinin ma'nâsını zevkan idrâk eder.

533. Ulûhiyet Zü'l-Celal'in ridâsıdır. Her kim giyerse ona vebâl olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

533. İlâhlık, Yüce Allah'ın giysisidir. Her kim onu giyerse, ona vebal olur.

Yani, makamda ve mevkide kibir ve azamet vardır. Başkanlık sahiplerinin pek çoğu kibirli ve azametli olurlar. Kibir ve azamet ise ilâhlığa özgü olan sıfatlardır; ve ilâhlığın giysisi ve elbisesidir. "Vebal", sözlükte şiddet ve sıkıntı anlamındadır. Bu sebeple her kim Hakk'ın bu sıfatlarını benimser ve giyerse, bunlar o kimseye ağır bir yük olur ve onu ezer ve azap eder. Nasıl ki hadis-i kudsîde الكبرياء ردائ والعظمة ازارى فمن نازعنى فى واحد منهما قزفته في النار yani "Kibriya benim giysim ve azamet izarımdır. Kim ki onların birini benden soyarsa onu ateşe atarım" buyrulur. "Rida" ve "izar" elbisenin birer çeşididirler.

Ya'ni, mansıbda ve câhda kibir ve azamet vardır. Riyâset sahiblerinin pek çoğu mütekebbir ve müteazzım olurlar. Kibir ve azamet ise ulûhiyete mahsûs olan sıfatlardır; ve ulûhiyetin ridâsı ve libâsıdır. "Vebâl", lügatte şiddet ve siklet ma'nâsınadır. Binâenaleyh her kim Hakk'ın bu sıfatlarını benimser ve gi- yerse bunlar o kimseye ağır bir yük olur ve onu ezer ve ta'zîb eder. Nitekim hadis-i kudside الكبرياء ردائ والعظمة ازارى فمن نازعنى فى واحد منهما قزفته في النار ya'ni "Kibriyâ benim ridâm ve azamet izârımdır. Kim ki onların birisini benden so- yarsa onu nâra atarım" buyrulur. "Rida" ve "izâr" libâsın birer nev'idirler.

534. Tâc onun lâyıkıdır ve kemer bizim lâyıkımızdır. Vay o kimseye ki kendi haddini tecavüz etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

534. Taç onun layığıdır ve kemer bizim layığımızdır. Vay o kimseye ki kendi haddini aştı.

Büyüklük ve azamet tacı ilâhlığa layıktır; acizlik ve düşkünlük kemeri ise bizim kulluğumuzun beline bağlanmaya layıktır. Vay o kimsenin haline ki kendi kulluğunun gereği olan acizliği ve düşkünlüğü bilmedi de haddini aşarak ilâhlığın sıfatlarını benimsedi ve kendisine mal etti.

Kibriyâlık ve azamet tâcı ulûhiyete lâyıktır; ve acz ve meskenet kemeri ise bizim abdiyetimizin beline bağlanmaya lâyıktır. Vay o kimsenin hâline ki kendi kulluğunun iktizâsı olan aczi ve meskeneti bilmedi de haddini tecavüz ederek ulûhiyetin sıfatlarını benimsedi ve kendisine izâfe etti.

535. Senin o tavusluk kanadın senin fitnendir. Zîra sana iştirak ve kuddûslük lâzım gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

535. Senin o tavusluk kanadın senin fitnendir. Çünkü sana ortaklık ve kuddûsluk gerekir.

"Tavusun kanadı"ndan kastedilen, insanın nefsine kibir ve büyüklük duygularını veren her bir hal ve şandır. Örneğin, makam ve mevki, nefis sahiplerine kibir ve azamet verdiği gibi, ilimler ve hünerler de aynı duyguyu doğurur; ve nefis kendisini insanlar arasında seçkin ve yüce görür ve kendisinden aşağıdakilere hor bakışla bakar. Bu sebeple bu makam ve başkanlık ve ilim ve hüner o nefis sahibinin fitnesi olur. "Fitne", imtihan ve tecrübe ve mihnet ve şiddet anlamındadır. "Kuddûs", ilahi isimlerden bir isimdir, "pak ve temiz ve ayıplardan arınmış olan" demektir. Yani, "Ey kişi, makam ve mevki ve ilim ve hüner senin imtihanındır. Yüce Allah seni bu vesilelerle imtihan eder ve senin mahiyetini bu imtihan ile sana keşfeder. Ne zaman ki tavusun kanadı gibi parlak ve süslü görünen bu haller sebebiyle kibir ve azamet ile ortaya çıkarsın, bu durumda senin Hakk'ın sıfatlarına ortaklığın ve kuddûsiyetin gerekir." Bütün hallerde ilahi kahrın zayıfı ve mağlubu olan aciz bir kulun kendi haddini bilmemesi kadar ahmaklık olmaz.

"Tâvusun kanadı"ndan murâd, insanın nefsine tekebbür ve taazzum duygularını veren her bir hâl ve şândır. Meselâ mansıb ve câh erbâb-ı nefse kibir ve azamet verdiği gibi ilimler ve hünerler dahi aynı duyguyu tevlîd eder; ve nefis kendisini nâs arasında mümtâz ve âlî görür ve mâdûnundaki kimselere nazar-ı hakaretle bakar. Binâenaleyh bu mansıb ve riyâset ve ilim ve hüner o nefis sahibinin fitnesi olur. "Fitne", imtihân ve tecrübe ve mihnet ve şiddet ma'nâsınadır. "Kuddûs", esmâ-i ilâhiyyeden bir isimdir, "pâk ve tâhir ve maâyibden muarrâ olan" demektir. Ya'ni, "Ey kimse, mansıb ve câh ve ilim ve hüner senin imtihanındır. Hak Teâlâ seni bu ve- sâitle imtihân buyurur ve senin mâhiyetini bu imtihân ile sana keşif buyurur. Vaktâki tâvusun kanadı gibi parlak ve süslü görünen bu haller sebebiyle kibir ve azamet ile zâhir olursun, bu sûrette senin Hakk'ın sıfatlarına iştirâkin ve kuddûsiyetin lâzım gelir." Bilcümle ahvâlde kahr-ı ilâhînin zebûnu ve mağlûbu olan bir âciz kulun kendi haddini bilmemesi kadar hamâkat olmaz.

## O bir hakîmin kıssasıdır ki, bir tâvusu gördü ki, kendinin güzel kanadını gagasıyla koparır idi ve atar idi; ve kendi vücûdunu kel ve çirkin yapar idi. Taaccübden dolayı tâvusa sordu ki: "Sana esef gelmiyor mu?" "Geliyor ammâ benim indimde cân kanattan daha azîzdir ve bu benim canımın düşmanıdır!" dedi

536. Bir tavus sahrada kendi kanadını yoluyor idi. Bir büyük hakîm o tarafa gezmeye gitmiş idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

536. Bir tavus, çölde kendi kanadını yoluyordu. Büyük bir bilge o tarafa gezmeye gitmişti.

537. Dedi: "Ey tâvus, böyle a'lâ kanadı esefsiz niçin kökünden koparıyorsun?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

537. Dedi: "Ey tavus, böyle yüce kanadı acımadan niçin kökünden koparıyorsun?"

538. "Halbuki senin gönlün nasıl rıza veriyor? Hattâ bu hulleleri koparıyorsun ve onu çamura atıyorsun?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

538. "Hâlbuki senin gönlün nasıl rıza veriyor? Hatta bu elbiseleri koparıyorsun ve onu çamura atıyorsun?"

"Hulle", sözlükte kıymetli elbise anlamına gelir ve "hulel", onun çoğuludur. "Vehal", cıvık çamur demektir.

"Hulle", lügatte kıymetli libâs ma'nâsına olup "hulel", onun cem'idir. "Vehal", yıvışık çamur demektir.

539. "Senin her kanadını azîzlikten ve makbûllükten dolayı hâfızlar mushafın arasına koyarlar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

539. "Senin her kanadını azizlikten ve makbullükten dolayı hafızlar mushafın arasına koyarlar."

"Tayy", dürmek demektir. "Tayy-ı mushaf", Kur'ân-ı Kerîm sayfalarının bükümü demek olur. Yani, "Senin güzel kanatlarını aziz ve makbul sayıp hafızlar kadim kelamın sayfalarının bükümüne koyarlar."

"Tayy", dürmek demektir. "Tayy-ı mushaf", Kur'ân-ı Kerîm sahîfelerinin bükümü demek olur. Ya'ni, "Senin güzel kanatlarını azîz ve makbûl addedip hâfızlar kelâm-ı kadîmin sahîfelerinin bükümüne koyarlar."

540. Faideli hevanın tahriki için senin kanadından yelpaze yaparlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

540. Faydalı havanın hareketi için senin kanadından yelpaze yaparlar.

541. Bu ne şükürsüzlük velne] korkusuzluktur? Sen bilmez misin onun nakkāşı kimdir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

541. Bu ne şükürsüzlük ve ne korkusuzluktur? Sen bilmez misin onun nakkaşı kimdir?

542. Yahud biliyorsun ve bir naz ediyorsun, kasden bir tırâzı kal' ediyorsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

542. Yahut biliyorsun ve naz yapıyorsun, kasten bir süsü söküp atıyorsun.

"Tırâz", sözlükte kaytan ve sırma gibi şeylerle elbiselere dikilen süsler ve zinetler anlamındadır. Türkçede bozulmuş şekliyle "tiriz" derler. "Nâz", şive ve istiğna (nazlanma, kendini beğenme) demektir. Yani hikmet sahibi kişi tavusa diyor ki: "Senin bu vücudunu nakşeden ve şekillendiren Yaratıcı'dır, niçin onun bu lütfuna karşı şükretmiyorsun ve nimeti inkâr etmekten korkmuyorsun? Sen bunları bilmiyor musun? Yahut biliyorsun ve fakat Yaratıcına karşı naz ve istiğna gösteriyorsun. Kasten bu vücudundaki süsleri koparıyorsun." Nasıl ki Sebe' şehri halkının yaptığı gibi ilahi nimetlerden kendini müstağni (ihtiyaçsız) sayıyorsun. Sebe' halkının bu kıssası III. cildin 285 numaralı beytinden itibaren zikredilmiştir.

"Tırâz", lügatte kaytan ve sırma gibi şeyler ile elbiselere dikilen süsler ve zînetler ma'nâsınadır. Türkçe'de muharref olarak "tirîz" derler. "Nâz", şîve ve istiğnâ demektir. Ya'ni hakîm tâvusa diyor ki: "Senin bu vücûdunu nakş ve tasvîr eden Hâlik'tır, niçin onun bu lutfuna karşı şükretmiyorsun ve küfrân-ı ni'metten korkmuyorsun? Sen bunları bilmiyor musun? Yâhud biliyorsun ve fakat Hâlik'ına karşı naz ve istiğnâ gösteriyorsun. Kasden bu vücûdundaki müzeyyenâtı koparıyorsun." Nitekim Sebe' şehri halkının yaptığı gibi niam-ı ilâhiyyeden kendini müstağnî addediyorsun. Ehl-i Sebe'in bu kıssası III. cidin 285 numaralı beytinden i'tibâren zikrolunmuştur.

543. Ey kimse, ne kadar çok nâz edici vâh der ki, o günah olur, bendeyi şahın gözünden düşürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

543. Ey kimse, ne kadar çok naz edici "vâh" der ki, o günah olur, kulu şahın gözünden düşürür.

"Besâ"daki elif, şaşkınlık elifidir. "Nâzâ"daki elif, fâiliyet içindir. "Nâzîden" mastarının şimdiki zaman emir kipine eklenmiştir. Yani, "Ey kimse, ne kadar çok naz edici vardır ki, o naz günah olur ve kulu gerçek şah olan Hakk'ın lütuf nazarından düşürür."

"Besâ"daki elif taaccüb elifidir. "Nâzâ"da elif fâiliyet içindir. "Nâzîden" masdarının emr-i hâzırına lâhık olmuştur. Ya'ni, "Ey kimse, ne kadar çok nâz edici vardır ki, o nâz günâh olur ve kulu şâh-ı hakîkî olan Hakk'ın nazar-ı inâyetinden düşürür."

544. Nâz etmek şekerden daha hoş gelir, fakat onu az çiğne ki yüz hatar tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

544. Naz etmek şekerden daha hoş gelir, fakat onu az çiğne ki yüz tehlike taşır.

Yani, "Naz ve istiğnâ (kendini yeterli görme) göstermek nefse şekerden daha hoş gelir. Fakat o şekeri az çiğne ki, o naz ve istiğnânın çok tehlikesi vardır. Çünkü lütfun zıddı kahırdır. Hakk'ın lütfundan kendisini müstağnî (ihtiyaçsız) sayan kimseye onun zıddı olan ilâhî kahır yönelir ve âciz bir kul ilâhî kahr'a nasıl karşı koyabilir?" Şerefli beyitte "az çiğne" ifadesiyle bir hakikate işaret edilir. O da şudur ki, eğer kulun nefsinde Hakk'ın lütfunun bolluğundan dolayı azgınlık, isyan ve taşkınlık ortaya çıkarsa, öyle bir kul hakkında kahır daha hayırlıdır. Nitekim وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ (Şûrâ, 42/27) yani "Eğer Yüce Allah rızkı kullarına bol bol verseydi, yeryüzünde elbette azgınlık ederlerdi." ayet-i kerimesinde bu anlama işaret edilir. Buna göre böyle bir kul sırf nefsinin ıslahı için lütuftan istiğnâ eder ve bu niyet ile bu istiğnâ ona hoş gelir. Evliyaların menkıbelerinde bunların benzeri vardır. Fakat böyle de olsa hoş gelen istiğnâyı çok yapmayıp Yüce Allah hazretlerine lütuf içinde nefsinin ıslahını niyaz etmek, elbette nazlanmaktan daha iyidir.

Ya'ni, "Nâz ve istiğnâ göstermek nefse şekerden daha hoş gelir. Fakat o şekeri az çiğne ki, o nâz ve istiğnânın çok tehlikesi vardır. Zîrâ lutfun zıddı kahırdır. Hakk'ın lutfundan kendisini müstağnî addeden kimseye onun zıddı olan kahr-ı ilâhî teveccüh eder ve bir abd-i âciz kahr-ı ilâhîye nasıl mukāvemet edebilir?" Beyt-i şerîfde "az çiğne" ta'bîriyle bir hakîkate işâret buyrulur. O da budur ki, eğer abdin nefsinde lutf-ı Hakk'ın mebzûliyetinden dolayı bağy ve isyân ve azgınlık zuhûr ederse öyle bir abd hakkında kahır daha hayırlıdır. Nitekim وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ (Şûrâ, 42/27) ya'ni "Eğer Al- lah Teâlâ rızkı bast etse yeryüzünde elbette bâğî olurlar idi." âyet-i kerîmesinde bu ma'nâya işâret buyrulur. Binâenaleyh böyle bir kul mahzâ nefsinin ıslahı için lutuftan istiğnâ eder ve bu niyet ile bu istiğnâ ona hoş gelir. Menâkıb-ı evliyâda bunların nazîri vardır. Fakat böyle de olsa hoş gelen istiğnâ- yı çok yapmayıp Hak Teâlâ hazretlerine lutuf içinde nefsinin ıslahını niyâz et- mek, elbette nazlanmaktan evlâdır.

545. O niyaz yolu îmin-âbâddır. Nazlanmayı terk et ve o yola düzül!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

545. O niyaz yolu güvenli ve mamur bir yerdir. Nazlanmayı bırak ve o yola koyul!

"İmin", "âmin" kelimesinin imâle edilmiş (uzatılmış) şeklidir. "Abâd", mamur olan yer demektir. "İmin-âbâd", emniyet ile mamur olan yer demek olur. Yani, "Niyaz yolu emniyet ile mamur olan bir yerdir ve onda asla tehlike yoktur. Bu sebeple her ne şekil ve niyetle olursa olsun nazlanmayı bırak ve niyaz yoluna koyul ve o yolda mesafe kat et!"

"Îmin", "âmin" kelimesinin imâle olunmuşudur. "Abâd", ma'mûr olan mahal demektir. "İmin-âbâd", emniyet ile ma'mûr olan mahal demek olur. Ya'ni, "Niyâz yolu emniyet ile ma'mûr olan bir mahaldir ve onda asla tehlike yoktur. Binâenaleyh her ne sûret ve niyet ile olursa olsun nazlanmayı terk et ve niyâz yoluna düzül ve o yolda kat'-ı mesâfe et!"

546. Ey kimse, ne çok nâz getiricilik perr ü bâli vurdu. Âhirü'l-emr o kimse üzerine ağır yük oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

546. Ey kimse, ne çok nazlanıcılık kanat çırptı. Sonunda o kimse üzerine ağır yük oldu.

"Vebâl", sözlükte "ağır yük" anlamındadır. Yani, "Ey Hakk Yolcusu, ne kadar çok nazlanıcılık Hakk yolunun yolcularının kolunu kanadını kırdı ve nihayet onların üzerine lütfun zıddı olan ilâhî kahr ağır yük oldu."

"Vebâl", lügatte "ağır yük" ma'nâsınadır. Ya'ni, "Ey sâlik, ne kadar çok nazlanıcılık tarîk-ı Hak sâliklerinin kolunu kanadını kırdı ve nihâyet onların üzerine lutfun zıddı olan kahr-ı ilâhî ağır yük oldu."

547. Nâzın güzelliği gerçi bir dem seni yükseltir; onun muzmer olan korkusu ve havfi seni eritir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

547. Nazın güzelliği gerçi bir an seni yükseltir; onun gizli olan korkusu ve endişesi seni eritir.

"Gerçi naz ve nazlanmanın güzelliği seni bir an akranların ve benzerlerin arasında yükseltir. Fakat onun altında gizli olan ilâhî kahrın tecellîsi korkusu seni eritir." Çünkü Hakk'ın cemâlinde celâli gizli olduğu gibi celâlinde de cemâli gizlidir; ve lütuf tecellîsini kahır tecellîsi takip eder. Âlemin bütün yapısı bu karşılıklı tecellîler altında zayıftır; ve kahır tecellîsinin şiddetine dayanmak zordur.

"Gerçi nâz ve istiğnânın güzelliği seni bir dem akrân ve emsâlin arasında yükseltir. Fakat onun altında gizli olan kahr-ı ilâhînin tecellîsi korkusu seni eritir." Zîrâ Hakk'ın cemâlinde celâli gizli olduğu gibi celâlinde de cemâli gizlidir; ve tecellî-i lutfiyi tecellî-i kahrî ta'kîb eder. Âlemin hey'et-i mecmûası bu tecelliyât-ı mütekābile altında zebûndur; ve tecellî-i kahrînin şiddetine tahammül güçtür.

548. Bu niyaz gerçi zayıf eder; sadrı, bedr-i enver gibi yapar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

548. Bu niyaz gerçi zayıf eder; göğsü, en nurlu dolunay gibi yapar.

Bu sebeple niyaz, acizlik ve muhtaçlık yolunu seç! Gerçi bu niyaz seni âciz, zayıf ve miskin yapar. Fakat senin içini ayın on dördü gibi pek nurlu bir hâle getirir.

Binâenaleyh niyâz ve acz ve iftikār yolunu ihtiyâr et! Gerçi bu niyâz seni âciz ve zayıf ve miskîn yapar. Fakat senin bâtınını ayın on dördü gibi pek nûrlu bir hâle getirir.

549. Mâdemki ölüden diriyi dışarıya çeker, her kim ölü oldu ise o reşed tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

549. Mademki ölüden diriyi dışarıya çeker, her kim ölü oldu ise o doğru yolu bulur.

"Reşed", hayır, rahmet ve doğru yolu bulma anlamlarına gelir. Yani, "Naz ve istiğna (kendini yeterli görme) dirilik; ve niyaz ve acizlik ölülük hâlidir. Mademki Yüce Allah ölüden diriyi çıkarıyor, her kim niyaz yoluna gidip ölülük hâli olan acizliği ve muhtaçlığı seçerse, o kimse rahmet ve doğru yola ulaşır." Bu şerefli beyitte Âl-i İmran suresinde yer alan وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ (Âl-i İmran, 3/27) yani "Ey Rabbim, sen ölüden diriyi ve diriden ölüyü çıkarırsın"; ve aynı şekilde Rum suresinde yer alan يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ (Rum, 30/19) yani "Yüce Allah ölüden diriyi ve diriden ölüyü çıkarır" ayet-i kerimelerine işaret buyrulur.

"Reşed", hayır, rahmet ve hidâyet ma'nâlarına gelir. Ya'ni, "Nâz ve istiğnâ dirilik; ve niyâz ve acz ölülük hâlidir. Mâdemki Hak Teâlâ ölüden diriyi çıkarıyor, her kim niyâz yoluna gidip ölülük hâli olan acz ve iftikārı ihtiyâr ederse, o kimse rahmet ve hidâyete nail olur." Bu beyt-i şerîfde sûre-i Al-i İmran'da olan وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ (Âl-i İmrân, 3/27) ya'ni "Yâ Rab, sen ölüden diriyi ve diriden ölüyü çıkarırsın"; ve kezâ sûre-i Rûm'da olan يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ (Rûm, 30/19) ya'ni "Hak Teâlâ ölüden diriyi ve diriden ölüyü çıkarır" âyet-i kerîmelerine işâret buyrulur.

550. Mâdemki diriden ölüyü çıkarıyor, diri nefis ölülük tarafına teveccüh eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

550. Mademki diriden ölüyü çıkarıyor, diri nefis ölülük tarafına yönelir.

Yani, yukarıda anılan ayet-i kerimeler gereğince Yüce Allah mademki diriden dahi ölüyü çıkarıyor, naz ve istiğna (kendini yeterli görme) ile diri olan nefis dahi ölülük, yani niyaz ve acizlik tarafına yönelir ve Cenab-ı Hakk'a acizliğini ve düşkünlüğünü arz eder; ve o zaman rahmet ve hidayete nail olur ve kahr tecellisi (Allah'ın kahredici tecellisi) altında ezik kalmaz.

Ya'ni, yukarıdaki mezkûr olan âyet-i kerîmeler mûcibince Hak Teâlâ mâdemki diriden dahi ölüyü çıkarıyor, nâz ve istiğnâ ile diri olan nefis dahi ölülük, ya'ni niyâz ve acz tarafına teveccüh eder ve Cenâb-ı Hakk'a acz ve meskeneti arz eder; ve o vakit rahmet ve hidâyete nâil olur ve tecellî-i kahrî altında zebûn kalmaz.

551. Ölü ol, tâ ki diri çıkarıcı olan Samed bu ölüden bir diriyi dışarıya getirsin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

551. Ölü ol, tâ ki diri çıkarıcı olan Samed bu ölüden bir diriyi dışarıya getirsin!

"Samed", Allah'ın güzel isimlerindendir. Anlamı, bütün hallerinde yaratılmışların hepsinin muhtaç olduğu yüce ve ulu Zât demektir. Ey Hakk Yolcusu, ölü ol, tâ ki "Ölüden diri çıkarıcı" olan Samed, "Ölüden diriyi çıkarır" (Rûm, 39/19) ayet-i kerimesi gereğince, senin niyaz, acizlik ve düşkünlük ile ölü olan nefsinden bir diri çıkarsın! Yani, diri olan ruhunun hükümlerini sende ortaya çıkarsın!

"Samed", esmâ-i hüsnâdandır. Ma'nâsı her bir hallerinde mahlûkātın kâffesinin muhtaç olduğu zât-ı ecell ve a'lâ demektir. "Ey sâlik, ölü ol, tâ ki يُخْرِجُ الْحَيَّ (Rûm, 39/19) âyet-i kerîmesi mûcibince "Ölüden diri çıkarıcı" olan Samed senin niyâz ve acz ve meskenet ile ölü olan nefsinden bir diri çıkarsın! Ya'ni diri olan rûhunun ahkâmını sende zâhir kılsın!

552. Kış olursan sen baharın ihracını görürsün. Gece olursan, gündüzün ilacını görürsün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

552. Kış olursan sen baharın ortaya çıkışını görürsün. Gece olursan, gündüzün girişini görürsün.

"İlâc", içeri sokmak, girdirmek demektir. Birinci mısrada Rûm Suresi'nde geçen فَانظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا (Rûm, 30/50) yani "Allah'ın rahmetinin eserlerine bak! Kış sebebiyle öldükten sonra yeryüzünü nasıl diriltir?" ayet-i kerimesine; ve ikinci mısrada dahi Fâtır Suresi'nde geçen يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ (Fâtır, 35/13) yani "Yüce Allah geceyi gündüze ve gündüzü geceye sokar" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani, "Sen varlık ve benlik sermayesi olan görünen hünerlerine ve zekâna ve malına ve makamına aldanmayıp da, kış mevsiminde bağların ve bahçelerin çiçeklerini ve yapraklarını ve meyvelerini gizledikleri gibi, gizlersen ve kış gibi olursan, ilâhî rahmetin eserleri olan ruhanî sıfatların ortaya çıkışını görürsün; ve gece gibi sükûn halinde bulunursan, gündüz gibi olan ruhunun, karanlık nefsin üzerine girişini görürsün.

"Îlâc", idhâl etmek, girdirmek. Birinci mısra'da sûre-i Rûm'da vâki' فَانظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا (Rûm, 30/50) ya'ni "Allah'ın rahmetinin eserlerine nazar et! Kış sebebiyle öldükten sonra arzı nasıl diriltir?" âyet-i kerîmesine; ve ikinci mısra'da dahi sûre-i Fâtır'da vâki' يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ (Fâtır, 35/13) ya'ni "Allah Teâlâ geceyi gündüze ve gündüzü geceye idhâl eder" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Ya'ni, "Sen varlık ve enâniyet sermâyesi olan zâhirî hünerlerine ve zekâvetlerine ve malına ve mansıbına mağrûr olmayıp da, kış mevsiminde bağların ve bahçelerin çiçeklerini ve yapraklarını ve meyvelerini ihfâ ettikleri gibi, ihfâ edersen ve kış gibi olursan, rahmet-i ilâhiyye âsârı olan sıfât-ı rûhiyyenin ihracını görürsün; ve gece gibi hâl-i sükûn içinde bulunursan, gündüz gibi olan rûhunun, nefs-i muzlimin üzerine idhâlini görürsün.

553. Kanadı koparma, o kanadı ki yama kabul etmez. Ey güzel yüzlü, azâdan yüzünü tırmalama!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

553. Kanadı koparma, o kanadı ki yama kabul etmez. Ey güzel yüzlü, azâdan yüzünü tırmalama!

"Azâ", musibete sabretmek ve şiddet ve sıkıntı senesi anlamlarına gelir. Yani, "Ey Hakk Yolcusu, sülûk (tasavvuf yolculuğu) ile kalbi arınmış olan, sülûk esnasında sana ortaya çıkan latif tecellileri (ilahi güzelliklerin görünüşlerini) 'bana enaniyet ve varlık veriyor' düşüncesiyle kalben reddetme! Bu hal, tavusun kanadını koparması gibidir; ve Yaratıcısına karşı nazlanma ve istiğna (ihtiyaçsızlık taslama) olur. O kanadı koparma, çünkü ilahi kahr (gazap) gelir ve kopardığın kanatlar yama kabul etmez, yani geri dönerek yerine gelmez. Ey kalbinin yüzü güzel olan Hakk Yolcusu, o yüzü musibete sabır cihetinden olan birtakım düşüncelerle tırmalama!"

Bu şerefli beytin latif anlamı bir menkıbe (kerametli hikaye) ile daha iyi anlaşılır. Nefehâtü'l-Üns'de zikredilmiştir ki: Ebu'l-Hayr Tînâtî (k.s.) hazretleri sülûkü esnasında Cenâb-ı Hakk'a karşı ahd edip demiş ki: "Ey Rabbim, bundan sonra elimi yerden yetişen şeylere uzatmayayım ve yerden biten şeylerden yemeyeyim! Ancak bana fazlından gönderdiğin şeyler ile besleneyim." On iki gün geçti, elime bir yiyecek geçmedi. Ondan sonra kuvvetsiz kaldım. Namazın sünnetlerini ve nafilelerini kılamadım. On iki gün daha farzı kıldım. Sonra ayakta duramadım. Farzları on iki gün oturduğum yerde kıldım. Ondan sonra oturmaktan dahi aciz kaldım. Baktım ki farzları dahi eda edemeyeceğim, Cenâb-ı Hakk'a niyaz ettim. Önümde iki ekmek ortaya çıktı. O iki ekmek bana geceden geceye gelirdi. Ondan sonra bana gazâ (düşmanla savaş) için memleketin sınır tarafına gitmeme işaret olundu. Oraya gittim, bir cuma günü mescide girdim. Bir kimse Zekeriyyâ (a.s.)'ın kıssasını söylüyor ve onun ağaca girdiğini ve kafirlerin onu testere ile biçtiklerini ve onun bu belaya sabrettiğini beyan ediyor idi. İçimden dedim ki: "İlahi, cenâb-ı Zekeriyyâ pek sabırlı bir zat imiş, eğer beni de müptela edersen, ben de sabrederim." Oradan Antakya'ya gittim, dostlarım bana silah verdiler. Silahları alıp hudut boyuna gittim. Düşmandan korkup siperde durmadım. Gündüzün dışarıda bir ormanda olurdum ve gece deniz kenarına giderdim ve orada sabaha kadar namaz kılardım. Bir gün sabah vakti o ormanda gözüme bir ağaç tesadüf etti. Yemişleri kızarmış ve bazıları da yeşil idi ve üzerine çiğ düşmüş parlar idi. Bana latif göründü ve ahdimi unuttum, elimi ağaca uzattım, topladım. Birkaçını ağzıma koydum, birkaçı da elimde idi. Ahdim hatırıma geldi, ağzımdakileri tükürüp attım. Ve elimdekileri de etrafa saçtım. "Mihnet ve bela vakti geldi!" diye bir tarafta oturup bekledim. Elimi başıma koyup düşünürken bir bölük atlı ve piyadeler etrafımı kuşattılar. Beni alıp deniz kenarına getirdiler. Gördüm ki oranın emiri at üzerinde duruyor. Oraya elleri bağlı birtakım adamları da getirmişler. Emirin huzuruna getirildiğim zaman bana, "Sen kimsin?" diye sordu. "Allah'ın kullarından bir kulum!" dedim. O elleri bağlı olanlara "Bunu tanıyor musunuz?" diye beni sordu. Onlar da: "Hayır, bilmiyoruz!" diye cevap verdiler. Meğer bunlar kuttâ'-ı tarîk (yol kesiciler) imişler. Bir gün evvel yolcuları soymuşlar imiş. Emir dedi ki: "Bu sizin reisinizdir, kendinizi feda edip bunu ele vermiyorsunuz." Badehu (bundan sonra) emredip hırsızların birer ellerini ve ayaklarını kestiler. Nöbet bana geldi, o zat "Uzat elini!" dediler, uzattım, kestiler. Ayağını da uzat dediler, ayağımı da uzattım ve yüzümü göğe tutup: "İlahi, elim günah yapmıştır, ayağımın ne günahı vardır, dedim?" Ansızın onların içinden bir atlı derhal kendini yere attı ve dedi: "Yahu! Ne yapıyorsunuz? Bu adam filan salih adamdır, Ebu'l-Hayr Tînâtî'dir. Göklerin üzerimize yıkılmasını mı istiyorsunuz?" Emir kesilen elimi yerden kaldırıp öptü ve beni kucaklayıp ağladı. Bana: "Helal et!" dedi. Cevaben ben dedim ki: "Ben sana ibtidadan (başlangıçtan) helal ettim, bu bir günah işlemiş el idi, kestiler." Ondan sonra ağladım ve dedim: "Bundan daha büyük ne musibet olur? Hem elim kesildi hem de iki ekmeğim elimden gitti!" İşte görülüyor ki Hakk Yolcusu olanların böyle yama kabul etmeyen nazlanma ve istiğnadan sakınması lazımdır. Şimdi bu şerefli beyitlerde "tavus kanadı"ndan maksat, hem maddi nimetler ve hem de manevi nimetler olmuş olur.

"Azâ", musîbete sabretmek ve şiddet ve sıkıntı senesi ma'nâlarınadır. Ya'ni, "Ey sülûk ile kalbi musaffâ olan sâlik, esnâ-i sülûkte sana vâki' olan tecelliyât-ı latîfeyi bana enâniyet ve varlık veriyor mütâlaasıyla kalben reddetme! Bu hâl tâvusun kanadını koparması kabîlindendir; ve Hâlik'ına karşı nâz ve istiğnâ olur. O kanadı koparma, zîrâ kahr-ı ilâhî gelir ve kopardığın kanatlar yama kabûl etmez, ya'ni rücû' ile yerine gelmez. Ey kalbinin yüzü güzel olan sâlik, o yüzü musîbete sabır cihetinden olan birtakım efkâr ile tırmalama!"

Bu beyt-i şerîfin ma'nâ-yı latîfi bir menkıbe ile daha iyi anlaşılır. Nefehâtü'l-Üns'de mezkûrdur ki: Ebu'l-Hayr Tînâtî (k.s.) hazretleri esnâ-i sülûkünde Cenâb-ı Hakk'a karşı ahd edip demiş ki: "Yâ Rab, bundan sonra elimi arzdan neşv ü nemâ bulan şeylere uzatmayayım ve yerden biten şeylerden yemiyeyim! Ancak bana fazlından gönderdiğin şeyler ile gıdâlanayım". On iki gün geçti, elime bir yiyecek geçmedi. Ondan sonra kuvvetsiz kaldım. Namazın sünnetlerini ve nâfilelerini kılamadım. On iki gün daha farzı kıldım. Sonra ayakta duramadım. Farzları on iki gün oturduğum yerde kıldım. Ondan sonra oturmaktan dahi âciz kaldım. Baktım ki farzları dahi edâ edemeyeceğim, Cenâb-ı Hakk'a niyâz ettim. Önümde iki ekmek zâhir oldu. O iki ekmek bana geceden geceye gelirdi. Ondan sonra bana gazâ için hudûd-i memleket tarafına gitmeme işâret olundu. Oraya gittim, bir cuma günü mescide girdim. Bir kimse Zekeriyyâ (a.s.)ın kıssasını söylüyor ve onun ağaca girdiğini ve kâfirlerin onu testere ile biçtiklerini ve onun bu belâya sabrettiğini beyân ediyor idi. İçimden dedim ki: "İlâhî, cenâb-ı Zekeriyyâ pek sabırlı bir zât imiş, eğer beni de mübtelâ edersen, ben de sabrederim." Oradan Antakya'ya gittim, dostlarım bana silâh verdiler. Silâhları alıp hudûd boyuna gittim. Düşmandan korkup siperde durmadım. Gündüzün dışarıda bir ormanda olurdum ve gece deniz kenarına giderdim ve orada sabaha kadar namaz kılardım. Bir gün sabah vakti o ormanda gözüme bir ağaç tesadüf etti. Yemişleri kızarmış ve ba'zıları da yeşil idi ve üzerine çiğ düşmüş parlar idi. Bana latîf göründü ve ahdimi unuttum, elimi ağaca uzattım, topladım. Birkaçını ağzıma koydum, birkaçı da elimde idi. Ahdim hatırıma geldi, ağzımdakileri tükürüp attım. Ve elimdekileri de etrafa saçtım. "Mihnet ve belâ vakti geldi!" diye bir tarafta oturup bekledim. Elimi başıma koyup düşünürken bir bölük atlı ve piyâdeler etrâfımı kuşattılar. Beni alıp deniz kenarına getirdiler. Gördüm ki oranın emîri at üzerinde duruyor. Oraya elleri bağlı birtakım adamları da getirmişler. Emîrin huzûruna getirildiğim zaman bana, "Sen kimsin?" diye sordu. "Allah'ın kullarından bir kulum!" dedim. O elleri bağlı olanlara "Bunu tanıyor musunuz?" diye beni sordu. Onlar da: "Hayır, bilmiyoruz!" diye cevab verdiler. Meğer bunlar kuttâ'-1 tarîk imişler. Bir gün evvel yolcuları soymuşlar imiş. Emîr dedi ki: "Bu sizin reîsinizdir, kendinizi fedâ edip bunu ele vermiyorsunuz". Ba'dehû emredip hırsızların birer ellerini ve ayaklarını kestiler. Nöbet bana geldi, o zât "Uzat elini!" dediler, uzattım, kestiler. Ayağını da uzat dediler, ayağımı da uzattım ve yüzümü göğe tutup: "İlâhî, elim günah yapmıştır, ayağımın ne günâhı vardır, dedim?" Ansızın onların içinden bir atlı derhal kendini yere attı ve dedi: "Yâhu! Ne yapıyorsunuz? Bu adam filân sâlih adamdır, Ebu'l-Hayr Tînâtî'dir. Göklerin üzerimize yıkılmasını mı istiyorsunuz?" Emîr kesilen elimi yerden kaldırıp öptü ve beni kucaklayıp ağladı. Bana: "Helâl et!" dedi. Cevâben ben dedim ki: "Ben sana ibtidâdan helâl ettim, bu bir günah işlemiş el idi, kestiler". Ondan sonra ağladım ve dedim: "Bundan daha büyük ne musîbet olur? Hem elim kesildi hem de iki ekmeğim elimden gitti!" İşte görülüyor ki ehl-i sülükün böyle yama kabûl etmeyen nâz ve istiğnâdan tevakkî etmesi lâzımdır. İmdi bu ebyât-ı şerîfede "tâvus kanadı"ndan murâd, hem niam-ı mâddiyye ve hem de niam-ı ma'neviyye olmuş olur.

554. Öyle bir yüzü ki kuşluk vaktinin güneşi gibidir; öyle yüzü tırmalamak hatâdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

554. Öyle bir yüzü ki kuşluk vaktinin güneşi gibidir; öyle yüzü tırmalamak hatadır.

Öyle parlak ve arınmış olan kalbinin yüzünü naz, istiğna ve ilâhî kahra karşı koyma fikriyle tırmalamak hatadır. Hakk Yolcusu'na gereken, ilâhî emre uymak, ilâhî yasaktan kaçınmak, nefsinin arzularına karşı gelmek, ilâhî lütufları beklemek ve her hâline şükretmektir. Ve Yaratıcısı'na karşı niyazda bulunmak ve acizliğini arz etmektir. Ve رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ yani "Ey bizim Rabbimiz, bize gücümüzün yetmediği şeyi yükleme!" diye yalvarmaktır. Bu sebeple, "sabrederim de karşılığını alırım ve ilerlerim" diye ilâhî kahra yol açacak fikirlerden Hakk Yolcusu'nun kaçınması gerekir. Nasıl ki Hz. Ömer İbnü'l-Hattâb (r.a.) hazretleri tarafından rivayet edilen hadîs-i şerîfte اياكم و التعمق في الدين فان الله تعالى قد جعله سهلا فخذوا ما تطيقونه yani "Dinde derinleşmekten sakınınız, çünkü Yüce Allah onu kolay yaptı. Bu sebeple dinden gücünüzün yettiği şeyi alınız!" buyrulur. Şimdi, din işinde Hakk Yolcusu'nun fikirde derinleşmesi sakıncalı olunca, dünya işinde fikirde derinleşmenin Hakk Yolcusu için ne kadar zararlı olduğu açıklamaya muhtaç değildir.

Öyle parlak ve musaffâ olan kalbinin yüzünü nâz ve istiğnâ ve kahr-ı ilâhîye mukavemet fikriyle tırmalamak hatâdır. Sâlike lâzım olan emr-i ilâhîye mütâbaat ve nehy-i ilâhîden ictinâb ve nefsinin arzularına muhalefet ve el-tâf-ı subhâniyyeye müterakkıb olup her bir hâline şükretmektir. Ve Hâlik'ına karşı niyâz ve arz-ı meskenet etmektir. Ve رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ (Bakara, 2/286) ya'ni "Ey bizim Rabbimiz, bize tâkatımız olmayan şeyi yükleme!" diye yalvarmaktır. Binâenaleyh sabreder de me'cûr olurum ve terakkî ederim diye kahr-ı ilâhîyi celbedecek fikirlerden sâlikin ictinâb etmesi lâzımdır. Nitekim Hz. Ömer İbnü'l-Hattâb (r.a.) hazretleri tarafından rivâyet buyrulan hadîs-i şerîfde اياكم و التعمق في الدين فان الله تعالى قد جعله سهلا فخذوا ما تطيقونه ya'ni "Dinde taammuktan sakınınız, zîrâ Allah Teâlâ onu kolay yaptı. Binâenaleyh dinden tâkatiniz olan şeyi ahzediniz!" buyrulur. İmdi dîn emrinde sâlikin taam-muk-ı fikr etmesi mahzûrlu olunca dünyâ emrinde taammuk-ı fikrin sâlik için ne kadar muzır olduğu muhtâc-ı îzâh değildir.

555. Öyle yüz üzerine tırnak yarası kâfirliktir. Zîrâ ayın yüzü onun firakında ağladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

555. Öyle yüz üzerine tırnak yarası kâfirliktir. Çünkü ayın yüzü onun ayrılığında ağladı.

Yani, bir Hakk Yolcusu'nun saf kalbinin yüzü üzerine kötü fikir tırnaklarının yarası kâfirliktir; ve naz ve istiğna (kendini yeterli görme) yüzünden nimeti inkâr etmektir. Çünkü insanın kalbi, Hak Zât'ının bütün isim ve sıfatlarıyla görünmesine uygun bir aynadır; ve görünen ayın yüzünde ise bu yatkınlık yoktur. Bu sebeple ay, bu insânî mertebeden ayrılmış olduğundan dolayı ağladı.

Ya'ni, bir sâlikin kalb-i sâfının yüzü üzerine fenâ fikir tırnaklarının yarası kâfirliktir; ve nâz ve istiğnâ yüzünden küfrân-ı ni'mettir. Zîrâ kalb-i insân zât-ı Hakk'ın bilcümle esmâ ve sıfatıyla zuhûruna müsâid olan bir aynadır; ve zâhirî ayın yüzünde ise bu isti'dâd yoktur. Binâenaleyh ay bu mertebe-i insânîden ayrılmış olduğundan dolayı ağladı.

556. Yâhud sen kendi yüzünü görmüyorsan inâd düşünücü olan huyunu terk et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

556. Ya da sen kendi yüzünü görmüyorsan inatçı huyunu terk et!

"Lecâc", inat etmektir; "lecâc-endîş" birleşik bir sıfattır, "inat düşünen" demektir. Yani, "Ey Hakk Yolcusu, ya da sen nazlanıp kendini beğenmiyorsun da kendi kalbinin yüzünü görmüyor ve onda böyle bir ayna olma yatkınlığı bulunduğunu idrak etmiyorsun. Sen kendi idrakin ve çaban dairesinde hareket etmekten vazgeç de irşat sahibi kâmillerin nasihatini kabul et ve inatçı huyunu bırak!" Bu, saf ve mutmain nefsin sadeliğinin fikirlerden dolayı karışık hale geldiğini beyan eder. Nasıl ki aynanın yüzüne bir şey yazarsın ya da nakşedersin, eğerçi onu silsen bile leke ve noksanlık kalır.

"Lecâc", inâd etmek; "lecâc-endîş" vasf-ı terkîbîdir, "inâd düşünücü" demek olur. Ya'ni, "Ey sâlik, yâhud sen nâz ve istiğnâ etmiyorsun da kendi kalbinin yüzünü görmüyor ve onda böyle bir ayna olmak isti'dâdı bulunduğu- nu idrâk etmiyorsun. Sen kendi idrâkin ve ictihâdın dâiresinde hareketten vazgeç de sâhib-i irşad olan kâmillerin nasîhatini kabûl et ve inâd düşünücü olan huyunu bırak!" Onun beyânındadır ki, safâ ve nefs-i mutmainnenin sâdeliği fikirlerden müşevveş olur. Nitekim âyînenin yüzüne bir şey yazarsın, yahud nakşedersin, eğerçi onu silsen leke ve noksanlık kalır

557. Cesedde nefs-i mutmainnenin yüzü fikir tırnaklarının yarasını çeker.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

557. Cesette mutmain nefsin yüzü, fikir tırnaklarının yarasını çeker.

Bilinmeli ki, insanın dışı beden, içi ise kendi nefsidir; ve bu nefsin mertebeleri vardır. Birinci mertebesi nefs-i emmâredir (kötülüğü emreden nefis). Bu nefis daima kendi hazzına ve lezzetine yöneliktir ve kendisini hiçbir kayıtla sınırlanmış bilmez. Kibir, kendini beğenme, kin, haset, gazap, şehvet ve cimrilik gibi birçok kötü sıfatı hoş görür; ve bu sıfatların hükmünü icra ettiği zaman haz ve lezzet duyar ve bunlardan asla pişmanlık duymaz.

İkincisi nefs-i levvâmedir (kendini kınayan nefis). Bu nefis kendisinde nefs-i emmâre hallerinden bir hal ortaya çıktığı zaman pişman olur ve kendisini kınar.

Üçüncüsü nefs-i mülhimedir (ilham alan nefis). Bu nefis terbiye ile oldukça saflık kazanmış olsa da, yerilmekten ve övülmekten sevinç duyar ve halkın kabulünden hoşnut olur. Bununla beraber onda ilahi muhabbet üstündür. Manevi mertebeler ve makamlar gibi ruhani hazlara eğilimlidir.

Dördüncüsü nefs-i mutmainnedir (huzura ermiş nefis). Nefis önceki hallerden arınıp saf ve sade olmuştur. Fakat bazı vesvese ve inkâr saldırılarına maruzdur ki, bu vesvese ve inkâr onun saflığını ve sadeliğini bulandırır. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu şerefli beyitte o fikirleri tırnaklara benzetmiştir. Bunların def edilmesi ve saflık haliyle tamamen Hakk'a yönelmek lazımdır. Nitekim ayet-i kerimede (Fecr, 89/27-28) yani "Ey mutmain nefis, razı olmuş ve kendisinden razı olunmuş olarak Rabbine dön!" buyrulur. Bu mana I. cildin 576 numaralı şerefli beytinde de geçti. O şerefli beyitte: بی حس بی گوش و بی فکرت شوید تا خطاب ارجعی را بشنوید Yani "Dön hitabını işitmek için dilsiz ve kulaksız ve fikirsiz olunuz!" buyrulmuş idi.

Ma'lûm olsun ki, insanın zâhiri cesed ve bâtını kendi nefsidir; ve bu nefsin mertebeleri vardır. Birinci mertebesi nefs-i emmâredir. Bu nefis dâimâ kendi hazzına ve lezzetine müteveccihdir ve kendisini hiçbir kayd ile mukayyed bilmez. Kibir, ucüb, kîn, hased, gazab, şehvet ve buhl gibi birçok fenâ sıfatları hoş görür; ve bu sıfatların hükmünü icrâ ettiği vakit haz ve lezzet duyar ve bunlardan asla nedâmet etmez.

İkincisi nefs-i levvâmedir. Bu nefis kendisinde nefs-i emmâre ahvâlinden bir hâl zâhir olduğu vakit pişmân olur ve kendisini levmeder.

Üçüncüsü nefs-i mülhimedir. Bu nefis terbiye ile oldukça kesb-i safvet et- miş ise de, zemmden ve medihten sürür ve kabûl-i halktan mahzûz olur. Bununla beraber onda muhabbet-i ilâhiyye galibdir. Merâtib ve makāmât-ı ma'neviyye gibi huzûzât-ı rûhâniyyeye mütemâyildir.

Dördüncüsü nefs-i mutmainnedir. Nefis evvelki ahvâlden tecerrüd edip sâf ve sâde olmuştur. Fakat ba'zı havâtır ve inkârın tehâcümâtına ma'rûzdur ki, bu havâtır ve inkâr onun safvetini ve sâdeliğini bulandırır. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu beyt-i şerîfde o fikirleri tırnaklara teşbîh buyurmuştur. Bunların def'i ve hâl-i safvet ile kâmilen Hakk'a teveccüh lâzımdır. Nitekim âyet-i kerîme- MESNEVİ-İ ŞERİF ŞERHİ / IX. CİLT • MESNEVÎ-5 • يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعي إلَى رَبِّك راضيةً مرضية de (Fecr, 89/27-28) ya'ni "Ey nefs-i mutmainne, râzıye ve marziyye olarak Rabbine rücû' et!" buyrulur. Bu ma'nâ I. cildin 576 numaralı beyt-i şerîfinde de geçti. O beyt-i şerîfde: بی حس بی گوش و بی فکرت شوید تا خطاب ارجعی را بشنوید Ya'ni "İrciî hitâbını işitmek için dilsiz ve kulaksız ve fikirsiz olunuz!" buyrulmuş idi.

558. Kötü fikri zehir dolu tırnak bil! Taammuktan canın yüzünü tırmalar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

558. Kötü fikri zehir dolu tırnak bil! Derinleşmekle canının yüzünü tırmalar.

"Kötü fikir"den kasıt, Hakk'a perde olan maddî ve manevî fikirlerdir ki, bunların her biri zehirli tırnak gibidir. Hakk Yolcusu bu fikirlerde derinleştikçe, saf ruhun yüzünü tırmalar ve onun saf olan yüzünde zehirlenmiş yaralar açar.

"Kötü fikir"den murâd Hakk'a hicâb olan maddî ve ma'nevî fikirlerdir ki, bunların her biri zehirli tırnak mesâbesindedir. Sâlik bu fikirleri ta'mîk ettikçe rûh-ı sâfın yüzünü tırmalar ve onun sâf olan yüzünde zehirlenmiş yaralar açar.

559. Ukde-i işkâli açmak için altınlı beli pisliğe atmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

559. Zor düğümü çözmek için altın kemeri pisliğe atmıştır.

Yani, "Bu fikre sahip olan kimse, altından yapılmış bir kemer gibi olan aklını ve idrakini, pislik gibi anlamsız bir fikre saplamıştır; ve zor görünen bir düğümü çözmek için o fikri derinleştirir ve karıştırır durur." Bilinmeli ki, bu anlamsız fikirler hem maddî hem de manevî olur. Maddî fikirler, örneğin fakirlik ve zaruret isabeti korkusuyla eldeki servetin artırılması sebeplerini düşünmek ve ahiret hayatına faydası olmayan zahirî ilimleri derinleştirmek gibi dünyevî tedbirlere ait olan düşüncelerdir; ve manevî fikir, dinî hükümlerde anlamsız derinleştirmelerdir. Örneğin sabah namazının iki, öğle namazının dört ve akşam namazının üç rekât olmasının sebebi nedir diye düşünüp derinleştirmek bu cümledendir. Nitekim Şeyh-i Ekber hazretleri Tedbîrât-ı İlâhiyye'nin mukaddimesinde şöyle buyururlar: فَإِيَّاكَ وَطَلَبَ الدَّلِيلِ مِنْ خَارِجٍ فَتَفْتَقِرُ إِلَى الْمَعَارِجِ وَاطْلُبْهُ مِنْ ذَاتِكَ لِذَاتِكَ تَجِدِ الْحَقَّ فِي ذَاتِكَ أَرَأَيْتَ : ثبتت نبوة رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم واستقر في نفوس العقلاء انه صلى الله عليه و سلم ينطق عن الله تعالى لا عن نفسه دخلوا في رق الانقياد و التسليم و تعرفت عليهم وظائف التكليف و لم يسئلوا ما الدليل و لا ما العلل Yani "Dışarıdan delil aramaktan sakın, mertebelere muhtaç olursun ve delili kendi özün için kendi özünden ara! Hakk'ı kendi özünde bulursun. Görmedin mi ki Resûlullah (s.a.v.) Efendimiz'in peygamberliği sabit olduğu ve akıl sahiplerinin gönüllerinde (s.a.v.) Efendimiz'in kendi nefsinden değil, Yüce Allah tarafından konuştuğu yerleştiği zaman, boyun eğme ve teslimiyet köleliğine girdiler. Ve üzerlerine teklif görevleri yerleşti. Ve onlar delili nedir ve illeti nedir diye sormadılar هل صدر او سمع عن الصحابة انهم سئلوا النبي صلى الله عليه و آله و سلم ". Yani "Sahâbeden asla böyle bir şey çıktı mı, yahut Nebî (s.a.v.) hazretlerine öğle ve akşam namazlarının illeti nedir? [Niçin] bazısında gizlice ve bazısında açıkça okunur? diye sordukları işitildi mi? Biz işitmedik ve bu gerçekleşmedi."

Ya'ni, "Bu fikir sahibi olan kimse altından ma'mûl olan bir bel mesâbesindeki akıl ve idrâkini necâset mesâbesinde olan ma'nâsız bir fikre saplamıştır; ve müşkil görünen bir ukdeyi ve düğümü açmak için o fikri ta'mîk eder ve karıştırır durur." Ma'lûm olsun ki, bu ma'nâsız fikirler hem maddî ve hem de ma'nevî olur. Maddî fikirler, meselâ fakr u zarûret isâbeti korkusuyla eldeki servetin tezyîdi esbâbını düşünmek ve hayât-ı uhreviyyeye faydası olmayan ulûm-ı zâhiriyyeyi ta'mîk etmek gibi tedbîrât-ı dünyeviyyeye müteallık olan efkârdır; ve ma'nevî fikir, ahkâm-ı dîniyyede ma'nâsız ta'mîkāttır. Meselâ sabah namazının iki ve öğle namazının dört ve akşamın üç rek'at olmasındaki sebeb nedir diye düşünüp ta'mîk etmek bu cümledendir. Nitekim cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri Tedbîrât-ı İlâhiyye'nin mukaddimesinde şöyle buyururlar: فَإِيَّاكَ وَطَلَبَ الدَّلِيلِ مِنْ خَارِجٍ فَتَفْتَقِرُ إِلَى الْمَعَارِجِ وَاطْلُبْهُ مِنْ ذَاتِكَ لِذَاتِكَ تَجِدِ الْحَقَّ فِي ذَاتِكَ أَرَأَيْتَ : ثبتت نبوة رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم واستقر في نفوس العقلاء انه صلى الله عليه و سلم ينطق عن الله تعالى لا عن نفسه دخلوا في رق الانقياد و التسليم و تعرفت عليهم وظائف التكليف و لم يسئلوا ما الدليل و لا ما العلل Ya'ni "Hariçten taleb-i delîlden sakın, maârice iftikär et ve delîli zâtın için zâtından taleb eyle! Hakk'ı zâtında bulursun. Görmedin mi ki Resûlullah (s.a.v.) Efendimiz'in nübüvveti sâbit olduğu ve nüfûs-i ukalâda (s.a.v.) Efendimiz'in nefsinin hevâsından değil, Allah Teâlâ cânibinden nutuk ettiği istikrâr eylediği vakit, rıkk-ı inkıyâd ve teslîme dâhil oldular. Ve onlar üzerinde vazâif-i teklîf mutasarrıf oldu. Ve onlar delîli nedir ve illeti nedir, هل صدر او سمع عن الصحابة انهم سئلوا النبي صلى الله عليه و آله و سلم " .diye sual etmediler Ya'ni "Sahâbeden aslâ sâdır oldu mu, yâhud Nebî (s.a.v.) hazretlerine öğle ve akşam namazlarının illeti nedir? [Niçin] ba'zısında sırran ve ba'zısında cehran okunur? diye sordukları işitildi mi? Biz işitmedik ve bu vâki' olmadı."

560. Ey müntehî, ukdeyi açılmış tut, boş kese üzerine sıkı bir düğümdür!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

560. Ey son mertebeye ulaşmış kişi, düğümü çözülmüş kabul et, boş kese üzerine sıkı bir düğümdür!

"Müntehî"den kasıt, resmî ilimler derslerini okuyup bitirmiş ve icazet (diploma) almış olan kimsedir. "Ey son mertebeye ulaşmış zâhir âlimi, resmî ilimler meselelerinin düğümleri ve kördüğümleri çözülmüş farz et de kalbini bunlarla meşgul etme! Bu düğümler, boş kese üzerine bağlanmış olan sıkı düğümdür ve kördüğümdür."

"Müntehî"den murâd, ulûm-i resmiyye derslerini okuyup bitirmiş ve icâzet almış olan kimsedir. "Ey müntehî olan âlim-i zâhirî, ulûm-ı resmiyye mesâilinin ukdeleri ve düğümleri açılmış farz et de kalbini bunlarla meşgül etme! Bu ukdeler boş kese üzerine bağlanmış olan sıkı düğümdür ve kör düğümdür."

561. Düğümleri açmada sen ihtiyar oldun. Diğer birkaç ukdeyi de açılmış tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

561. Düğümleri çözmede sen yaşlandın. Diğer birkaç düğümü de çözülmüş kabul et!

Bir takım görünen ilim meselelerinin düğümlerini çözmekte ve zorluklarını gidermekte ömrünü harcayıp artık yaşlandın. Henüz çözülmemiş olan bu türden birkaç düğümü ve zorluğu da çözülmüş ve giderilmiş kabul et!

Birtakım ulûm-ı zâhiriyye mesâilinin düğümlerini açmakta ve müşkillerini halletmekte ömrünü sarf edip artık ihtiyar oldun. Henüz halledilmemiş olan bu nevi'den olan birkaç ukdeyi ve müşkili de açılmış ve halledilmiş farz et!

562. Bir düğüm ki, o bizim boğazımızın üzerinde sıkıdır. Budur ki, bilesin ki denî misin, yâhud tali'li misin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

562. Bir düğüm ki, o bizim boğazımızın üzerinde sıkıdır. Bu düğümden anlarsın ki, alçak mısın, yoksa talihli misin?

"Düğüm"den kasıt, bilinmeyen meseledir. "Has"tan kasıt, şakî (mutsuz, kötü) ve "nîk-baht"tan kasıt, saîd (mutlu, iyi talihli) olandır. Yani, "Bizim boğazımızın üzerinde olup bütün hallerimize hâkim olan sıkı bir düğüm ve bilinmeyen bir mesele vardır. O da şudur ki, öncesiz olarak senin tekil sabit hakikatin mutsuzluğu mu yoksa mutluluğu mu talep etti?" İşte senin tarafından çözülüp bilinecek mesele budur. Çünkü son, başlangıca göre olur.

"Düğüm"den murâd, meçhul olan mes'eledir. "Has"den murâd, şakî ve "nîk-baht"dan murâd, saîddir. Ya'ni, "Bizim boğazımızın üzerinde olup bizim cemî-i ahvâlimize hâkim olan ve sıkı bir düğüm ve mes'ele-i meçhûle vardır. O da budur ki, ezelde senin ayn-ı sâbiten şekâveti mi yoksa saâdeti mi taleb etti?" İşte sence halledilip bilinecek mes'ele budur. Zîrâ hâtimen, fatihan üzerine olur.

563. Eğer adam isen bu işkâli hallet! Eğer âdem nefesli isen bu nefesi harc et! Ya'ni, eğer âdem isen saîd misin yoksa şakî misin bu müşkili hallet! Eğer âdem nefesli isen nefesini ve sözlerini ulûm-ı zâhiriyyenin hayât-ı dünyeviyye ile käim olan boş ukdelerini ve müşkillerini hall için sarfetme de insana mahsûs olan bu nefesi hayât-ı uhreviyyene lâzım olan ulûma sarf et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

563. Eğer adam isen bu güçlüğü çöz! Eğer insan nefesli isen bu nefesi harca! Yani, eğer insan isen mutlu musun yoksa mutsuz musun bu güçlüğü çöz! Eğer insan nefesli isen nefesini ve sözlerini, dünya hayatıyla ayakta duran görünen ilimlerin boş düğümlerini ve güçlüklerini çözmek için harcama da, insana özgü olan bu nefesi ahiret hayatına gerekli olan ilimlere harca!

564. A'yânın ve arazın haddini bilmiş tut! Kendi haddini bil, bundan çâre olmaz!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

564. Sabit hakikatlerin ve arazın sınırını bilmiş tut! Kendi sınırını bil, bundan çare olmaz!

"Sınır", mantık ilmi teriminde bir şeyin mahiyetine işaret eden sözdür ki, fertlerini kapsayan ve yabancılarını dışarıda bırakan tanımdır; ve "sabit hakikatler" kendi zâtıyla ayakta duran şeydir ki, ona "cevherler" de derler; ve "araz" kendi zâtıyla ayakta durmayıp varlığı, bir cevherin varlığına muhtaç olan şeydir. Yani, "Ey Hakk Yolcusu, sabit hakikatlerin, yani cevherlerin ve arazın tanımlarını bilmek için ömrünü zayi etme! Bunları bilinmiş farz et, çünkü bunları öğrenmek senin ebedî hayatın için gerekli bir şey değildir. Esasen mantıkta ve kelâm ilminde bunların tanımları eksiktir. Örneğin cevheri, 'kendi zâtıyla ayakta duran şeydir,' diye tanımlarlar; ve arazı da, 'kendi zâtıyla ayakta durmayıp, varlığı bir cevherin varlığına muhtaç olan şeye derler.' Bu durumda bir 'cisim' cevher ve onun boyu ve eni ve derinliği araz olur. Halbuki cismi, kendisinde uzunluk ve genişlik ve derinlik olan şeydir diyerek arazlar ile tanımlarlar; ve bu arazlar bir yere toplandıkları zaman, 'cisim' oluştururlar. Şu halde 'cevher' dedikleri cisim, arazların toplamı olur. Bu sebeple cismin cevherliği nerede kalır? Böyle dipsiz bilgiler ile uğraşacağına kendi sınırını ve tanımını bil ki, bunu bilmek senin için çaresizdir ve zorunludur. Çünkü من عرف نفسه فقد عرف ربه yani 'Nefsini bilen Rabbini bildi' buyrulmuştur. Bu sebeple eğer kendi nefsinin sınırını ve tanımını bilirsen sana pek gerekli olan Rabbini bilmek faydası hâsıl olur.

"Hadd", mantık ilmi ıstılâhında bir şeyin mâhiyetine delâlet eden sözdür ki, efrâdını câmi' ve ağyârını mâni' olan ta'rîfdir; ve "a'yân" kendi zâtıyla käim olan şeydir ki, ona "cevâhir" dahi derler; ve "araz" kendi zâtıyla käim olmayıp kıyâmı, bir cevherin vücûduna muhtaç olan şeydir. Ya'ni, "Ey sâlik, a'yânın, ya'ni cevherlerin ve arazın ta'rîflerini bilmek için ömrünü zâyi' et- me! Bunları bilinmiş farz et, zîrâ bunları öğrenmek senin hayât-ı ebediyyen için lâzım bir şey değildir. Esâsen mantıkta ve ilm-i kelâmda bunların ta'rîfleri nâkıstır. Meselâ cevheri, "kendi zâtıyla käim olan şeydir," diye ta'rîf ederler; ve arazı da, "kendi zâtıyla kāim olmayıp, kıyâmı bir cevherin vücuduna muhtaç olan şeye derler." Bu sûrette bir "cisim" cevher ve onun boyu ve eni ve derinliği araz olur. Halbuki cismi, kendisinde tûl ve arz ve umk olan şeydir diyerek arazlar ile ta'rîf ederler; ve bu arazlar bir yere toplandıkları vakit, "cisim" teşkil ederler. Şu hâlde "cevher" dedikleri cisim, arazların hey'et-i mecmûası olur. Binâenaleyh cismin cevherliği nerede kalır? Böyle dipsiz ma'lûmât ile uğraşacağına kendi haddini ve ta'rîfini bil ki, bunu bilmek senin için çâresizdir ve zarûrîdir. Zira من عرف نفسه فقد عرف ربه ya'ni "Nefsini bilen Rabbini bildi" buyrulmuştur. Binâenaleyh eğer kendi nefsinin haddini ve ta'rîfini bilirsen sana pek lâzım olan Rabbini bilmek fâidesi hâsıl olur.

565. Vaktâki kendi haddini bildin, bu hadden kaç! Ey toprak eleyici, nihayet hadsize erişirsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

565. Kendi sınırını bildiğin zaman, bu sınırdan kaç! Ey toprak eleyici, sonunda sınırsıza ulaşırsın.

Kendi sebeplerine girişip kendi sınırını ve nefsinin tanımını bildiğin zaman, artık bu sabit hakikatlerin ve arazların (var olmak için başka bir şeye ihtiyaç duyan nitelikler) sınırından ve tanımından kaç! Çünkü bu sabit hakikatler ve arazlar bu toprak kürenin kapsamındandır; ve bunların sınırı ve tanımıyla meşgul olmak, toprak elemek gibidir. Bunlardan vazgeçer ve kendi sınırını bilirsen, sınırı ve tanımı kelimelere sığmayan Hakk'a ulaşırsın.

Vaktâki esbâbına teşebbüs edip kendi haddini ve nefsinin ta'rîfini bildin, artık bu a'yân ve arazın haddinden ve ta'rîfinden kaç! Zîrâ bu a'yân ve araz bu toprak kürenin müştemilâtındandır; ve bunların had ve ta'rifiyle meşgul olmak toprağı elemek kabîlindendir. Bunlardan vazgeçer ve kendi haddini bi- lirsen had ve ta'rîfi elfâza sığmayan Hakk'a erişirsin.

566. Ömür mahmûlde ve mevzû'da gitti. Basîretsiz ömür mesmû'da gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

566. Ömür, yüklemde ve öznede geçti. Basiretsiz ömür, duyulmuş şeylerde geçti.

"Mahmûl" (yüklem) ve "mevzû" (özne), mantık ilminin terimlerindendir. Mantıkçılar bir cümledeki hüküm verilen şeye "mevzû" (özne), nahivciler (dilbilimciler) ise "mübtedâ" (başlangıç) derler. Hüküm verilen şeye ise mantıkçılar "mahmûl" (yüklem), nahivciler de "haber" adını verirler. Örneğin "Zeyd akıllıdır" cümlesinde "Zeyd", özne ve mübtedâ; "akıllıdır" ise yüklem ve haberdir. "Mesmû" (duyulmuş şey) ile kastedilen, mantık âlimlerinden bir meselede, falanın mezhebi budur ve falanın mezhebi de şudur diye gerçekleşen duyulmuş ve nakledilmiş rivayetlerdir. Yani, "Ey zahirî âlim, ömrün mantık ilminin yükleminde ve öznesinde geçti. Basiretsiz bir şekilde ömrün rivayetleri ve nakilleri işitmekle ve dinlemekle geçti."

"Mahmûl" ve "mevzû", ilm-i mantık ıstılâhâtındandır. Mantıkçılar bir cümledeki mahkûmun-aleyhe "mevzû'", ve nahivciler "mübtedâ" derler. Ve mahkûmun-bihe mantıkçılar "mahmûl" ve nahivciler "haber" tesmiye ederler. Meselâ "Zeyd âkıldir" cümlesinde "Zeyd", mevzû' ve mübtedâ ve "âkıldir" mahmûl ve haberdir. "Mesmû'"dan murâd, mantık ulemâsından bir mes'elede, filânın mezhebi budur ve filânın mezhebi de şudur diye vâki' olan rivâyât-ı mesmûa ve menküledir. Ya'ni, "Ey âlim-i zâhirî, ömrün ilm-i mantığın mahmülünde ve mevzû'unda geçti. Basîretsiz olarak ömrün rivâyât ve menkūlâtı işitmekle ve dinlemekle geçti."

567. Her bir delil neticesiz ve esersiz bâtıl geldi, kendi netîcene bak!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

567. Her bir delil neticesiz ve esersiz bâtıl geldi, kendi neticene bak!

Yani bu fani âlemin hükümlerine ve hallerine ait olan mantıkî delillerden her biri, bu âlemin kendisi gibi fani olduğundan neticesiz ve esersizdir ve bâtıl ve faydasızdır; sen kendi neticene bak! Nesin, mutlu musun yoksa mutsuz musun?

Ya'ni bu âlem-i fânînin ahkâm ve ahvâline âit olan delâili-i mantıkıyyeden her biri bu âlemin kendi gibi fânî olduğundan netîcesiz ve esersizdir ve bâtıl ve fâidesizdir, sen kendi netîcene bak! Nesin, saîd misin yoksa şakî misin?

568. O Sani-i azîmi bir mevzû'dan gayrı ile görmedin. Kıyası iktirânî üzere kani'sin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

568. O yüce Sanatkâr'ı bir konudan başka bir şeyle görmedin. İktirânî kıyas üzerine kanaat etmişsin.

Mantık ilminde kıyas iki kısımdır. Birisi "iktirânî", diğeri "istisnâî"dir. "İktirânî kıyas" odur ki, kendisinde sonucun kendisi veya tersi fiilen zikredilmiş olmaz. Örneğin "Âlem yaratılmıştır ve her yaratılmışın bir sanatkârı vardır, öyleyse âlemin bir sanatkârı vardır" delili, bir iktirânî kıyastır. Ve "istisnâî kıyas"ta sonucun kendisi veya tersi fiilen zikredilmiştir. Örneğin "Eğer bir sanatkâr mevcut olursa, yaratılmış mevcut olur. Âlem ise yaratılmıştır, öyleyse âlemin bir sanatkârı vardır." Delilin bu şeklinde "eğer" istisna edatı olduğu için "istisnâî kıyas" demişlerdir. Şimdi bu iki delilde dahi zahir uleması (dış görünüşe göre hüküm veren bilginler) sanatkârın varlığını, yaratılmışın varlığını görmeksizin bilemezler. Onlar müessir olan Hakk'ın varlığını ispat etmek için esere muhtaçtırlar. Eğer yaratılmışın varlığını görmeseler böyle bir iktirânî kıyas düzenleyip sanatkârın varlığını ispat edemezlerdi. Bu sebeple onların bakışları ilk önce eşyaya yöneliktir, Hakk'a değildir. Önce eşyayı görürler, ondan sonra da Hakk'ı görürler.

İlm-i mantık ıstılâhında kıyâs iki kısımdır. Birisi "iktirânî" dîğeri "istisnâî"dir. "Kıyâs-ı iktirânî" odur ki, kendisinde netîcenin aynı veyâ aksi bilfiil zikredilmiş olmaz. Meselâ "Âlem masnû'dur ve her bir masnû'un bir sânii vardır, öyleyse âlemin sâni'i vardır" delîli, bir kıyâs-ı iktirânîdir. Ve "kıyâs-ı istisnâî"de netîcenin aynı veyâ aksi bilfiil mezkûrdur. Meselâ "Eğer bir sâni' mevcûd olursa, masnû' mevcûd olur. Alem ise masnû'dur, öyleyse âlemin sâni'i vardır". Delîlin bu şeklinde "eğer" edât-ı istisnâsı olduğu için "kıyâs-ı istisnâî" demişlerdir. İmdi bu iki delîlde dahi ulemâ-i zâhir sâni'in vücudunu, masnû'un vücûdunu görmeksizin bilemezler. Onlar müessir olan Hakk'ın varlığını isbât için esere muhtaçtırlar. Eğer masnû'un vücûdunu görmeseler böyle bir kıyâs-ı iktirânî tertib edip sâni'in vücudunu isbât edemezlerdi. Binâenaleyh onların nazarları evvel emirde eşyâyadır, Hakk'a değildir. Evvelâ eşyayı görürler, ondan sonra da Hakk'ı görürler.

569. Felsefî, vesaitta delâilden ziyade eder. Safî ise, onun aksi üzeredir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

569. Felsefeci, vasıtalarda delillerden daha fazlasını yapar. Safî (gönlü arınmış kişi) ise, bunun tam tersidir.

"Felsefeci"den kasıt, kelâm ilmi ve mantık ilmi sahipleridir. Çünkü Ehl-i Sünnet âlimleri felsefeyi dörde ayırıp hesap, hendese (geometri), mantık ve kelâm ilmi demişler; hesap ve hendeseyi mübah (serbest) bilmişler, kelâm ilmi ile mantığı ise kötülenmiş ve haram saymışlardır. İhyâu'l-Ulûm'da, Şir'a'da ve Mişkât'ta böyle zikredilir. Bu durumda, dünyevî işlerin düzenlenmesine hizmet eden matematik ilmini öğrenmek uygundur; kelâm ilmi ve mantık ile hakikatleri idrak etmek mümkün olmadığı için İslam âlimleri onu boş bir uğraş saymışlardır. Nitekim Gülşen-i Râz şerhinde Lâhicî şöyle buyurur: "Filozofların ve kelâmcıların inançları vechile istidlâl (çıkarım) yoluyla hakikatleri idrak etmek çok zordur; ve İlahi Zât ve yüce sıfatların bilgisi bu yolla imkânsızdır. Bizim birliğimize vukuf (bilgi) tasavvurî (zihinsel) veya tasdikî (onaylayıcı) bir emirle bize hâsıl olmayınca, o emri en mükemmel şekilde elde etmek isteriz. Bu durumda zihin elbette aradığını bulmak için kendisinde saklı ve gizli olan bilgilere doğru hareket eder; ve bir bilgiden diğer bir bilgiye geçer. Ve o bilgilere “mebâdî” (başlangıçlar) adı verilmiştir; ve ondan sonra zihin o mebâdîde başka bir hareket daha yapar ve o mebâdîyi, o aranan meçhulü bilmeye götürecek özel bir tertiple düzenler; ve o özel tertip, aranan şeye yönelmeyi ve zihnin bağlardan soyutlanmasını ve aklın akledilir şeyler tarafına keskin bakışını gerektirir. Bu cisimlerle beraber zâtî ve arazî (geçici) şeyler arasını layıkıyla ayırmak gerekir. Yoksa hakikatler gizli kalır. Sonsuz zahmetten sonra çoğu zaman eşyanın hakikatlerini idrak etmek, arızalar (sonradan ortaya çıkan özellikler) ve havass (duyular) sebebiyle mümkün olmaz; ve tenzihî (Allah'ı eksikliklerden arındıran) ve selbî (Allah'tan olumsuz sıfatları nefyeden) sıfatlarla Hak Teâlâ'nın bilgisi elde edilemez. Ve bu tür ilim, hayal ve vehmin şüphelerinden ve kuruntularından uzak olmaz; ve bu yoldan hakikatlere tamamen vakıf olmak zordur; ve gerçek bilginin elde edilmesi, kalpleri tasfiye (arınma) ve tecliye (parlatma) yolundan başkasıyla hâsıl olmaz. Tasfiye ise mâsivallahın (Allah'tan başka her şeyin) nefyine (yok sayılmasına) bağlıdır. Çünkü ağyârın (yabancıların) nakışları, zikir ve fikir ile gönül levhasından silinmedikçe gerçek tevhidin rakamı onun üzerine yazılmaz. Deliller ve burhanlarla (kesin kanıtlarla) ispat etmekten ibaret olan istidlâl yolu, tasavvuf yolunun zıddıdır. Çünkü delil sahibinin nezdinde delil, medlûlü (delilin gösterdiği şeyi) açıklayıcıdır. Halbuki ârifin (Allah'ı bilen kişinin) indinde delil, medlûlün perdesidir. Bu sebeple delili ne kadar çok ortaya koyarlarsa medlûl o kadar gizli kalır; ve hakikatte kemâl-i tevhid (tevhidin mükemmelliği), gayriyetin (başkalığın) nefyindedir. Çünkü كمال التوحيد نفى الصفات عنه yani "Tevhidin kemâli O'ndan sıfatın nefyidir" denilmiştir. Ve âlimin delili olan şey ârifin medlûlüdür; ve mahcubun (perdelenmiş olanın) göz perdesi olan şey, şühûd (gözlem) ehli nezdinde mahcubun cemâlinin (güzelliğinin) aynasıdır." Şimdi bu açıklamalardan anlaşıldığı üzere felsefeci, yani mantık ilmi ve kelâm ilmi âlimleri, Hakk'ın varlığını ispat etmek hususunda kendisiyle Hak arasına delillerden vasıtalar koyup perdesini arttırır. Velâkin tasfiye ehli ise bu vasıtaları bırakıp keşif ve şühûd yoluyla giderler.

"Felsefî"den murâd, ilm-i kelâm ve ilm-i mantık erbâbıdır. Zîrâ ulemâ-i ehl-i sünnet felsefiyyatı dörde taksîm edip hesâb, hendese ve mantık ve ilm-i kelâmdır demişler; ve hesab ve hendeseyi mubâh ve ilm-i kelâm ile mantığı mezmûm ve harâm bilmişlerdir. İhyâu'l-Ulûm'da ve Şir'a'da ve Mişkâťta böyle zikrolunur. Şu hâlde muâmelât-ı dünyeviyyenin tanzîmine hâdim olan riyaziyâtın tahsîli muvâfiktır; ve ilm-i kelâm ve mantık ile idrâk-i hakäik mümkin olmadığı için ulemâ-i İslâm onu boş bir meşgale addetmişlerdir. Nitekim Gülşen-i Râz şerhinde Lâhicî şöyle buyurur: "Hükemâ ve mütekėllimînin i'tikādlan vech ile tarîk-ı istidlâl ile idrâk-i hakäik pek güçtür; ve zât ve sıfât-ı müteâliye-i ilâhiyyenin ma'rifeti bu tarîkla mümteni'dir. Bizim birliğimize vuküf emr-i tasavvurî veyâ tasdîkî ile bize hâsıl olmayınca vech-i ekmel üzere o emri tahsil etmek isteriz. Bu sûrette zihin elbette matlûbunu bulmak için kendisinde mahzûn ve mektûm olan ma'lûmât cânibine müteharrik olur; ve bir ma'lûmdan dîğer ma'lûma geçer. Ve o ma'lûmâta “mebâdî" tesmiye olunmuştur; Ve ondan sonra zihin o mebâdîde diğer bir hareket daha yapar ve o mebâdîyi o matlûb olan meçhûlü bilmeğe müeddî olacak tertîb-i hâs ile müretteb kılar; ve o tertîb-i hâs matlûba teveccühü ve zihnin bağlardan tecerrüdünü ve aklın ma'kūlât tarafina hiddet-i nazarını müstelzimdir. Bu cisimler ile beraber zâtiyyât ve arazıyât arasını lâyıkı vech ile tefrîk etmek lâzım gelir. Yoksa hakäik mahfi kalır. Nihâyetsiz zahmetten sonra ekseriyâ idrâk-i hakäik-ı eşyâ avârız ve havâss sebebiyle mümkin olmaz; ve sıfât-ı tenzîhiyye ve selbiyye ile Hak Teâlâ'nın ma'rifeti tahsîl olunamaz. Ve bu nevi' ilim, hayâl ve vehmin şükük ve şübühâtından hâlî olmaz; ve bu tarîkdan hakāyıka tamâmen ıttıla' müteazzirdir; ve tahsîl-i ma'rifet-i hakîkî tasfiye ve tecliye-i kulûb tarîkının gayrı ile hâsıl olmaz. Tasfiye ise mâsivallâhın nefyine mevkūfdur. Zîrâ nukuş-i ağyâr, zikir ve fikir ile gönül levhinden silinmedikçe tevhîd-i hakîkî rakamı onun üzerine yazılmaz. Medlûlü edille ve berâhîn ile isbâttan ibaret olan istidlâl tarîkı, tarîk-ı tasavvu[f] hilâfıdır. Zîrâ delîl sahibinin nezdinde delîl, medlûlü mûzihdir. Halbuki ârifin indinde delîl, medlûlün hicabıdır. Binâenaleyh delîli ne kadar çok ibrâz ederlerse medlûl o kadar mahfî kalır; ve hakîkatte kemâl-i tevhîd, gayriyetin nefyindedir. Çünkü كمال التوحيد نفى الصفات عنه ya'ni "Tevhîdin kemâli O'ndan sıfatın nefyidir" denilmiştir. Ve âlimin delîli olan şey ârifin medlûlüdür; ve mahcûbun hicâb-ı dîdesi olan şey, erbâb-ı şühûd nezdinde cemâl-i mahcûbun âyînesidir." İmdi bu îzâhâttan anlaşıldığı üzere felsefî, ya'ni ilm-i mantık ve ilm-i ke-lâm ulemâsı Hakk'ın varlığını isbât etmek husûsunda kendisiyle Hak arasına delillerden vâsıtalar koyup hicâbını arttırır. Velâkin erbâb-ı tasfiye ise bu ve-sâitı bırakıp keşif ve şühûd tarîkıyle giderler.

570. Bu, delîlden ve hicâbdan kaçar. Medlûl için başını yakasına götürmüştür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

570. Bu, delilden ve perdeden kaçar. Delil ile ispat edilmek istenen için başını yakasına götürmüştür.

Bu kalbi, Hakk'ın dışındaki şeylerden arınmış olan saf kişi, delilden ve mantıkî kıyaslardan kaçar. Delil ile ispat etmek istedikleri, yani Hakk'ın pak zâtı için başını yakasına çeker ve O'nun tecellîsi için usulü dairesinde murakabede bulunur. "Hicîb", hicâb kelimesinin imâle edilmiş hâlidir. "Ser bürden be-cîb" (başını yakaya götürmek), tamamen Hakk'ın zâtına yönelmek ve O'nun tecellîsini murakabe etmekten kinayedir. Çünkü aklî deliller perdeye sebep olur. Delil ile ispat edilmek istenene ulaştırmaz. Çünkü aklî delil, varlıkta yaratıcının yaratılandan başka olduğuna hükmeder. Bu sebeple bu deliller Hak yolunun perdesidir.

"Bu kalbi Hakk'ın gayrından sâf olan safi delilden ve kıyâsât-ı mantıkıyyeden kaçar. Delîl ile isbât etmek istedikleri medlûl ya'ni zât-ı pâk-i Hak için başını yakasına çeker ve O'nun tecellîsi için usûlü dâiresinde murâkabede bulunur." "Hicîb", hicâb kelimesinin imâle olunmuşudur. "Ser bürden be-cîb" bilkülliye zât-ı Hakk'a müteveccih olup O'nun tecellîsine murâkıb olmaktan kinâyedir. Zîrâ delâil-i akliyye mûcib-i hicâbdır. Medlûle îsâl etmez. Çünkü delîl-i aklî, vücûdda sâni' masnû'un gayrı olduğuna hükmeder. Binâenaleyh bu deliller Hak yolunun hicabıdır.

571. Gerçi duman onun için ateşin delîlidir. Bizim için dumansız o ateşte olmak hoştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

571. Gerçi duman onun için ateşin delilidir. Bizim için dumansız o ateşte olmak hoştur.

"Duman"dan kasıt, yoğun yaratılmış şeylerdir. "Ateş"ten kasıt ise, her şeyi hikmetle yaratan Allah'ın Zât'ıdır. Gerçi duman ateşin varlığına işaret ettiği gibi, bu yoğun yaratılmış şeyler de her şeyi hikmetle yaratan Yüce Allah'ın latif varlığına delildir. Fakat yoğun olan duman, saf olan ateşi görmeye engel bir perde olduğu gibi, bu yoğun yaratılmış şeyler de Allah'ın Zât'ının mükemmel güzelliğine perde ve engeldir. Bu sebeple, eserden müessire (yaratılandan yaratana) geçenlerin imanı, delile dayanan gayb imanıdır. Bu iman, filozofların, zahir ehlinin ve mümin avamın imanidir. "Onlar ki gaybe iman ettiler" (Bakara, 2/3) ayet-i kerimesi gereğince avam bu iman ile yükümlüdür. Tasfiye ehli ise, "Ne tarafa dönerseniz Allah'ın vechi oradadır" (Bakara, 2/115) ayet-i kerimesi gereğince ayanî (görerek) iman ile yükümlüdür. Böyle olunca, tasfiye ehli için yaratılmış şeylerin perdelerini kaldırıp, Zât tecellisi ateşi içinde varlığını yok etmek hoştur. Nasıl ki, birinci cildin 1792 numaralı beyt-i şerifinde bu anlam şöyle buyrulmuştu: "Yani her kimin namazının mihrabı ayn (göz) olduysa, onun iman tarafına gitmesini ayıp bil."

Bu beyit hakkındaki açıklamalar orada geçmişti. Şeyh-i Ekber Hazretleri'nin Fusûsu'l-Hikem'de "Âleme bakmaksızın Sâni'i (Yaratıcıyı) bilmek mümkün değildir!" buyurmaları önceki anlama göredir.

"Duman"dan murâd, masnûât-ı kesîfedir. "Ateş"ten murâd, Sâni'-i Hakîm olan zât-ı Hak'tır. Gerçi duman ateşin vücûduna delâlet ettiği gibi bu masnû-ât-ı kesîfe dahi Sâni'-i Hakîm olan Hak Teâlâ hazretlerinin vücûd-ı latîfine delîldir. Fakat kesîf olan duman sâf olan ateşin müşâhedesine mâni' bir hicâb olduğu gibi, bu masnûât-ı kesîfe dahi zât-ı Hakk'ın cemâl-i bâ-kemâline perde ve hicâbdır. Binâenaleyh eserden müessire intikāl edenlerin îmânı delîle müstenid olan îmân-ı gaybdır. Bu îmân, hukemânın ve ehl-i zâhirin ve avâm-ı mü'minînin îmânıdır. الذين يؤمنون بالغيب (Bakara, 2/3) "Şunlar ki gaybe îmân ettiler" âyet-i kerîmesi mûcibince avâm bu îmân ile mükellefdir. Ehl-i tasfiye ise فأينما تولوا فَثَمَّ وَجَهُ الله (Bakara, 2/115) ya'ni "Ne tarafa teveccüh ederseniz Allah'ın vechi vâki'dir" âyet-i kerîmesi mûcibince îmân-ı ıyânî ile mükellefdir. Böyle olunca ehl-i tasfiye için masnûât perdelerini kaldırıp tecellî-i zât ateşi içinde mahv-i vücûd etmek hoştur. Nitekim I. cildin 1792 numaralı beyt-i şerîfinde bu ma'nâ şöyle buyrulmuş idi: "Ya'ni her kim ki onun namazının mihrabı ayn oldu, onun îmân tarafına gitmesini ayıp bil."

Bu beyt hakkındaki îzâhât orada geçti. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretlerinin Fusûsu'l-Hikem'de "Âleme nazar etmeksizin Sâni'e ilim mümkin değildir!" buyurmaları evvelki ma'nâya göredir.

572. Hususiyle bu ateş ki kurb ve vilâ cihetindendir, bize dumandan daha yakındır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

572. Özellikle bu ateş ki yakınlık ve velilik yönündendir, bize dumandan daha yakındır.

Özellikle bu latîf Hak Zâtı öyle yüce bir Zât'tır ki, yakınlık ve muhabbet yönünden bize bu yoğun eşyadan ve çeşitli sanat eserlerinden daha yakındır. Nasıl ki ayet-i kerîmede "Biz ona şah damarından daha yakınız" (Kaf, 50/16) buyrulur. Bu sebeple Hak Zâtı'nı eşyadan bir şey ve sanat eserlerinden bir sanat eseri olan kendi varlığının dışında aramak ve onu ispat etmek için birtakım deliller getirmek, yakında olan bir şeyi uzaklarda aramak gibi bir gaflet olur. İnsanın en büyük perdesi, kendi vehmedilmiş varlığını ispat etmesidir. Kendi vehmî varlığından kurtulduğu zaman, görüşünde Hak'ın varlığından başka bir şey kalmaz. Nasıl ki III. cildin 4500 numaralı beyt-i şerîfinde şöyle buyrulmuştu: "Yakınlık, ne yukarı ne aşağı gitmektir, yakınlık, varlık hapsinden kurtulmaktır."

Filozoflar ve zahir uleması, eşyanın varlığını gerçekte var olan şeyler olarak gördüklerinden, zâtî yakınlığı ve kuşatmayı kabul edemezler. Çünkü onların inancına göre iki varlık vardır. Birisi Hak'ın, diğeri halkın varlığıdır. Eğer zâtî yakınlığı kabul etseler, hulûl (Allah'ın yaratılmışlara girmesi) ve ittihad (Allah ile yaratılmışların birleşmesi) gerekir. Halbuki hakikat ehli nazarında iki varlık yoktur ki hulûl ve ittihad gereksin! Hz. Pîr efendimiz bu yakınlığın halini akla yaklaştırmak için IV. cildin 3671 numaralı beytinde şöyle buyurmuşlardı: "Senin aklının sana keyfiyetsiz olan yakınlığı vardır. Solda ve sağda ve arkada veya yüz önünde değildir."

Husûsiyle bu zât-ı latîf-i Hak öyle bir zât-ı celîledir ki, yakınlık ve muhabbet cihetinden bize bu eşyâ-yı kesîfeden ve masnûât-ı muhtelifeden daha yakındır. Nitekim ayet-i kerîmede وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ (Kaf, 50/16) ya'ni "Biz ona şah damarından daha yakınız" buyrulur. Binâenaleyh zât-ı Hakk'ı eşyâdan bir şey ve masnûâttan bir masnû' olan kendi vücûdunun hâricinde aramak ve onu isbât için birtakım deliller îrâd etmek yakında olan bir şeyi uzaklarda aramak gibi bir gaflet olur. İnsanın en büyük hicabı kendi vücûd-ı mevhûmunu isbât etmektir. Kendi vücûd-ı vehmîsinden kurtulduğu vakit nazarında Hakk'ın vücûdundan başka kalmaz. Nitekim III. cildin 4500 numaralı beyt-i şerîfinde şöyle buyrulmuş idi. "Kurb, ne yukarı ne aşağı gitmektir, kurb, varlık hapsinden kurtulmaktır".

Hükemâ ve ulemâ-i zâhir eşyânın vücûdunu nefsü'l-emrde mevcûd gördüklerinden kurb ve ihâta-i zâtîyi kabûl edemezler. Çünkü onların i'tikādına göre iki vücûd vardır. Birisi Hakk'ın, dîğeri halkın vücûdudur. Eğer kurb-i zâtîyi kabûl etseler, hulûl ve ittihâd lâzım gelir. Halbuki ehl-i hakikat nazarında iki vücûd yoktur ki hulûl ve ittihad lâzım gelsin! Hz. Pîr efendimiz bu kurbün hâlini akla takrîb için IV. cildin 3671 numaralı beytinde şöyle buyurmuşlar idi: "Senin aklının sana keyfiyetsiz olan kurbü vardır. Solda ve sağda ve arkada veya yüz önünde değildir."

573. İmdi canın tahyîlâtından dolayı candan duman tarafına gitmek siyeh-kârlık olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

573. Şimdi canın vehimlerinden dolayı candan duman tarafına gitmek, günahkârlık olur.

"Tahyîl", bir adama kötü zan beslemek, bir adamın yüzünden hayır, kerem ve asalet sezmek ve anlamak; ve bir şeyden zarar endişesiyle korkmak ve sakınmak anlamlarındadır (Kamus). Burada üçüncü anlam uygundur. Birinci mısradaki "can"dan kasıt, Hak Zât'ıdır; ikinci mısradaki "can"dan kasıt ise idrak eden ruhtur. Yani Yaratıcı ile yaratılmışlar arasında mutlak bir başkalık yoktur. Aksine, düşünülen başkalık itibârîdir; ve hakikatte yakınlık ve aynılık vardır. Bu eşyanın Hak'ın varlığından başka olması, idrak eden ruhun vehimleri ve zarar gelir düşüncesiyle meydana gelen korkusudur. Çünkü ruhta yaratılmışlık damgası olduğundan onda başkalık zevki vardır. Bu sebeple canın bu vehimlerinden dolayı sanat eserlerinin ve yaratılmışların varlığını Hak Zât'ının varlığından başka görüp bu eşyada Hak'ı müşahede etmekten kaçmak günahkârlık ve kabahat olur.

"Tahyîl", bir adama sû'-i zan etmek, bir adamın sîmâsından hayır ve kerem ve necâbet teferrüs ve iz'ân etmek; ve bir şeyden zarar endîşesiyle havf ve ihtirâz etmek ma'nâlarınadır (Kāmûs). Burada üçüncü ma'nâ münasîbdir. Birinci mısra'daki "cân"dan murâd, zât-ı Hak, ikinci mısra'daki "cân"dan murâd dahi rûh-i müdriktir. Ya'ni Hâlik ile mahlûkāt arasında gayriyyet-i mutlaka yoktur. Belki melhûz olan gayriyet i'tibârîdir; ve hakîkatte kurb ve ayniyet vardır. Bu eşyânın vücûd-ı Hakk'ın gayrı olması rûh-i müdrikin tahyîlâtı ve zarar gelir düşüncesiyle vâki' olan havfidir. Zîrâ rûhda hudûs damgası olduğundan onda gayriyet zevki vardır. Binâenaleyh canın bu tahyîlâtından dolayı vücûd-i masnûât ve mahlûkātı zât-ı Hakk'ın vücûdunun ve varlığının gayri görüp bu eşyâda Hakk'ı müşâhede etmekten kaçmak siyehkârlık ve kabâhat olur.

## Resûl (a.s.)in لاَ رَهبانية في الاسلام Ya'ni "İslâm'da râhiblere mensûb amel yoktur" kavlinin beyânındadır

574. Kanadı koparma ve gönlünü ondan kopar! Zîra ki bu cihadın şartı adüvv geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

574. Kanadı koparma ve gönlünü ondan kopar! Çünkü bu cihadın şartı düşman geldi.

"Kanat"tan maksat, dünya süsleridir ki, bu süsler Âl-i İmran sûresinde geçen زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا (Âl-i İmrân, 3/14) yani "Kadın ve evlat ve kantarlar dolusu altın ve gümüş ve nişanlı atlar ve evcil hayvanlar ve ekin isteklerinin sevgisi insanlar için süslendi. Bunlar dünya hayatının geçimliğidir" ayet-i kerimesinde beyan buyrulmuştur. Bu konudaki açıklamalar I. cildin 2463 numaralı beyt-i şerifinden itibaren geçen beyitlerde zikredilmiştir. Yani, bu dünya süsleri ve güzelliklerinin her biri tavusun süslü kanadı gibidir. Bunlardan soyutlanma! Çünkü dünya hayatının durdurulması uygun değildir. Aksine kalbini bunların sevgisinden kopar! Nitekim I. cildin 997 numaralı beyt-i şerifinde:

Yani "Dünya nedir? Allah'tan gafil olmaktır. Mal ve gümüş ve evlat ve kadın değildir" buyrulmuştu. Hak yolunun âşıklarına bunları atmak değil, bunların sevgisini kalbinden atmak lazımdır; ve bunların sevgisini kalbinden atmak için de mücahede lazımdır; ve mücahede ancak bu gibi süslerin varlığıyla olur. Çünkü bu süslerin sevgisi ruhu öldüren düşmandır. Bu sebeple düşmana karşı mücahede icap eder. Çünkü bu cihadın şartı düşmanın varlığıdır.

"Kanad"dan murâd, müzeyyenât-ı dünyeviyyedir ki, bu müzeyyenât Âl-i İmran sûresinde vâki' زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ MESNEVÎ-İ ŞERİF ŞERHİ / IX. CİLT • MESNEVÎ-5 • زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا (Âl-i İmrân, 3/14) ya'ni "Kadın ve evlâd ve kantarlar ile altın ve gümüş ve hünerli ve nişanlı atlar ve hayvânât-ı ehliyye ve ekin isteklerinin muhabbeti nâs için tezyîn olundu. Bunlar hayât-ı dünyâ metâıdır" âyet-i kerîmesinde beyân buyrulmuştur. Bu bâbdaki îzâhât I. cildin 2463 numaralı beyt-i şerîfinden i'tibâren geçen beyitlerde mezkûrdur. Ya'ni, bu müzeyyenât ve tecemmülât-ı dünyeviyyeden her biri tâvusun süslü kanadı mesâbesindedir. Bunlardan tecerrüd etme! Zîrâ hayât-ı dünyeviyyenin ta'tili münâsib değildir. Belki kalbini bunların muhabbetinden kopar! Nitekim I. cildin 997 numaralı beyt-i şerîfinde:

Ya'ni "Dünyâ nedir? Hudâ'dan gafil olmaktır. Metâ' ve gümüş ve evlâd ve kadın değildir" buyrulmuş idi. Hak yolunun âşıklarına bunları atmak değil, bunların muhabbetini kalbinden atmak lâzımdır; ve bunların muhabbeti- ni kalbinden atmak için dahi mücâhede lâzımdır; ve mücâhede ancak bu gibi müzeyyenâtın vücûduyla olur. Zîrâ bu müzeyyenâtın muhabbeti rûhu öldüren düşmandır. Binâenaleyh düşmana karşı mücâhede îcâb eder. Zîrâ ki bu cihâdın şartı düşmanın vücûdudur.

575. Düşman olmadığı vakit cihad muhal geldi. Şehvetin olmasa imtisal olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

575. Düşman olmadığı vakit cihad imkânsız geldi. Şehvetin olmasa itaat olmaz.

Yani, "Karşında düşman olmadığı vakit cihad ve savaş imkânsız olur; aynı şekilde istek ve arzu olmasa emre itaatin anlamı kalmaz." Örneğin bir kimseye, "Toprak yeme!" diye emir verilmez. Çünkü insanda toprak yemeye eğilim ve arzu yoktur. Fakat, "Zina etme ve şarap içme!" diye emredilir. Çünkü bunlar nefse hoş gelir. Bunun gibi insanın dünyevî süslere eğilimi ve muhabbeti vardır. Bu sebeple ey Hakk Yolcusu, nefsine hoş gelen bu şeylerin muhabbetini kalbinden çıkar ve bu hususta nefsin ile mücâhede et, diye emredilir. Nasıl ki Fîhi Mâ Fîh'in 41. bölümünde cenâb-ı Pîr şöyle buyururlar: "İnsanın rağbet etmediği şeyden nehyedilmesi (yasaklanması) doğru olmaz. 'Taş yeme, diken yeme!' demek doğru değildir; ve eğer denilirse buna nehiy denmez."

Ya'ni, "Karşında düşman olmadığı vakit cihâd ve muhârebenin imkânı olmaz; ve kezâ istek ve arzû olmasa emre imtisâlin ma'nâsı kalmaz." Meselâ bir kimseye, toprak yeme! [diye] emr olunmaz. Zîrâ insanda toprak yemeye me- yil ve arzû yoktur. Fakat, zinâ etme ve şarap içme! diye emrolunur. Çünkü bunlar nefse hoş gelir. Bunun gibi insanın müzeyyenât-ı dünyeviyyeye meyil ve muhabbeti vardır. Binâenaleyh ey sâlik, nefsine hoş gelen bu şeylerin muhabbetini kalbinden çıkar ve bu husûsta nefsin ile mücâhede et, diye emrolunur. Nitekim Fîhi Mâ Fîh'in 41. faslında cenâb-ı Pîr şöyle buyururlar: "İnsanın râğıb olmadığı şeyden nehy olunması sahîh olmaz. Taş yeme, diken ye- me! demek sahîh değildir; ve eğer denilirse buna nehy tesmiye olunmaz."

576. Senin meylin olmazsa sabr olmaz. Hasım olmadığı vakit senin hayline ne hâcet vardır!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

576. Senin meylin olmazsa sabır olmaz. Düşman olmadığı zaman senin süvari birliğine ne ihtiyaç vardır!

"Hayl", burada "atlı topluluk" anlamındadır. Yani, ey Hakk Yolcusu, senin nefsinin meyli ve arzusu olmayan bir şeye karşı sabrın anlamı olmaz. Örneğin susamış olan bir adam su içmemek için sabrettim derse doğru olur. Bu sözü susamamış bir adam söylerse soğuk ve anlamsız bir söz olur; ve aynı şekilde düşman olmadığı zaman süvari askerinin sevkine ihtiyaç olmaz.

"Hayl", burada "atlı cemâat" ma'nâsınadır. Ya'ni, ey sâlik, senin nefsinin meyli ve arzûsu olmayan şeye karşı sabrın ma'nâsı olmaz. Meselâ susamış olan bir adam su içmemek için sabrettim derse doğru olur. Bu sözü susamamış bir adam söylerse soğuk ve ma'nâsız bir söz olur; ve kezâ düşman olmadığı vakit süvârî askerinin sevkine ihtiyaç olmaz.

577. Sakın kendini hasiyy yapma, ruhbân olma! Zîra ki iffet şehvete merhundur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

577. Sakın kendini hadım etme, ruhban olma! Çünkü iffet şehvete bağlıdır.

"Hasiyy", husyeleri çıkarılmış kimseye denir, "hadım" demektir. "Ruhbân", "râhib" kelimesinin çoğuludur ve "râhib", Hristiyanların ibadet edenleri anlamındadır. Yani, "Ey Hakk Yolcusu, 'Hakk'a ibadet edeceğim ve şehvetten uzak duracağım' diye kendini hadım etme ve rahipler gibi olma! Çünkü Hakk'ın kabul ettiği iffet sıfatı, şehvetin varlığına bağlıdır. Şehveti olmayan bir kimsenin iffeti söz konusu olamaz." Bilinmeli ki, nefse ait sıfatlardan her birinin aşırılığı (ifrât), eksikliği (tefrît) ve dengesi (i'tidâl) vardır. Aşırılığı ve eksikliği kınanmış, dengesi ise kabul edilmiştir. Örneğin, gazap sıfatının aşırılığı öfke patlaması, dengesi cesaret, eksikliği ise korkaklıktır; aynı şekilde şehvetin aşırılığı oburluk ve azgınlık, dengesi iffet ve eksikliği ise şehvetsizliktir. Bunun için Pîr efendimiz (Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî) Fîhi Mâ Fih'in 21. bölümünde "Yüce Allah, Peygamber'e ince bir yolu gizlice gösterdi. O da nedir? Cefalarını çekmek ve onların muhalefetlerini dinlemek ve onun üzerine çaba göstermek ve kendini terbiye etmek için kadın almaktır" buyururlar.

"Hasiyy", husyeleri çıkarılmış kimseye derler, "hadım" demek olur. "Ruhbân", "râhib"in cem'idir ve "râhib", hıristiyanların âbidleri ma'nâsınadır. Ya'ni, "Ey sâlik, Hakk'a ibâdet edeceğim ve şehvetten ictinâb edeceğim diye kendini hadım yapma ve râhibler gibi olma! Zîrâ ki Hakk'ın makbûlü olan sıfat-ı iffet şehvetin vücûduna bağlıdır. Şehveti olmayan bir kimsenin iffeti mevzû'-i bahs olamaz." Ma'lûm olsun ki, sıfât-ı nefsâniyyeden her birinin ifrâtı ve tefrîtı ve i'tidâli vardır. İfrâtı ve tefrîti mezmûm ve i'tidâli makbûldür. Meselâ gazab sıfatının ifrâtı tehevvür ve i'tidâli şecâat ve tefrîti cübn ve korkaklıktır; ve kezâ şehvetin ifrâtı, şereh ve azgınlık ve i'tidâli, iffet ve tefrîti, humûd ya'ni şehvetsizliktir. Bunun için cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fih'in 21. faslında "Hak Teâlâ azze ve celle ince bir yolu Peygamber'e gizlice gösterdi. O da nedir? Cevirlerini çekmek ve onların muhâlâtını dinlemek ve onun üzerine sa'y etmek ve kendini mühezzeb kılmak için kadın almaktır" buyururlar.

578. Hevâdan hevâsız nehiy mümkin olmadı. Ölülere gāzīlik göstermek mümkin değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

578. Hevâdan hevâsız nehiy mümkün olmadı. Ölülere gāzilik göstermek mümkün değildir.

Yani, nefsin hevâsı olmasaydı onu hevâdan nehyetmek mümkün olmazdı. Çünkü varlığı sabit olmayan bir şeyi reddetmek abestir. Nasıl ki hareketten uzak ve karşı koymaktan âciz olan ölülere karşı gazâ ve mücâhede etmek mümkün olmaz.

Ya'ni, nefsin hevâsı olmasa idi onu hevâdan nehyetmek mümkin olmazdı. Zîrâ vücûdu sâbit olmayan bir şeyi nefyetmek abestir. Nitekim hareketten ârî ve mukābeleden âciz olan ölülere karşı gazâ ve mücâhede etmek mümkin olmaz.

579. "Enfiku!" buyurdu. Binaenaleyh bir kesb et, zîrî ki eski îrâdsız masraf olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

579. "Harcayın!" buyurdu. Bu sebeple bir kazanç elde et; çünkü kazançsız harcama olmaz.

Yüce Allah, Kur'ân-ı Kerîm'de "Enfikū!" yani "İnfak ediniz!" buyurdu. İnfak ise mevcut olan bir maldan olur; mal ise kazanılmak suretiyle elde edilir. Çünkü önceden elde bir kazanç olmaksızın harcama ve infak mümkün olmaz. "Enfikū!" emrini bildiren Kur'an ayetleri çoktur. Örneğin Bakara Suresi'nde buyrulur: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أنفقوا مما رزقناكم من قبل أن يأتي يوم لا بيع فيه وَلَا خلةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ (Bakara, 2/254) Yani "Ey müminler, kendisinde alışverişin, dostluğun ve şefaatin olmadığı kıyamet günü gelmeden önce size rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ediniz!"

Hak Teâlâ hazretleri Kur'ân-ı Kerîm'de "Enfikū!" ya'ni "İnfâk ediniz!" buyurdu. İnfak ise mevcûd olan bir maldan olur; ve mal ise kazanılmak sûretiyle elde edilir. Zîrâ ki evvelce elde bir îrâd olmaksızın harc ve infâk mümkin olmaz. "Enfikū!" emrini mübelliğ olan âyât-ı kur'âniyye müteaddiddir. Ezcümle sûre-i Bakara'da buyrulur: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أنفقوا مما رزقناكم من قبل أن يأتي يوم لا بيع فيه وَلَا خلةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ (Bakara, 2/254) Ya'ni "Ey mü'minler, kendisinde bey' ve dostluk ve şefâat olmayan kıyâmet günü gelmezden evvel size rızk olarak verdiğimiz şeyden infâk ediniz!"

580. O gerçi "Enfikū!"yu mutlak getirdi. Sen “İksibû sümme enfikū!" oku!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

580. O gerçi "Harcayın!" emrini mutlak getirdi. Sen "Kazanın, sonra harcayın!" diye oku!

Yani, Yüce Allah hazretleri وَأَنفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ (Bakara, 2/195) yani "Allah yolunda harcayın!" ayet-i kerimesinde "Harcayın!" emrini mutlak olarak bildirdi. Fakat harcama, mevcut olan maldan olacağından bu emrin altında "İksibû!" yani "Kazanın!" emri gizlidir. Bu sebeple sen bu ayeti okurken "İksibû sümme enfikū!" yani "Kazanın, sonra harcayın!" anlamıyla oku!

Ya'ni, Hak Teâlâ hazretleri وَأَنفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ (Bakara, 2/195) ya'ni "Allah yolunda infâk ediniz!" âyet-i kerîmesinde "İnfâk ediniz!" emrini mutlak olarak tebliğ buyurdu. Fakat infâk, mevcûd olan maldan olacağından bu emrin altında "İksibû!" ya'ni "Kazanınız!" emri müstetirdir. Binâenaleyh sen bu âyeti okurken "İksibû sümme enfikū!" ya'ni "Kazanınız, sonra infâk ediniz!" ma'nâsıyla oku!

581. Yine öyledir ki, şah "Isbiru!" buyurdu. Bir rağbet lâzımdır ki, ondan yüz çeviresin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

581. Yine öyledir ki, şah "Sabredin!" buyurdu. Bir rağbet gereklidir ki, ondan yüz çeviresin!

Yüce Allah hazretleri yine öylece Âl-i İmrân sûresinde "Isbirû!", yani "Sabrediniz!" (Âl-i İmrân, 3/200) buyurdu. Sabredeceğin şeye karşı kalbinde bir istek ve sevgi gereklidir ki, onun üzerine doğru gitmekten nefsini alıkoyasın. Çünkü, taş yeme, sabret! denemez. Zira kimsenin taşı yemeye isteği yoktur. Fakat susamış olan kimseye, su içme sabret! denebilir.

Hak Teâlâ hazretleri yine öylece sûre-i Âl-i İmrân'da "Isbirû!", ya'ni "Sabrediniz!" (Âl-i İmrân, 3/200) buyurdu. Sabredeceğin şeye karşı kalbinde bir rağbet ve muhabbet lâzımdır ki, onun üzerine doğru gitmekten nefsini habsedesin. Zîrâ, taş yeme, sabret! denemez. Çünkü kimsenin taşı yemeğe rağbeti yoktur. Fakat susamış olan kimseye, su içme sabret! denebilir.

582. İmdi, "Külû!" şehvet tuzağından dolayıdır. Ondan sonra "Lâ tüsrifû!" o, iffettir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

582. Şimdi, "Yiyin!" şehvet tuzağından dolayıdır. Ondan sonra "İsraf etmeyin!" o, iffettir.

Yani, "Yiyin!" (A'râf, 7/31) emri şehvet tuzağından, yani insanın bedeni yemeğe muhtaç olup ona istek duyduğundan dolayıdır. Ondan sonra "İsraf etmeyin!" (A'râf, 7/31) emri de o iffettir. Yani yemek konusunda ölçülü olmayı korumak içindir; ve yemenin meşru bir sınırını belirlemektir. Çünkü ölçülü sınırından fazla yemek aşırılık ve israftır. Hiç yemeyip muhtaç iken nefsin hakkını vermemek zulümdür ve eksik bırakmaktır; ve orta derecesi ölçülü olmak ve iffettir.

Ya'ni, "Külû!" "Yeyiniz!" (A'râf, 7/31) emri şehvet tuzağından, ya'ni beşerin cismi yemeğe muhtaç olup ona rağbet ettiğinden dolayıdır. Ondan sonra "Lâ tüsrifû!" "İsraf etmeyiniz!" (A'râf, 7/31) emri de o iffettir. Ya'ni yemek husûsunda i'tidâli muhafaza içindir; ve yemenin bir hadd-i meşrû'unu ta'yîndir. Zîrâ hadd-i i'tidâlden fazla yemek ifrât ve tebzîrdir. Hiç yemeyip muhtaç iken nefsin hakkını vermemek zulümdür ve tefrîtdir; ve vasat derecesi i'tidâl ve iffettir.

583. Mâdemki onun indinde mahmûlün-bih olmaya, mahmûlün-aleyhin vücûdu mümkin değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

583. Mademki onun yanında yüklenilen şey olmaya, yüklenenin varlığı mümkün değildir.

Burada "mahmûlün-bih" ve "mahmûlün-aleyh" yukarıda açıklanan mantık ilmi terimlerinden değildir. İstenen, onların lügat anlamlarıdır. "Mahmûlün-aleyh", yük taşıyan; "mahmûlün-bih" ise yük demektir. "Ledeyhi"deki zamir, yük taşıyan kişiye aittir ve önce gelmiştir. Yani, yük taşıyanın yanında yük olmazsa, o yük taşıyanın varlığına gerek kalmaz. Mademki ortada yük vardır, yük taşıyana da ihtiyaç doğaldır; ve yük, yük taşıyanın varlığını gerektirir. Bunun gibi, infak (Allah yolunda harcama) kesbi (irâdî kazanımı) ve sabır, rağbeti gerektirir. Bu sebeple, yük olmayan yerde yük taşıyana, kesb olmayan yerde infaka ve rağbet olmayan yerde de sabra ihtiyaç kalmaz.

Burada mahmülün-bih ile mahmülün-aleyh yukarılarda îzâh olunan ilm-i mantık ıstılâhâtından değildirler. Matlûb olan ma'nâ-yı lügavîleridir. "Mah- mûlün-aleyh", hammâl ve mahmülün-bih, yük demek olur. "Ledeyhi"deki zamîr mahmülün-aleyh olan kimseye râci' olup takaddüm etmiştir. Ya'ni, ha- malın indinde yük olmazsa o hamalın vücuduna hâcet kalmaz. Mâdemki ortada yük vardır, hamala da ihtiyaç tabîîdir; ve yük hamalın vücûdunu müstelzimdir. Bunun gibi infâk, kesbi ve sabır, rağbeti müstelzimdir. Binâenaleyh yük olmayan yerde hamal ve kesb olmayan yerde infâk ve rağbet olmayan yerde dahi sabra ihtiyaç kalmaz.

584. Mâdemki senin için sabr renci olmaya, şart mevcud olmaz. Binâenaleyh cezâ nüzül etmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

584. Mademki senin için sabır zahmeti olmaya, şart mevcut olmaz. Bu sebeple ceza inmez.

Yani, ey Hakk Yolcusu, sende nefsinin arzu ettiği şeye karşı sabretme zahmeti ve zorluğu olmazsa, ödül ve sevaba ulaşmanın şartı bulunmamış olur. Bu durumda sana ödül ve sevap da verilmez. Örneğin, şeriatça haram olan şaraba isteği ve iştahı olan bir kimse, midesinin hasta olmasından dolayı, doktorların tavsiyesi ve yasağı üzerine şarap içmese, buna sabır denmez. Çünkü sağlığına olan isteği, şaraba olan isteğini kırmıştır. Doğal olarak bunun ödülü ve sevabı olmaz.

Ya'ni, ey sâlik, sende nefsinin rağbet ettiği şeye karşı sabretmek zahmeti ve meşekkati olmazsa, ecir ve sevâba nâil olmanın şartı bulunmamış olur. Bu sûrette sana ecir ve sevâb dahi verilmez. Meselâ şer'an harâm olan şaraba rağbeti ve iştihâsı olan bir kimse mi'desinin hasta olmasından dolayı, doktorların tavsiyesi ve men'i üzerine şarâb içmese, ona sabır denmez. Zîrâ sıhhatine olan rağbeti şarâba olan rağbetini kesr etmiştir. Bittabi' bunun ecri ve sevâbı olmaz.

585. O şart ne güzeldir ve o ceza, gönül okşayıcı, can artıran o cezâ ne hoştur!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

585. O şart ne güzeldir ve o ceza, gönül okşayıcı, can artıran o ceza ne hoştur!

"Şâdâ"daki elif, şaşırma elifidir, "ne kadar hoş!" demektir. Yani, o nefsinin rağbet ettiği şeylere karşı sabretmek şartı ne güzel şarttır; ve o şartın gerçekleşmesi anında gönül okşayıcı ve ruhun kuvvetini arttırıcı olan o ceza ve karşılık ve sevap ne kadar hoştur!

"Şâdâ"daki elif, elif-i taaccübdür, "ne kadar hoş!" demektir. Ya'ni, o nefsinin rağbet ettiği şeylere karşı olan sabretmek şartı ne güzel şarttır; ve o şar- tın tahakkuku indinde gönül okşayıcı ve rûhun kuvvetini arttırıcı olan o cezâ ve ecir ve sevâb ne kadar hoştur!

## Onun beyânındadır ki, âşıkın amelinin Hak cânibinden sevabı dahi Hak'tır

586. Aşıkların şadımanlığı ve gamı O'dur. El kirâsı ve hizmet ücreti dahi O'dur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

586. Âşıkların sevinci ve üzüntüsü O'dur. El emeği ve hizmet ücreti dahi O'dur.

Yani, kul kendi nefsinin isteğini Hakk'ın isteğine feda ettiği zaman, bunun karşılığında bir sevaba ve ücrete nail olur. İyilerin ve hayırlı kişilerin amellerinin karşılığı cennetin nimetleridir. Fakat âşıkların sevabı ve ücreti ise Hakk'ın yüzüdür. Çünkü âşıkların amacı, gerçek maşuk olan Hak'tır. Bu sebeple âşıkların sevinci ve üzüntüsü Hak'tır ve onların el emeği ve hizmet ücreti, yani amellerinin sevabı dahi Hakk'ın pak yüzüdür.

Ya'ni, abd nefsinin murâdını Hakk'ın murâdına fedâ ettiği vakit onun mukābilinde bir sevâba ve ecre nâil olur. Ebrâr ve ahyârın amellerinin cezâsı cennetin ni'metleridir. Fakat âşıkların sevâbı ve ecri ise Hakk'ın vechidir. Zîrâ âşıkların maksûdu ma'şûk-ı hakîkî olan Hak'tır. Binâenaleyh âşıkların sürûru ve gamı Hak'tır ve onların el kirâsı ve hizmet ücreti, ya'ni amellerinin sevabı dahi Hakk'ın vech-i pâkidir.

587. Eğer ma'şûkun gayrı bir temâşa olsa, aşk olmaz. Bir boş sevdâya mensub olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

587. Eğer maşukun dışında bir temaşa olsa, aşk olmaz. Bir boş sevdaya ait olur.

Bilinmeli ki, abidler ve zahidler ahiretin talibleridir. Kendi nefislerinin hazzıyla Hak'tan perdelidirler. Çünkü cennet, nefsin haz makamıdır. Nitekim ayet-i kerimede وَفِيهَا مَا تَشْتَهيه الْأَنفُسِ وَتَلذ الأعين yani "Cennette sizin için nefsin iştah ettiği ve gözlerin lezzet aldığı şey vardır" buyrulur. Şimdi bunlar, Hakk'ın zatının dışında olan cennet suretlerinin temaşasıyla lezzet aldıklarından aşk ehli değildirler. Bu temaşa bir boş hayale ve sevdaya ait olur. Bu sebeple aşıkların temaşası her durumda Hakk'ın vechidir, O'nun dışındaki bir şey değildir.

Ma'lum olsun ki, âbidler ve zâhidler âhiretin tâlibleridir. Kendi nefislerinin hazzıyla Hak'tan hicabdadırlar. Zîrâ cennet hazz-ı nefs makāmıdır. Nitekim âyet-i kerîmede وَفِيهَا مَا تَشْتَهيه الْأَنفُسِ وَتَلذ الأعين (Zuhruf, 43/71) ya'ni "Cennette sizin için nefsin iştihâ ettiği ve gözlerin telezzüz ettiği şey vardır" buyrulur. İmdi bunlar, zât-ı Hakk'ın gayrı olan suver-i cinâniyyenin temâşâsıyla mütelezziz olduklarından ehl-i aşk değildirler. Bu temâşâ bir boş hayâl ve sevdâya mensûb olur. Binâenaleyh âşıkların temâşâsı her mevtında vech-i Hak'tır, O'nun gayrı değildir.

588. Aşk o şu'ledir ki o parladığı vakit, her ne ki bâkî olan ma'şükun gayrıdır, hep yaktı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

588. Aşk öyle bir alevdir ki o parladığı zaman, baki olan maşukun dışındaki her şeyi yaktı.

Aşk, muhabbetin aşırılığıdır ve bu muhabbet aşırılığı hakkında ehlullah (Allah dostları) "العشق نار الله اذا وقع في قلب العبد يحرق غير الله" yani "Aşk Allah'ın ateşidir, kulun kalbine düştüğü zaman Allah'tan başkasını yakar" demişlerdir. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu şerefli beyitte bu ifadeyi nazma getirmişlerdir. Bu sebeple cenâb-ı Mevlânâ (r.a.) hazretlerinin yüce yolu, aşk yoludur. Nitekim Dîvân-ı Kebîr'lerinde şöyle buyururlar. Beyit: "Allah'ı kim tanır? Lâ'dan kurtulan kimse tanır. Lâ'dan kim kurtuldu? Bilâ-dîde olan âşık, de!"

Aşk, muhabbetin ifrâtıdır ve bu ifrât-ı muhabbet hakkında ehlullah العشق نار الله اذا وقع في قلب العبد يحرق غير الله ya'ni "Aşk Allah'ın ateşidir, abdin kalbine düştüğü vakit Allah'ın gayrını yakar" demişlerdir. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu beyt-i şerîfde bu ibâreyi nazma getirmişlerdir. Bu sebeble cenâb-ı Mevlânâ (r.a.) hazretlerinin tarîk-ı âlîleri, tarîk-ı aşktır. Nitekim Dîvân-ı Kebîr'lerinde şöyle buyururlar. Beyt: "Allah'ı kim tanır? Lâ'dan kurtulan kimse tanır. Lâ'dan kim kurtuldu? Bilâ-dîde olan âşık, de!"

589. "Lâ" kılıcı Hakk'ın gayrinin katlinde sürdü. Ondan sonra bak ki lâ'dan sonra ne kaldı?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

589. "Lâ" kılıcı, Hakk'ın dışındaki her şeyi yok etmekte kullanıldı. Ondan sonra bak ki, "lâ"dan sonra ne kaldı?

Yani, âşık "lâ ilâhe" kılıcını Allah'ın dışındaki şeylere karşı salladı. Bu kılıcı salladıktan sonra bak ki, "lâ ilâhe"den sonra ne kaldı?

Ya'ni, âşık "lâ ilâhe" kılıncını Allah'ın gayrı olan eşyaya karşı salladı. Bu kılıncı salladıktan sonra bak ki, "lâ ilâhe"den sonra ne kaldı?

590. "İllallah" bâkî kaldı, hep gitti. Âferin ey ortaklık yakıcı olan kavî aşk!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

590. "İllallah" bâkî kaldı, hep gitti. Âferin ey ortaklık yakıcı olan güçlü aşk!

Birinci mısra yukarıdaki sorunun cevabıdır. Yani, âşığın "lâ ilâhe" kelimesini görünürde ve içten söylemesinden sonra onun gözünde ne kaldı? "İllallah" kelimesi kaldı. Gözünde bütün çokluklar gitti. Bilinmeli ki, "lâ ilâhe illallah" kelimesinin zikrinde amaçlanan şey lafız değildir, onun anlamıdır. Âşık "lâ ilâhe" ile insan kalbinde tasarruf eden mâsivânın (Allah dışındaki her şeyin) vehmedilmiş varlıklarını ve onların sevgisini reddeder; ve "illallah" ile Hakk'ın gerçek varlığını ve onun sevgisini ispat eder. Bu sebeple Hak âşığının tevhidi, varlıkta şirki yakıp yok eden bir tevhid olur. Ancak bir kimse, gerçekte mâsivânın varlığına inandığı halde diliyle "lâ ilâhe" dese, onun bu sözü inancına aykırı olur. Çünkü inancında reddetmediği şeyi diliyle reddediyor; ve bu yalan reddedişten sonra "illallah" kelimesiyle onun diliyle Hakk'ın varlığını ispat etmesi, iki varlığın ispatını doğurduğundan bu kimse gizli şirkte kalmış olur. İşte zahir ehlinin tevhidi bu kadar!

Birinci mısra' yukarıdaki suâlin cevâbıdır. Ya'ni, âşıkın "lâ ilâhe" kelimesini zâhiren ve bâtınen söylemesinden sonra onun nazarında ne kaldı? "İllallah" kelimesi kaldı. Nazarında bütün keserât gitti. Ma'lûmdur ki, "lâ ilahe illallah" kelimesinin zikrinde maksûd olan şey lafız değildir, onun ma'nâsıdır. Aşık "lâ ilâhe" ile kalb-i beşerde mutasarrıf olan mâsivânın vücûdât-ı mevhûmesini ve onların muhabbetini nefy eder; ve "illallah" ile Hakk'ın vücûd-ı hakîkîsini ve onun muhabbetini isbât eder. Binâenaleyh Hak âşığının tevhîdi vücûdda şirk yakıcı olan bir tevhîd olur. Velâkin bir kimse nefsü'l-emrde mâsivânın sübût-ı vücûduna i'tikād ettiği hâlde lisânen "lâ ilâhe" dese onun bu kavli i'tikādına muhalif olur. Zîrâ i'tikādında nefyetmediği şeyi lisânen nefyediyor; ve bu nefy-i kâzibden sonra "illallah" kelimesiyle onun lisânen Hakk'ın vücûdunu isbât etmesi, iki vücûdun isbâtını intâc ettiğinden bu kimse şirk-i hafîde kalmış olur. İşte ehl-i zâhirin tevhîdi bu kadar!

591. Muhakkak evvelîn ve âhirîn dahi O'dur. Şirki, şaşının gözünden gayrı görme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

591. Muhakkak ki evvelkiler ve sonrakiler de O'dur. Şirki, şaşı bir gözden başka bir şeyde görme!

Bilinmeli ki, varlık asla sınırlanamayan ve sayılamayan küllî bir kavram olup, onun ötesi mutlak yokluktur; ve yokluğun asla bir alanı yoktur. Eğer olsaydı, varlık olurdu. Yokluk ancak varlığın karşılığı olarak zihinde tasavvur edilen bir anlamdır. Varlık kuşatıcı bir nurdur. Nur kendi kendine görünen ve eşyayı gösteren olduğu gibi, varlık da kendi kendine görünen ve eşyayı gösterendir. Görünen eşyada ilk göze çarpan varlıktır. Her şey "var"dan var olur. Yoktan hiçbir şey çıkmaz. Bu sebeple eşyada varın varlığından başka hiçbir şey yoktur. Bu, vahdet-i vücud (varlığın birliği) anlamıdır. Fakat bu vahdet-i vücud meselesi çok hassas ve karmaşık bir mesele olduğundan, her ferdin idrak kapasitesi onu kuşatamaz. Bu sebeple kimi anlayamadığı için inkâr eder ve kimi anladığını zannedip küfür ve ilhad (dinden çıkma) derecesine düşer. Yatkınlık sahiplerinin faydalanması için Hint şarihlerinden İmdadullah ve Bahru'l-Ulûm hazretlerinin şerhlerinde bu anlam hakkında beyan buyrulan açıklamaların tercümesini uygun gördüm: "Bilinmeli ki Şeyh-i Ekber (k.s.) hazretlerinin açıkça belirttiği üzere, her ne kadar Hakk'ın gayrı olan eşya gerçekte ortadan kalkmaz ise de, ârifin nazarından ve şuhûdundan (görüşünden) ortadan kalkar; ve bu makam, cem' (toplama) ve fenâ (yok olma) makamıdır. Ne zaman ki ârif, cem'den sonra tefrikaya (ayırmaya) erişir ve fenâdan bekaya (kalıcılığa) gelir; bu kesretler (çokluklar) ve oluşlar, vahdetin (birliğin) şuhûdu ile onun görüneni olur. O bazen bu çokluğu Hakk'ın varlığı yapar ve Hakk'ı çoklukta müşahade eder; ve bazen aksine vahdette çokluğu müşahade eder; ve bazen her ikisini birleştirir; ve bilir ki bu çokluk, hakiki çokluk değildir. Aksine bu çokluk ancak bir Varlığın oluşlarıdır; ve Hakk'ın gayrı olan eşya gerçi görünendir, velakin ârif bu gayrı olan eşyayı, Hakk'ın hakiki varlığında görünen gölgelerden başka bir şey bilmez; ve mevcut olanı ancak Hakk'ın zâtından ibaret görür ve işte çokluğun reddinin anlamı budur. Cem' makamında onun şuhûdundan ortadan kalkmıştır ve hakikatte yok olan eşya Hakk'ın varlığında görünür. Yoksa oluşların çokluğu gerçekte ortadan kalkmaz. Kul ile mabudun gerçekte ortadan kaldırılması küfür ve ilhadı gerektirir. Bu beyitlerin özeti şudur ki, âşık kendi şuhûdunda bu oluşların çokluğunu reddetti ve onun şuhûdunda Allah'tan gayrı kalmadı. Bu kesretleri cem' ve fenâ makamında böyle gördüğü gibi, cem'den sonra olan tefrika makamında ve fenâdan sonra olan bekada da böyle yok görür. Velakin onların Allah'ın varlığında göründüğünü müşahade eder. Bu sebeple bu oluşlar onun görüneninde yoktur; Allah'tan gayrı mevcut yoktur." Bu açıklamalardan anlaşıldığı üzere bu suret âleminde evvele ve âhire mensup olanlar da Hakk'ın varlığından başka müstakil bir varlık ile ortaya çıkmış değillerdir. Varlıkta ve var oluşta, eşyanın varlığını Hakk'ın müstakil varlığı karşısında ayrı ve müstakil görmek şirk olur; ve şirk de akıl ve idrak gözünün şaşılığından başka bir şey değildir.

Ma'lûm olsun ki, varlık asla tahdîd ve ta'dîd olunamayan bir mefhûm-ı küllî olup onun ilerisi adem-i mahzdır; ve ademin aslâ sâhası yoktur. Eğer olsa vücûd olurdu. Adem ancak vücûdun mukābili olarak zihinde tahayyül olunan bir ma'nâdır. Vücûd bir nûr-i muhîtdir. Nûr kendi zâhir ve eşyayı muzhir olduğu gibi, vücûd dahi kendi zâhir ve eşyayı muzhirdir. Meşhûd olan eşyâda en evvel nazara çarpan varlıktır. Her şey "var"dan var olur. Yoktan hiçbir şey çıkmaz. Binâenaleyh eşyâda varın varlığından başka hiçbir şey yoktur. Bu ma'nâ[-yı] vahdet-i vücûddur. Fakat bu vahdet-i vücûd mes'elesi gāyet nâzik ve gāmız bir mes'ele olduğundan her ferdin havsala-i idrâki onu ihâta edemez. Binâenaleyh kimi anlayamadığı için inkâr eder ve kimi anladığını zannedip küfür ve ilhâd derekesine sukût eder. Erbâb-ı isti'dâdın istifadesi için Hind şârihlerinden İmdâdullah ve Bahru'l-Ulûm hazarâtının şerhlerinde bu ma'nâ hakkında beyân buyrulan îzâhâtın tercümesini münasib gördüm: "Ma'lûm olsun ki cenâb-ı Şeyh-i Ekber (k.s.) hazretlerinin tasrîh buyurdukları vech ile her ne kadar Hakk'ın gayrı olan eşyâ vâki'de mürtefi' olmaz ise de ârifin nazarından ve şühûdundan müntefî olur; ve bu makām, cem' ve fenâ makāmıdır. Vaktāki ârif, cem'den sonra tefrikaya erişir ve fenâdan bekāya gelir; bu keserât ve şuûnât, şuhûd-i vahdet ile onun meşhûdu olur. O ba'zan bu kesreti vücûd-ı Hak yapar ve Hakk'ı kesrette müşâhede eder; ve ba'zan bil'akis vahdette kesreti müşâhede eder; ve ba'zan her ikisini cem' eder; ve bilir ki bu kesret, kesret-i hakîkiyye değildir. Belki bu kesret ancak bir Vücûd'un şuûnâtıdır; ve gayr-ı Hak olan eşyâ gerçi meşhûddur, velâkin ârif bu gayr olan eşyâyı, vücûd-ı hakîkî-i Hak'ta zâhir olan zılâlden başka bir şey bilmez; ve mevcûdu ancak zât-ı Hak'tan ibaret görür ve işte nefy-i kesretin ma'nâsı budur. Makām-ı cem'de onun şuhûdundan müntefidir ve hakîkatte ma'dûm olan eşyâ vücûd-ı Hak'ta zâhirdir. Yoksa kesret-i şuûnât vâki'de mürtefi' olmaz. Âbid ve ma'bûdun vâki'de kaldırılması küfür ve ilhâdı mûcib olur. Bu beyitlerin hulâsâsı budur ki, âşık kendi şühûdunda bu kesret-i şuûnâtı nefyetti ve onun şühûdunda Allah'ın gayrı kalmadı. Bu keserâtı makām-ı cem' ve fenâda böyle gördüğü gibi, cem'den sonra olan tefrika makamında ve fenâdan sonra olan bekāda dahi böyle ma'dûm görür. Velâkin onların Allah'ın vücudunda zâhir olduğunu müşâhede eder. Binâenaleyh bu şuûnât onun meşhûdunda ma'dûmdur; Allah'tan gayri mevcûd yoktur." Bu îzâhâttan anlaşıldığı üzere bu âlem-i sûrette evvele ve âhire mensûb olanlar dahi Hakk'ın varlığından başka müstakil bir varlık ile zâhir olmuş değillerdir. Vücûdda ve varlıkta, eşyânın vücûdunu Hakk'ın vücûd-ı müstakılli müvâcehesinde ayrı ve müstakil görmek şirk olur; ve şirk dahi akıl ve idrâk gözünün şaşılığından başka bir şey değildir.

592. Ey aceb onun aksinden gayrı bir hüsn olur mu? Tenin canın gayrından bir hareketi yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

592. Ey şaşılacak şey, O'nun yansımasından başka bir güzellik olur mu? Tenin canın dışından bir hareketi yoktur.

Yani, bu izafî varlık âleminde görülen güzellikler, O'nun güzelliklerinin yansımasından başka bir şey değildir. Çünkü izafî varlık cansız âlemidir ve bir ayna gibidir; onda hakiki güzel olan Hakk'ın güzelliklerinin yansıması görünür. Nasıl ki cansız hükmünde olan cismin hareketi ancak candandır; fakat varlığı iki gören şaşılar, izafî varlıkta gördükleri güzellikleri onlardan bilirler.

Ya'ni, bu vücûd-i izâfî âleminde görülen güzellikler, O'nun güzelliklerinin aksinden başka bir şey değildir. Zîrâ vücûd-i izâfi cemâd âlemidir ve bir ayna mesâbesindedir; onda cemîl-i hakîkî olan Hakk'ın güzelliklerinin aksi görünür. Nitekim cemâd hükmünde olan cismin hareketi ancak candandır; fakat vücûdu iki gören şaşılar, vücûd-i izâfîde gördükleri güzellikleri onlardan bilirler.

593. O bir ten ki canda halel ola, eğer onu bal içinde tutsan hoş olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

593. O bir ten ki canda bozukluk ola, eğer onu bal içinde tutsan hoş olmaz.

Yani, canında sıkıntı ve ayrılık sebebiyle darlık ve bozukluk olan kimse, onu bu dünyevî suretlerin lezzetleri içinde boğsa incelik bulmaz ve onun sıkıntısı gitmez. Nasıl ki gaflet ehlinin hâli ortadadır. Dünyanın her bir lezzetinden bıkıp usanır ve onun kalbi hiçbir şey ile huzur ve rahat etmez. Fakat izafî ruhtan habersiz bulunduğu için bu hâlin neden ileri geldiğini bilemez.

Ya'ni, canında kabz ve tefrika sebebiyle sıkıntı ve bozukluk olan kimse, onu bu suver-i dünyeviyyenin lezâizi içinde müstağrak kılsa letâfet bulmaz ve onun sıkıntısı gitmez. Nitekim ehl-i gafletin hâli meydandadır. Dünyanın her bir lezzetinden bıkıp usanır ve onun kalbi hiçbir şey ile ârâm ve râhat et- mez. Fakat rûh-i izâfiden bîhaber bulunduğu için bu hâlin neden ileri geldiğini bilemez.

594. Bunu bir kimse bilir ki, bir gün diri oldu. Bu canın canının elinden bir kadeh kaptı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

594. Bunu bir kimse bilir ki, bir gün diri oldu. Bu canın canının elinden bir kadeh kaptı.

Bu hâli bir kimse bilir ve anlar ki, o kimseye izafî ruhun (bedene hayat veren ruh) sıfatları bir gün olsun açığa çıktı ve o kimse bir gün bu izafî ruhun hükmü ile yaşadı ve onun hayvanî ruhunun hükümleri, bu ruhun hükmü altında zayıf düştü ve bu ruhun eli ile o ruhun ruhu olan Hakk'ın elinden aşk şarabının bir kadehini kaptı.

Bu hâli bir kimse bilir ve anlar ki, o kimseye rûh-i izâfînin sıfatları bir gün olsun münkeşif oldu ve o kimse bir günceğiz bu rûh-i izâfînin hükmü ile yaşadı ve onun rûh-i hayvânîsinin ahkâmı, bu rûhun hükmü altından zebûn oldu ve bu rûhun eli ile o rûhun rûhu olan Hakk'ın elinden aşk şarabının bir kadehini kaptı.

595. Ve o kimse ki, onun gözü o ruhları [=yanakları] görmemiştir, onun önünde bu dumanın harâreti candır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

595. Ve o kimse ki, onun gözü o ruhları [=yanakları] görmemiştir, onun önünde bu dumanın harareti candır.

"Ruhlar"dan kasıt, izafî ruhun iki tarafıdır ki, birisi mülk âlemine, diğeri melekût âlemine yöneliktir; ve "duman"dan kasıt, gıda vasıtasıyla vücutta oluşan buhardır. Ve "hararet"ten kasıt da garizî hararettir. Damarlarda dolaşan kan bu hararet vasıtasıyla olur. Bu hararet söndüğü zaman ölüm hali meydana gelir. Çünkü hayvanî ruh ancak bu buharın ürettiği hararettir. Hayvanî ruhun kuvveti, unsurlardan oluşan vücudun çocukluk, gençlik ve ihtiyarlık devrelerinde değişir; fakat izafî ruh sabittir, asla başkalaşım kabul etmez. İşte bu izafî ruhun "yanaklarını" ve yüzünü görmeyen kimsenin nazarında, ruh ancak buharın hararetinden ibaret olan hayvanî ruhtur ve onlara göre bu ruh ölümle söner. Geriye kalıp kesafet (yoğunluk) âleminde dolaşan şey, ancak cismi oluşturan çeşitli unsurlardır. İşte izafî ruhtan habersiz olan kimsenin bilgisi bu kadardır.

"Ruhlar" (رخان) dan murad, rûh-i izâfînin iki tarafıdır ki, birisi âlem-i mülke diğeri âlem-i melekûta müteveccihtir; ve "duman" dan murâd, gıdâ vâsıtasıyla vücûdda peyda olan buhardır. Ve "harâret"ten murâd dahi harâret-i garîziyyedir. Damarlarda deveran eden kan bu harâret vâsıtasıyle olur. Bu harâret söndüğü vakit ölüm hâli vâki' olur. Zîrâ rûh-i hayvânî ancak bu buharın tevlîd ettiği harârettir. Rûh-i hayvânînin kuvveti, vücûd-i unsurînin çocukluk ve gençlik ve ihtiyarlık devrelerinde mütehavvildir; fakat rûh-i izâfî sâbittir, aslâ istihâle kabûl etmez. İşte bu rûh-i izâfînin "yanaklar"ını ve yüzünü görmeyen kimsenin indinde, rûh ancak buhârın harâretinden ibaret olan rûh-i hayvânîdir ve onlara göre bu rüh ölüm ile söner. Bâkî kalıp âlem-i kesâfette deverân eden şey, ancak cismi teşkil eden anâsır-ı muhtelifedir. İşte rûh-i izâfiden bîhaber olan kimsenin bilişi bu kadardır.

596. Vaktaki o Ömer Abdülazîz'i görmedi, onun önünde Haccâc dahi adil olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

596. O, Ömer Abdülaziz'i görmediği zaman, Haccâc bile onun önünde adil görünür.

Ömer ibn Abdülaziz, Emevî hükümdarlarından adil bir padişahın şerefli ismidir. Adaletinin mükemmelliğinden dolayı halk ona "İkinci Ömer" derdi. Hz. Şeyh-i Ekber (İbn Arabî) onun ruhuyla buluşup görüşmüş ve zamanında kutbü'l-aktâb (zamanın en büyük kutbu) olduğunu belirtmiştir. Haccâc Yûsuf es-Sakafi ise, yine Emevî hükümdarları zamanında bir vali olup son derece zalimdi. İslam tarihinde haksız yere yetmiş bin kişiyi öldürdüğü rivayet edilir. Bu zalim ve lanetlenmiş kişi, Peygamber'in evlatlarından bulduklarını da şehit etti. Bu şerefli beyitte izafî ruh (bağıntılı ruh), adil padişah olan Ömer b. Abdülaziz hazretlerine; hayvanî ruh ise Zalim Haccâc'a benzetilmiştir. Yani, "İyi olan izafî ruhu görmeyen kimse, kötü olan hayvanî ruhu iyi zanneder. Nasıl ki iyi ve adil olan Ömer b. Abdülaziz hazretlerini görmeyen kimse, kötü olan Haccâc'ı iyi ve adil zanneder."

Ömer ibn Abdülaziz Emevî hükümdarlarından bir âdil padişahın ism-i şerîfidir. Kemâl-i adâletinden dolayı halk ona "İkinci Ömer" derler idi. Hz. Şeyh-i Ekber onun rûhuna mülâkî olup görüşmüş ve zamânında kutbü'l-ak-tâb olduğunu beyân buyurmuştur. Ve Haccâc Yûsuf es-Sakafi ise, yine Eme-vî hükümdarları zamanında bir vâlî olup son derece zâlim idi. Târih-i İslâm'da haksız yere yetmiş bin kişiyi öldürdüğü rivâyet olunur. Bu zâlim mel'ûn, Peygamber'in evlâdından bulduklarını da şehîd etti. Bu beyt-i şerîfte rûh-i izâfi pâdişâh-ı âdil olan Ömer b. Abdülaziz hazret-lerine ve rûh-i hayvânî ise Haccâc-1 Zâlim'e teşbîh buyrulmuştur. Ya'ni, "İyi olan rûh-i izâfiyi görmeyen kimse, fenâ olan rûh-i hayvânîyi iyi zanneder. Nitekim iyi ve âdil olan Ömer b. Abdülaziz hazretlerini görmeyen kimse, fe-nâ olan Haccâc'ı iyi ve âdil zanneder.

597. Vaktaki o Mûsa'nın yılanının sebâtını görmedi, sihrin iplerinde hayat tevehhüm eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

597. O Musa'nın yılanının sebatını görmediği vakit, sihrin iplerinde hayat vehmeder.

Yani, Musa (a.s.)ın asası mucize olarak yılan oldu ve sihirbazların yılan şeklinde harekete gelen iplerini yuttu ve sonra yine asa oldu. Asanın yılanlıktaki sebatını görmeyen cahil halk, Musa (a.s.)ın bu yılanı gibi sihirbazların iplerinde de hayat var zannettiler ve asa ile ipleri sihir eseri olmak üzere kabul ettiler.

Ya'ni, Mûsâ (a.s.)ın asâsı mûcize olarak yılan oldu ve sihirbazların yılan şeklinde harekete gelen iplerini yuttu ve sonra yine asâ oldu. Asânın yılan-lıktaki sebâtını görmeyen câhil halk, Mûsâ (a.s.)ın bu yılanı gibi sihirbazların iplerinde de hayat var zannettiler ve asâ ile ipleri eser-i sihr olmak üzere telakkî ettiler.

598. Ab-ı zülali içmemiş olan kuş, acı su içinde kanat tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

598. Tatlı su içmemiş olan kuş, acı su içinde kanat çırpar.

İzafî ruhun (mutlak ruha göre bağıntılı olan ruh) tatlı su gibi olan zevkinden nasipsiz kalan kimse, acı su gibi olan hayvanî ruhun hazlarından lezzet alır.

Tatlı su gibi olan rûh-i izâfînin zevkinden bîbehre kalan kimse, acı su gibi olan rûh-i hayvânînin huzûzâtından mütelezziz olur.

599. Zıddı zıddın gayrı ile anlamak mümkin olmaz. Vaktaki darbeyi görür, okşamayı tanır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

599. Zıt, zıddın karşıtı olmadan anlaşılamaz. Ne zaman ki darbeyi görür, okşamayı tanır.

Yani, iyinin varlığı kötünün varlığı ile, nur karanlık ile, adalet zulüm ile, vefa cefa ile ve dayak okşamak ile ortaya çıkar. Sözün özü, birbirine zıt olan haller birbirlerinin farkını gösterirler. Nasıl ki "cefayı çekmeyen âşık safanın değerini bilmez" demişlerdir.

Ya'ni, iyinin vücûdu fenânın vücûdu ile ve nûr zulmet ile ve adl zulm ile ve vefâ ve cefâ ile ve dayak okşamak ile inkişaf eder. Velhâsıl birbirine zıd olan haller yekdiğerinin farkını ızhâr ederler. Nitekim "cefâyı çekmeyen âşık safânın kadrini bilmez" demişlerdir.

600. Elest ikliminin kadrini bilmek için şübhesiz dünya mukaddem gelmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

600. Elest ikliminin kadrini bilmek için şüphesiz dünya önce gelmiştir.

Bilinmeli ki, dünyanın önce gelmesi, yükseliş mertebelerine göredir. İniş mertebelerine göre dünya, "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" hitabının gerçekleştiği ruhlar âleminden sonradır. Fakat sıfatları, isimleri ve fiilleri toplayan dünya âlemidir ki, yükseliş mertebelerine göre ahiret âleminden önce gelmiştir. Ruh bu unsurlardan oluşan bedenden berzaha (ara âleme) geçtiği zaman, aşağı âleme inişten önce olan "elest" ikliminin, yani ruh âleminin kadrini ve değerini bilir. Çünkü ruh, yoğunluk âlemini gördükten sonra, lâtiflik âleminden olan ruh ikliminin kadrini ve kıymetini anlar.

Ma'lûm olsun ki, dünyanın mukaddem olması merâtib-i urûca nazarandır. Merâtib-i nüzûle nazaran dünyâ "Elestü bi-Rabbiküm" hitâbı vâki' olan âlem-i ervâhtan muahhardır. Fakat sıfat ve esmâ ve efâli câmi' olan âlem-i dünyâdır ki, merâtib-i urûca nazaran âlem-i âhiretten mukaddem gelmiştir. Vaktâki rûh bu cism-i unsurîden berzaha intikal eder, âlem-i süflîye nüzûlden mukaddem olan "elest" iklîminin ya'ni rûh âleminin kadrini ve menzile- tini bilir. Zîrâ rûh, âlem-i kesâfeti gördükten sonra, âlem-i letâfetten olan rûh iklîminin kadr ü kıymetini anlar.

601. Vaktaki buradan kurtulasın, oraya gidesin, ebedin şeker-hânesinden şakir olursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

601. Buradan kurtulduğun zaman oraya gidersin, ebediyetin şeker-hânesinden şükredici olursun.

"Şeker-hâne"deki "şeker", şînin fethasıyla okunduğu takdirde "tatlılık evi" anlamına gelir; şînin zammıyla ["şükür-hâne"] okunduğunda ise "şükür ve hamd evi" anlamına gelir. Burada her iki anlam da uygundur. Yani, "Sen bu yoğun ve sıkıntılı dünyadan kurtulup berzah âlemine (ölümden sonra ruhların kıyamete kadar kalacağı yer) ve ahirete gittiğin zaman, ebediyet âleminin tatlılık evinde veya şükür ve hamd evinde Hakk'a şükredici olursun ve ruhunun bu zindan benzeri yerden kurtulmasına teşekkür edersin."

"Şeker-hâne"deki "şeker", şînin fethası ile olduğu takdirde "tatlılık evi" demek olur; ve şînin zammıyla ["şükür-hâne] olursa "şükür ve hamd evi" ma'nâsına gelir. Burada ikisi de münasibdir. Ya'ni, "Vaktâki sen bu kesîf ve sıkıntılı olan dünyâdan kurtulup, âlem-i berzaha ve âhirete gidersin, âlem-i ebedin tatlılık evinde veya şükür ve hamd evinde Hakk'a şükredici olursun ve ruhunun bu zindan mesâbesinden kurtulduğuna teşekkür edersin.

602. Dersin ki, "Orada toprak eledim. Bu pâk olan cihandan kaçtım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

602. Dersin ki, "Orada toprak eledim. Bu pâk olan cihandan kaçtım."

Berzah âlemine (ölümden sonra ruhların kıyamete kadar kalacakları yer) geçtiğin zaman, kendi kendine dersin ki, "O yoğun olan dünya âleminde, bir kalbur gibi olan maddî bedenimle, topraktan oluşan gıdaları yedim ve o toprakları eledim, onları inceltip dünya işlerine ait fikirler ürettim ve o fikirleri ne yazık ki bu latif olan ahiret âlemine yönlendirmedim, bu temiz olan dünyadan kaçtım."

Âlem-i berzaha intikal ettiğin vakit, kendi kendine dersin ki, "O kesîf olan dünyâ âleminde bir kalbur mesâbesinde olan vücûd-i unsurîm ile, topraktan hâsıl olan gıdaları yedim ve o toprakları eledim, onları inceltip dünyâ umûruna taalluk eden fikirler yaptım ve o fikirleri maatteessüf bu latîf olan âlem-i âhiret tarafına sarf etmedim, bu pâk olan cihandan kaçtım."

603. "Ey teessüf! Ecelim bundan evvel olaydı, ta ki korkuda azabın az olaydı!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

603. "Eyvah! Keşke ecelim bundan önce olsaydı da korkuda azabım az olsaydı!"

"Vecel", korku anlamına gelir. Bazı nüshalarda "vehal" geçmektedir, bu da "yapışkan hamur" demektir. "Ah keşke ecelim ve ölümüm şimdiki zamanımdan daha önce olsaydı da, bu lütuf âleminden habersiz olarak işlediğim kötü amellerin cezası korkusuyla azabım az olsaydı!"

در تفسیر قول رسول عليه السلام ما مات من مات الا وتمنَّى أَنْ يَموت قبل ما مات إِنْ كَانَ بَرَا لِيَكُونَ إِلى وُصُولِ الْبِرِّ أَعْجَلَ وَ إِنْ كَانَ فَاجِرًا لِيَقِلَّ فُجُورُه Resûl (a.s.)ın: "Ölen kimse ölmedi ancak kendisinin ölüm vaktinden önce ölmesini temenni etti; eğer sâlih ise, kendi salâhının vusûlü tarafına daha çabuk gitmek için ve eğer fâsık ise fıskı az olmak için" sözünün tefsiri hakkındadır.

Yani, her ölen kimse hakikat âlemini gördüğü vakit, eğer sâlih ise der ki: "Keşke daha önce ölüp iyi amellerimin mükâfatına bir an önce kavuşmuş olsaydım"; ve eğer fâsık ise der ki: "Ah keşke daha önce ölüp dünya hayatında daha az günah işlemiş olsaydım da burada bu amellerimin cezası da az olsaydı!"

"Vecel", korku ma'nâsınadır. Ba'zı nüshalarda "vehal" vâki'dir, "yapış- kan hamur" demektir. "Ah keşke ecelim ve ölümüm şimdiki zamânımdan daha evvel olaydı, tâ ki bu âlem-i letâfetten gâfil olarak işlediğim fenâ amellerin cezâsı korkusu ile azabım az olaydı!"

در تفسیر قول رسول عليه السلام ما مات من مات الا وتمنَّى أَنْ يَموت قبل ما مات إِنْ كَانَ بَرَا لِيَكُونَ إِلى وُصُولِ الْبِرِّ أَعْجَلَ وَ إِنْ كَانَ فَاجِرًا لِيَقِلَّ فُجُورُه Resûl (a.s.)ın: "Ölen kimse ölmedi illâki kendinin ölümü vaktinden evvel ölmesini temennî etti, eğer sâlih ise, kendi salâhının vusûlü tarafına acele gitmek için ve eğer fâsık ise fıskı az olmak için" kavlinin tefsîri hakkındadır

Ya'ni, her ölen kimse âlem-i hakîkati gördüğü vakit, eğer sâlih ise der ki: "Keşke daha evvel ölüp a'mâl-i hasenemin mükâfâtına bir an evvel kavuşmuş olsa idim"; ve eğer fâsık ise der ki: "Ah keşke daha evvel ölüp hayât-ı dünyeviyyede daha az fisk u fücûr yapmış olsaydım da burada bu amelleri- min cezası da az olsaydı!."

604. O âgâh olan Resûl bundan dolayı buyurmuştur ki: "Her o kimse ki öldü ve tenden nüzûl etti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

604. O uyanık Resûl bundan dolayı buyurmuştur ki: "Her kim öldü ve bedenden indi."

605. "Onun için nakl ü mevt hasreti olmaz, lakin taksîr ve fevt hasreti olur." "Nuklân", nakil ve intikāl ma'nâsınadır. Ya'ni, Resûl-i Ekrem hazretleri sürh-ı şerîfte mezkûr olan hadîs-i şerîfte buyurmuştur ki: "Her kim öldü ve ten merkebinden nüzûl etti ise, onun hasreti dünyâdan âhirete naklettiği ve öldüğü için olmaz; velâkin dünyâ hayâtında amel-i sâlih işlemek hususunda kusûr ettiğine ve elden fırsatı kaçırdığına hasret çeker ve teessüf eder."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

605. "Onun için nakil ve ölüm hasreti olmaz, aksine kusur ve fırsatı kaçırma hasreti olur." "Nuklân", nakil ve intikal anlamındadır. Yani, Resûl-i Ekrem (a.s.) kırmızı şerifte zikredilen hadis-i şerifte buyurmuştur ki: "Her kim öldü ve ten bineğinden indi ise, onun hasreti dünyadan ahirete naklettiği ve öldüğü için olmaz; aksine dünya hayatında salih amel işlemek hususunda kusur ettiğine ve elden fırsatı kaçırdığına hasret çeker ve üzülür."

606. "Her kim ölürse, onun maksadına nakli bundan evvel olaydı, diye muhakkak ona temennî olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

606. "Her kim ölürse, onun maksadına nakli bundan evvel olaydı, diye muhakkak ona temenni olur."

607. "Eğer kötü ise, tā ki kötülüğü daha az olaydı; ve eğer takî ise, tâ ki hâneyeye daha çabuk gele idi." "Her kim ölür ise, gerek sâlih olsun gerek fâsık olsun, daha evvel ölmüş olmayı temennî eder. Salihin maksadı amel-i sâlihin mükâfâtı daha evvel kendisine gelmek ve dâr-ı naîme dâhil olmaktır; ve fâsıkın maksadı ise, daha evvel ölüp, hayât-ı dünyâda daha az kötülük etmiş olmaktır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

607. "Eğer kötü ise, kötülüğü daha az olsun diye; ve eğer iyi ise, eve daha çabuk gelsin diye." "Her kim ölürse, ister iyi olsun ister kötü olsun, daha önce ölmüş olmayı ister. İyi olanın amacı, iyi amellerinin karşılığının kendisine daha çabuk gelmesi ve nimet yurduna girmektir; kötü olanın amacı ise, daha önce ölüp dünya hayatında daha az kötülük yapmış olmaktır."

608. O kötü der ki: "Bîhaber olmuş idim, dembedem ben perde ziyade etmişim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

608. O kötü der ki: "Habersizdim, an be an ben perdeyi artırmışım!"

Öldükten sonra kötü ve fâsık olan kimse der ki: "Ben bu ahiret hayatından habersizdim; o dünya hayatında da an be an gaflet perdesini çoğaltmışım ve ahiret hayatının nurlarına karşı karanlık perdesini artırmışım."

Öldükten sonra kötü ve fâsık olan kimse der ki: "Ben bu hayât-ı uhreviyyeden bîhaber olmuş idim; o hayât-ı dünyeviyyede de dembedem gaflet perdesini çoğaltmışım ve hayât-ı uhreviyyenin nûrlarına karşı hicâb-ı zulmeti ziyâde etmişim."

609. "Eğer bana bundan daha çabuk ubûr olaydı benim bu hicab ve perdem daha az olur idi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

609. "Eğer bana bundan daha çabuk geçiş olsaydı, benim bu hicabım ve perdem daha az olurdu."

"Ma'ber", masdar mîmîdir; geçmek anlamındadır. Yani, "Bana dünya hayatından bu şimdiki ölümden daha çabuk bir geçiş gerçekleşseydi, benim ahiret hayatındaki hicabım (perdelenmem) ve perdem daha az olurdu."

"Ma'ber", masdar mîmîdir; ubûr etmek ve "geçmek" ma'nâsınadır. Ya'ni, "Bana hayât-ı dünyâdan bu şimdiki ölümden daha çabuk ubûr vâki' olaydı benim hayât-ı uhreviyyedeki hicabım ve perdem daha az olur idi."

610. O kanaat yüzünü harîslikten az yırt ve o huşû' çehresini tekebbürden az yırt!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

610. O kanaat yüzünü hırstan az yırt ve o huşû (Allah karşısında duyulan saygı dolu korku ve alçakgönüllülük) çehresini kibirden az yırt!

"Kunû'", kısmete razı olmak ve bir kimseden bir şey istemek anlamına gelen zıt anlamlı kelimelerdendir. Burada "kanaat" anlamındadır. "Huşû'" korku ve tevazu (alçakgönüllülük) anlamındadır. Burada tevazu demektir. Yani, "Bu dünya hayatında bu kanaatin güzel yüzünü hırs duygusundan dolayı az tırmala ve o huşû'un ve tevazu'un güzel çehresini kibir ve azamet duygusuyla az yırt!" Bu şerefli beyitte "az yırt" ifadesiyle, insanın nefsinde yerleşmiş olan hırs ve kibir sıfatlarını meşru şekilde kullanmaya işaret buyrulur. Çünkü şeriatta üzerine nafakası vacip olanlar için kesb (irâdî kazanım) lazımdır ve kesb hırssız olmaz. Ve aynı şekilde hadis-i şerifte الكبر إلى المتكبر صدقة Yani: "Kibir kibirlilere karşı sadakadır" buyrulduğu için, kibirli kimselere karşı kibir sıfatıyla görünmek meşrudur. Bu sıfatların kötüye kullanılması yasaktır.

"Kunû'", kısmete râzı olmak ve bir kimseden bir şey istemek ma'nâsına azdâdü'l-lügāttandır. Burada "kanâat" ma'nâsınadır. "Huşû'" korku ve tevâzu' ma'nâsınadır. Burada tevâzu demektir. Ya'ni, "Bu hayât-ı dünyâda bu kanâatin güzel yüzünü hırs duygusundan dolayı az tırmala ve o huşû'un ve tevâzu'un güzel çehresini kibir ve azamet duygusuyla az yırt!" Bu beyt-i şerîfte "az yırt" ta'bîriyle, insanın nefsinde merkûz olan hırs ve kibir sıfatlarını meşrû' sûrette kullanmağa işâret buyrulur. Zîrâ şerîatte üzerine nafakası vacib olanlar için kesb lâzımdır ve kesb hırssız olmaz. Ve kezâ hadis-i şerîfte الكبر إلى المتكبر صدقة Ya'ni: "Kibir mütekebbirlere karşı sadakadır" buyrulduğu cihetle, mütekebbir kimselere sıfat-ı kibr ile zahir olmak meşrû'dur. Bu sıfatların sû'-i isti'mâli memnû'dur.

611. Böylece buhlden cüdün yüzünü az yırt ve sücüdün güzel çehresini iblislikten az yırt!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

611. Böylece cimriliğin çirkin yüzünü biraz yırt ve secdenin güzel çehresini şeytanlıktan biraz yırt!

Yani, cimrilik de nefsin kötü sıfatlarından biridir. Onun zıddı cömertliktir; aynı şekilde secde ve tevazu (alçakgönüllülük) güzel ahlâktandır, kibir ve büyüklük taslama ise şeytanın sıfatlarından olup kınanmıştır. Kötü sıfatlar nefsin, iyi sıfatlar ruhundur. Şekil âleminde nefsin sıfatları, ölçülü bir şekilde kullanılması şartıyla gereklidir. Nitekim hadis-i şerifte "Ben insanların gazap ettiği gibi gazap ederim" buyrulmuştur. Ve bu sıfatların ölçülü olması, şeriat dairesinde kullanılması suretiyle gerçekleşir. Şerefli beyitteki "az yırt" ifadesiyle bu anlama işaret edilmiştir.

Ya'ni, buhül dahi nefsin kötü sıfatlarından birisidir. Onun zıddı cûd ve cömertliktir; ve kezâ sücûd ve tevâzu' ahlâk-ı hamîdeden ve kibir ve taazzum ise şeytanın sıfatlarından olup mezmûmdur. Fenâ sıfatlar nefsin ve iyi sıfatlar rûhundur. Alem-i sûrette nefsin sıfatları i'tidal dâiresinde isti'mâl edilmek şartıyla lâzımdır. Nitekim hadîs-i şerifte انا اغضب كما يغضب البشر ya'ni "Ben beşerin gazab ettiği gibi gazab ederim" buyrulmuştur. Ve bu sıfatların i'tidâli, şerîat dâiresinde isti'mâl edilmesi sûretiyle vâki' olur. Beyt-i şerîfte "az yırt" ta'bîriyle bu ma'nâya işâret buyrulmuştur.

612. Huld süsleyici olan o kanadı koparma; o yol kat' edici olan kanadı yolma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

612. Cenneti süsleyen o kanadı koparma; o yol kat eden kanadı yolma!

Yani, nefsin sıfatlarının dengeli olması güzel ahlaktır ve güzel ahlak cenneti süsleyen kanatlardır. Örneğin iffet, şehvetin dengeli halidir; cesaret ise gazabın dengeli halidir. Bunlara karşılık ahiret mükâfatı vardır. Şehvetin aşırılığı ve eksikliği olan oburluk ve isteksizlik; gazabın aşırılığı ve eksikliği olan düşüncesizce öfkelenme ve korkaklık ise cehennemin ateşidir. Bunlara karşılık da ahiret cezası vardır. Bu sebeple denge sabır ile gerçekleşir ve sabır ise aşırılık ve eksikliğin varlığıyla olur. Böyle olunca bu kanatlar cenneti süsler ve ebedî rahatlığa bu kanatları kullanmak suretiyle gidilir. Mısırlı Niyâzî'nin (sırrı kutsal olsun) beyti: Gazap ve şehvet iki ayaktır onlar / Bunlarla çıktılar arşa çıkanlar

Ya'ni, nefsin sıfatlarının i'tidâli hüsn-i ahlâktır ve hüsn-i ahlâk cennet süsleyici olan kanatlardır. Meselâ iffet, şehvetin ve şecâat gazabın i'tidâlidir, bunlara mukābil mükâfât-ı uhreviyye vardır. Ve şehvetin ifrâtı ve tefrîti olan şereh ve humûd; ve gazabın ifrâtı ve tefrîti olan tehevvür ve cübn ise cehennemin ateşidir, bunlara mukābil dahi mücâzât-ı uhreviyye vardır. Binâen aleyh i'tidâl sabır ile vâki' olur ve sabır ise ifrat ve tefrîtin vücûduyla olur; böyle olunca bu kanatlar cenneti süsler ve râhat-ı ebedîye bu kanatları isti'mâl sûretiyle gidilir. Beyt-i Mısrî-i Niyâzî (kuddise sırruhû): Gazab şehvet iki ayaktır onlar Bularla çıktılar arşa çıkanlar

613. Vaktaki bu nasihati işitti ve ona baktı, ondan sonra feryada geldi ve ağladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

613. Vaktaki bu nasihati işitti ve ona baktı, ondan sonra feryada geldi ve ağladı.

Tâvus, o bilgeden bu nasihati işittiği ve dikkatle onun yüzüne baktığı zaman, ondan sonra feryat etmeye başladı ve ağladı.

Tâvus vaktaki o hakîmden bu nasîhati işitti ve dikkatle onun yüzüne baktı, ondan sonra feryâd etmeğe başladı ve ağladı.

614. Derdmendin uzun feryadı ve ağlaması, her kim orada idi, onu giryeye bıraktı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

614. Derdi olanın uzun feryadı ve ağlaması, orada kim varsa, onu ağlattı.

Yani, derdi olan tavusun uzun bağırması ve ağlaması, orada hazır bulunanların kalplerine etki edip hepsini ağlattı.

Ya'ni, derdli olan tâvusun uzun bağırması ve ağlaması, orada hazır olanların kalblerine te'sîr edip hepsini ağlattı.

615. Ve o ki, "Koparmak nedendir?" diye sordu, cevabsız oldu, peşîman olarak ağladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

615. Ve o ki, "Koparmak nedendir?" diye sordu, cevapsız kaldı, pişman olarak ağladı.

Yani, tavusa "Bu güzel kanatlarını niçin koparıyorsun?" diye soran bilgine tavus cevap vermedi, sadece feryat edip ağladı, bu ağlama bilgini de etkilediğinden sorduğuna pişman olarak ağladı ve dedi:

Ya'ni, tâvûsa "Bu latîf kanatlarını niçin koparıyorsun?" diye soran hakîme tâvus cevâb vermedi, yalnız feryâd edip ağladı, bu ağlama hakîme de te'sîr ettiğinden sorduğuna peşîman olarak ağladı ve dedi:

616. Ki, "Ben onu fuzûlluktan niçin sordum. O gamdan dolu idi, onu karıştırdım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

616. "Ben onu gereksiz yere niçin sordum? O gamla dolu idi, onu karıştırdım."

617. Islak gözünden toprak üzerine su damladı; o her katrede yüz cevab münderiç idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

617. Islak gözünden toprak üzerine su damladı; o her damlada yüz cevap içeriyordu.

O tavus kuşunun yaşarmış olan gözünden yaşlar damladı. O yaşların her bir damlasında sorduğum soruya karşı birçok hâl diliyle verilmiş cevap içeriyordu.

O tâvûsun yaşarmış olan gözünden yaşlar damladı. O yaşların her bir kat-resinde sorduğum suâle karşı birçok cevâb-ı hâlî münderiç idi.

618. Sıdk ile olan ağlayış canlar üzerine çarpar, hatta feleği ve arşı ağlayıcı eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

618. Doğrulukla olan ağlayış canlar üzerine çarpar, hatta feleği ve arşı ağlayıcı yapar.

619. Akıl ve gönüller bir şübhesiz arşa mensubdurlar. Arşa mensûb olan nûr-dan hicâb içinde yaşarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

619. Akıl ve gönüller şüphesiz arşa aittir. Arşa ait olan nurdan bir perde içinde yaşarlar.

Yani, içten ağlayış akıldan ve gönülden gelir; ve akıllar ve gönüller arşa ait olduklarından, böyle içten olan ağlama feleği ve arşı da ağlatır. Bununla birlikte, arşa ait olan akıllar ve gönüller, kendilerinin ait oldukları arşın nurundan, aşağı âleme ait olan bedenle birleşmelerinden dolayı bir perde içinde yaşarlar.

Ya'ni, sıdk ile ağlayış akıldan ve gönülden kopar; ve akıllar ve gönüller ise arşa mensûb olduklarından böyle sıdk ile olan ağlama feleği ve arşı da ağlayıcı eder. Bununla beraber arşa mensûb olan akıllar ve gönüller, kendilerinin mensûb oldukları arşın nûrundan, âlem-i süflîye mensûb olan cisme mukārenetlerinden dolayı hicâb içinde yaşarlar.

## Onun beyânındadır ki, akıl ve rûh Bâbil kuyusundaki Hârût ve Mârût gibi su ve çamur içinde mahbûsturlar

620. O iki pâk Hârût ve Mârût gibi, burada korkunç kuyuda bağlanmışlardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

620. O iki temiz Hârût ve Mârût gibi, burada korkunç kuyuda bağlanmışlardır.

Bu şerh-i şerîfte, Bakara Sûresi'ndeki "وَ مَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَ مَارُوتَ وَ مَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ وَ مَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ يَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَ لَا يَنفَعُهُمْ" (Bakara 2/102) yani "Yahudiler Babil'de Hârût ve Mârût ismindeki iki meleğe inen şeyi öğretirler. Halbuki o iki melek 'Biz ancak insanlara bir imtihanız, küfretme!' demedikçe kimseye öğretmezler. Böyleyken insanlar onlardan, koca ile karı arasını onunla ayırdıkları şeyi öğrenirler. Halbuki onlar onunla hiçbir kimseye zarar verici değildirler; ancak Allah'ın izniyle zarar verirler; ve onlar kendilerine zarar veren ve faydası olmayan şeyi öğrenirler." ayet-i kerîmesine işaret buyrulur. Bu iki melek hakkında Kur'ân-ı Kerîm'deki açıklık, bu ayet-i kerîmede zikredilen anlamdan ibaret olduğu halde, birinci cildin 543 numaralı beyt-i şerîfindeki açıklamalarda nakledilen kıssayı rivayet ederler. Burada onun tekrar zikri fazladır; ve esasen bu kıssa hakkında âlimler arasında ihtilaf vardır. Ve bu iki melek hakkında birinci cildin 3361 ve 3385 numaralı beyitlerinde de bilgiler vardır. Burada bu ihtilafın açıklanmasına lüzum yoktur. Cenâb-ı Pîr efendimizin yüce âdetleri, kıssa sahih olsun olmasın, ondan birtakım hikmetler çıkarıp hakikat talibi olanları işaret ve ikaz buyurmaktır. Nitekim bu şerh-i şerîf ile sonraki beyitlerde aklı ve ruhu sihir öğreten Hârût ve Mârût'a benzetmişler ve birtakım hikmetler beyan etmişlerdir. Yani haddizatında tabiî kirliliklerden temiz olan akıl ve ruh, bu aşağı âlemde korkunç bir kuyu mesabesinde olan unsurlardan oluşmuş bedende bağlı ve hapsedilmişlerdir.

Bu şerh-i şerîfte sûre-i Bakara'da olan وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنفَعُهُمْ (Bakara 2/102) Ya'ni "Yahûdîler Bâbil'de Hârût ve Mârût ismindeki iki meleğe nâzil olan şeyi ta'lîm ederler. Halbuki o iki melek "Biz ancak nâsa fitneyiz, küfr etme!" demedikçe bir kimseye ta'lîm etmezler. Böyle iken nâs onlardan koca ile karı arasını onunla tefrîk ettikleri şeyi öğrenirler. Halbuki onlar onunla hiçbir kimseye zarar verici değildirler; ancak Allah'ın izniyle zarar verirler; ve onlar onlara zarar veren ve kendilerine menfaati olmayan şeyi taallüm ederler." âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Bu iki melek hakkında Kur'ân-ı Kerîm'deki sarâhat bu âyet-i kerîmede mezkûr olan mefhûmdan ibâret olduğu hâlde, I. cildin 543 numaralı beyt-i şerîfindeki îzâhâtta naklolunan kıssayı rivâyet ederler. Burada onun tekrar zikri zâiddir; ve esâsen bu kıssa hakkında ulemâ arasında ihtilâf vardır. Ve bu iki melek hakkında I. cildin 3361 ve 3385 numaralı beyitlerinde de ma'lûmât vardır. Burada bu ihtilâfın beyânına lüzûm yoktur. Cenâb-ı Pîr efendimizin âdet-i seniyyeleri, kıssa sahîh olsun olmasın, ondan birtakım hikmetler çıkarıp tâlib-i hakikat olanları işâret ve îkaz buyurmaktır. Nitekim bu şürh-ı şerîf ile âtîdeki beyitlerde aklı ve rûhu sihir ta'lîm eden Hârût ve Mârût'a teşbîh buyurmuşlar ve birtakım hikmetler beyân etmişlerdir. Ya'ni haddizâtında ednâs-ı tabîiyyeden pâk olan akıl ve rûh bu âlem-i süflîde korkunç bir kuyu mesâbesinde olan cism-i unsurîde bağlı ve mahbûs olmuşlardır.

621. Süflî ve şehvânî âlem içindedirler. Cürümden dolayı bu kuyu içinde bağlı olmuşlardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

621. Süflî ve şehvet dolu âlem içindedirler. Suçtan dolayı bu kuyu içinde bağlı olmuşlardır.

Yani, Hârût ve Mârût, aslında pak olan iki melek oldukları hâlde, nefsâniyet âlemine inip şehvetin esiri oldukları için kendilerini Bâbil kuyusunda azap ettikleri gibi, arşa ait olan akıl ve ruh da bu tabiat âleminde şehvetin esiri olduklarından, bu suçları sebebiyle bu cisim kuyusu içinde bağlı ve hapsolmuş kalmışlardır.

Ya'ni, Hârût ve Mârût hadd-i zâtında pâk olan iki melek oldukları hâlde, nefsâniyet âlemine nüzûl edip esîr-i şehvet oldukları cihetle kendilerini Bâbil kuyusunda ta'zîb ettikleri gibi, arşa mensûb olan akıl ve rûh dahi bu âlem-i tabîatta esîr-i şehvet olduklarından, bu cürümleri sebebiyle bu cisim kuyusu içinde bağlı ve mahbûs kalmışlardır.

622. Sihri ve sihrin zıddını iyiler ve şerliler bî-ihtiyar bu ikiden öğrendiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

622. Sihri ve sihrin zıddını iyiler ve şerliler irâdeleri dışında bu ikisinden öğrendiler.

Yani, sihri ve sihrin zıddı olan sihir bozmayı iyiler ve kötüler irâdeleri dışında bu iki melekten öğrendiler. Çünkü sihir, olağanüstü haller (havârık-ı âdât) türünden bir şeydir ve insan tabiatında olağanüstü hallere karşı irâde dışı büyük bir eğilim vardır.

Bu sebeple, bu iki meleğin zamanında Bâbil halkından iyisi ve kötüsü, sihrin bu iki yönünü öğrenmeye eğilim gösterip öğrendiler.

Ya'ni, sihri ve sihrin zıddı olan sihir bozmayı iyiler ve kötüler ihtiyârsız olarak bu iki melekten öğrendiler. Zîrâ sihir havârık-ı âdât nevi'nden bir şeydir ve tab'-ı beşerde havârık-ı âdâta karşı bilâ-ihtiyâr bir meyl-i azîm vardır.

Binâenaleyh bu iki meleğin zamânında Bâbil ahâlîsinden iyisi ve kötüsü sihrin bu iki şıkkını öğrenmeğe meyledip öğrendiler.

623. Lakin ona nasihat verirler ki, "Sakın sihri bizden öğrenme ve toplama!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

623. Lakin ona nasihat verirler ki, "Sakın sihri bizden öğrenme ve toplama!"

Bu ve gelecek beyitte, yukarıda zikredilen "Biz ancak insanlara bir imtihanız, sakın inkâr etme!" (Bakara, 2/102) ayet-i kerimesinin anlamı açıklanır.

Bu ve âtîdeki beyt-i şerîfte yukarıda zikrolunan انما نحن فتنة فلا تكفر (Bakara, 2/102) ["Biz ancak nâsa fitneyiz, küfr etme!"...] âyet-i kerîmesinin mefhûmu beyân buyrulur.

624. "Ey filân biz bu sihri ibtila ve imtihan için öğretiriz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

624. "Ey filân, biz bu sihri sınama ve imtihan için öğretiriz."

"Biyâmûzîm" geçişli bir fiildir, yani melekler sihir öğrettikleri kişiye derler ki: "Ey filân, biz sihri iyi ve kötünün birbirinden ayrılması için öğretiriz. Bu sebeple sen sihri insanlara zarar vermek için öğrenip küfretme!" Nasıl ki hadîs-i şerîfte حد الساحر ضربة بالسيف yani "Sihirbazın haddi ve cezası kılıçla bir darbedir" buyrulmuştur. Bu sebeple Ehl-i Sünnet'e göre sihrin varlığı gerçektir, ancak sihir yapmak küfürdür.

"Biyâmûzîm", fiil-i müteaddîdir, ya'ni melekler sihir öğrettikleri kimseye derler ki: "Ey filân biz sihri iyi ve kötü birbirinden ayrılmak için öğretiriz. Binâenaleyh sen sihri ızrâr-ı nâs için öğrenip küfretme!" Nitekim hadîs-i şerîfte حد الساحر ضربة بالسيف ya'ni "Sâhirin haddi ve cezâsı kılıç ile bir darbedir" buyrulmuştur. Binâenaleyh ehl-i sünnet indinde sihrin vücûdu hakîkattir, velâkin sihir yapmak küfürdür.

625. Zîrâ imtihan için ihtiyar şart olur. Sana iktidarsız bir ihtiyar olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

625. Çünkü imtihan için seçme özgürlüğü şarttır. Sana iktidarsız bir seçme özgürlüğü olmaz.

Yani, sihri öğrendikten sonra onunla amel edip etmemek hususunda seçme özgürlüğüne sahipsin. Bu sebeple biz bu sihri senin saadetinin ve şekavetinin ortaya çıkması için öğretiriz. Eğer saadet ehlinden isen sihri öğrenirsin fakat yapmazsın; ve eğer şekavet ehlinden isen sihri öğrenip yapar ve onunla Allah'ın kullarına zarar verirsin. Sözün özü, sihri yapmak ve yapmamak senin kudretin dahilindedir ve kudretin olmasa seçme özgürlüğün ve iraden de olmaz.

Ya'ni, sihri öğrendikten sonra onunla amel edip etmemek husûsunda muhtârsın. Binâenaleyh biz bu sihri senin saâdetin ve şekāvetin meydana çıkmak için öğretiriz. Eğer ehl-i saâdetten isen sihri öğrenirsin ve fakat yapmazsın; ve eğer ehl-i şekāvetten isen sihri öğrenip yapar ve onunla ibâdullahı ızrâr edersin. Velhâsıl sihri yapmak ve yapmamak senin kudretin dâhilindedir ve kudretin olmasa ihtiyârın ve irâden dahi olmaz.

626. Meyiller uyumuş köpekler gibidirler, onlarda hayır ve şer gizlenmişlerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

626. Meyiller uyumuş köpekler gibidirler, onlarda hayır ve şer gizlenmişlerdir.

İnsanın meyilleri ve arzuları uyumuş köpeklere benzer. Nasıl ki uyumuş köpeklerin halleri, şanları, iyilikleri ve kötülükleri belli değildir. Onların azgınları ve uysalları vardır. Fakat uykuda hepsi uysal görünürler. Uyandıkları zaman halleri ortaya çıkar. İnsanın meyilleri de böyledir. Onları harekete geçiren bir sebep olmadıkça hayırları ve şerleri bilinmezdir. Örneğin, şehvet meyli uyumuş olan bir kimsenin iffeti ve ahlaksızlığı belli değildir. Onun karşısına güzel bir kadın çıkıp kendi tarafına davet ettiği zaman o kimsenin iffetli veya ahlaksız olduğu ortaya çıkar. Diğer meyiller de böyledir.

İnsanın meyilleri ve arzûları uyumuş köpeklere benzer. Nitekim uyumuş köpeklerin hâl ve şanları ve iyilikleri ve kötülükleri belli değildir. Onların azgınları ve mûnisleri vardır. Fakat uykuda hepsi mûnis görünürler. Uyandıkları vakit halleri meydana çıkar. İnsanın meyilleri de böyledir. Onları tahrîk eden sebeb olmadıkça hayırları ve şerleri meçhuldür. Meselâ meyl-i şehveti uyumuş olan bir kimsenin iffeti ve fücûru belli değildir. Onun karşısına güzel bir kadın çıkıp kendi tarafına dâvet ettiği vakit o kimsenin afîf veyâ fâcir olduğu zâhir olur. Sâir meyiller de böyledir.

627. Vaktaki kudret yoktur, bu saf uyumuştur; odun parçaları gibidir ve susmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

627. Kudret olmadığı zaman, bu saf uyumuştur; odun parçaları gibidir ve susmuştur.

"Rede", "saf" demektir; "ten zeden", susmak ve sabit olmak anlamındadır. Yani, bu meyiller de uyumuş olup hayır ve şer ortaya koymaya kudretli olmadığı zaman ateşe yakın olmayan odun parçaları gibidir ve sabittir. Odun parçaları ateşe yakın oldukları zaman nasıl alevlenirse, uyuyan meyiller de onları harekete geçiren sebeplerin ortaya çıkmasıyla uyandıkları zaman mahiyetlerini ortaya koyarlar.

"Rede", "saf" demektir; "ten zeden", susmak ve sâbit olmak ma'nâsınadır. Ya'ni, bu meyiller dahi uyumuş olup hayır ve şer izhârına kudretli olmadığı vakit ateşe mukārin olmayan odun parçaları gibidir ve sâbittir. Odun parçaları ateşe mukārin oldukları vakit nasıl alevlenir ise uyuyan meyiller dahi onları tahrîk eden esbâbın zuhûruyla uyandıkları vakit mâhiyetlerini izhâr ederler.

628. Ta ki ortaya bir leş gele, köpekler üzerine hırs sûrunun nefhi vurulur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

628. Ortaya bir leş geldiğinde, köpekler üzerine hırs sûru üflenir.

Bu şerefli beyitte, nefse ait hazlar "leş"e benzetilmiştir. Yani, ortaya bir leş geldiği zaman, İsrafil (a.s.)ın sûru üflendiğinde ölüler nasıl dirilirse, uyuyan köpekler üzerine de hırs sûru öylece üflenmiş olur. Bunun gibi, ortaya nefse ait bir haz geldiği zaman, o eğilimlerin safları üzerine hırs sûru çalınmış olur.

Bu beyt-i şerîfte huzûzât-ı nefsâniyye "leş"e teşbîh buyrulmuştur. Ya'ni, ortaya bir leş geldiği vakit İsrâfil (a.s.)ın sûru üfürüldüğü zaman nasıl ölüler dirilirse, uyuyan köpekler üzerine de hırs sûru öylece nefhedilmiş olur. Bunun gibi ortaya bir hazz-ı nefsânî geldiği vakit, o meyillerin saffı üzerine hırs sûru çalınmış olur.

629. Vaktaki o mahallede bir eşek leş oldu, onunla yüz uyumuş köpek uyandı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

629. O yerde bir eşek leş olunca, onunla birlikte yüz uyumuş köpek uyandı.

630. Ketm-i gayba gitmiş hırslar yakadan baş çıkarıp hücum getirdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

630. Gayb perdesine bürünmüş hırslar yakadan baş gösterip hücum etti.

"Tâhten", savaş ve yağma amacıyla bir kimsenin üzerine koşmaktır (Bahâr-ı Acem).

"Tâhten", cenk ve yağmâ kasdıyla bir kimsenin üzerine koşmak (Bahâr-ı Acem).

631. Her bir köpeğin üzerinde mû-be-mû diş olmuştur ve hîleden dolayı kuyruk sallayıcı olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

631. Her bir köpeğin üzerinde kıl be kıl diş olmuştur ve hileden dolayı kuyruk sallayıcı olmuştur.

Ortadaki leşi gören her bir köpeğin üzerindeki kıllar baştan başa birer diş olmuş ve o leşi kendine özgü kılma tedbirinden dolayı kuyruk sallayıcı olmuştur. Dünya ehli de bunlar gibidir. Ortada bir nefse ait haz gördükleri zaman, ona ulaşmak için her birisi baştan başa hırs kesilir ve birbirlerine karşı müdâhane (iki yüzlülük) kuyruklarını sallamaya başlarlar. Nasıl ki hadîs-i şerifte الدنيا جيفة وطالبها كلاب yani "Dünya bir cîfe ve bir leştir ve onun talibi köpeklerdir" buyrulur.

Ortadaki leşi gören her bir köpeğin üzerindeki kıllar baştan başa birer diş olmuş ve o leşi kendine hasretmek tedbîrinden dolayı kuyruk sallayıcı olmuştur. Ehl-i dünyâ dahi bunlar gibidir. Ortada bir hazz-ı nefsânî gördükleri vakit, ona nâil olmak için her birisi baştan başa hırs kesilir ve birbirlerine karşı müdâhane kuyruklarını sallamağa başlarlar. Nitekim hadîs-i şerifte الدنيا جيفة وطالبها كلاب ya'ni "Dünya bir cîfe ve bir leştir ve onun tâlibi köpeklerdir" buyrulur.

632. Onun yarı aşağısı hîle, yukarısı o gazabdır, zayıf ateş gibi o odun bulur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

632. Onun yarı aşağısı hile, yukarısı o gazaptır, zayıf ateş gibi o odun bulur.

Yani, köpeğin iki hâli vardır. Birisi kuyruğunu sallayıp yaltaklanmak ve dalkavukluk etmektir ki, bu onun aşağı hâlidir; ve biri de öfkelenip hırlamak ve saldırmaktır ki, bu onun yüksek hâlidir. Onun bu iki hâlinin aşağısı da yukarısı da berbattır. Dünya ehli de böyledir. Ellerinde kuvvet olmadığı zaman meyillerini ve arzularını gerçekleştirmeye fırsat bulmak için yaltaklanırlar ve dalkavukluk ederler ve fırsat buldukları zaman da emellerini gerçekleştirmeye engel olanları kahrederler. Onların bu öfkeli hâli, oduna kavuşan zayıf bir ateşe benzer.

Ya'ni, köpeğin iki hâli vardır. Birisi kuyruğunu sallayıp yaltaklanmak ve müdâhane etmektir ki, bu hâl-i süflîsidir; ve biri de öfkelenip hırlamak ve saldırmaktır ki, bu yüksek hâlidir. Onun bu iki hâlinin süflîsi de ulvîsi de berbâddır. Ehl-i dünyâ dahi böyledir. Ellerinde kuvvet olmadığı vakit meyillerini ve arzûlarını icrâya fırsat bulmak için yaltaklanırlar ve müdâhane ederler ve fırsat buldukları zaman dahi emellerini icrâya mâni' olanları kahrederler. Onların bu öfkeli hâli oduna mülâkî olan bir zayıf ateşe benzer.

633. Lâ-mekândan şu'le şu'le erişir, alevin dumanı göğe kadar gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

633. Mekânsızlıktan alev alev ulaşır, alevin dumanı göğe kadar gider.

Yani, o zayıf ateş, odunu bulduğu zaman mekânsız olan gayb âleminden alev alev ona yardım gelir, alevin dumanı havaya çıkar. Cismanî ve nefsanî olan kimselerin hâli de böyledir.

Ya'ni, o zayıf ateş, odunu bulduğu vakit lâ-mekân olan âlem-i gaybdan şu'le şu'le ona yardım gelir, alevin dumanı havaya çıkar. Cismânî ve nefsânî olan kimselerin hâli de böyledir.

634. Ten içinde yüz böyle köpek uyumuşlardır; vaktaki bir şikâr yoktur, onlar gizlenmişlerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

634. Ten içinde yüz böyle köpek uyumuşlardır; vaktaki bir şikâr yoktur, onlar gizlenmişlerdir.

Bu şerefli beyit, 622 numaralı şerefli beyitin teyididir (doğrulamasıdır). Yani, insanın bedeninde gizli olan böyle yüzlerce meyil ve arzu köpeği uyku içindedirler. Her biri kendi emeline ve meyline uygun bir av önüne çıkıncaya kadar gizli bir halde kalırlar.

Bu beyt-i şerîf 622 numaralı beyt-i şerîfin te'yîdidir. Ya'ni, insanın cisminde mahfi olan böyle yüzlerce meyil ve arzû köpekleri uyku içindedirler. Herbir emeline ve meyline muvâfik bir şikâr ve av önüne çıkıncaya kadar gizli bir hâlde kalırlar.

635. Yahud gözü dikilmiş doğanlar gibidir. Hicabda bir saydın aşkından yanmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

635. Yahut gözü dikilmiş doğanlar gibidir. Perdede bir avın aşkından yanmıştır.

Yahut insanın bedeninde gizli olan eğilimler ve arzular, gözleri kapatılmış doğan kuşlarına benzerler ki, o doğan kuşu bir perde ve örtü içinde, "Ah bu perdelerden kurtulsam da avımın arkasında koşsam!" diye bir avın aşkından yanmış tutuşmuştur. Bu şerefli beyitteki ikilemin inceliği şudur ki; Bir insanın bir şeye olan eğilimi ya tamamen uykuda olur ve o eğilim sahibinin bu eğiliminden haberi olmaz. Bu eğilim önüne bir fırsat çıktığı zaman ortaya çıkar ve eğilim sahibi kendisinde böyle bir eğilim olduğunu o zaman anlar. Bu eğilimler uyuyan köpeklere benzer. Veyahut eğilim sahibinin herhangi bir şeye eğilimi uyanmıştır ve sahibinin böyle bir eğilimi olduğundan da haberi vardır; fakat eğilim sahibinin elinde fırsat olmadığı için arzusunu yerine getiremez. İşte bu eğilimler dahi gözleri kapatılmış olan doğan kuşlarına benzer. Bu eğilim sahibi daima fırsat gözler ve avına kavuşma aşkıyla yanar tutuşur. Nasıl ki bir şair kendi halini şöyle beyan eder:

Heves-i vuslat-ı dildâr ile yanar tutuşur.

Yâhud insanın cisminde mahfi olan meyiller ve arzûlar, gözleri kapatılmış doğan kuşlarına benzerler ki, o doğan kuşu bir hicâb ve perde içinde, "Ah bu hicâblardan kurtulsam da avımın arkasında koşsam!" diye bir saydın aşkından yanmış tutuşmuştur. Bu beyt-i şerîfte terdîddeki nükte budur ki; Bir insanın bir şeye olan meyli ya kâmilen uykuda olur ve o meyil sâhibinin bu meylinden haberi olmaz. Bu meyil önüne bir fırsat çıktığı vakit zâhir olur ve sahib-i meyl kendisinde böyle bir meyil olduğunu o vakit anlar. Bu meyiller uyuyan köpeklere benzer. Veyâhud meyil sahibinin herhangi bir şeye meyli uyanmıştır ve sahibinin böyle bir meyli olduğundan da haberi vardır; fakat meyl sâhibinin elinde fırsat olmadığı için arzûsunu icrâ edemez. İşte bu meyiller dahi gözleri kapatılmış olan doğan kuşlarına benzer. Bu meyil sahibi dâimâ fırsat gözler ve şikârına nailiyet aşkıyla yanar tutuşur. Nitekim bir şâir kendi hâlini şöyle beyân eder:

Heves-i vuslat-ı dildâr ile yanar tutuşur.

636. Vaktaki külâhı kaldırırsın ve şikârı görür, ondan sonra dağlığı tavaf eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

636. Külahı kaldırdığında avı görür, ondan sonra dağlığı dolaşır.

Doğanın gözünü kapatan külahı başından kaldırdığında ve avı gördüğünde, ondan sonra o avı yakalamak için dağlık yerler etrafında dolaşır. Bunun gibi, emelinin gerçekleşmesi için fırsat gözleyen emel sahibi de, doğanın külahının kalkmasına benzeyen fırsatı eline geçirdiği zaman, artık avının etrafında dolaşır durur.

Vaktāki doğanın gözünü kapatan külâhı başından kaldırırsın ve şikârı görür, ondan sonra o avı yakalamak için dağlık mahaller etrafında devreder. Bunun gibi emelinin icrâsına fırsat gözleyen sâhib-i emel dahi, doğanın külâhının kalkmasına benzeyen fırsatı eline geçirdiği vakit, artık şikârının etrâfında tavâf eder durur.

637. Hastanın şehveti sakin olur, onun hatırı sıhhat tarafına gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

637. Hastanın şehveti sakinleşir, onun gönlü sağlık tarafına yönelir.

Hastanın yemeğe olan iştahı ve isteği sakinleşir ve uykudadır. O, yiyecek ve içecek düşünmez; onun gönlü ve isteği sağlık tarafına yönelmiştir.

Hastanın taâma olan iştihâsı ve meyli sâkin olur ve uykudadır. O yiyecek ve içecek düşünmez; onun hâtırı ve meyli sıhhat tarafına müteveccihtir.

638. Vaktaki ekmeği ve elmayı ve karpuzu görür, zevk ve günah korkusu mahall-i cenge gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

638. Ekmeği, elmayı ve karpuzu gördüğünde, zevk ve günah korkusu savaş alanına gelir.

"Beze" gizli günah anlamındadır. Perhizsizliğe "beze" ve günah denilmesi, tıp açısından bir kusur olmasına göredir. Veyahut "المعدة بيت الداء والحمية رأس الدواء" yani "Mide hastalık evidir ve perhiz ilacın başıdır" hadis-i şerifine muhalefet olmasına dayanır. Yani, hasta örneğin ekmeği, elmayı ve karpuzu gördüğü zaman, onları yemenin zevkini ve lezzetini düşünür; yedikten sonra vücuduna arız olacak kötülük korkusunu ve tıbbî kusuru da düşünür. Bu iki düşünce kalbinde birbiriyle savaşa ve çekişmeye başlar.

"Beze", muhtefi günah ma'nâsınadır. Perhizsizliğe "beze" ve günah ta'bîr buyrulması tıb nokta-i nazarından kabâhat olmasına göredir. Veyâhud المعدة بيت الداء والحمية رأس الدواء ya'ni "Mi'de hastalık evidir ve perhîz devânın başıdır" hadîs-i şerîfine muhalefet olmasına nazarandır. Ya'ni, hasta meselâ ekmeği ve elmayı ve karpuzu gördüğü vakit, onları yemenin zevkini ve lezzetini düşünür ve yedikten sonra vücûduna ârız olacak fenâlık korkusunu ve kabâhat-ı tıbbiyyeyi de düşünür. Bu iki düşünce kalbinde birbiriyle cenge ve nizâ'a başlar.

639. Eğer çok sabırlı ise görmek onun faidesidir; o teheyyüç onun gevşek olan tab'ına iyidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

639. Eğer çok sabırlı ise görmek onun faydasıdır; o heyecan onun gevşek olan tabiatına iyidir.

Eğer hasta çok sabırlı ise bu gıdaları yemeyip sadece seyretmekle yetinmek hastaya faydalı olur. O heyecan ve mizacın harekete gelmesi, hastalık sebebiyle gevşek olan onun tabiatına kuvvet verir ve kuvvetten sağlık meydana gelir. Buna göre, gıdayı görmekle yetinmek onun hakkında iyidir. Yani Hakk Yolcusu, nefsine ait sıfatlarına karşı sabırlı ise, bu haz sebeplerini görüp sabretmekle ruhunda kuvvet meydana gelir ve bu kuvvet ile nefse ait hastalıklardan çabuk kurtulur; ve eğer sabırlı değil ise o nefse ait hazlardan ve bedensel lezzetleri seyretmekten kaçıp uzlete çekilmelidir.

Eğer hasta çok sabırlı ise bu gıdaları yemeyip temâşâsıyla iktifâ etmek hastaya fâideli olur. O teheyyüç ve mizâcın harekete gelmesi hastalık sebebiyle gevşek olan onun tab'ına kuvvet verir ve kuvvetten sıhhat hâsıl olur. Binâenaleyh gıdâyı görmekle iktifâ etmek onun hakkında iyidir. Ya'ni tarîk-ı Hak sâliki, sıfât-ı nefsâniyyesine karşı sabırlı ise, bu esbâb-ı huzûzu görüp sabretmekle rûhunda kuvvet hâsıl olur ve bu kuvvet ile emrâz-ı nefsâniyyeden çabuk kurtulur; ve eğer sabırlı değil ise o huzûzât-ı nefsâniyye ve lezzât-ı cismâniyyeyi temâşâdan kaçıp uzlet etmelidir.

640. Ve eğer sabır olmazsa, binâenaleyh görmemesi iyidir. Zırhsız olan adamdan ok uzak olmak evlâdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

640. Ve eğer sabır olmazsa, bu sebeple görmemesi iyidir. Zırhsız olan adamdan ok uzak olmak daha iyidir.

Ve eğer hastanın bu gıdalara karşı sabrı olmazsa, onları görmemesi ve uyuyan yılanın uyandırılmaması daha iyidir. Nasıl ki zırhsız adamdan ok uzak olması hayırlıdır. Yani o gıda hastaya ok gibidir ve hastanın mizacının zayıflığı da zırhsızlık gibidir.

Ve eğer hastanın bu gıdalara karşı sabrı olmazsa, onları görmemesi ve uyuyan yılanın uyandırılmaması daha iyidir. Nitekim zırhsız adamdan ok uzak olması hayırlıdır. Ya'ni o gıda hastaya ok gibidir ve hastanın za'f-ı mizâcı da zırhsızlık gibidir.

## O sâile tâvusun cevâb söylemesi

641. Vaktaki giryeden fâriğ geldi, dedi: "Git ki sen renge ve kokuya bağlısın!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

641. Ağlamaktan kurtulunca dedi: "Git ki sen renge ve kokuya bağlısın!"

Tavusun ağlaması kesilince, soru soran hakîme dedi: "Git ki senin gönlün renk ve koku sevgilerine bağlanmıştır ve dış süslemelerin tutkunusun!"

Vaktâki tâvusun ağlaması kesildi. Sual soran hakîme dedi: "Git ki senin gönlün renk ve koku muhabbetlerine bağlanmıştır ve tezyînât-ı zâhiriyyenin meclûbusun!"

642. Onu görmüyor musun ki, bu kanatlardan dolayı benim tarafıma yüz belâ gelir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

642. Onu görmüyor musun ki, bu kanatlar yüzünden bana yüzlerce belâ gelir?

643. Ey ne çok merhametsiz avcı, bu kanatlar için her tarafıma dâimâ tuzak koyar!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

643. Ey ne kadar merhametsiz avcı, bu kanatlar için her tarafıma sürekli tuzak kurar!

644. Ne kadar ok atıcı, kanatlar için, benim tarafıma havanda ok çeker!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

644. Ne kadar ok atıcı, kanatlar için, benim tarafıma havanda ok çeker!

645. Mâdemki bu kazadan ve bu beladan ve bu fitneden kendimi zabt etmeğe kuvvetim yoktur;&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

645. Mademki bu kazadan ve bu beladan ve bu fitneden kendimi korumaya gücüm yoktur;

646. O iyi gelir ki, bu dağlıkta ve sahrada emîn olmak için çirkin ve kerîh olayım!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

646. O iyi gelir ki, bu dağlıkta ve sahrada emîn olmak için çirkin ve kerîh olayım!

Yani, "Bu dağlık yerlerde ve çöllerde, parlak kanatlarımın düşmanları olan avcılardan güvende bir şekilde gezmek ve yaşamak için, onları koparıp kendimi çirkin ve iğrenç bir duruma sokmam bana daha hayırlı gelir."

Ya'ni, "Bu dağlık mahallerde ve sahrâlarda, parlak kanatlarımın düşmanları olan avcılardan emîn bir hâlde gezmek ve yaşamak için, onları koparıp kendimi çirkin ve iğrenç bir hâle koymam bana daha hayırlı gelir."

647. Ey delikanlı bu, benim ucbümün silahı oldu. Ucb ise, mu'ciblere yüz belâ getirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

647. Ey delikanlı, bu, benim kendini beğenmişliğimin silahı oldu. Kendini beğenmişlik ise, kendini beğenenlere yüz bela getirir.

"Ucb", bir kimsenin hüner, zekâ, mal ve güzellik gibi birtakım meziyetlere sahip olması sebebiyle kendini beğenmesi anlamındadır; ve böyle kendini beğenen kimseye "mu'cib" derler; ve bu kendini beğenmişlik sıfatı çok kötü sıfatlardan biridir. Çünkü bundan kibir, riyaset sevgisi (başkanlık sevgisi) ve kulları hor görme gibi birtakım kötü sıfatlar doğar.

Bu şerefli açıklamada "tavus"tan kasıt, Hakk yolunun yolcusu olan kimsedir; ve "kanat"tan kasıt ise, kendini beğenmişliğe sebep olan şeylerdir. Ve "hakîm"den kasıt ise, dışsal meziyetlere düşkün olan zahirî âlimdir ki, o meziyetlerin ortaya konulmasını Hakk Yolcusu'na tavsiye eder ve Hakk Yolcusu da ona cevaben der ki: "Bu dışsal meziyetler benim kendini beğenmişliğimin silahı ve aracı oldu. Kendini beğenmişlik ise kendini beğenen kimselere birçok manevî bela getirir ve birçok kötü sıfat doğurur; ve neticede Hakk Yolcusu'nun kalbine inen ilahî feyizleri keser. Çünkü Hakk Yolcusu nefis ve şeytanın hilesine ve aldatmalarına karşı zayıf olduğundan, kendisine kendini beğenmişlik verecek olan sebeplerden sakınması gerekir. Fakat seyrini tamamlayıp, nefis ve şeytana galip olduktan sonra kendini beğenmişliğe sebep olan dışsal meziyetler ve faziletler ona zarar vermez. Aksine birçok yönden hem kendine hem de halka faydalı olur. Nasıl ki ilerideki şerefli açıklamada beyan buyruluyor:

"Ucb", bir kimse hüner ve zekâvet ve mal ve hüsn gibi birtakım meziyetlere mâlik olmak sebebiyle kendini beğenmek ma'nâsınadır; ve böyle kendini beğenen kimseye "mu'cib" derler; ve bu ucb sıfatı pek fenâ sıfatlardan birisidir. Zîrâ bundan kibir ve hubb-ı riyâset ve tahkîr-i ibâd gibi birtakım kötü sıfatlar doğar.

Bu sürh-ı şerîfte "tâvus"tan murâd, tarîk-ı Hak sâliki olan kimsedir; ve "kanat"tan murâd dahi, esbâb-ı ucb olan şeylerdir. Ve "hakîm"den murâd dahi, mezâyâ-yı zâhiriyyenin meclûbu olan âlim-i zâhirîdir ki, o meziyetlerin ızhârını sâlike tavsiye eder ve sâlik dahi ona cevâben der ki: "Bu mezâyâ-yı zâhiriyye benim ucbümün silâhı ve âleti oldu. Ucb ise kendini beğenen kimselere birçok belâyâ-yı ma'neviyye getirir ve birçok fenâ sıfatlar doğurur; ve neticede kalb-i sâlike nâzil olan füyûzât-ı ilâhiyyeyi kat'eder. Zîrâ sâlik nefis ve şeytanın hîlesine ve tezvîrâtına karşı zayıf olduğundan, kendisine ucb verecek olan esbabdan tevakkî etmek lâzım gelir. Fakat sülükünü itmâm edip, nefis ve şeytana gälib olduktan sonra esbâb-ı ucb olan mezâyâ ve fezâil-i zâhiriyye ona zarar vermez. Bilakis birçok vecihten hem kendine ve hem de halka fäideli olur. Nitekim âtîdeki sürh-ı şerîfte beyân buyruluyor:

## Onun beyânındadır ki, hünerler ve zekîlikler ve dünyâ malı tâvusun kanatları gibi canın düşmanıdır

648. Çok hüner hâma helâklik geldi; zîrâ dâneden dolayı tuzağı görmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

648. Çok hüner, ham kişiye helak getirir; çünkü dane yüzünden tuzağı görmez.

"Ham"dan kasıt, nâkıs insandır. Yani, birçok hüner, nâkıs insanlar hakkında onların helak olmasına sebep olmuştur. Emsalleri ve akranları arasında parmakla gösterilme danesi yüzünden, onun altında gizli olan ucub (kendini beğenme) tuzağını görmemişlerdir. İnsanlar hünerlerinden dolayı onları övdükçe, onlarda da kendilerini beğenme duygusu kuvvetlenmiştir. Bu sebeple, böyle nâkıs insanların dünyevî meziyetleri seçmeleri ve tercih etmeleri nefislerine çok zararlıdır. Eğer bir Hakk Yolcusu'nun zâhirî meziyetleri varsa, onları hiçe sayıp halktan gizlemesi gerekir.

"Hâm"dan murâd insân-ı nâkıstır. Ya'ni, birçok hüner, nâkıs insanlar hakkında onların helâklerine sebeb olmuştur. Emsâl ve akranları arasında parmakla gösterilmek dânesinden dolayı onun altında gizli olan ucb tuzağını görmemişlerdir. Nâs hünerlerinden dolayı onları medhettikçe, onlarda da kendilerini beğenmek duygusu kuvvetlenmiştir. Binâenaleyh böyle nâkıs insanların mezâyâ-yı dünyeviyyeyi ihtiyâr ve intihâb etmeleri nefislerine gäyet muzırdır. Eğer bir sâlik-i tarîk-ı Hak, mezâyâ-yı zâhiriyyesi varsa, onları hiçe sayıp halktan setretmesi îcâb eder.

649. İhtiyar, onun için iyi olur ki o, “İttekū!"da kendinin mâliki olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

649. İhtiyar, onun için iyi olur ki o, "İttekū!"da kendinin mâliki olur.

Mal ve makam gibi dünyevî sebepleri ve ilim ve hüner gibi görünen meziyetleri seçmek, öyle bir kimse için iyi olur ki, o kimse "Allah'tan sakının!" (Bakara, 2/194) ilâhî emrine uyma konusunda kendi nefsine sahip ve hâkim olur. Nasıl ki hadîs-i şerîfte: "Sâlih adam için mal ne güzeldir!" buyrulur. Sözün özü, dünyevî sebepler noksan kişinin elinde manevî zehirdir ve kâmil kişinin elinde bal ve şekerdir. Nasıl ki I. cildin 1631 numaralı beytinde şöyle buyrulmuştu: "Gönül sahibine bu zarar vermez, eğer o öldürücü zehri açıkça yese."

Takvanın mertebeleri ise IV. cildin 240 numaralı şerefli beytinin açıklamasında geçmişti.

Mal ve mansıb gibi esbâb-ı dünyeviyyeyi ve ilim ve hüner gibi mezâyâ-yı zâhiriyyeyi ihtiyâr etmek öyle bir kimse için iyi olur ki, o kimse اتقوا الله (Bakara, 2/194) ["Allah'tan ittikā ediniz!"] emr-i ilâhîsine imtisâl husûsunda, kendi nefsine sahib ve hâkim olur. Nitekim hadîs-i şerîfte: نعم المال للرجل الصالح ya'ni, "Sâlih adam için mal ne güzeldir!" buyrulur. Velhâsıl esbâb-ı dünyeviyye nâkısın elinde zehr-i ma'nevîdir ve kâmilin elinde bal ve şekerdir. Nitekim I. cildin 1631 numaralı beytinde şöyle buyrulmuş idi: "Gönül sahibine bu ziyan tutmaz, eğer o öldürücü zehri âşikâr olarak yese."

Ve takvânın merâtibi IV. cildin 240 numaralı beyt-i şerîfinin îzâhında geçti.

650. Vaktaki hifz ve takva olmaya, sakın âleti uzaklaştır, ihtiyârı at!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

650. Ne zaman ki korunma ve takva olmaz, sakınma aracını uzaklaştır, iradeyi bırak!

Ey Hakk Yolcusu, ne zaman ki nefsini kendini beğenmişlikten koruyacak ve nefse ait sıfatların ortaya çıkmasından sakınacak ve perhiz edecek gücün yoktur, o halde dünyevî sebeplere meyletmekten sakın! Kendini beğenmişlik aracını ve silahını nefsinden uzaklaştır, bunlara karşı iradeni bırak ve olgunluğa erişinceye kadar sabret!

Ey sâlik, vaktāki nefsini ucbten hifz edecek ve sıfât-ı nefsâniyyenin ızhârından sakınacak ve perhîz edecek kuvvetin yoktur, o hâlde esbâb-ı dünyeviyyeye meyilden sakın! Ucb âletini ve silâhını nefsinden uzaklaştır, bunlara karşı ihtiyârını at ve kemâle gelinceye kadar sabret!

651. "Cilvegâhım ve ihtiyârım o kanattır; kanadı koparırım, zîrâ başın kasdındadır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

651. "Görünme yerim ve seçimim o kanattır; kanadı koparırım, çünkü başımın kastındadır."

"Cilve-gâh", görünme yeri ve "ihtiyâr", seçme ve ayıklama anlamlarındadır. Yani, "Benim insanlara karşı görünme yerim ve onların beni seçmesi ve ayıklaması benim bu süslü kanatlarımdır ve halk beni bu kanatlarım için makbul sayar. Bu sebeple ben halkın kabul sebebi olan bu kanatları koparırım. Çünkü bu süslü kanatlar benim başımın ve varlığımın kastında ve helakindedir." Bu şerefli beyit, akıllı Hakk Yolcusu'nun dilindendir. Çünkü dışsal güzellikler, halkın güzel kabulünü gerektirir; ve halkın güzel kabulü ise, Hakk Yolcusu'nun nefsine gurur verir. Halbuki Hakk Yolcusu'nun bakışı halka değil, Hakk'adır. Bu sebeple Hakk Yolcusu halka sevilmedikçe Hakk'a yaklaşır. Nasıl ki Şemsî Sivâsî hazretleri buyurur: Bir aceb sevdâya düştü tutuşur Şemsî müdâm Hakk'a makbûl olmak ister halka menfür olmadan

"Cilve-gâh", zuhûr mahalli ve "ihtiyâr", ıstıfâ ve intihâb ma'nâlarınadır. Ya'ni, "Benim nâsa karşı zuhûr mahallim ve onların beni intihâb ve ıstıfâsı benim bu süslü kanatlarımdır ve halk beni bu kanatlarım için makbûl addederler. Binâenaleyh ben halkın sebeb-i kabûlü olan bu kanatları koparırım. Zîrâ bu süslü kanatlar benim başımın ve varlığımın kasdında ve helâkindedir." Bu beyt-i şerîf sâlik-i âkılin lisânındandır. Zîrâ mezâyâ-yı zâhiriyye, halkın hüsn-i kabûlünü îcâb eder; ve halkın hüsn-i kabûlü ise, sâlikin nefsine gurûr verir. Halbuki sâlikin nazarı ise halka değil Hakk'adır. Binâenaleyh sâlik halka menfür oldukça Hakk'a yaklaşır. Nitekim Şemsî Sivâsî hazretleri buyurur: Bir aceb sevdâya düştü tutuşur Şemsî müdâm Hakk'a makbûl olmak ister halka menfür olmadan

652. Sabredici olan kendi kanadını yoktur tasavvur eder, tâ ki onun kanadı şer u şûra bırakmaya!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

652. Sabredici olan kendi kanadını yoktur tasavvur eder, tâ ki onun kanadı şer ve uğursuzluğa bırakmaya!

"Engâşten", tasavvur etmek, vehmetmek, zannetmek anlamlarındadır. Bu şerefli beyit Cenâb-ı Pîr'in irşadı ve uyarısıdır. Yani, kendi görünen meziyetlerini halka karşı göstermeye sabreden akıllı Hakk Yolcusu, kendisinin bu meziyetlerini yoktur tasavvur eder ve hiçe sayar, tâ ki onun bu meziyetleri kendisini zarar ve ziyana ve uğursuzluğa bırakmaya!

"Engâşten", tasavvur etmek, tevehhüm etmek, zannetmek ma'nâlarınadır. Bu beyt-i şerîf Cenâb-ı Pîr'in irşâdı ve îkāzıdır. Ya'ni, kendi mezâyâ-yı zâ- hiriyyesini halka karşı ızhâra sabredici olan sâlik-i âkıl, kendinin bu meziyet- lerini yoktur tasavvur eder ve hiçe sayar, tâ ki onun bu meziyetleri kendisini zarar ve ziyâna ve uğursuzluğa bırakmaya!

653. Binâenaleyh kanat ona ziyan değildir, "Koparma!" de! Eğer bir ok erişirse siper getirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

653. Bu sebeple kanat ona zarar değildir, "Koparma!" de! Eğer bir ok erişirse siper getirir.

"Micen", kalkan ve siper demektir. Yani, tavusun kanadı gibi olan hüner, zekâ ve mal, insân-ı kâmile zarar vermez. Bu sebeple öyle bir kimseye "Sen kanadı koparma!" de! Çünkü bu yüzden o insân-ı kâmile bir zarar oku gelirse, o kalkan ve siper tutmasını bilir.

"Micen", kalkan ve siper demektir. Ya'ni, tâvusun kanadı mesâbesinde olan hüner ve zekâvet ve mal, kâmile zarar vermez. Binâenaleyh öyle bir kimseye "Sen kanadı koparma!" de! Zîrâ bu yüzden o kâmile bir zarar oku gelirse, o kalkan ve siper tutmasını bilir.

654. "Fakat yakışıklı kanat bana düşmandır, çünkü cilvegerlikten benim sabrım yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

654. "Fakat yakışıklı kanat bana düşmandır, çünkü cilvegerlikten benim sabrım yoktur."

Yani, akıllı olan Hakk Yolcusu der ki: "Dünyanın maddî ve manevî süsleri bana düşmandır. Çünkü ben kendimdeki hüneri ve zekâ eserlerini saklamaya sabredemem. Uygun olsun veya olmasın mutlaka ortaya çıkarırım. Ben bunu ortaya çıkarınca insanlar katında makbul ve muteber olup hürmet görürüm; ve bu itibar ve hürmet nefsime gurur verip halkı kendimden aşağı görürüm ve onları cahil sayarım.

Ya'ni, âkıl olan sâlik der ki: "Dünyanın müzeyyenât-ı mahsûse ve ma'kūlesi bana düşmandır. Çünki ben bendeki hüneri ve âsâr-ı zekâyı sakla- mağa sabredemem. Münasebetli ve münasebetsiz olarak mutlaka ızhâr ederim. Ben bunu izhâr edince nâs indinde makbûl ve mu'teber olup hürmet görürüm; ve bu i'tibâr ve hürmet nefsime gurûr verip halkı kendimden aşağı görürüm ve techîl ederim.

655. "Eğer bana sabır ve hıfâz rehber olaydı, ihtiyardan bana kerr u fer ziyade olurdu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

655. "Eğer bana sabır ve koruma rehber olaydı, ihtiyardan bana güç ve kuvvet daha fazla olurdu."

"Hıfaz", müfâale babından ikinci mastardır; "gözetmek, korumak" anlamındadır. "Eğer meziyetlerimi ortaya koymada sabrım ve örtmeyi koruma gücüm bana rehber olaydı, benim o gibi meziyetleri seçmemden ve tercih etmemden güç ve kuvvetim ve Hakk yolunda ilerlemem daha fazla olurdu."

"Hıfaz", müfâale bâbından ikinci masdardır; "gözlemek, muhafaza et- mek" ma'nâsınadır. "Eğer meziyetlerimi ızhârda sabrım ve setri muhafaza kudreti bana rehber olaydı, benim o gibi meziyetleri ihtiyâr ve intihabımdan kerr ü fer ve tarîk-ı Hak'ta terakkîm ziyâde olurdu."

656. Fitnelerde ben çocuk yahud sarhoş gibiyim. Benim elime kılıç lâyık değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

656. Fitnelerde ben çocuk yahut sarhoş gibiyim. Benim elime kılıç lâyık değildir.

"Fitne", sözlükte, imtihan ve tecrübe demektir. Yani, "Mal ve makam gibi dünyevî sebepler, noksan kişilerin elinde bulunduğu zaman, çocukların veya sarhoşların elinde kılıç bulunmasına benzer. Ben ise Hakk yolunda olgunluk mertebesine gelmedim, ergen olmayan çocuk hükmündeyim. Kılıç hükmünde olan bu dünyevî sebepler benim için fitne olur."

"Fitne", lügatte, imtihan ve tecrübe demektir. Ya'ni, "Mal ve mansıb gibi esbâb-ı dünyeviyye nâkısların elinde bulunduğu vakit, çocukların veyâ sarhoşların elinde kılıç bulunmasına benzer. Ben ise tarîk-ı Hak'ta mertebe-i re- cüliyete gelmedim, tıfl-i nâ-bâliğ hükmündeyim. Kılıç hükmünde olan bu es- bâb-ı dünyeviyye benim hakkımda fitne olur."

657. Eğer benim men' edici bir aklım olaydı kılıç benim elimde zafer olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

657. Eğer benim men' edici bir aklım olaydı kılıç benim elimde zafer olurdu.

Yani, eğer benim nefse ait sıfatlarımı icra etmekten beni alıkoyan kâmil bir aklım olsaydı, bu dünyevî sebepler ve bu kılıç benim elimde nefis ve şeytana karşı zaferimi sağlardı.

Ya'ni, eğer benim sıfât-ı nefsâniyyemi icrâdan beni men'edici bir akl-ı kâ- milim olaydı, bu esbâb-ı dünyeviyye ve bu kılıç benim elimde nefis ve şeytana karşı zaferimi te'mîn ederdi."

658. Güneş gibi nûr verici akıl lâzımdır, ta ki bir kılıç oradaki savabın gayrı olmaya!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

658. Güneş gibi nur verici akıl lazımdır ki, bir kılıç oradaki sevabın gayrısı olmasın!

Yani, güneş gibi marifet nuru verici kâmil bir akıl lazımdır ki, o hissî ve aklî süslemeler kılıçlarını hak ve doğru olan yerden başka bir yere vurmasın! Yani kâmil insan, dünya makamına nail olursa adalet eder ve eline dünya malı geçerse muhtaçlara infak eder ve hünerlerini ve marifetlerini hakkı ortaya çıkarma hususunda kullanır.

Ya'ni, güneş gibi nûr-i ma'rifet verici bir akl-ı kâmil lâzımdır, tâ ki o müzeyyenât-ı hissiyye ve akliyye kılıçlarını hak ve doğru olan yerden başka bir yere vurmasın! Ya'ni kâmil, dünyâ mansıbına nail olursa adâlet eder ve eline dünyâ malı geçerse muhtaçlara infâk eder ve hünerlerini ve ma'rifetlerini ızhâr-ı hak hususunda isti'mâl eder.

659. Mâdemki parlak akıl ve salâha malik değilim, binaenaleyh silahı niçin kuyuya almayayım?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

659. Mademki parlak akla ve doğruluğa sahip değilim, bu sebeple silahı niçin kuyuya atmayayım?

Yani, "Mademki nefis ve şeytanın hilelerini ve aldatmalarını fark ve ayırt edecek parlak bir kâmil aklım ve doğruluğum yoktur, o hâlde çocuğun ve sarhoşun eline verilmiş olan bu silahı niçin kuyuya atmayayım?"

Ya'ni, "Mâdemki nefis ve şeytanın hîlelerini ve tezvîrâtını fark ve temyiz edecek parlak bir akl-ı kâmilim ve salâhım yoktur, o hâlde çocuğun ve sarhoşun eline verilmiş olan bu silâhı niçin kuyuya atmayayım?"

660. "Şimdi kılıcı ve kalkanı kuyuya atarım. Zîra bu silah benim düşmanım olacaktır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

660. "Şimdi kılıcı ve kalkanı kuyuya atarım. Çünkü bu silah benim düşmanım olacaktır."

661. "Mâdemki benim kuvvetim ve yârim ve senedim yoktur, kılıcımı o alır ve bana vurur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

661. "Mademki benim kuvvetim, yardımcım ve dayanağım yoktur, kılıcımı o alır ve bana vurur."

"Kuvvet", "yardımcı" ve "dayanak" yani dayanılacak yerden maksat, kâmil akıldır. Mademki benim kâmil aklım yoktur ve geçim aklım bana yardımcı ve dayanılacak yer değildir, o hâlde düşman olan nefsim o kılıcı elimden alır ve benim aleyhimde kullanır ve beni helâk eder. Yani nefsim o dünyevî sebepleri kendi hazzında kullanır ve benim benliğimi oluşturan ruhumu Hak'ka kavuşmaktan meneder; ve bu, manevî helâktır.

"Kuvvet" ve "yâr" ve "sened" ya'ni dayanacak mahalden murâd, akl-ı kâmildir. Mâdemki benim akl-ı kâmilim yoktur ve akl-ı maaşım bana yâr ve mahall-i istinâd değildir, o hâlde düşman olan nefsim o kılıcı elimden alır ve benim aleyhimde kullanır ve beni helâk eder. Ya'ni o esbâb-ı dünyeviyyeyi nefsim kendi hazzında kullanır ve benim benliğimi vücûda getiren rûhumu Hakk'a vusûlden men'eder; ve bu, helâk-i ma'nevîdir."

662. "Bu kötü huylu nefsin rağmına ki, o yüzünü örtmez, yüzünü tırmala- rım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

662. "Bu kötü huylu nefsin aksine ki, o yüzünü örtmez, yüzünü tırmalarım."

Bazı nüshalarda "kabîha" (kötü huylu) yerine "vakîha" (hayâsız) geçmiştir. "Vakîha", hayâsız anlamındadır. Yani, "Nefis kötü huylu ve hayâsız bir şeydir, halka karşı hünerler ve zekâlar gösterip gururlu bir şekilde yaşamak ister ve asla güzelliğini ve olgunluğunu örtmekten zevk almaz. Bu sebeple ben onun bu duygusuna rağmen hünerlerini, zekâlarını ve bilgilerini halkın gözlerinden gizlemek suretiyle onun yüzünü tırmalarım ve onu halka karşı hünersiz ve bilgisiz gösteririm."

Ba'zı nüshalarda "kabîha" (قبيحه) yerine "vakîha" (وقيحه) vâki' olmuştur. "Vakîha", hayâsız ma'nâsınadır. Ya'ni, "Nefs kötü huylu ve hayâsız bir şeydir, halka karşı hünerler ve zekâvetler ızhâr edip mağrûrâne yaşamak ister ve aslâ cemâlini ve kemâlini örtmekten zevk almaz. Binâenaleyh ben onun bu duygusuna rağmen hünerlerini ve zekâvetlerini ve bilgilerini enzâr-ı halktan setr etmek sûretiyle onun yüzünü tırmalarım ve onu halka karşı hünersiz ve ma'rifetsiz gösteririm."

663. "Tâ ki bu cemâl ve kemâl noksan ola, vaktâki yüz olmaz, vebâle az düşerim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

663. "Ta ki bu güzellik ve olgunluk eksik olsun, yüzü kalmayınca günaha az düşerim."

Yani, "Nefsin insanlara karşı güzelliği ve olgunluğu eksik olsun diye onun yüzünü tırmalarım ve benim onu tırmalamam sebebiyle onda insanlara gösterecek yüz kalmaz; bu sebeple insanların kabulü sebebiyle ortaya çıkan günaha az düşerim." "Günaha az düşmek" şudur ki; Hakk Yolcusu, nefsin hilelerinden kolaylıkla kurtulamaz. Ne kadar uyanık bulunsa da, nefs onu ara sıra gaflete düşürüp hükmünü icra eder. Onun için şanlı peygamber Efendimiz ümmetine: اللهم لا تكلني إلى نفسي طرفة عين ولا اقل من ذلك Yani, "Ey benim Allahım, beni göz açıp kapayıncaya kadar ve ondan daha az bir zaman nefsime bırakma!" duasını öğretmiştir.

Ya'ni, "Nefsin halka karşı cemâli ve kemâli noksan olmak için onun yüzünü tırmalarım ve benim onu tırmalamam sebebiyle onda halka ızhâr edecek yüz kalmaz; binâenaleyh halkın kabûlü sebebiyle teveccüh eden vebâle az düşerim." "Vebâle az düşmek" budur ki; sâlik, nefsin hîlelerinden kolaylıkla kurtulamaz. Her ne kadar müteyakkız bulunsa da, onu ara sıra gaflete düşürüp hükmünü icrâ eder. Onun için Resûl-i zîşan Efendimiz ümmetine: اللهم لا تكلني إلى نفسي طرفة عين ولا اقل من ذلك Ya'ni, "Ey benim Allahım, beni göz açıp kapayıncaya kadar ve ondan daha az bir zaman beni nefsime bırakma!" duâsını ta'lîm buyurmuştur.

664. "Mâdemki bu niyet ile tırmalarım, günah değildir. Zîrâ yara ile bu yüzü örtmek layıktır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

664. "Mademki bu niyet ile tırmalarım, günah değildir. Çünkü yara ile bu yüzü örtmek layıktır."

Bu şerefli beyit, varsayılan bir sorunun cevabıdır. Yani birisi çıkıp diyebilir ki: "Hünerler ve marifetler ve zekâlar ve dünya malı, Yüce Allah hazretlerinin insanlara ihsan buyurduğu nimettir; ve ayet-i kerimede وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ (Duhâ, 93/11) "Ve Rabbinin nimetini minnet ve şükranla an!" buyrulduğuna göre, ilahi nimetleri ortaya çıkarıp şükretmek gerekir. Bu sebeple bu nimetleri ortaya çıkarmayıp örtmek bu emre muhalefet olmaz mı?" Cenab-ı Pîr efendimiz buyuruyor ki: "Benim nefsimin yüzünü bu nimeti insanlardan örtmek suretiyle tırmalamam, nefsimin mağlubu olmamak niyeti ile gerçekleşir. Böyle bir niyet ile tırmalamak günah değildir. Çünkü nefsin arsız yüzünü böyle yaralar ile halkın gözlerinden örtmek layıktır."

Bu beyt-i şerîf bir suâl-i mukadderin cevabıdır. Ya'ni birisi çıkıp diyebilir ki: "Hünerler ve ma'rifetler ve zekâvetler ve mâl-i dünya, Hak Teâlâ hazretlerinin insanlara ihsân buyurduğu ni'mettir; ve âyet-i kerîmede وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ (Duhâ, 93/11) "Ve Rabbinin ni'metini minnet ve şükranla an!" buyrulduğuna göre, niam-i ilâhiyyeyi ızhâr edip şükretmek îcâb eder. Binâenaleyh bu ni'metleri ızhâr etmeyip setr etmek bu emre muhalefet olmaz mı?" Cenâb-ı Pîr efendimiz buyuruyor ki: "Benim nefsimin yüzünü bu ni'meti nâstan setretmek sûretiyle tırmalamam, nefsimin mağlûbu olmamak niyeti ile vâki'dir. Böyle bir niyet ile tırmalamak günah değidir. Zîrâ nefsin arsız yüzünü böyle yaralar ile enzâr-ı halktan örtmek lâyıktır."

665. "Eğer gönlüm mestûrluk huyunu tuta idi, güzel yüzüm safanın gayrını i'lâ etmezdi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

665. "Eğer gönlüm gizlenme huyunu edinseydi, güzel yüzüm saflıktan başka bir şey göstermezdi."

"Gizlenme huyu"ndan kasıt, halkın faydasına olmayan yerlerde nefsin meziyetlerini gizlemeyi ve şöhret kazanmaktan kaçınmayı âdet edinmektir. Bu sıfata sahip olan kimse, halkın faydası için hünerini gösterir ve bundan nefsi asla gurur duymazsa, onun bu gibi ilâhî nimetlerle süslenmiş ve güzelleştirilmiş olan yüzü, saflıktan ve içtenlikten başka bir şey yükseltmez. Nitekim Hz. Pîr-i destgîr (yardım eden pir) Fîhi Mâ Fîh'in 17. bölümünde şöyle buyururlar: "Benim huzuruma gelen dostların üzülmesinden korktuğum için, onunla meşgul olsunlar diye şiir söylerim. O kadar terk ettiğim hâlde yine şiir söylemek gerekir. Yoksa şiir nerede ben nerede! Vallahi ki, ben şiirden bıkmışım ve benim katımda şiirden daha kötü bir şey yoktur. Benim şiir söylemem ona benzer ki bir kimse misafirin arzusuna uyarak elini işkembeye sokup yıkar. Mademki misafir işkembe iştah etmiştir, benim için bu gereklidir." Bilinmelidir ki, şiir söylemek ilâhî bir bağış olan bir hüner ve marifettir. Cenâb-ı Pir efendimizin yüce nefisleri, bu hüneri şöhret kazanmak ve fazilet göstermek için değil, halkın üzüntüsünü gidermek için ortaya koymuşlardır. Artık Hakk Yolcuları kendi hâllerini buna göre tasavvur etsinler.

"Mestûrluk huyu"ndan murâd, halkın nef'i olmayan yerlerde nefsin me- zâyâsını setr etmeyi ve iktisâb-ı şöhretten ictinâb eylemeği âdet etmektir. Bu sıfatı hâiz olan kimse, nef-i halk için ızhâr-ı hüner eder, ve bundan nefsi as- lâ gurûr hissetmezse, onun bu gibi niam-ı ilâhiyye ile tezyîn edilmiş ve gü- zelleştirilmiş olan yüzü, safvetten ve hulûstan başka bir şey yükseltmez. Nitekim Hz. Pîr-i destgîr Fihi Mâ Fih'in 17. faslında şöyle buyururlar: "Benim huzûruma gelen ahbâbın melûl olmasından havfen onunla meşgül olsunlar diye şiir söylerim. O kadar terk ettiğim hâlde yine şiir söylemek îcâb eder. Yoksa şiir nerede ben nerede! Vallâhi ki, ben şiirden bîzârım ve benim indimde şiirden bedter bir şey yoktur. Benim şiir söylemem ona benzer ki bir kimse müsâfirin arzûsuna tebean elini işkembeye sokup yıkar. Mâdemki misafir işkembe iştihâ eylemiştir benim için bu lâzımdır.” Ma’lûmdur ki, şiir söylemek mevhibe-i ilâhiyye olan bir hüner ve ma’rifettir. Cenâb-ı Pir efendimizin nefs-i nefis-i sâfileri, bu hüneri iktisâb-ı şöhret ve ızhâr-ı fazîlet için değil, halkın melâletini def’ için ızhâr buyurmuşlardır. Artık sâlikler kendi hallerini buna göre tasavvur etsinler.

666. Mâdemki kuvvet ve ferheng ve salâh görmedim, düşman gördüm, çabuk silâhı kırdım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

666. Mademki kuvvet, ferheng ve salâh görmedim, düşman gördüm, çabuk silahı kırdım.

"Ferheng" kelimesinin birçok anlamı vardır. Burada "marifet" (bilgi, irfan) ve "muvazene" (denge) anlamları uygundur. Yani, "Mademki aklımda kuvvet, denge ve marifet, nefsimde de salâh (iyilik, doğruluk) yoktur, ben nefsimi ruhuma düşman gördüm; silah hükmünde olan hünerlerimi ve meziyetlerimi gizlemek suretiyle kırdım."

“Ferheng”, müteaddid ma’nâsı vardır. Burada “ma’rifet” ve “muvâzene” ma’nâları münasibdir. Ya’ni, “Mâdemki aklımda kuvvet ve muvâzene ve ma’rifet ve nefsimde salâh yoktur, ben nefsimi rûhuma düşman gördüm; silâh mesâbesinde olan hünerlerimi ve meziyetlerimi setretmek sûretiyle kırdım.”

667. Ta ki benim kılıcım ona kemal olmaya, ta ki hançerim bana vebâl olmaya!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

667. Benim kılıcım ona kemal olmasın, hançerim bana vebal olmasın!

"Tâ" edatı, sebep bildirmek içindir. Bu iki şerefli beyit, tam bir cümle oluşturur. Yani, "Benim kılıcım, nefsimin kuvvetine kemal olmasın ve hançer hükmünde olan hünerlerim bana vebal olmasın diye nefsimi ruhuma düşman gördüm ve hemen bu silahları kırdım. Çünkü aklımda kuvvet ve marifet, nefsimde de salâh yoktur."

“Tâ”, ta’lîl içindir. Bu iki beyt-i şerîf bir cümle-i tâm teşkil eder. Ya’ni, “Benim kılıcım, nefsimin kuvvetine kemâl olmamak ve hançer mesâbesinde olan hünerlerim bana vebâl olmamak için nefsimi rûhuma düşman gördüm ve derhal bu silâhları kırdım. Zîrâ aklımda kuvvet ve ma’rifet ve nefsimde de salâh yoktur.”

668. Damarım kımıldanıcı oldukça kaçarım; kendinden kaçmak ne vakit kolay olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

668. Damarım kımıldanıcı oldukça kaçarım; kendinden kaçmak ne vakit kolay olur?

Yani, "Dünya hayatım devam ettikçe ben ruhumun düşmanı olan nefsimden kaçarım. Halbuki nereye kaçsam nefsim benimle beraberdir. Bu sebeple insanın kendinden kaçması kolay bir şey midir?" Nefsinden kaçmak, onun arzularına uymamak ve daima mücadele etmekle olur. Mücadele ve muhalefet ise asla kolay bir şey değildir.

Ya’ni, “Hayât-ı dünyeviyyem devâm ettikçe ben rûhumun düşmanı olan nefsimden kaçarım. Halbuki nereye kaçsam nefsim benim ile beraberdir. Binâenaleyh insanın kendinden kaçması kolay bir şey midir?” Nefsinden kaçmak onun arzularına muvâfakat etmemek ve dâimâ mücâhede etmek ile olur. Mücâhede ve muhalefet ise aslâ kolay bir şey değildir.

669. O kimse ki, onun kaçması bir başkasından olur, ondan münkatı' olduğu vakit o karar tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

669. O kimse ki, onun kaçması bir başkasından olur, ondan ayrıldığı zaman o karar kılar.

Örneğin, bir kimse aralarında bir anlaşmazlık ortaya çıktığı için başka bir kimseden kaçarsa, ondan ayrılıp başka bir yere gittiği zaman gönlü rahatlar. Fakat nefis (kişinin benliği, arzuları) nereye gitse onunla beraberdir.

Meselâ bir kimse aralarında muhalefet zuhûrundan dolayı bir başka kimseden kaçarsa ondan ayrılıp başka bir mahalle gittiği vakit gönlü müsterih olur. Fakat nefis her nereye gitse beraberdir.

670. Ben ki düşman dahi benim; kaçmak husūsunda ebede kadar benim işim: "Kalk kalk!" gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

670. Ben ki düşman dahi benim; kaçmak konusunda sonsuza dek benim işim: "Kalk kalk!" gelir.

Yani, "Benim düşmanım bana kendim olduğu için nereye kaçsam bulamam; bu sebeple kaçmak konusunda benim işim sonsuza dek: "Kalk, durma kaç!" şeklinde olur." Nasıl ki Efdalüddin Hâkānî (k.s.) bu anlamda şöyle buyurur: خار پای من منم خود را ز خود فارغ کنم این دوئی یکسو شود هم من تو گردم هم تو من "Ayağımın dikeni benim; kendimi kendimden kurtarayım, bu ikilik bir olsun, hem ben sen, hem de sen ben olayım!"

Şimdi, Hakk Yolcusu'nun nefsinde kendi arzusu ve iradesi devam ettikçe, Hakk'ın iradesine karşı çıkması kesindir. Ne zaman ki kendi iradesini Hakk'ın iradesinde yok eder, ondan sonra tek bir irade kalır. O halde o nefis, değerli olur.

Ya'ni, "Benim düşmanım bana kendim olduğu için nereye kaçsam bulamam; binâenaleyh kaçmak husûsunda benim işim ebede kadar: "Kalk, dur- ma kaç!" revişinden ibaret olur." Nitekim Efdalüddin Hâkānî (k.s.) bu ma'nâda şöyle buyurur: خار پای من منم خود را ز خود فارغ کنم این دوئی یکسو شود هم من تو گردم هم تو من "Ayağımın dikeni benim; kendimi kendimden fâriğ edeyim, bu ikilik bir olsun, hem ben sen, hem de sen ben olayım!"

İmdi sâlikin nefsinde kendi arzû ve irâdesi bâkî oldukça irâde-i Hakk'a muhalefeti muhakkaktır. Vaktâki kendi irâdesini irâde-i Hak'ta mahveder, ondan sonra bir irâde kalır. O hâlde o nefis, nefîs olur.

671. O kimsenin ki kendi gölgesi onun düşmanıdır, ne Hind'de ne de Ho- ten'de emîndir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

671. O kimsenin ki kendi gölgesi onun düşmanıdır, ne Hind'de ne de Hoten'de güvendedir.

"Hoten", Çin sınırında bir ülkenin ismidir. Yani, nefis ruhun gölgesidir ve ruhun karşıtıdır. Bir kimseye kendi gölgesi karşıt ve düşman olursa, Hindistan'a ve Hoten ülkesine, kısacası nereye kaçsa o gölge beraberdir, onun elinden kurtulamaz. Bu sebeple dünya hayatının sonuna kadar onun düşmanlığından güvende olmak ve daima mücadele etmek gerekir. Bu şerefli beyitlerde, "Senin düşmanının en düşmanı nefsindir ki senin yanlarındadır" hadis-i şerifine işaret buyrulur. Onun şerrinden kurtulmak için Hakk'ın varlığında fani olmaktan başka çare yoktur.

"Hoten", Çin hudûdunda bir memleketin ismidir. Ya'ni, nefis rûhun gölge- sidir ve rûhun muhâlifidir. Bir kimseye kendi gölgesi muhâlif ve düşman olursa Hindistan'a ve Hoten memleketine, velhâsıl her nereye kaçsa o gölge berâberdir, onun elinden kurtulamaz. Binâenaleyh hayât-ı dünyeviyyesinin sonuna kadar onun husûmetinden emîn olmak ve dâimâ mücâhede etmek lâzım gelir. Bu ebyât-ı şerîfede. أعدى عدوك نفسك التي بين جنبيك ya'ni "Senin düşmanının en düşmanı nefsindir ki senin yanlarındadır" hadîs-i şerîfine işaret buyrulur. Onun şerrinden kurtulmak için Hakk'ın varlığında fânî olmaktan başka çare yoktur.

## O kendinden geçmişlerin sıfatı hakkındadır ki, kendi şerrinden ve kendi hünerinden emîn olmuşlardır. Zîrâ Hakk'ın bekāsında fânîdirler, yıldızlar gibi ki, gündüz güneşin nûrundan fânîdirler ve fânîye âfet korkusu ve tehlikesi olmaz

672. Vaktaki ona fakrdan fenâ pîrâye olur, o Muhammed gibi gölgesiz olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

672. Ne zaman ki ona fakirlikten yokluk süsü olur, o Muhammed gibi gölgesiz olur.

"Fakirlik"ten kastedilen, görünen fakirlik değildir. Aksine, varlıkta, zâtta ve sıfatta Hakk'a muhtaç olduğunu ve Hakk'ın fakiri olduğunu bilmek; zenginliği ve yüceliği Hakk'a, zilleti ve fakirliği de kendi izafî varlığına dayandırmaktır. Nasıl ki ayet-i kerimede: (Muhammed 47/38, Fâtır 35/15) وَاللَّهُ الْغَنِي وَأَنتِمُ الْفَقَرَاء إلى الله yani "Yüce Allah zengindir ve siz Yüce Allah'a muhtaçsınız" buyrulur. Ne zaman ki bir kimsenin nefsindeki kendi varlığından yok oluşu böyle bir fakirlik yönünden süslenirse, artık o nefis baştan başa ruh olur ve ruhun gölgesi olmaktan kurtulur. Nasıl ki bu hale gelen Allah dostları ارواحنا اشباحنا اشباحنا ارواحنا yani "Bizim ruhlarımız bedenlerimizdir ve bedenlerimiz ruhlarımızdır" demişlerdir. Bu sebeple böyle bir kimse Muhammed (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) Efendimiz gibi gölgesiz olmuş olur; ve baştan başa nur olan bir zâtın, nur gibi, gölgesi olmaz.

"Fakr"dan murâd, zâhirde olan fakirlik değildir. Belki vücûdda ve zâtta ve sıfatta Hakk'a muhtaç olduğunu ve Hakk'ın fakîri olduğunu bilmek ve gınâyı ve izzeti Hakk'a ve zilleti ve fakrı kendi vücûd-i izâfisine isnâd etmektir. Nitekim âyet-i kerîmede: (Muhammed 47/38, Fâtır 35/15) وَاللَّهُ الْغَنِي وَأَنتِمُ الْفَقَرَاء إلى الله Ya'ni "Allah Teâlâ ganîdir ve siz Allah Teâlâ'ya muhtaçsınız" buyrulur. Vaktâki bir kimsenin nefsinin kendi varlığından fenâsı böyle bir fakr cihetinden zînet bulursa, artık o nefis serâpâ rûh olup, rûhun gölgesi olmaktan kurtulur. Nitekim bu hâle gelen evliyâullah ارواحنا اشباحنا اشباحنا ارواحنا ya'ni "Bizim ervâhımız ecsâdımızdır ve ecsâdımız ervâhımızdır." buyurmuşlardır. Binâenaleyh böyle bir kimse Muhammed (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) Efendimiz gibi gölgesiz olmuş olur; ve baştan başa nûr olan bir zâtın, nûr gibi, gölgesi olmaz.

673. Fahra mensûbun fakrına fenâ, zînet oldu; o, şem'in dili gibi sâyesiz oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

673. Fakra mensup olanın fakrına fenâ, zinet oldu; o, mumun dili gibi gölgesiz oldu.

Bu şerefli beyitte "Fakr benim övüncümdür" hadis-i şerifine işaret buyrulur. Yani zâtta ve sıfatta Allah'a olan ihtiyacını idrak eden kimse, kendi varlığını Allah'ın varlığında fânî kılar ve bu fakr ile övünür. İşte bu fakr ile övünen kimsenin fakrına, Allah'ta fânî olması zinet olur. Artık o kimse yanan mumun alevi gibi gölgesiz olur.

Bu beyt-i şerîfde الفقر فخری ya'ni "Fakr benim fahrimdir" hadîs-i şerîfine işâret buyrulur. Ya'ni zâtta ve sıfatta Hakk'a olan ihtiyacını idrâk eden kimse, kendi varlığını Hakk'ın varlığında fânî kılar ve bu fakr ile iftihâr eder. İşte bu fakr ile iftihâr eden kimsenin fakrına Hak'ta fânî olması zînet olur. Artık o kimse yanan mumun alevi gibi gölgesiz olur.

674. Şem' baştan ayağa hep dil oldu; gölgeye onun etrafında güzer olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

674. Mum baştan ayağa hep dil oldu; gölgeye onun etrafında geçiş olmaz.

Yani yanmadan önce mumun gölgesi vardır. Fakat baştan ayağa kadar hep ateşin dili olup ışığa dönüşürse artık onun etrafında gölge olmaz. Burada yoğun cisim muma, ateş zâtî tecellîye (Allah'ın özünün görünmesi) ve gölge beşerî sıfat ve fiillere benzetilir. Yani, zâtî tecellî ateşiyle yanan yoğun cisim baştan ayağa kadar o tecellînin mazharı (ortaya çıktığı yer) olup Hak'ta fânî olur ve artık onun gölgesi olan beşerî sıfat ve fiiller onun etrafında dolaşamaz. Sıfatı ve fiilleri Hakk'ın sıfat ve fiilleri olur. Hint nüshalarında "şem' cümle şüd" yerine "şem' çün gerdid" geçmektedir. Bu durumda anlam "Mum baştan ayağa kadar alev olduğu vakit onun etrafında gölgenin geçmesi gerçekleşmez" demek olur.

Ya'ni yanmadan evvel mumun gölgesi vardır. Fakat baştan ayağa kadar hep ateşin dili olup şuâya münkalib olursa artık onun etrafında gölge olmaz. Burada cism-i kesîf muma ve ateş tecellî-i zâtîye ve gölge sıfat ve efâl-i beşeriyyeye teşbîh buyrulur. Ya'ni, tecellî-i zâtî ateşiyle yanan cism-i kesîf baştan ayağa kadar o tecellînin mazharı olup Hak'ta fânî olur ve artık onun gölgesi olan sıfât ve efâl-i beşeriyye onun etrafında dolaşamaz. Sıfatı ve efâli Hakk'ın sıfât ve efâli olur. Hind nüshalarında شمع جمله شد yerine شمع چون گردد vâki'dir. Bu sûrette ma'nâ "Şem' baştan ayağa kadar zebâne olduğu vakit onun etrafında gölgenin mürûru vâki' olmaz" demek olur.

675. Mum gölgesinden ve kendinden şuâya kaçtı, onun için şem' döktü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

675. Mum gölgesinden ve kendinden ışığa kaçtı, onun için mum döktü.

Mum hükmünde olan cisim, gölge yerinde olan kendi beşerî sıfatlarından ve fiillerinden ve kendi vehmedilmiş yoğunluğundan, ışık hükmünde olan zâtî nura kaçtı ve sığındı. Işık için, zâtî tecellî ateşi ile cisim mumunu döktü, eritti ve yok etti.

Mum mesâbesinde olan cisim, gölge menzilesinde olan kendi sıfât-ı beşeriyesinden ve efâlinden ve kendi kesâfet-i mevhûmesinden şuâ mesâbesinde olan nûr-i zâtîye kaçtı ve ilticâ etti. Şuâ için, tecellî-i zâtî ateşi ile cisim şem'ini döktü, eritti ve fânî kıldı.

676. Dedi: "Ben seni fenâ için döktüm!" Dedi: "Ben de fenâya kaçtım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

676. Dedi: "Ben seni fenâ için döktüm!" Dedi: "Ben de fenâya kaçtım!"

O zâtî nur dedi ki: "Ben seni fani olman için döktüm ve erittim." Cisim mumu da "Evet, ben de fenâya ve sende fani olmaya kaçtım ve sığındım."

O nûr-i zâtî dedi ki: "Ben seni fânî olman için döktüm ve erittim." Cisim mumu dahi "Evet, ben de fenâya ve sende fânî olmaya kaçtım ve ilticâ ettim."

677. Şem' vaktaki ateş içinde külliyyen fânî oldu, ne şem'den ve ne de ziyâdan eser göremezsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

677. Mum ateşte tamamen yok olduğunda, ne mumdan ne de ışıktan eser göremezsin.

Yani bal mumundan yapılmış olan mum, ateş içinde yana yana yok olduğu ve tamamen eridiği zaman, artık ne mumun yoğun varlığından ne de onun ışığından eser göremezsin. Bunun gibi, yoğun beden de zâtî tecelli ateşi içinde yanıp tamamen yok olduğu zaman, artık o yoğun bedenin özelliklerinden eser göremezsin. Örneğin, yoğun bedenin bir yerden başka bir yere geçmesi zamana muhtaç iken, batıda bulunan böyle yok olmuş bir beden, bölünmez bir anda doğuda beliriverir ve onun ışığı mesabesindeki sıfatlardan ve fiillerden de eser görülmez. Onun sıfatı ve fiili hep Hakk'a döner.

Ya'ni bal mumundan ma'mûl olan şem', ateş içinde yana yana fânî olduğu ve kâmilen eridiği vakit, artık ne şem'in vücûd-i kesîfinden ve ne de onun ziyâsından eser göremezsin. Bunun gibi cism-i kesîf tecellî-i zâtî ateşi içinde yanıp kâmilen fânî olduğu vakit, artık o cism-i kesîfîn havâssından eser göremezsin. Meselâ cism-i kesîfîn bir mahalden dîğer bir mahalle intikāli zamâna muhtaç iken, garbda bulunan böyle bir cism-i fânî, ân-ı gayr-ı münkasimde şarkta zâhir oluverir ve onun ziyâsı mesâbesinde olan sıfâttan ve ef'âlden dahi eser görülmez. Onun sıfatı ve fiili hep Hakk'a râci' olur.

678. Zulmetin def'inde sûret ateşi, âşikâr olarak mum ile pâyidârdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

678. Karanlığın giderilmesinde, şekil ateşi mum ile açıkça ayakta durur.

Yani, görünen karanlığın giderilmesinde, açıktır ki şekil ateşi, yoğun olan mumun cismi ile ayakta ve sabittir. Çünkü mum olmasa, şekil ateşinin ilişki kuracağı bir yer bulunmaz ve ateş olmayınca da ışık oluşup görünen karanlık giderilemez.

Ya'ni, zâhirde olan karanlığın def'inde, âşikârdır ki sûret ateşi kesîf olan mumun cismi ile pâyidâr ve sâbittir. Zîrâ mum olmasa, sûret ateşinin taalluk edeceği bir mahal bulunmaz ve ateş olmayınca da şuâ hâsıl olup sûrî karanlık mündefi' olmaz.

679. Cisim şem'i, mumun hilâfındadır ki o, noksan oldukça can nûru ziyâde olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

679. Cisim mumu, mumun aksinedir ki o, eksildikçe can nuru artar.

Cisim mumu, görünen mumun aksinedir; çünkü o cisim mumu eksildikçe, insan ruhunun nuru ve ışığı artar. Hâlbuki görünen mumun cismi ve hacmi arttıkça onun ışığı da çok olur.

Cisim şem'i zâhirî olan mumun hilâfınadır; zîrâ o cisim şem'i noksan oldukça, rûh-i insânînin nûru ve şuâı ziyâde olur. Halbuki zâhirî mumun cismi ve cesâmeti ziyâde oldukça onun şuâı da çok olur.

680. Bu bâkî olan şuâdır ve o fânîdir. Can şem'ine şu'le-i rabbânî vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

680. Bu bâkî olan bir ışıktır, o ise fânîdir. Can mumunda rabbânî bir ışık vardır.

Bu ruhun nuru ve ışığı, bâkî olan ışıktır; cisim mumunun ışığı olan hayvanî ruhun (bedensel yaşam gücü) eserleri ise fânîdir. Çünkü can mumunun ışığı rabbânîdir ve çünkü insan ruhu Hak'ın halifesidir.

Bu rûhun nûru ve şuâ'ı bâkî olan şuâdır ve cisim şem'inin şuâ'ı olan rûh-i hayvânînin âsârı ise fânîdir. Zîrâ can şem'inin şûlesi rabbânîdir ve çünki rûh-i insânî halîfe-i Hak'tır.

681. Bu bâkî olan şuâ' müfteraz geldi. Araz olan şem'-i fânînin şuâ'ı değil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

681. Bu kalıcı olan ışık farz kılınmış olarak geldi. Geçici olan araz mumunun ışığı değil!

"Müfteraz", "iftiraz" mastarından ism-i mef'uldür (edilgen ortaç); ve "iftiraz", Yüce Allah'ın kullarına hükümleri zorunlu kılması anlamındadır (Kamus). Yani, Yüce Allah tarafından kullarına farz kılınmış olan şey, bu ruhun kalıcı olan ışığını ve tesirlerini elde etmektir. Yoksa bu araz ve geçici olan unsurlardan oluşmuş bedenin ışığını ve tesirlerini elde etmek değildir. Çünkü ruh, nuranî ve soyut bir cevherdir; cisim ise uzunluk, en ve derinlik gibi arazların (bir şeyde sonradan oluşan ve kalıcı olmayan nitelikler) toplamından ibarettir.

"Müfteraz", "iftirâz" masdarından ism-i mef'uldür; ve "iftirâz", Hak Teâlâ'nın kullarına ahkâmı vâcib kılması ma'nâsınadır (Kāmûs). Ya'ni, Hak Teâlâ tarafından kullarına farz edilmiş olan şey, bu rûhun bâkî olan şuâını ve âsârını istihsâl etmektir. Yoksa bu araz ve fânî olan cism-i unsurînin şuâını ve âsârını istihsâl etmek değildir. Zîrâ rûh cevher-i mücerred-i nûrânîdir ve cisim ise uzunluk ve enlilik ve derinlik gibi arazların mecmûundan ibârettir.

682. O ateşin dili hep nûr oldu; şem' fânî, gölge ondan uzak oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

682. O ateşin dili hep nûr oldu; mum fânî oldu, gölge ondan uzak oldu.

Yani, maddî beden ateşe aittir ve hayvanî ruh o ateşin dilidir ve bedenin mumundan hayvanî ruhun fânî olan ışığı ortaya çıkar. Ne zaman ki zâtî tecelli ile bu beden mumu fânî olursa, artık fânî ışığın gölgesi olan sıfatlar ve fiiller de ondan uzak olur ve bu hayvanî ruh dili, hep ruhun nuru olur ve insanî ruh mumunun bâkî olan ışığı zuhura gelir.

Ya'ni, cism-i unsurî ateşe mensûbdur ve rûh-i hayvânî o ateşin dilidir ve cisim şem'inden rûh-i hayvânînin fânî olan şuâı zâhir olur. Vaktâki tecellî-i zâtî ile bu cisim şem'i fânî olur, artık şuâ-i fânînin gölgesi olan sıfât ve ef'âli dahi ondan uzak olur ve bu rûh-i hayvânî dili, hep nûr-i rûh olur ve rûh-i insânî şem'inin bâkî olan şuâı zuhûra gelir.

683. Bulutun gölgesi yeryüzüne düşer, aya gölge hem-nişîn olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

683. Bulutun gölgesi yeryüzüne düşer, aya gölge yoldaş olmaz.

"Bulut"tan kasıt, yoğun bedendir. "Gölge"den kasıt, hayvansal ruhtur. "Ay"dan kasıt, insani ruhtur. Çünkü o, nurunu zât güneşinden alır. Nasıl ki yukarıda 680 numaralı şerefli beyitte "Can mumu için Rabbanî bir alev vardır" denilmişti. Yani, bulut hükmünde olan yoğun bedenin gölgesi ve hayvansal ruhun eserleri, yoğunluk âlemine düşer ve yoğunluk âlemi içinde dolaşır. Fakat o gölge, ay hükmünde olan insani ruha yoldaş ve yakın olmaz. Çünkü insani ruhun nurunu bu gölge örtemez.

"Bulut"tan murâd, cism-i kesîftir. "Gölge"den murâd, rûh-i hayvânîdir. "Ay"dan murâd, rûh-i insânîdir. Zîrâ o nûru zât güneşinden alır. Nitekim yukarıda 680 numaralı beyt-i şerîfte شمع جان را شعله ربانیست buyrulmuş idi. Ya'ni, bulut mesâbesinde olan cism-i kesîfin gölgesi ve rûh-i hayvânin âsârı, âlem-i kesâfete düşer ve âlem-i kesâfet içinde dolaşır. Fakat o gölge, ay mesâbesinde olan rûh-i insânîye hem-nişîn ve mukârin olmaz. Zîrâ rûh-i insânînin nûrunu bu gölge setredemez.

684. Ey iyi isteyici, bî-hodluk bulutsuzluktur; o bî-hodluk içinde ayın kursu gibi olursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

684. Ey iyi isteyici, kendinden geçme hâli bulutsuzluktur; o kendinden geçme hâli içinde ayın kursu gibi olursun.

Ey iyi hâl isteyen Hakk Yolcusu, vehmedilmiş olan bedensel benlikten geçmek bulutsuzluktur ve hayvanî ruhun hükmü altından çıkmak demektir. O kendinden geçme hâli içinde, sen ayın kursu ve cismi gibi olursun, yani insanî ruhun özü gibi olursun.

Ey iyi hâl isteyen sâlik, mevhûm olan enâniyyet-i cismâniyyeden geçmek bulutsuzluktur ve rûh-i hayvânînin hükmü altından çıkmak demektir. O kendinden geçmek hâli içinde, sen ayın kursu ve cirmi gibi olursun, yanî ayn-ı rûh-i insânî gibi olursun.

685. Vaktâki sürülmüş bir bulut tekrar gelir, nûr gitti aydan bir hayâl kalmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

685. Vaktâki sürülmüş bir bulut tekrar gelir, nûr gitti aydan bir hayâl kalmıştır.

Vaktâki kendinden geçme hâli ile sürülmüş ve def edilmiş bir bulut, yani bedenin yoğunluğunun hallerinden bir hal tekrar yok olur, insan ruhunun nuru gider ve ay mesabesinde insan ruhunun nurundan bir hayal kalır.

Vaktâki kendinden geçmek hâli ile sürülmüş ve def'edilmiş bir bulut, ya'ni cism-i kesîfin ahvâlinden bir hâl tekrar zâil olur, rûh-i insânînin nûru gider ve ay mesâbesinde rûh-i insânînin nûrundan bir hayâl kalır.

686. Bulutun hicabından onun nûru zayıf oldu. O bedr-i şerîf aydan noksan oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

686. Bulutun perdesinden onun nuru zayıf oldu. O şerefli dolunay, aydan noksan oldu.

Yani, bedenin yoğunluğu bulutunun perde olmasından dolayı, insan ruhunun nuru zayıf olur. O ayın on dördü gibi parlak olarak görünen şerefli ruh, yeni doğan bir hilalden bile noksan bir hale gelir ve hayal gibi olur.

Ya'ni, cismâniyet bulutunun hicâb ve perde olmasından dolayı, rûh-i insânînin nûru zayıf olur. O ayın on dördü gibi parlak olarak zâhir olan rûh-i şerîf, yeni doğan bir hilâlden bile noksan bir hâle gelir ve hayal gibi olur.

687. Ay buluttan ve tozdan bir hayal görünür. Bulut ve ten bizi hayal düşünücü etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

687. Ay buluttan ve tozdan bir hayal görünür. Bulut ve ten bizi hayal düşündürdü.

İnsan ruhu, yoğun beden bulutundan ve onun toz hükmündeki tesirlerinden dolayı bir hayal hâlinde görünür. Bulut, yani yoğun beden, bizi insan ruhu hakkında hayal düşündürdü. Nasıl ki ruhun tecellisini (ortaya çıkışını) görmeyen kimseler ruh hakkında birçok dedikodu yaptılar ki, bunlar birtakım hayalî düşüncelerden ibarettir. Ne zaman ki ruhun özü açığa çıkar, bu hayalî dedikodular ortadan kalkar.

Rûh-i insânî ayı, cism-i kesîf bulutundan ve onun toz mesâbesinde olan âsârından dolayı bir hayâl hâlinde görünür. Bulut, ya'ni cism-i kesîf bizi rûh-i insânî hakkında hayâl düşünücü etti. Nitekim rûhun tecellîsini müşâhede etmeyen kimseler rûh hakkında birçok kıyl ü käller yaptılar ki, bunlar birtakım hayâlî düşüncelerden ibârettir. Vaktāki rûhun zâtı inkişaf eder, bu hayâlî olan dedikodular kalkar.

688. Ayın lutfunu gör ki, bu da onun lutfudur ki o, bulutlar bizim düşmanımızdır, dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

688. Ayın lütfunu gör ki, bu da onun lütfudur ki o, bulutlar bizim düşmanımızdır, dedi.

Burada "Ay"dan kasıt, Muhammedî küllî ruhtur ki, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) taayyününe (belirginleşmesine) aittir. "Müminler benim nurumdandır" hadis-i şerifi gereğince müminlerin ruhu o küllî ruhtandır. İşte küllî ruhun lütfuna bak ki, bizleri aydınlattı. Ve bu da onun lütfundandır ki bize "Senin düşmanının en düşmanı, senin nefsindir ki yanlarındadır" şeklindeki şerif haberiyle, bulutlar yani nefse ait sıfatlar bizim düşmanımızdır, buyurdu.

"Ay"dan murâd, burada rûh-i küllî-i Muhammedî'dir ki, taayyün-i Muhammedî (s.a.v.) Efendimize taalluk etmiştir. و المؤمنون من نورى hadis-i şerîfi mûcibince mü'minlerin rûhu o rûh-i küllîdendir. İşte rûh-i küllînin lutfuna bak ki, bizleri münevver etti. Ve bu da onun lutfundandır ki bize اعدى عدوك نفسك التي بين جنبيك ya'ni: "Senin düşmanının en düşmanı, senin nefsindir ki yanlarındadır" ihbâr-ı şerîfiyle bulutlar ya'ni sıfât-ı nefsâniyye bizim düşmanımızdır, buyurdu.

689. Ay buluttan ve tozdan feragat tutar, feleğin yukarısında ayın medârı vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

689. Ay buluttan ve tozdan feragat eder, feleğin yukarısında ayın yörüngesi vardır.

Ayın, yani insan ruhunun, kendi özünde cismaniyetten ve cismaniyetin hükümlerinden bir feragati vardır. Onun yörüngesi, suret feleğinin yukarısındadır. Çünkü insan ruhu tek bir nefistir. O, beden pencerelerini kendi yörüngesinden aydınlatır. Nasıl ki ikinci cildin 186 numaralı şerefli beytinde: ["Ayrılık hayvanî ruhta olur; insan ruhu ise tek bir nefistir"] buyrulmuştu. Ve anılan cildin 184 numaralı şerefli beytinde de: ["Canların güneşi bedenlerin penceresinde ayrıldı"] buyrulmuştu. Ve aynı şekilde dördüncü cildin 411 numaralı şerefli beytinde de: ["Müminler sayısızdır, fakat iman birdir; onların cisimleri sayısız, fakat can birdir"] buyrulmuştu.

Ayın ya'ni rûh-i insânînin hadd-i zâtında cismâniyetten ve cismâniyetin ahkâmından ferâgati vardır. Onun medârı sûret feleğinin yukarısındadır. Zîrâ rûh-i insânî nefs-i vâhiddir. O beden pencerelerini kendi medârından nûrlandırır. Nitekim II. cildin 186 numaralı beyt-i şerîfinde: ["Tefrika rûh-ı hayvânîde olur; rûh-ı insânî ise nefs-i vâhid olur"] buyrulmuştu. Ve cild-i mezkûrun 184 numaralı beyt-i şerîfinde de: ["Canların güneşi bedenlerin penceresinde müfterık oldu"] buyrulmuştu. Ve kezâ IV. cildin 411 numaralı beyt-i şerîfinde dè: ["Mü'minler ma'dûddur, fakat îman birdir; onların cisimleri ma'dûd, fakat cân birdir"] buyrulmuş idi.

690. Bulut bize düşman ve hasm-ı cân oldu. Zîrâ ayı bizim gözümüzden ni- hân eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

690. Bulut bize düşman ve can düşmanı oldu. Çünkü ayı bizim gözümüzden gizler.

Maddîlik ve nefsânîlik bulutu bize düşman ve canın düşmanı oldu. Çünkü o bulut ayın perdesi ve örtüsüdür; ve ruh ayını bizim gözümüzden gizler.

Cismâniyet ve nefsâniyet bulutu bize düşman ve canın hasmı oldu. Zîrâ o bulut ayın hicâbı ve perdesidir; ve rûh ayını bizim gözümüzden nihân eder.

691. Bu perde hûrîyi zal eder; bedri bir hilâlden nâkıs yapar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

691. Bu perde hûriyi bunak yapar; dolunayı bir hilalden eksik gösterir.

"Zâl", bunak ihtiyar demektir. Yani, bu cismaniyet ve nefsaniyet perdesi, her biri bir hûriye benzeyen mana güzellerini bir bunak kocakarı kadar çirkin yapar. Ayın on dördü gibi parlak olan bir latifeyi bir hilalden daha eksik gösterir. Aksine bu nefsani perde, kokmuş cesetleri hûri gösterir ve karanlığı nur olarak kabul eder.

"Zâl", bunak ihtiyar demektir. Ya'ni, bu cismâniyet ve nefsâniyet perde- si, her biri bir hûrîye mümâsil olan ma'nâ güzellerini bir bunak kocakarı kadar çirkin yapar. Ayın on dördü gibi parlak olan bir latîfi bir hilâlden daha nâ- kıs gösterir. Bilakis bu perde-i nefsânî, kokmuş cesedleri hûrî gösterir ve zulmeti nûr olmak üzere telâkkî eder.

692. Ay bizi izzetin kucağına oturttu, bizim düşmanımıza kendi düşmanı ta'bîr etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

692. Ay bizi izzetin kucağına oturttu, bizim düşmanımıza kendi düşmanı dedi.

Yani, Muhammedî küllî ruh, bizi "Azîz" ilâhî isminin hükmünde gark etti ve izzet makamına oturttu; nefsin ve şeytanın ve onların tâbilerinden ibaret olan düşmanımıza da kendi düşmanı dedi. Bu şerefli beyitte "ay"dan maksat Hak'ın zâtı olursa, birinci mısra وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَم (İsrâ 17/70) yani "Biz Âdem oğullarını şerefli kıldık" ayet-i kerimesine ve ikinci mısra da Mümtahıne suresinde geçen يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدْوِي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاء (Mümtahıne 60/1) yani "Ey iman edenler, benim düşmanımı ve sizin düşmanınızı dost edinmeyin!" ayet-i kerimelerine işaret buyrulur.

Ya'ni, rûh-i küllî-i Muhammedî, bizi "Azîz" ism-i ilâhîsinin hükmünde müstağrak kıldı ve izzet makāmında oturttu; ve nefis ve şeytanın ve onların tevâbiinden ibaret olan bizim düşmanımıza kendi düşmanı ta'bîr buyurdu. Bu beyt-i şerîfte "ay"dan murâd zât-ı Hak olursa birinci mısra' وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَم (İsrâ 17/70) ya'ni "Biz benî-âdemi mükerrem kıldık" âyet-i kerîmesine ve ikinci mısra' dahi sûre-i Mümtahine'de vâki olan يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاء (Mümtahıne 60/1) ya'ni "Ey mü'minler benim düşmanımı ve sizin düşmanınızı dostlar ittihâz etmeyin!" âyet-i kerîmelerine işâret buyrulur.

693. Bulutun parlaklığı ve onun letafeti muhakkak bu aydandır. Her kim buluta ay ta'bîr ederse o gümrahtır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

693. Bulutun parlaklığı ve onun letafeti muhakkak bu aydandır. Her kim buluta ay derse o yolunu şaşırmıştır.

"Âb", letafet; ve "gümrah", doğru yolu kaybeden demektir. "Bulut"tan kastedilen, burada hayvanî ruhtur. Yani, hayvanî ruhun diriliği, parlaklığı ve zekâsı, küllî ruhun letafetinin yansımasındandır. Her kim bu hayvanî ruha "insanî ruh" derse, o kişi yolunu kaybetmiştir. Çünkü hayvanî ruhta kalıcılık yoktur.

"Âb", letâfet; ve "gümrah", doğru yolu kaybeden demektir. "Bulut"tan murâd, burada rûh-i hayvânîdir. Ya'ni, rûh-i hayvânînin diriliği ve parlaklığı ve zekâveti, rûh-i küllînin letâfetinin aksindendir. Her kim bu rûh-i hayvânîye "rûh-i insânî" ta'bîr ederse, o kimse yolunu kaybetmiştir. Zîrâ rûh-i hayvânîde bekâ yoktur.

694. Ayın nuru vaktaki bulut üzerine münzel olmuştur, onun karanlık yüzü mübdel olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

694. Ayın nuru bulut üzerine indiği zaman, bulutun karanlık yüzü değişmiştir.

Yani, "İnsan ruhunun nuru, hayvanî ruh üzerine indiği zaman, o hayvanî ruhun karanlık olan yüzü, aydan değişmiş ve parlamıştır." Çünkü insan, hayvanî ruhta, diğer hayvanlarla ortaktır. Hayvanların ruhunu insan ruhu mesken edinmediği için onlarda insanda olan irfan (bilgi) ve zekâ yoktur. İnsanlardaki idrak ve zekâ, insan ruhunun insanların hayvanî ruhlarını mesken edinmesinden dolayıdır. Şimdi, gerek insan ruhunun manevî nuru ve gerek hayvanî ruhun ondan aldığı nur ve görünen güneşin maddî ışığı ve onun maddî nuru, hepsi ilâhî nurun feyzindendir.

Ya'ni, "Rûh-i insânînin nûru, vaktâki rûh-i hayvânî üzerine münzel olmuştur, o rûh-i hayvânînin karanlık olan yüzü, aydan değişmiş ve parlamıştır." Zîrâ beşer, rûh-i hayvânîde, başka hayvanlar ile müşterektir. Hayvanların ruhunu rûh-i insânî menzil yapmadığı için onlarda insanda olan irfan ve zekâ yoktur. İnsanlardaki idrâk ve zekâ rûh-i insânînin insanların rûh-i hayvânîlerini menzil ittihâz etmekten dolayıdır. İmdi gerek rûh-i insânînin nûr-i ma'nevîsi ve gerek rûh-i hayvânînin ondan iktibâs ettiği nûr ve zâhiri güneşin maddî ziyâsı ve onun maddî nûru, hep nûr-i ilâhînin feyezânındandır.

695. Kıyamında güneş ve ay ma`zûl oldu. Göz ziyanın aslına meşgül oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

695. Kıyametinde güneş ve ay görevden alındı. Göz, ışığın aslıyla meşgul oldu.

Nasıl ki Kıyâmet Sûresi'nde geçen فَإِذَا بَرَقَ الْبَصَرُ وَخَسَفَ الْقَمَرُ وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ (Kıyâme 75/8) yani "Göz kamaştığı, ayın ışığı gittiği ve güneşle ay bir araya geldiği zaman" ayet-i kerimesi gereğince kıyamette güneş sisteminin düzeni bozulup ayın nuru yok olduğu ve güneşle ayın ışık ve nur vermekten görevden alındıkları vakit, ruhun gözü o ışığın aslı olan Hakk'ın mutlak varlığının nuruyla tutuşur ve ödünç olan izafî varlığın ışığı gider.

Nitekim sûre-i Kıyâmet'te mezkûr olan فَإِذَا بَرَقَ الْبَصَرُ وَخَسَفَ الْقَمَرُ وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ (Kıyâme 75/8) ya'ni "Vaktâki göz kamaşır ve ayın ziyâsı gider ve güneşle ay cem'olur" âyet-i kerîmesi mûcibince kıyâmette manzûme-i şemsin intizâmı bozulup ayın nûru zâil olduğu ve güneşle ay, ziyâ ve nûr vermekten ma'zûl oldukları vakit, rûhun gözü o ziyânın aslı olan vücûd-ı mutlak-ı Hakk'ın nûru ile müştail olur ve müsteâr olan vücûd-i izâfînin ziyâsı gider.

696. Nihayet mülkü müsteârdan ve bu fânî ribatı dârü'l-karardan bilir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

696. Sonunda mülkü ödünç alınmış bilir ve bu geçici konaklama yerini kalıcı yurttan ayırır.

Yani, kıyamette bu ödünç olan izafî varlığın nuru söndüğü zaman, ruhun gözü gerçek mülk ile ödünç olan mülkü anlar ve geçici olan dünya misafirhanesini, kalıcı ev ve yer olan ahiret âleminden ayırt eder.

Ya'ni, kıyâmette bu âriyet olan vücûd-i izâfînin nûru söndüğü vakit rûhun gözü hakîkî olan mülk ile âriyet olan mülkü anlar ve fânî olan dünyâ misafirhânesini karar evi ve mahalli olan âlem-i âhiretten fark ve temyîz eder.

697. Dâye bir, üç, dört gün âriyet olur. Ey ana bizi sen kucağında tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

697. Sütnine bir, üç, dört gün ödünçtür. Ey ana, bizi sen kucağında tut!

"Sütnine", sütnine demektir ki, bundan kasıt, mecazî ve izafî varlıktır. "Ana"dan kasıt, hakikî varlıktır. Yani, sütnine hükmünde olan bu mecazî varlık, sınırlı olan dünya hayatının devamı süresince bizde ödünç olarak bulunur. Ey hakikî varlığın sahibi olan Yüce Allah, bizi sen lütfunun kucağında tut, bizi sütninenin eline teslim etme!

"Dâye", sütnine demektir ki, bundan murâd, vücûd-i mecâzî ve izâfidir. "Ana"dan murâd, vücûd-i hakîkîdir. Ya'ni, dâye mesâbesinde olan bu vücûd-i mecâzî, mahdûd olan hayât-ı dünyeviyyenin devamı müddetince bizde âriyet olur. Ey vücûd-i hakîkî sâhibi olan Hak Teâlâ bizi sen lutfunun kucağında tut, bizi dâyenin eline teslîm etme!

698. Benim kanadım buluttur ve perdedir ve kesîftir. Hakk'ın lutfunun in'ikasından o latîf oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

698. Benim kanadım buluttur ve perdedir ve yoğundur. Hakk'ın lütfunun yansımasından o latif oldu.

"Kanat"tan kastedilen, bu mecazî varlık ve onun hünerleri ve sıfatlarıdır. Yani, benim bu mecazî varlığımın hünerleri ve sıfatları, hakikî varlığın önünde buluttur ve perdedir ve yoğundur. Onda görülen incelik, Hakk'ın lütfunun yansımasıdır.

"Kanat"tan murâd, bu vücûd-i mecâzî ve onun hünerleri ve sıfatlarıdır. Ya'ni, benim bu vücûd-i mecâzîmin hünerleri ve sıfatları vücûd-i hakîkînin önünde buluttur ve perdedir ve kesiftir. Onda görülen letâfet Hakk'ın lutfunun in'ikâsıdır.

699. Kanadı ve onun güzelliğini yoldan koparırım, ta ki ayın güzelliğini yine aydan göreyim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

699. Kanadı ve onun güzelliğini yoldan koparırım, ta ki ayın güzelliğini yine aydan göreyim.

Yani, gerçek varlığa ulaşmaya engel olan bu izafî varlığın (mutlak varlığa göre bağıntılı varlık) hünerlerini ve güzel görünen sıfatlarını yoldan koparayım ve ortadan kaldırayım ki, ayın güzelliğini perde arkasından değil, doğrudan doğruya yine ayın kendi kendisinden göreyim.

Ya'ni, vücûd-i hakîkîye vusûle mâni olan bu vücûd-i izâfînin hünerlerini ve güzel görünen sıfatlarını yoldan koparayım ve izâle edeyim, tâ ki ayın güzelliğini perde arkasından değil, doğrudan doğruya yine ayın kendi kendisinden göreyim.

700. Ben dâye istemem, ana daha hoştur; ben Mûsa'yım, benim dâyem anadır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

700. Ben dadı istemem, anne daha hoştur; ben Musa'yım, benim dadım annemdir.

"Ben, dadı hükmünde olan bu mecazî varlığın terbiyesi altında olmak istemem; benim asıl olan hakikî varlığın sıfatı altında terbiye edilmem daha hoştur; çünkü Musa hükmünde olan ruhum; bu sebeple benim dadım ve terbiyecim hakikî varlıktır." Bu şerefli beyitte, Kasas Suresi'nde geçen وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ (Kasas, 28/12) yani "Biz Musa'ya önceden sütannelerini haram ettik" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Çünkü Musa (a.s.) Firavun'un sarayında bulunduğu zaman, onu sütannelere teslim ettiler; hiçbirinin sütünü emmedi; annesi sütnine olarak saraya gidip onu emzirdi.

"Ben dâye mesâbesinde olan bu vücûd-i mecâzînin terbiyesi altında olmak istemem; benim aslî olan vücûd-i hakîkînin sıfatı altında terbiye olun- mam daha hoştur; zîrâ Mûsâ mesâbesinde olan rûhum; binâenaleyh benim dâyem ve mürebbîm vücûd-i hakîkîdir." Bu beyt-i şerîfte sûre-i Kasas'ta vâki وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ (Kasas, 28/12) ya'ni "Biz Mûsâ'ya evvelden sütni- neleri harâm ettik" âyet-i kerîmesine işaret buyrulur. Zîrâ Mûsâ (a.s.) Fir'avn'un sarayında bulunduğu vakit, onu sütninelere tevdî' ettiler; hiçbiri- sinin sütünü emmedi; vâlidesi sütnine olarak saraya gidip onu emzirdi.

701. Ben ayın lutfunu vasıtadan istemem, zîra bu rabıta halkın helâki oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

701. Ben ayın lütfunu vasıtadan istemem, çünkü bu bağıntı halkın helâki oldu.

"Ay"dan kastedilen, burada ruhların babası olan Muhammedî küllî ruhtur ki, bütün âleme Rabbanî feyizler bu ruhtan dağıtılır. "Vasıta"dan kastedilen, âlemin izafî varlığıdır. Yani, ben ruhum, küllî ruhun lütfunu ve feyzini vasıtadan ve âlemin izafî varlığı perdesi arkasından almak istemem. Çünkü bu izafî varlığın halleri, oluşları halkın helâkini gerektirdi.

"Ay"dan murâd, burada ebu'l-ervâh olan rûh-i küllî-i Muhamedî'dir ki, cemî-i âleme füyûzât-ı rabbâniyye bu rûhtan tevzî' olunur. "Vâsıta"dan murâd, âlemin vücûd-i izâfisidir. Ya'ni, ben rûhum, rûh-i küllînin lutfunu ve feyzini vâsıtadan ve vücûd-i izâfi-i âlem perdesi arkasından almak istemem. Zî- râ bu vücûd-i izâfinin şuûnâtı halkın helâkini mûcib oldu.

702. Yahud meğer ki bir bulut ayın huyunu tuta, tâ ki o ayın yüzünün hicabı olmaya!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

702. Yahut bir bulut ayın huyunu tutsa da, o ayın yüzüne perde olmasa!

"Bulut"tan kasıt, bedensel belirlenim ve izafî varlıktır; ve Muhammedî ahlâkla nitelenmiş insân-ı kâmilin bedensel şeklidir ki, küllî Muhammedî ruhun feyzini ulaştırmaya aracı olur; ve onun bu bedensel şekli, küllî ruhun yüzüne perde ve örtü olmaz. Yukarıdaki şerefli beyitte, "Ben onun lütfunu aracıdan istemem" buyrulmuştu. Bu beyitte ise insân-ı kâmilin bedensel şeklinin aracılığı istisna edilmiş oluyor. Çünkü insân-ı kâmil, Hakk Yolcularını öncelikle Peygamber Efendimiz'in huzuruna götürür ve Peygamber Efendimiz de Hakk'a ulaştırır.

"Bulut"tan murâd, taayyün-i cismânî ve vücûd-i izâfidir ve ahlâk-ı muhammediyye ile muttasıf olan insân-ı kâmilin sûret-i cismâniyyesidir ki, rûh-i küllî-i Muhammedî'nin feyzini îsâle vâsıta olur; ve onun bu sûret-i cismâniyyesi rûh-i küllînin yüzünün hicâbı ve perdesi olmaz. Yukarıki beyt-i şerîfte, "Ben onun lutfunu vâsıtadan istemem" buyrulmuş idi. Bu beyitte insân-ı kâmilin sûret-i cismâniyyesinin vesâteti istisnâ buyrulmuş oluyor. Zî- râ insân-ı kâmil sâlikleri evvelen huzûr-i risâletpenâhîye götürür ve Risâ- letpenah Efendimiz dahi Hakk'a îsâl buyurur.

703. Enbiyâ ve evliyânın cismi gibi, o, kendinin sûretini vasf-ı lâda gösterir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

703. Peygamberlerin ve evliyanın bedeni gibi, o, kendisinin suretini yokluk vasfında gösterir.

Yani, o insân-ı kâmilin bedeni, peygamberlerin ve evliyanın bedeni gibi olur; ve kendisinin yoğun olan bedenini ve suretini, o bedenin ve suretin hükümlerine tabi olmamak suretiyle yokluk vasfında gösterir, ondan görünen ancak latif ruhun hükümleri ve tesirleri olur.

Ya'ni, o insân-ı kâmilin cismi, enbiyâ ve evliyânın cismi gibi olur; ve kendinin kesif olan cismini ve sûretini, o cismin ve sûretin ahkâmına tâbi' olmamak sûretiyle yok vasfında gösterir, ondan zâhir olan ancak rûh-i latîfin ahkâm ve âsârı olur.

704. Öyle bir bulut perde bağlayıcı olmaz, ma'nâda fâideli perde yırtıcı olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

704. Öyle bir bulut perdeleyici olmaz, anlamda faydalı perde yırtıcı olur.

Öyle bir cisim bulutu, ruhun yüzüne perde örtücü olmaz. Anlamda faydalı ve ruhun yüzünden perdeyi ve hicabı (örtüyü) yırtıcı ve kaldırıcı olur; ve o cisim bulutu ruhun kendisi gibi latif (ince, şeffaf) olur.

Öyle bir cisim bulutu, rûhun yüzüne perde örtücü olmaz. Ma'nâda fâideli ve rûhun yüzünden perdeyi ve hicâbı yırtıcı ve kaldırıcı olur; ve o cisim bulutu ayn-ı rûh gibi latîf olur.

705. Öyleki bir aydınlık sabahta katre yağdı, halbuki yukarıda bulut yok.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

705. Öyle ki bir aydınlık sabahta damla yağdı, halbuki yukarıda bulut yok.

Yani, o cisim bulutunun incelik hâli, havada bulut olmadığı hâlde, parlak ve aydınlık sabahta yere çiğ yağmasına benzer. Bununla birlikte havada çiğ yağdıran gayet ince ve havadan fark edilmez derecede bir bulut vardır. İşte insân-ı kâmilin cisim bulutunun hâli de buna benzer.

Ya'ni, o cisim bulutunun letâfet-i hâli havada bulut olmadığı hâlde, ber- rak ve aydınlık sabahta yere çiğ yağmasına benzer. Maahâzâ havada çiğ yağdıran gayet ince ve havadan fark olunmaz derecede bir bulut vardır. İşte insân-ı kâmilin cisim bulutunun hâli de buna müşâbihtir.

706. O sikā mu'cize-i Peygamberî idi. Bulut mahv cihetinden hem-reng-i se- mâ olmuş idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

706. O su tulumu Peygamber mucizesiydi. Bulut, yokluk yönünden gökyüzüyle aynı renge bürünmüştü.

Bu peygamberlik mucizesi, üçüncü cildin 3120 numaralı beytinden itibaren anılmaktadır. "Sikā", su tulumu demektir. Bu mucize şudur ki, havada bulut olmadığı hâlde, Resûl-i Ekrem (a.s.) Arab'ın su tulumunu suyla doldurdu. Gerçi o tuluma gelen su da, ilâhî âdet üzere buluttan gelmişti; fakat o bulut o kadar inceydi ki, göğün mavi rengiyle bir olmuştu ve o bulutun yoğunluğu görme duyusuyla fark edilmezdi.

Bu mu'cize-i risâletpenâhî III. cildin 3120 numaralı beytinden i'tibâren mezkûrdur. "Sikā", su tulumu demektir. Bu mu'cize şudur ki, havada bulut olmadığı hâlde, Resûl-i Ekrem hazretleri Arab'ın su tulumunu suyla doldur- du. Gerçi o tuluma gelen su dahi, âdet-i ilâhiyye üzere buluttan gelmiş idi; fakat o bulut o kadar ince idi ki, göğün mâvi rengi ile beraber olmuş idi ve o bulutun kesâfeti basar hissi ile fark edilmez idi.

707. Bulut idi, ondan bulutun huyu gitmiş idi; âşıkın cismi sabr ile böyle olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

707. Bulut idi, ondan bulutun huyu gitmiş idi; âşıkın cismi sabır ile böyle olur.

Arab'ın tulumuna suyu getiren bulut idi. Fakat bulutlara özgü olan huy ve yoğunluk o buluttan gitmiş idi. Nasıl ki nefsinin heveslerine karşı sabrı ve mücâhedesi (nefisle mücadeleleri) sebebiyle Hak âşığının cismi de öyle bedensel yoğunluktan arınmış ve latif olur.

Arab'ın tulumuna suyu getiren bulut idi. Fakat bulutlara mahsûs olan huy ve kesâfet o buluttan gitmiş idi. Nitekim nefsinin hevâlarına karşı sabrı ve mücâhedesi sebebiyle Hak âşığının cismi de öyle kesâfet-i cismâniyyeden ârî ve latîf olur.

708. Ten olur ammâ tenlik ondan gaib olmuştur; değişmiş ondan renk ve koku gitmiş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

708. Ten olur ama tenlik ondan kaybolmuştur; ondan renk ve koku değişmiş, gitmiştir.

Yani, insân-ı kâmilin (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) cismi de gerçi cisimdir, fakat ondan cismin yoğunluğu ve sıfatı kaybolmuştur. O cismin sıfatları, ruhanî sıfatlara dönüşmüş, artık ondan cisimlere özgü olan renk ve koku gitmiştir.

Ya'ni, insân-ı kâmilin cismi de gerçi cisimdir, fakat ondan cismin kesâfeti ve sıfatı kaybolmuştur. O cismin sıfatları, sıfât-ı rûhâniyyeye tebeddül etmiş, artık ondan cisimlere mahsûs olan renk ve koku gitmiştir.

709. Kanat gayr içindir ve baş benim içindir. Sem' ve basarın evi tenin direğidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

709. Kanat başkası içindir ve baş benim içindir. İşitme ve görmenin evi tenin direğidir.

"Kanat"tan kasıt, yoğun cisim ve bu cisme ait olan hünerler, zekâlar ve dünyevî sebeplerdir. "Baş"tan kasıt, ruhtur ve insanın iç âlemidir. "İşitme ve görmenin evi"nden kasıt, kalptir ki cismin ayakta durmasına ve idrake sebep olduğu için, o cismin direğidir.

Bu şerefli beyit, hakikat âleminin tavusu olan insân-ı kâmil tarafındandır. Yani, ey Hakk Yolcusu, benim bu cismanî şeklim, görünen hünerlerim ve dünyevî sebeplerim hep başkaları içindir ve başkalarını doğru yola iletmek içindir. Çünkü ben akıl sahiplerini bunlar ile avlarım. Başım, ruhum ve iç âlemim benim içindir. Çünkü başkalarının benim iç âlemime nüfuzu yoktur. Nitekim Cenab-ı Pîr'in yüce mürşitleri Seyyid Burhaneddin Muhakkık-ı Tirmizî (k.s.) hazretlerine bir kişi, "Filan kimseden senin övgünü işittim," dedi. Buyurdular ki: "Önce göreyim, o kimse nasıl bir kimsedir, onda o mertebe var mıdır ki beni anlayıp övsün! Eğer o beni söz ile tanımış ise, muhakkaktır ki tanımamıştır. Çünkü bu söz ve o harf ve ses ve o dudak ve ağız kalmaz, bu arazdır; ve eğer fiil ile tanımış ise yine böyledir; ve eğer benim zâtımı tanımış ise suret zâta uymaz ki övsün!" Ve hayat, ilim, işitme, görme, irade, kudret, kelâm ve tekvin (var etme) sıfatlarının evi olan kalp, görünen ve görünmeyen yönüyle cismin direğidir. Kalbin görünen kısmı bozulunca cisim de bozulur ve aynı şekilde kalbin iç âlemi bozulunca cismin fiilleri ve hareketleri de bozulur.

"Kanat"tan murâd, cism-i kesîf ve bu cisme müteallik olan hünerler ve zekâlar ve esbâb-ı dünyeviyyedir. "Baş"tan murâd, rûhtur ve insanın bâtınıdır. "Sem' ve basarın evi"nden murâd, kalbdir ki cismin kıyâmına ve idrâke sebeb olduğu için, o cismin direğidir.

Bu beyt-i şerîf, âlem-i hakîkatin tâvusu olan insân-ı kâmil tarafındandır. Ya'ni, ey sâlik, benim bu sûret-i cismâniyyem ve zâhirî hünerlerim ve esbâb-ı dünyeviyyem hep başkaları içindir ve başkalarını irşâd içindir. Zîrâ ben ehl-i aklı bunlar ile avlarım. Başım ve rûhum ve bâtınım benim içindir. Zîrâ ağyârın benim bâtınıma nüfûzu yoktur. Nitekim cenâb-ı Pîr'in mürşid-i âlîleri Seyyid Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî (k.s.) hazretlerine bir şahıs, "Filân kimseden senin medhini işittim", dedi. Buyurdular ki: "İbtidâ göreyim, o kimse nasıl bir kimsedir, onda o mertebe var mıdır ki beni anlayıp medhetsin! Eğer o beni söz ile tanımış ise, muhakkaktır ki tanımamıştır. Zîrâ bu söz ve o harf ü savt ve o dudak ve ağız kalmaz, bu arazdır; ve eğer fiil ile tanımış ise yine böyledir; ve eğer benim zâtımı tanımış ise sûret zâta uymaz ki medhetsin!" Ve hayat ve ilim, sem', basar, irâde, kudret, kelâm ve tekvîn sıfatlarının evi olan kalb, zâhiren ve bâtınen cismin direğidir. Kalbin zâhiri fâsid olunca cisim dahi fâsid olur ve kezâ kalbin bâtını fâsid olunca cismin ef'âl ve harekâtı dahi fâsid olur.

710. Gayrı sayd için can fedâ etmeyi küfr-i mutlak ve hayrdan ümîdsizlik bil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

710. Başkalarını avlamak için can feda etmeyi mutlak küfür ve hayırdan ümitsizlik say!

Ey Hakk Yolcusu, başkalarını avlamak ve onlara hoş görünüp kendine çekmek için sakın ruhunun zevkini feda etme; bu fedakârlığı mutlak küfür ve hayırdan ümitsizlik olarak bil!

Ey tarîk-ı Hakk'ın sâliki, gayrı sayd için ve onlara hoş görünüp kendine celb etmek için sakın rûhun zevkini fedâ etme, bu fedâyı küfr-i mutlak ve hayırdan ümidsizlik bil!

711. Sakın tûtîlerin önünde şeker gibi olma, belki zehir gibi ol, ziyandan emîn ol!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

711. Sakın papağanların önünde şeker gibi olma, aksine zehir gibi ol, zarardan emin ol!

Sakın papağanların, yani söz ehli kişilerin önünde hünerlerini göstermek suretiyle şeker gibi olma, aksine onların karşısında somurtup sessizce otur. Çünkü onların önünde böyle oturmak onlara karşı zehir gibi olmaktır. Eğer böyle yaparsan, onlar senin yanından kaçarlar ve sen de iç âleminin zarar ve ziyana uğramasından emin olursun.

Sakın tûtîlerin, ya'ni erbâb-ı kâlin önünde hünerlerini göstermek sûretiyle şeker gibi olma, belki onların müvâcehesinde somurtup sâkit olarak otur. Zîrâ onların önünde böyle oturmak onlara karşı zehir gibi olmaktır. Eğer böyle yapar isen, onlar senin yanından kaçarlar ve sen de bâtınının zarar ve zi- yâna uğramasından emin olursun.

712. Yahud hitabın tahsîn ve âferîni için, köpekler önünde kendini leş yap!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

712. Yahut hitabın beğenilmesi ve övülmesi için, köpekler önünde kendini leş yap!

Bu yüce beytin anlamında iki yön vardır. Birincisi şudur ki, eğer söz ehli olan dünya ehlinin önünde kendini zehir yapıp onları kaçıramazsan, git bunun aksini yap ve onların senin tatlı sözlerini beğenip övmeleri için kendini dünya talibi olan bu köpeklerin önünde bir leş ve murdar yap, senden istedikleri gibi faydalansınlar. Bu anlama göre yukarıdaki beyit ile bu beyit Şeyh Sa'dî hazretlerinin şu beytinin benzeri olabilir: يا بتشويش و غصه راضی شو يا جگر بند پیش زاغ بنه "Ya sıkıntıya ve kedere razı ol, yahut birtakım ciğeri karganın önüne koy!"

Bu anlama göre bu iki yüce beyitteki hâl makbul olmaz. İkinci yön de şudur: Yahut senin latif sözlerini köpekler mesabesinde olan dünya ehlinin beğenip övmelerinden dolayı, o dünya ehlinin önünde kendini, bu övgü ve beğenileri duymayan bir ölü ve leş gibi hissiz ve duygusuz yap ve onların bu övgü ve beğenilerinden nefsine gurur gelmesin. Bu hâl güç ve fakat makbul olur. Bu yüce beytin şekli bazı nüshalarda şöyledir: يا پی احسنت و شاباش و خطاب خویشتن مردار کن پیش کلاب Yani "Beğenilme, övgü ve hitap için köpeklerin önünde kendini murdar yap!" demektir. Diğer bir nüsha da şöyledir: یا برای شاد باشی در خطاب خویش را مر دار کن پیش کلاب Yani "Yahut hitapta bir övgü için kendini köpekler önünde murdar yap!" demek olur. Anlamca hiçbirinde ihtilaf yoktur. Üçüncü bir hâl dahi ilerideki 716 numaralı yüce beyitte açıklanmıştır.

Bu beyt-i şerîfin ma'nâsında iki vecih vardır. Birisi budur ki, eğer erbâb-ı kâl olan ehl-i dünyânın önünde kendini zehir yapıp onları kaçıramazsan, git onun aksini yap ve onların senin tatlı sözlerini tahsîn edip âferin demeleri için kendini tâlib-i dünyâ olan bu köpeklerin önünde bir leş ve murdar yap, senden istedikleri gibi müntefi' olsunlar. Bu ma'nâya göre yukarıki beyit ile bu beyit Şeyh Sa'dî hazretlerinin şu beytinin nazîri olabilir: يا بتشويش و غصه راضی شو يا جگر بند پیش زاغ بنه "Ya teşvişe ve gussaya râzı ol, yâhud birtakım ciğeri karganın önüne koy!"

Bu ma'nâya göre bu iki beyt-i şerîfteki hâl makbûl olmaz. İkinci vecih dahi şudur: Yâhud senin latîf sözlerini köpekler mesâbesinde olan ehl-i dünyanın tahsîn edip âferin demelerinden dolayı, o ehl-i dünyânın önünde kendini, bu âferîn ve tahsînleri duymayan bir ölü ve leş gibi hissiz ve duygusuz yap ve onların bu tahsîn ve âferinlerinden nefsine gurûr gelmesin. Bu hâl güç ve fakat makbûl olur. Bu beyt-i şerîfin sûreti ba'zı nüshalarda şöyledir: يا پی احسنت و شاباش و خطاب خویشتن مردار کن پیش کلاب Ya'ni "Tahsîn ve âferîn ve hitâb için kelblerin önünde kendini murdar yap!" demektir. Diğer bir nüsha da şöyledir: یا برای شاد باشی در خطاب خویش را مر دار کن پیش کلاب Ya'ni "Yâhud hitâbda bir âferin için kendini kelbler önünde murdar yap!" demek olur. Ma'nâca hiçbirinde ihtilâf yoktur. Üçüncü bir hâl dahi âtîdeki 716 numaralı beyt-i şerîfte musarrahtır.

713. İmdi Hızır gemiyi bunun için deldi, nihayet bu gemi gasıbdan kurtuldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

713. Şimdi Hızır gemiyi bunun için deldi, sonunda bu gemi gaspçıdan kurtuldu.

Bu şerefli beyit, yukarıdaki 711 numaralı beyte bağlıdır. Yani, ey Hakk Yolcusu, kendini dedikoducu dünya ehlinin önünde zehir gibi yap ve onlara karşı kendini kusurlu ve kötü göster. Nasıl ki Hz. Hızır, kıssası Kehf Suresi'nde anıldığı şekilde, sağlam bir gemiyi gaspçıların elinden kurtarmak için deldi. Sen de ruhunun bindiği beden gemisini böyle dünya ehline karşı kusurlu yap ki, senin benliğini gasp etmesinler!

Bu beyt-i şerîf yukarıdaki 711 numaralı beyte merbûttur. Ya'ni, ey sâlik kendini erbâb-ı käl olan ehl-i dünyânın önünde zehir gibi yap ve onlara karşı kendini kusurlu ve fenâ göster. Nitekim Hz. Hızır, kıssası sûre-i Kehf'te mezkûr olduğu vech ile sağlam bir gemiyi gāsıbların elinden kurtarmak için deldi. Sen dahi rûhunun râkib olduğu cisim gemisini böyle ehl-i dünyâya karşı kusurlu yap ki, senin senliğini gasb etmesinler!

714. Fahra mensûb olan fakr bundan dolayı âlî geldi, tâ ki tama' edici olanlardan Ganî'ye kaçayım!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

714. Fahra ait olan fakirlik bundan dolayı yüce geldi, tâ ki tamah edenlerden Ganî'ye kaçayım!

Bilinmeli ki, "fakir" hakkında hakikat ehli "Fakîr o kimsedir ki bir şeye sahip değildir ve kendisi bir şeyin kölesi değildir" demişlerdir. Bunun anlamı "Fakir bu geçici âlemde hiçbir şeyi benimsememiştir ve kendisi de kalbini hiçbir şeye bağlayıp onun kölesi olmamıştır." demektir. Bu sebeple dünyanın hepsi görünüşte fakirin mülkü olsa bile, onun kalbinde hiçbir zerresi yer tutmaz ve bütün ihtiyaçlarını mutlak Ganî olan Yüce Allah'a arz eder ve kendisi bu fakirlikle övünür. İşte "Fakirlik benim övüncümdür" hadis-i şerifinin anlamı budur. "Fakirlik"ten kasıt, şunun bunun parasına muhtaç olmak değildir. Yani, "Fahra ait olan fakirlik, tamah ehli olan cismanîlere ihtiyaç arz etmekten kaçıp mutlak Ganî olan Hakk'a sığındığım için yüce geldi."

Ma'lûm olsun ki, "fakîr" hakkında erbâb-ı hakikat الفقير هو الذ لا يملك و لا يملك ya'ni "Fakîr o kimsedir ki bir şeye mâlik değildir ve kendisi bir şeyin memlûkü değildir" demişlerdir. Bunun ma'nâsı "Fakîr bu âlem-i fânîde hiçbir şeyi benimsememiştir ve kendisi de kalbini hiçbir şeye rabt edip onun memlûkü olmamıştır." demek olur. Binâenaleyh dünyânın hepsi sûrette fakîrin mülkü olsa, onun kalbinde hiçbir zerresi yer tutmaz ve bilcümle ihtiyacını Ganiyy-i mutlak olan Hak Teâlâ'ya arz eder ve kendisi bu fakr ile müftehirdir. İşte "El-fakru fahrî" (الفقر فخری) hadis-i şerîfinin ma'nâsı budur. "Fakr"dan murâd, şunun bunun kesesine muhtaç olmak değildir. Ya'ni, "Fahra mensûb olan fakr, ehl-i tama' olan cismânîlere arz-ı ihtiyaçtan kaçıp Ganiyy-i mutlak olan Hakk'a ilticâ ettiğim için âlî geldi."

715. Defîneleri bir vîrâneye ondan dolayı koyarlar, tâ ki ehl-i umrânın hırsından kurtulalar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

715. Defineyi bir viraneye bu yüzden koyarlar ki, imar edilmiş yerlerde yaşayanların hırsından kurtulsunlar.

"Umrân", imar edilmiş yer demektir. "Ehl-i umrân"dan kasıt, dünya ehlidir. Yani, dünya ehlinin hırsından ve saldırısından kurtarmak için, defineleri viranelere ve harabelere gömüp sakladıkları gibi, fakirlik ehli (ehl-i fakr) de kendi hünerlerini ve dünyevi sebeplerini, söz ehli olan gaflet sahiplerinden saklarlar ve bu şekilde onların tasallutundan emin olurlar.

"Umrân", ma'mûr yer demektir. "Ehl-i umrân"dan murâd, dünyâ ehlidir. Ya'ni, ehl-i dünyânın hırsından ve taarruzundan kurtarmak için, defineleri vîrânelere ve harâbelere gömüp sakladıkları gibi, ehl-i fakr dahi kendi hünerlerini ve esbâb-ı dünyeviyyelerini, käl ehli olan gaflet erbâbından saklarlar ve bu sûretle onların tasallutundan emîn olurlar.

716. Eğer kanadı koparmazsan git halvette otur, tâ ki hep bunun ve onun harcı olmayasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

716. Eğer kanadı koparmazsan git halvette otur, tâ ki hep bunun ve onun harcı olmayasın!

Ey Hakk Yolcusu, eğer sen dünya ehlinin önünde zehir gibi olamazsan yahut onların beğenme ve övgülerine karşı nefsini ölü ve leş hükmünde tutup, onun gururundan emin değilsen, git halvette otur ve kendi manevî zevkinle meşgul ol; tâ ki bütün ömrünü şunun bunun keyfine ve hesabına harcamış olmayasın!

Ey sâlik, eğer sen ehl-i dünyânın önünde zehir gibi olamazsan veyâhud onların tahsîn ve âferinlerine karşı nefsini ölü ve leş hükmünde tutup, onun gurûrundan emin değil isen, git halvette otur ve kendi zevk-i ma'nevîn ile meşgül ol; tâ ki bütün ömrünü şunun bunun keyfine ve hesabına sarf etmiş olmayasın!

717. Zîrâ ki sen hem bir lokmasın hem lokma yiyicisin. Ey can, yiyicisin ve yenilmişsin, akıl tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

717. Çünkü sen hem bir lokmasın hem lokma yiyicisin. Ey can, yiyicisin ve yenilmişsin, akıl tut!

Çünkü sen hem bu halkın lokmasısın hem de bu halktan lokma yersin. Bu sebeple ey can olan Hakk Yolcusu, sen hem yiyicisin hem de yenilmişsin. Aklını başına topla! Zira eğer sen hüner sahiplerinden isen, bu boş işlerle halk senin ömrünü yer ve yok eder; sen de onların övgülerini ve aferinlerini yutup nefsini kabartırsın. Eğer malın var ise, halk dalkavukluk edip onu yerler ve nefsin de onların yaltaklanmalarını ve dalkavukluklarını yiyip semirir. Makam sahibi isen yine böyledir. Bilinmeli ki, yiyicilik ve yenilmişlik hem maddî hem de manevî olur. İnsanın maddî olan yiyiciliği ve yenilmişliği açıktır. Zira topraktan çıkan çeşitli gıdaları yer ve onu da her bölünmez anda çevresi yer. Çevresindeki yiyenlerden bir kısmı, pire ve sivrisinek ve tahtakurusu ve bit gibi asalak hayvanlar olup göz ile görülürler. Bir kısmı da mikroskobik hayvanlar olup âletsiz göz ile görülmezler; ve ihtimal ki mikroskobun bile görmeye yeterli gelmediği yaratıklar da vardır. Eğer insanı böyle her an yiyenler olmasa idi doğduğu günden beri yediği gıdalar toplanıp onun cismi pek büyük bir hâle gelirdi; aynı şekilde öldükten sonra insanın cesedini yiyenleri açıklamaya gerek yoktur.

Manevî olan yiyicilik ve yenilmişliğe gelince bunlar da çoktur. Örneğin halk, insanın hünerlerini ve marifetlerini idraklerinin ağızlarıyla yerler. Sonra yine onun nefsine övgülerini ve aferinlerini yedirirler ve onu mağrur ederler; aynı şekilde insanî hayallerden biri diğerini yer ve onu da diğer bir hayal yer. Nasıl ki ilerideki şerefli şerhte bu maddî ve manevî yiyicilik ve yenilmişlik beyan buyruluyor. Onun beyanındadır ki, Allah'ın dışındaki her şey yiyicidir ve yenilmiştir. O bir kuş gibi ki, çekirgenin avını kastetti ve çekirgenin avı ile meşgul oldu. Halbuki onun kafasının arkasından aç doğanın onun avını kastettiğinden gafil oldu. Şimdi ey yiyici olan avcı adam, kendinin yiyicisi olan avcından emin olma! Eğerçi onu gözün nazarıyla görmüyorsun, onu ibret delili nazarıyla gör! Nihayet inşallahü Teâlâ göz de açılsın!

Dipnot: Bu şerefli şerhin son cümlesi Hind nüshalarında şöyledir: اگرچه نمی بینیش بنظر چشم بنظر دلیل و عبرتش میبین تا چشم تیره باز شود ان شاء الله تعالى Yani "Eğerçi onu gözün nazarıyla görmüyorsun, onu delil ve ibret nazarıyla gör, nihayet karanlık göz açık olsun inşaallahü Teâlâ!"

Zîrâ ki sen hem bu halkın lokmasısın ve hem de bu halktan lokma yersin. Binâenaleyh ey can olan sâlik, sen hem yiyicisin ve hem de yenilmişsin. Aklını başına topla! Çünki eğer sen ashâb-ı hünerden isen, bu mâlâya'nî iştigâlât ile halk senin ömrünü yer ve ifnâ eder ve sen de onların tahsîn ve âferinlerini yutup nefsini kabartırsın; ve eğer malın var ise, halk müdâhane edip onu yerler ve nefsin dahi onların tabasbuslarını ve müdâhanelerini yiyip semirir. Ehl-i mansıb isen yine böyledir. Ma'lûm olsun ki, âkiliyet ve me'kûliyet hem sûrî ve hem ma'nevî olur. İnsanın sûrî olan âkiliyeti ve me'kûliyeti zâhirdir. Zîrâ topraktan çıkan envâ'-ı gıdaları yer ve onu da her ân-ı gayr-i münkasimde muhîti yer. Muhîtindeki yiyenlerden bir kısmı, pire ve sivrisinek ve tahtakurusu ve bit gibi hayvânât-ı tufeyliyye olup göz ile görülürler. Ve bir kısmı da hayvânât-ı hurdebînî olup âletsiz göz ile görülmezler; ve ihtimâl ki mikroskobun bile görmeğe kâfi gelmediği mahlûkat dahi vardır. Eğer insanı böyle her an yiyenler olmasa idi doğduğu günden beri yediği gıdalar cem'olup onun cismi pek büyük bir hâle gelirdi; ve kezâ öldükten sonra insanın cesedini yiyenleri îzâha hâcet yoktur.

Ma'nevî olan âkiliyet ve me'kûliyete gelince bunlar da çoktur. Meselâ halk, insanın hünerlerini ve ma'rifetlerini idrâklerinin ağızlarıyla yerler. Sonra yine onun nefsine tahsînlerini ve âferinlerini yedirirler ve onu mağrûr ederler; ve kezâ hayâlât-ı insâniyyeden biri diğerini yer ve onu da diğer bir hayal yer. Nitekim âtîde şerh-i şerîfte bu sûrî ve ma'nevî âkiliyet ve me'kûliyet beyân buyruluyor. Onun beyânındadır ki, Allah'ın mâsivâsı her şeyi yiyicidir ve yenilmiştir. O bir kuş gibi ki, çekirgenin saydını kasd etti ve çekirgenin saydı ile meşgül oldu. Halbuki onun kafasının arkasından aç doğanın onun saydını kasd ettiğinden gāfil oldu. Şimdi ey yiyici olan avcı adam, kendinin yiyicisi olan avcından emîn olma! Eğerçi onu gözün nazarı ile görmüyorsun ve onu ibret delîli nazarı ile gör! Nihâyet inşâallâhü Teâlâ göz dahi açılsın!

Bu şerh-i şerîfin son cümlesi Hind nüshalarında şöyledir: اگرچه نمی بینیش بنظر چشم بنظر دلیل و عبرتش میبین تا چشم تیره باز شود ان شاء الله تعالى Ya'ni "Eğerçi onu gözün nazarıyla görmüyorsun, onu delil ve ibret nazarıyla gör, nihâyet karanlık göz açık olsun inşaallahü Teâlâ!"

718. Bir kuşcağız bir kurtcağızın avında idi. Kedi fırsat buldu ve onu kaptı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

718. Bir kuşcağız bir kurtcağızın avında idi. Kedi fırsat buldu ve onu kaptı.

Bu, görünen akıl ve akledilenin örneğidir.

Zâhirî olan âkiliyet ve me'kûliyetin misâlidir.

719. Kendinin şikârı hakkında başka bir avcıdan bîhaber olduğu hâlde, âkil ve me'kûl idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

719. Kendisinin avı hakkında başka bir avcıdan habersiz olduğu hâlde, akıllı ve akıl edilen idi.

O kuşcağız, kendisini de bir kedinin avlayacağından habersiz olduğu hâlde kurdu avlamakla meşguldü; bu sebeple bu hâl içinde hem akıllı hem de akıl edilen idi.

O kuşcağız kendisini de bir kedinin avlayacağından bîhaber olduğu hâlde kurdu avlamakla meşgüldü; binâenaleyh bu hâl içinde hem âkil ve hem de me'kûl idi.

720. Gerçi hırsız meta'ın şikârındadır, polis onun hasımlarıyla beraber arkadadır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

720. Gerçi hırsız malın peşindedir, polis onun düşmanlarıyla beraber arkasındadır.

Bu da akıl sahibi olma ve görünen akledilirliğin başka bir örneğidir. Yani, hırsız birtakım kimselerin eşyasını çalmakla meşguldür; diğer taraftan polis de o eşyanın sahibi olan hırsızın düşmanları ile onun arkasında ve onu takip etmektedir.

Bu da âkiliyet ve me'kûliyet-i zâhiriyyenin diğer bir misâlidir. Ya'ni, hırsız birtakım kimselerin eşyâsını çalmakla meşgüldür; diğer taraftan polis dahi o eşyanın sahibi olan hırsızın hasımları ile onun arkasında ve onu ta'kîb etmektedir.

721. Onun aklı eşyanın ve kapının kilidinin meşgülüdür. Polisten ve seherin âhından gafildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

721. Onun aklı eşyanın ve kapının kilidinin meşgulüdür. Polisten ve seherin âhından gafildir.

Yani, hırsızın aklı gece vakti çalacağı eşya ile ve açacağı kapının kilidi ile meşguldür. Arkasından kendisini polisin takip ettiğinden ve sabah vakti olup eşya sahibinin hırsızlıktan haberdar olarak feryat ve ah edeceğinden gafildir.

Ya'ni, hırsızın aklı gece vakti çalacağı eşyâ ile ve açacağı kapının kilidi ile meşguldür. Arkasından kendisini polisin ta'kîb ettiğinden ve sabah vakti olup eşyâ sâhibinin sirkatten haberdar olarak feryâd ve âh edeceğinden gāfildir.

722. O kendi sevdasında öyle garktır ki, tâlibden ve kendisini arayıcıdan gafildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

722. O kendi sevdasında öyle batmıştır ki, talep edenden ve kendisini arayandan habersizdir.

O hırsız, kendi sevdası ve hayali olan hırsızlık işine öyle bir dalmıştır ki, kendisini tutmak isteyen polisten ve kendisini arayacak olan eşya sahibinden habersizdir.

O hırsız kendi sevdâsı ve hayâli olan sirkat emrine öyle bir dalmıştır ki kendisini tutmak isteyen polisten ve kendisini arayacak olan eşyâ sâhibinden gāfildir.

723. Eğer ot bir tatlı suyu içerse, hayvanın mi'desi der-akab onu otlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

723. Eğer ot tatlı bir suyu içerse, hayvanın midesi hemen onu otlar.

724. O ot ki, âkil ve me'kûl geldi, Allah'ın gayrı olan her bir varlık böyledir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

724. O ot ki, yiyen ve yenilen oldu, Allah'tan başka her varlık böyledir.

Yani, "Ot, havadan inen tatlı suyu içip büyüyüp geliştiği zaman, hemen bir hayvan gelip onu yemeye başlar. Bu sebeple o ot hem yiyen hem de yenilen olmuş olur. İşte Allah'tan başka her varlığın hâli böyle hem yiyen hem de yenilen olmaktır." Bilinmeli ki, varlık ve vücut iki türlüdür. Birisi Hak'ın hakiki vücudu, diğeri ise halkın gölge vücududur ki, ona izafî varlık da derler. Ve bu izafî varlık, ilâhlığın görünen doğa düzeneği üzerinde olup, hakiki varlığın isimleri gereğince çeşitli şekiller arz eder ve bu şekiller bir taraftan oluşur bir taraftan bozulur. Bu şekillerin oluşması, o doğadan her an aldığı gıda vasıtasıyla olur ve bozulması da aldığı gıdayı yine doğaya vermek suretiyledir. Bu sebeple izafî varlıkların şekilleri "O'nun vechinden başka her şey helâk olucudur" (Kasas, 38/88) ayet-i kerimesi gereğince peyderpey helâktedir; ve kalıcılık ancak tek ve hakiki varlığa özgüdür. Ve bu izafî varlık, görünüşü itibarıyla Hakk'ın varlığının gayrıdır ve hakikat yönünden o hakiki varlık bu izafî varlığın tekil hakikatidir. Çünkü görünen, bâtının gayrıdır ve bâtın da görünenin gayrıdır; ve Hakk'ın varlığı görünenin ve bâtının toplamı olduğundan hakikatte bu ikisinin tekil hakikatidir.

Ya'ni, "Ot, havadan nâzil olan tatlı suyu içip neşv ü nemâ bulduğu vakit, derhal bir hayvan gelip onu yemeğe başlar. Binâenaleyh o ot hem âkil ve hem de me'kûl olmuş olur. İşte Allah'ın gayrı olan her bir varlığın hâli böyle hem âkil ve hem de me'kûl olmaktır." Ma'lûm olsun ki, varlık ve vücûd iki türlüdür. Birisi vücûd-i hakîkî-i Hak ve diğeri vücûd-i zıllî-i halktır ki, ona vücûd-i izâfi dahi derler. Ve bu vücûd-i izâfi ulûhiyetin zâhiri olan destgâh-ı tabîat üzerinde olup, vücûd-i hakîkînin esmâsı hasebiyle suver-i muhtelife arz eder ve bu sûretler bir taraftan tekevvün bir taraftan tefessüd eder. Bu sûretlerin tekevvünü o tabîattan her an aldığı gıdâ vâsıtasıyla olur ve tefessüdü dahi aldığı gıdâyı yine tabîata vermek sûretiyledir. Binâenaleyh vücûdât-ı izâfiyyenin sûretleri كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ (Kasas, 38/88) [O'nun vechinden başka her şey helâk olucudur] âyet-i kerîmesi mûcibince peyderpey helâktedir; ve bekā ancak vücûd-i vâhid-i hakîkîye mahsûstur. Ve bu vücûd-i izâfî zâhiriyyeti îtibâriyle vücûd-i Hakk'ın gayrıdır ve hakîkat cihetinden o vücûd-i hakîkî bu vücûd-i izâfinin "ayn"ıdır. Zîrâ zâhir, bâtının gayrıdır ve bâtın dahi zâhirin gayrıdır; ve vücûd-i Hak zâhirin ve bâtının mecmû'u olduğundan hakîkatte bu ikisinin "ayn"ıdır.

725. Ve o sizi it'âm eder ve it'âm olunmaz, muhakkak odur. Hak me'kûl ve âkil ve et ve deri değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

725. Ve o sizi doyurur ve doyurulmaz, muhakkak odur. Hak yenen ve yiyen ve et ve deri değildir.

Bu şerefli beyit, En'âm Suresi'nde bulunan "Ve o doyurur ve doyurulmaz" (En'âm 6/14) ayet-i kerimesine işaret eder. Yani "Doyurur ve doyurulmaz" sıfatı muhakkak Hakk'ın İlahi Zât'ına özgüdür. Çünkü Hak'ın Zât'ı yenilmiş ve yiyici değildir; ve et ve deri olmak gibi şekillerden uzaktır. Yenmek ve yenilmek, ilâhlığın görüneni olan tabiat âleminde oluşmuş izafî varlıklar âlemine özgüdür.

Bu beyt-i şerîf sûre-i En'am'da olan وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ (En'âm 6/14) âyet-i kerîmesine işaret buyrulur. Ya'ni "It'âm eder ve it'âm olunmaz" sıfatı muhakkak Hakk'ın zât-ı ulûhiyetine mahsûstur. Zîrâ zât-ı Hak yenilmiş ve yiyici değildir; ve et ve deri olmak gibi sûretlerden münezzehtir. Yenmek ve yenilmek ulûhiyetin zâhiri olan âlem-i tabîatta mütekevvin olan vücûdât-ı izâfiyye âlemine mahsûstur.

726. Âkil ve me'kûl, pusuda sâkin olan bir âkilden ne vakit emîn olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

726. Akıllı ve yenilen, pusuda bekleyen bir akıllıdan ne zaman emin olur?

Şimdi, cisim ve izafî varlık sahibi olan bir kimse, pusuda bekleyen kedi gibi bir yiyiciden ne zaman emin olur?

İmdi cisim ve vücûd-i izâfî sahibi olan bir kimse pusuda sâkin olan kedi gibi bir yiyiciden ne vakit emîn olur?

727. Me'kûllerin emni mâtem çekicidir; dergâha git ki O lâ-yüt'amdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

727. Yiyeceklerin güvenliği matem getiricidir; dergâha git ki O yenilmezdir.

Yani, yoğun bedenin hükmü altında bulunan yiyeceklerin, yenilmediklerini sanarak gaflet ve güvenlik içinde bulunmaları matemle sonuçlanır. Çünkü bu güvenlik ve gaflet sonunda matem getiricidir; ve bu sanı sahipleri bedenlerinin bozulduğunu gördükleri zaman feryat etmeye başlarlar. "Bu sebeple, yenilmeyen Hakk'ın yücelik kapısına sığın ve fenâfillâha (Allah'ta yok olma hâli) gayret et ki yiyecek olmaktan kurtulasın! Bu şerefli beyitte Hakk Yolcusu, yukarıda geçen 701, 702 ve 703 numaralı beyitlerde açıklanan makamın elde edilmesine teşvik edilir.

Ya'ni, cism-i kesîfin hükmü altında bulunan me'kûllerin, yenilmediklerini zannederek gaflet ve emniyet içinde bulunmaları mâtem ile netîcelenir, Zîrâ bu emniyet ve gaflet sonunda mâtem çekicidir; ve bu zan erbâbı cisimlerinin fesâdını gördükleri vakit feryâda başlarlar. "Binâenaleyh it'âm olunmayan Hakk'ın bâb-ı azametine ilticâ et ve fenâfillâha sa'y et ki me'kûliyetten kurtulasın! Bu beyt-i şerîfte sâlik, yukarıda geçen 701 ve 702 ve 703 numaralı beyitlerde beyân buyrulan makāmın ihrâzına teşvik buyrulur.

728. Her bir hayali bir hayal yer. Fikir, o diğer fikri otlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

728. Her bir hayali bir hayal yer. Fikir, o diğer fikri otlar.

Bu şerefli beyitte manevî olan akıl olma ve akıl olunan olma durumu açıklanır. Yani, bir hayal ile meşgul olduğun zaman, başka bir hayal gelip o hayali yutup yok eder; aynı şekilde bir düşünce ile meşgul olduğun zaman, başka bir düşünce onu yutup ortadan kaldırır. Bu sebeple ey Hakk Yolcusu, senin görünenin akıl olan ve akıl olunan olduğu gibi, iç âlemin de akıl olan ve akıl olunandır.

Bu beyt-i şerîfte ma'nevî olan âkiliyet ve me'kûliyet beyân buyrulur. Ya'ni, bir hayâl ile meşgül olduğun vakit, diğer bir hayal gelip o hayâli yutup mahveder; ve kezâ bir düşünce ile meşgül olduğun vakit, diğer bir düşünce onu yutup izâle eder. Binâenaleyh ey sâlik, senin zâhirin âkil ve me'kûl olduğu gibi, bâtının dahi âkil ve me'küldür.

729. Sen kādir değilsin ki, bir hayalden kurtulasın! Yahud uyuyasın, nihayet ondan dışarı sıçrayasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

729. Sen bir hayalden kurtulmaya muktedir değilsin! Yahut uyuyasın da sonunda ondan dışarı sıçrayasın!

730. Fikir arıdır ve senin o uykun sudur, vaktaki bîdâr olursun, zübab geri gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

730. Fikir arıdır ve senin o uykun sudur, uyanık olduğun zaman sinek geri gelir.

"Zünbûr", arı ve "zübâb", karasinek ve bal arısı ve sürekli şer anlamlarına da gelir (Kāmûs). Yani, insanın fikri arı gibidir ve uykusu da suya dalması gibidir. İnsana arılar saldırdığı zaman, suya dalınca onlardan kurtulur, fakat uyandığı zaman sudan çıkmış gibi olur ve arılar da tekrar saldırmaya başlarlar.

"Zünbûr", arı ve "zübâb", karasinek ve bal arısı ve şerr-i dâim ma'nâsına da gelir (Kāmûs). Ya'ni, insanın fikri arı gibi ve uykusu da suya dalması gibidir. İnsana arılar hücum ettiği vakit, suya dalınca onlardan kurtulur, fakat uyandığı vakit sudan çıkmış gibi olur ve arılar da tekrar hücûma başlarlar.

731. Ne kadar hayale mensub olan arı uçar, bu tarafa ve o tarafa çeker götürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

731. Hayale ait olan arı ne kadar uçarsa, bu tarafa ve o tarafa çeker götürür.

Yani, ey insan, görmez misin? Senin kalbinde ne kadar hayalî düşünce arıları uçuşup durur ve seni o tarafa bu tarafa çekip götürür.

Ya'ni, ey insan görmez misin? Senin kalbinde ne kadar efkâr-ı hayâliyye arıları uçup durur ve seni o tarafa bu tarafa çekip götürür.

732. Bu hayal yiyicilerin en aşağısıdır ve diğerlerini Zü'l-celâl bilir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

732. Bu hayal yiyicilerin en aşağısıdır ve diğerlerini Yüce Allah bilir.

Yani, insanın bedenini yiyen ve eriten şeylerin en aşağısı bu hayaldir. Çünkü insanın vücudu bu hayallerin tasallutundan (musallat olmasından) azap çeker; ve "şu işi şöyle ve bu işi böyle yapayım" diye arzular ve hayaller onun bedenini kemirip zayıflatır. Bu bedeni görünen ve görünmeyen yönlerden yiyenlerin türleri o kadar çoktur ki, bunları ancak Yüce Allah bilir.

Ya'ni, insanın cismini yiyen ve eriten şeylerin en aşağısı bu hayâldir. Zîrâ insanın vücûdu bu hayâlâtın tasallutundan muazzeb olur; ve şu işi şöyle ve bu işi böyle yapayım diye arzular ve hayâller onun cismini kemirip zayıflatır. Bu cismi zâhiren ve bâtınen yiyicilerin envâ'ı o kadar çoktur ki, bunları ancak Allahü Zü'l-celâl hazretleri bilir.

733. Agah ol, galîz yiyicilerin gürûhundan kaç; onun tarafına ki, biz seni hıfzediciyiz, dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

733. Haberdar ol, kaba yiyiciler grubundan kaç; o tarafa ki, biz seni koruyucuyuz, dedi.

"Ükkâl", ism-i fâilin kırık çoğul kipidir ve "ükkâl-i galîz"dan kasıt, insanın idrakleri altına giren yiyicilerdir ki, bunların görünenleri, hastalıklar ve dertler oluşturan mikroplar ile soğukluk, sıcaklık, rutubet ve kuruluk gibi doğal unsurlardan meydana gelen doğal arızalardır. Ve bunların görünmeyenleri ise nefis ve şeytanın telkiniyle meydana gelen hayallerdir. Fenâ-fillâh makamına gelip cismaniyet (bedensellik) ruhaniliğe dönüşünceye kadar, daha birçok yiyiciler vardır ki, onları ancak Yüce Allah bilir. Bu sebeple ey Hakk Yolcusu, insan idrakinin altında olan bu kaba yiyicilerden, gerçek Koruyucu olan Yüce Allah tarafına kaç ki, Yüce Allah Ra'd suresinde şöyle buyurdu: لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ (Ra'd, 13/11) Yani "Yüce Allah'ın insana görevlendirilmiş melekleri vardır ki, önünden ve ardından takip ederek Allah'ın emriyle onu korurlar." Ve Hûd (a.s.)'dan naklen Hûd suresinde: إِنْ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (Hud, 11/57) Yani "Benim Rabbim her şeyi koruyucudur" buyurdu.

"Ükkâl", ism-i fâilin cem'-i mükesser sîgasıdır ve "ükkâl-i galîz"dan murâd, insanın idrâkâtı tahtına dâhil olan yiyicilerdir ki, bunların zâhirîsi, ilel ve emrâz tevlîd eden mikroplar ve soğukluk ve sıcaklık ve rutûbet ve yübûset gibi erkân-ı tabîattan mütevellid olan avânz-ı tabîiyyedir. Ve bâtınîsi nefis ve şeytanın ilkāsıyla vâki' olan hayallerdir. Fenâ-fillâh makamına gelip cismâniyeti rûhâniyete mübeddel oluncaya kadar, birçok yiyiciler daha vardır ki, onları ancak Hak Teâlâ bilir. Binâenaleyh ey sâlik, idrâk-i beşer tahtında olan bu galîz yiyicilerden Hâfız-ı hakîkî olan Hak Teâlâ tarafına kaç ki, Hak Teâlâ sûre-i Ra'd'da: لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ (Ra'd, 13/11) Ya'ni "Allah Teâlâ'nın insana müvekkel melekleri vardır ki, önünden ve ardından ta'kîb ile Allah'ın emriyle onu hıfzederler" buyurdu. Ve Hûd (a.s.)dan naklen sûre-i Hûd'da: إِنْ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (Hud, 11/57) Ya'ni "Benim Rabbim her şeyi hıfzedicidir" buyurdu.

734. Yahud, eğer o Hâfız'ın tarafına acele edemez isen, bu hıfzı bulan o kimse tarafına kaç!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

734. Yahut, eğer o Koruyucu'nun tarafına acele edemez isen, bu korunmayı bulan o kimse tarafına kaç!

Eğer doğrudan doğruya gerçek Koruyucu olan Hak tarafına kaçamaz isen ve kalbinin Hak'tan başka şeylerle meşguliyeti Hak'ka sığınmaya engel ise, ilâhî ahlâkla ahlâklanmış ve ilâhî sıfatlarla vasıflanmış olup Hak'kın vekili olan bir insân-ı kâmil tarafına kaç ki, o, وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ (Mâide, 5/67) "Yüce Allah seni insanlardan korur." âyet-i kerîmesinde beyan buyrulan Hak'kın korunmasını bulmuştur ve vekilliği ve halifeliği sebebiyle seni de korur.

Eğer doğrudan doğruya Hâfız-ı hakîkî olan Hak tarafına kaçamaz isen ve kalbinin mâsivâ ile meşgüliyeti Hakk'a ilticâya mâni' ise, ahlâk-ı ilâhiyye ile mütehallık ve sıfât-ı ilâhiyye ile muttasıf olup Hakk'ın nâibi olan bir insân-ı kâmil tarafına kaç ki, o, وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ (Mâide, 5/67) "Allah Teâlâ seni nâstan hıfzeder." âyet-i kerîmesinde beyân buyrulan Hakk'ın hıfzını bulmuştur ve niyâbeti ve hilâfeti hasebiyle seni de hıfzeder.

735. Elini pîrin elinden gayrıya teslîm etme! Onun eline Hak destgîr olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

735. Elini pîrin elinden başkasına teslim etme! Onun eline Hak yardımcı olmuştur.

"Pîr"den maksat, fenâfillâh (Allah'ta yok olma) ve bekābillâh (Allah ile var olma) mertebesinde bulunan insân-ı kâmildir. Elini insân-ı kâmilin elinden başkasına teslim etme ve bağlılık elini ona uzat! Çünkü o insân-ı kâmilin eline Hak yardımcı ve destekçi olmuştur.

"Pîr"den maksad, fenâfillâh ve bekābillâh mertebesinde bulunan mürşid-i kâmildir. Elini mürşid-i kâmilin elinden başkasına teslîm etme ve tebaiyyet elini ona uzat! Zîrâ o mürşid-i kâmilin eline Hak destgîr ve muâvin olmuştur.

736. O perde içinde olan nefsin mücâveretinden dolayı senin aklının pîri çocukluğu huy etmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

736. O perde içinde olan nefsin komşuluğundan dolayı senin aklının pîri çocukluğu huy edinmiştir.

Senelerden beri eskimiş ve ihtiyarlamış olan aklın, nefsinin emriyle oturup kalkmış ve onunla dost olmuş olduğundan çocuk huylu olmuş ve dünya hayatı oyununa dalmıştır; ve nefsin hak ve hakikatten perde içinde bulunmasından dolayı aklın da onunla beraber perde arkasında kalmıştır.

Senelerden beri eskimiş ve ihtiyarlamış olan aklın, nefsinin emriyle oturmuş kalkmış ve onunla dost olmuş olduğundan çocuk huylu olmuş ve hayat-ı dünyâ oyununa dalmıştır; ve nefsin hak ve hakîkatten hicâb içinde bulunduğundan aklın dahi onunla beraber perde arkasında kalmıştır.

737. Kâmil olan aklı, akla karîn et, tâ ki akıl o kötü huydan geri gelsin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

737. Kâmil olan aklı, akla yakın et ki akıl o kötü huydan geri gelsin!

Aklını nefsinin komşuluğundan ayır da, insân-ı kâmilin aklını ona yakın kıl ki aklın o kötü huydan ve çocukluk tabiatından geri dönüp asıl sıfatı olan olgunluğa gelsin!

Aklını nefsinin mücâveretinden ayır da, insân-ı kâmilin aklını ona mukārin kıl, tâ ki aklın o kötü huydan ve çocukluk tabîatından geri dönüp sıfat-ı asliyyesi olan kemâle gelsin!

738. Vaktāki kendi elini onun eline koyarsın, sonra âkillerin elinden dışarı sıçrarsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

738. Kendi elini onun eline koyduğun zaman, sonra akıllıların elinden dışarı sıçrarsın.

İnsân-ı kâmile el verip biat ettiğin zaman, önce manevî akıllıların ve içe doğan düşüncelerin elinden ve daha sonra yavaş yavaş cismin ruhanîliğe dönüşerek maddî akıllıların elinden dışarı çıkarsın. Ve tabiat evinden dışarı çıkan kimseye maddî ve manevî akıllıların elleri ulaşamaz. Çünkü bu akıllıların hakikat mahalline yolları yoktur. Bu sebeple hakikat mahalline ulaşmak için önce tabiat evinden çıkmak ve tabiat evinden çıkmak için de mürşid-i kâmile biat etmek gerekir. Hafız-ı Şirazî'nin (k.s.) beyti: تو کز سرای طبیعت نمی روی بیرون کجا بكوى حقیقت سفر توانی کرد "Ey kimse sen tabiat evinden dışarı çıkmıyorsun, hakikat mahalline sefer edebilmek nerede!"

Vaktāki insân-ı kâmile el verip bîat edersin, evvelâ ma'nevî âkillerin ve havâtırın elinden ve ba'dehû tedrîc ile cismin rûhâniyete tebeddül ederek sûrî âkillerin elinden dışarıya çıkarsın. Ve tabîat evinden dışarıya çıkan kimseye sûrî ve ma'nevî âkillerin elleri yetişemez. Zîrâ bu âkillerin hakikat mahallesine yolları yoktur. Binâenaleyh hakîkat mahallesine vusûl için evvelâ tabîat evinden çıkmak ve tabîat evinden çıkmak için dahi mürşid-i kâmile bîat etmek lazımdır. Beyt-i Hafız-ı Şîrâzî (k.s.): تو کز سرای طبیعت نمی روی بیرون کجا بكوى حقیقت سفر توانی کرد "Ey kimse sen tabîat evinden dışarı çıkmıyorsun, hakikat mahallesine sefer edebilmek nerede!"

739. Senin elin o bîat ehlinden olur ki يد الله فوق ايديهم (Fetih, 48/10) [Al-lah'ın eli onların ellerinin üstündedir] olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

739. Senin elin, "Allah'ın eli onların ellerinin üstündedir" (Fetih, 48/10) ayetinde belirtilen biat ehlinden olur.

"Biat ehli"nden kasıt, Hudeybiye Antlaşması'nda, Rıdvan Biatı'nda, Resûl-i Ekrem Efendimiz'e ağaç altında bağlılık yemini eden değerli sahabelerdir. Bu Rıdvan Biatı sırasında inen Fetih Suresi'nde Yüce Allah, "Ey peygamberim, sana biat edenler, ancak Allah'a biat ederler, Allah'ın eli onların ellerinin üstündedir." (Fetih, 48/10) buyurdu. Bu anlam, birinci cildin 3013 numaralı beytinde geçti. Yani, ey Hakk Yolcusu, eğer sen insân-ı kâmile biat edersen, senin elin Rıdvan Biatı'nda Resûl-i Ekrem hazretlerine biat eden değerli sahabelerin elleri cinsinden olur. Ve "Allah'ın eli onların eli üzerindedir" anlamı, senin eline de şamil olur. Çünkü insân-ı kâmil, peygamber varisidir.

"Bîat ehli"nden murâd, Hudeybiye musâlahasında bîat-ı Rıdvan'da, Resûl-i Ekrem Efendimiz'e ağaç altında tebaiyyet eden ashâb-ı kirâm hazarâtıdır. Bu bîat-ı Rıdvan'da nâzil olan sûre-i Fetih'te Hak Teâlâ إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ (Fetih, 48/10) ya'ni "Ey peygamberim, sana bîat edenler, ancak Allah'a bîat ederler, Allah'ın eli onların ellerinin üstündedir." buyurdu. Bu ma'nâ I. cildin 3013 numaralı beytinde geçti. Ya'ni, ey sâlik eğer sen insân-ı kâmile bîat edersen, senin elin bîat-ı Rıdvan'da Resûl-i Ekrem hazretlerine bîat eden ashâb-ı kirâmın elleri cinsinden olur. Ve يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ["Allah'ın eli onların eli üzerindedir"] ma'nâsı, senin eline de şamil olur. Zîrâ insân-ı kâmil vâris-i nebevîdir.

740. Vaktaki elini pîrin eline verdin, pîr-i hikmettir ki alîmdir ve azîmdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

740. Ne zaman ki elini pîrin eline verdin, pîr hikmettir ki bilendir ve yücedir.

Ne zaman ki kendi elini insân-ı kâmilin eline verdin ve ona tâbi oldun, o pîr ilâhî hikmetin pîri ve mürşididir. Hakk'ın Alîm ismine mazhar olması sebebiyle bilendir ve Azîm ismine mazhar olması sebebiyle de önemli ve yücedir. Bazı nüshalarda (hatîr) yerine (habîr) geçmiştir.

Vaktāki kendi elini insân-ı kâmilin eline verdin ve ona tebaiyyet ettin, o pîr hikmet-i ilâhiyyenin pîridir ve mürşididir. Hakk'ın Alîm ismine mazhariyeti i'tibariyle alîmdir ve Azîm ismine mazhariyeti îtibâriyle de hatîr ve azîmdir. Ba'zı nüshalarda (hatîr) yerine (habîr) vâki' olmuştur.

741. Zîrâ ey mürid, o kendi vaktinin nebîsidir. Hattâ ondan Nebî'nin nûru zâhir gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

741. Çünkü ey mürid, o kendi vaktinin peygamberidir. Hatta ondan Peygamber'in nuru açıkça belirir.

Ey mürid, o saygıdeğer pir nasıl âlim ve yüce olmasın ki, o kendi vaktinin peygamberidir. Hatta onun dış görünüşü, halleri, sözleri ve fiilleri tamamen şanlı peygamber hazretlerini temsil eder ve Peygamber'in nuru onda görünür. Bilinmeli ki, buradaki peygamberlik, şeriat getiren peygamberlik değil, tanıtıcı peygamberliktir (nübüvvet-i ta'rifiyye: ilahi hakikatleri açıklama ve tanıtma vazifesi). Bu marifet sahibi zatlar, şanlı peygamberin şeriatını ve yüce sünnetlerini güçlendirirler. Nitekim onlar hakkında "Benim ümmetimin âlimleri Benî-İsrail peygamberleri gibidir." buyrulur.

Ey mürid, o pîr-i muhterem nasıl alîm ve hatîr olmasın ki, o kendi vaktinin nebîsidir. Hattâ onun sûret-i zâhiri, ahvâli ve akvâli ve ef'âli tamâmiyle Nebiyy-i zîşan hazretlerini temsil buyurur ve Nebî'nin nûru onda görünür. Ma'lûm olsun ki, buradaki nübüvvet, nübüvvet-i teşriyye değil nübüvvet-i ta'rifiyyedir. Bu zevât-ı maârif-simât Nebiyy-i zîşânın şerîatini ve sünen-i seniyyesini takviye buyururlar. Nitekim onlar hakkında عُلَمَاءُ أُمَّتِي كَأَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ ya'ni "Benim ümmetimin ulemâsı Benî-İsrail enbiyâsı gibidir." buyrulur.

742. Bu sebeble Hudeybiye'de hazır ve bîata mensûb olan sahâbeye de karîn oldun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

742. Bu sebeple Hudeybiye'de hazır ve biata mensup olan sahabelere de yakın oldun.

Bu şerefli beyit, 739 numaralı şerefli beyitin teyididir.

Bu beyt-i şerîf 739 numaralı beyt-i şerîfin te'yîdidir.

743. Binâenaleyh müjdelenmiş olan on yârdan geldin, dehdehî altını gibi hâlis oldun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

743. Bu sebeple müjdelenmiş olan on yârdan geldin, dehdehî altını gibi saf oldun.

"Dehdehî", ateşe koyup erittikleri zaman ağırlığı eksilmeyen altın anlamındadır (Gıyâsü'l-lügāt). Yani, insân-ı kâmile biat etmen sebebiyle, cennetle müjdelenen on yüce sahabe grubundan olursun. Dehdehî altını gibi yabancı bir unsurla karışık olmayıp saf ve hâlis olursun.

"Dehdehî", ateşe koyup erittikleri vakit vezni noksan olmayan altın ma'nâsınadır (Gıyâsü'l-lügāt). Ya'ni, insân-ı kâmile bîat sebebiyle, cennetle müjdelenen on ashâb-ı kirâm zümresinden olursun. Dehdehî altını gibi yabancı unsur ile karışık olmayıp saf ve hâlis olursun.

744. Ta ki beraberlik doğru ola, âdem bir kimse ile eştir ki onu dost etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

744. Beraberlik doğru olsun diye, insan dost edindiği kimse ile eştir.

Hakk'ın halk ile olan beraberliği iki yöndendir. Birincisi, genel olan beraberliktir ki, وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ (Hadid, 57/4) yani "Nerede olursanız Hak sizinle beraberdir" ayet-i kerimesi gereğince, eşyadan her bir şey ve mümin, salih, kafir ve fasık, bu beraberlikte ortaktır; ve bu ortaklık varlıkta ve var oluşta ortaklıktır. Çünkü varlık ve var oluş ancak Hak'tır. Bu eşyanın varlığı ise Hakk'ın varlığının gölgesidir; ve gölge her nerede olsa, gölge sahibi ile beraberdir. Beraberliğin ikinci yönü, özel olan beraberliktir. Bu da seven ile sevilenin beraberliğidir. Nitekim hadis-i şerifte المرء مع من احب yani "Kişi sevdiği ile beraberdir" buyrulur. Ve bu beraberlik muhabbetin, muhabbet de Resûlullah'ın şeriatına uymanın sonucudur. Nitekim ayet-i kerimede قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ (Al-i İmran, 3/31) yani "Ey Resûlüm söyle, Allah'ı seviyorsanız bana tabi olun ki Yüce Allah da sizi sevsin!" buyrulur. Bu özel beraberlik salihlere ve ariflere özgü olur. Bu sebeple salihler ve arifler hem genel beraberliği hem de özel beraberliği elde etmiş olurlar. Beyt-i şerifin ikinci mısraı yukarıda zikredilen hadis-i şerifin anlamıdır.

Hakk'ın halk ile olan beraberliği iki vecih üzerinedir. Birisi umûmî olan beraberliktir ki وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ (Hadid, 57/4) ya'ni "Nerede olursanız Hak sizinle beraberdir" âyet-i kerîmesi mûcibince, eşyâdan her bir şey ve mü'min ve sâlih ve kâfir ve fâsık, bu maiyyette müşterektir; ve bu iştirâk vücûdda ve varlıkta iştirâktir. Zîrâ vücûd ve varlık ancak Hak'tır. Bu eşyânın vücûdu ise Hakk'ın vücûdunun zıllidir; ve zıl ve gölge her nerede olsa, gölge sahibi ile beraberdir. İkinci vech-i maiyyet, husûsî olan beraberliktir. Bu da muhib ile mahbûbun beraberliğidir. Nitekim hadîs-i şerifte المرء مع من احب ya'ni "Kişi sevdiği ile beraberdir" buyrulur. Ve bu maiyyet muhabbetin ve muhabbet dahi şer'-i Resûlüllah'a ittibâ'ın netîcesidir. Nitekim âyet-i kerîmede قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ (Al-i İmran, 3/31) ya'ni "Ey Resûlüm söyle, Allah'ı seviyorsanız banâ tâbi olun ki Allah Teâlâ da sizi sevsin!" buyrulur. Bu maiyyet-i husûsiyye sâlihlere ve âriflere mahsûs olur. Binâenaleyh sâlihler ve ârifler hem maiyyet-i âmmeyi ve hem de maiyyet-i hâssayı hâiz olmuş olurlar. Beyt-i şerîfin ikinci mısrâ'ı yukarıda mezkûr olan hadîs-i şerîfin meâlidir.

745. Bu cihanda ve o cihanda onunla olur ve bu, güzel huylu olan Ahmed'in hadîsi olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

745. Bu dünyada ve o dünyada onunla olur ve bu, güzel huylu olan Ahmed'in hadisi olur.

Yani, peygamber vârisi olan bir insân-ı kâmile biat eden Hakk Yolcuları hem dünyada hem de ahirette insân-ı kâmil ile beraber olur; ve sonuç olarak iki dünyada hem genel beraberliğe hem de özel beraberliğe erişirler. Bizim bu sözümüz, ilahi ahlak ile ahlaklanmış olan Âlemlerin Efendisi Ahmed (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) Efendimizin şu hadis-i şerifidir ki:

Ya'ni, vâris-i peygamberî olan bir insân-ı kâmile bîat eden sâlihler hem dünyâda ve hem de âhirette insân-ı kâmil ile berâber olur; ve binnetîce iki cihanda hem maiyyet-i âmmeye ve hem de maiyyet-i hâssaya nâil olurlar. Bizim bu sözümüz, ahlâk-ı ilâhiyye ile mütehallık olan Server-i âlem Ahmed (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) Efendimizin hadîs-i şerîfi ki:

746. "Kişi mahbubu ile beraberdir, kalb kendinin matlûbundan ayrılmaz" buyurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

746. "Kişi sevdiğiyle beraberdir, kalp kendisinin istediğinden ayrılmaz" buyurdu.

Bu şerefli beyitte, Pir efendimiz "Kişi sevdiği ile beraberdir" hadis-i şerifinin anlamını açıklayarak beyan ederler. Yani, kişi sevdiğiyle beraberdir. Çünkü kişinin sevdiği, onun kalbinin ve iç dünyasının istediğidir ve nerede olursa olsun, insanın kalbinde yer tutan istediği onunla beraberdir.

Bu beyt-i şerîfte cenâb-ı Pîr efendimiz المرء مع من احب ["Kişi sevdiği ile berâberdir"] hadîs-i şerîfinin meâlini tavzîhen beyân buyururlar. Ya'ni, kişi mahbûbu ile beraberdir. Çünki kişinin mahbûbu, onun kalbinin ve bâtınının matlûbudur ve her nerede olursa olsun, insanın kalbinde yer tutan matlûbu onunla beraberdir.

747. Her nerede ki tuzak ve dâm vardır, az otur! Ey zebûn tutucu, git zebûn tutucuları gör!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

747. Her nerede tuzak ve kapan varsa, az dur! Ey zayıf tutucu, git zayıf tutucuları gör!

Yani, tuzak olan yerde aksine seni avlayıp yemek isteyen vardır ve sen de gördüğün yemi avlayıp yemek istersin. Bu sebeple ey kendisinden zayıf ve âciz olan tutucu, git senin arkandan gelen zayıf tutucuları gör de, kapan ve yem olan yerde az dur ve dikkatle etrafına bak!

Ya'ni, tuzak olan yerde belki seni avlayıp yemek isteyen vardır ve sen dahi gördüğün dâneyi avlayıp yemek istersin. Binâenaleyh ey kendisinden zebûn ve âciz olan tutucu, git senin arkandan gelen zebûn tutucuları gör de, dâm ve dâne olan yerde az dur ve ihtiyât ile etrafına bak!

748. Ey zebûnların zebûn tutucusu bunu bil! Ey delikanlı el, elin yukarısı üzerindedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

748. Ey zayıfların zayıf tutucusu bunu bil! Ey delikanlı el, elin yukarısı üzerindedir.

Yani, sen, senin üstündekilerin zayıfısın ve bu hâlinle beraber zayıf tutucusun. Bu hakikati bil ki, ey delikanlı yani tecrübesiz olan başlangıç seviyesindeki Hakk Yolcusu, el elin üstündedir. "Dest", burada kudret anlamındadır, yani kudret dereceler üzerinedir. Bir kudretlinin üstünde başka bir kudretli vardır. Her şey kendi üstündeki kudretlinin zayıfıdır.

Ya'ni, sen, senin fevkındekilerin zebûnusun ve bu hâlin ile beraber zebûn tutucusun. Bu hakîkati bil ki, ey delikanlı ya'ni tecrübesiz olan mübtedî sâlik, el elin üstündedir. "Dest", burada kudret ma'nâsınadır, ya'ni kudret derecât üzerinedir. Bir kudretlinin üstünde başka bir kudretli vardır. Her şey kendi fevkındeki kudretlinin zebûnudur.

749. Ey acîb, sen zebûnsun ve zebûn tutucusun, sen hem avsın ve taleb içinde av tutucusun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

749. Ey şaşılacak kişi, sen zayıfsın ve zayıfı tutansın, sen hem avsın hem de av peşinde av tutansın!

Şaşılacak şey! Sen kendinden üstün olanın zayıfısın ve âciz olanı tutansın. Hâl böyleyken sen hem avsın hem de av peşinde av tutansın.

Aceb şey!. Sen kendi fevkındekinin zebûnu ve âciz olanı tutucusun. Şu hâlde sen hem avsın ve hem de taleb içinde av tutucusun.

750. Avcılık hırsı avdan gāfil kılıcıdır. Gönül götürücülük eder, o gönülsüzdür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

750. Avcılık hırsı, avdan gafil bırakan bir kılıçtır. Gönül götürücülük eder, o gönülsüzdür.

Bir avın arkasından koşma hırsı, insanın kendisinin de bir başkasının avı olacağından onu gaflete düşürür. O avcı, avı kendi tarafına çekmek için, avın gönlünü kazanmaya çalışır. Halbuki kendi gönlünü o ava kaptırdığı ve ona muhabbet ettiği için, gönülsüz kalmıştır. Kendisi bundan gafildir. Yani menfaat çekme—

Bir avın arkasından koşmak hırsı, kendinin dahi bir başkasının avı olacağından insanı gaflete düşürür. O avcı avı kendi tarafına celb için, avın gönlünü kapmağa çalışır. Halbuki kendi gönlünü o ava kaptırdığı ve ona muhabbet ettiği için, gönülsüz kalmıştır. Kendisi bundan gäfildir. Ya'ni celb-i men-

751. Önlerinde ve arkalarında sedd olan olma ki düşmanı görmezsin, halbuki o düşman zahirdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

751. Önlerinde ve arkalarında engel olanlardan olma ki düşmanı görmezsin, oysa o düşman apaçıktır.

Bu şerefli beyitte Yâsîn Sûresi'nde bulunan "Biz onların önlerinden bir engel ve arkalarından bir engel kıldık ve biz onları örttük, bu sebeple onlar görmezler." (Yâsîn, 36/9) ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani, onların önlerinde uzun emellerden bir perde ve arkalarında da bedensel karanlıklardan bir örtü kıldık ve gözlerini de sebepler perdeleriyle örttük. Bu sebeple onlar bu engeller yüzünden ne önlerini ne de arkalarını göremezler, demek olur. Şimdi ey Hakk Yolcusu, gafletten uyan da Yüce Allah'ın vasfettiği zümreden olma! Çünkü böyle olursan arkadan ve önden gelen düşmanları göremezsin. Oysa seni yemeye ve helak etmeye yönelmiş olan maddî ve manevî düşmanlar apaçıktır.

Bu beyt-i şerîfte sûre-i Yâsîn'de olan وَجَعلنا من بين أيديهم سَدًا ومن خلفهم سَدًا فأغشيناهم فهم لا يبصرون (Yâsîn, 36/9) ya'ni "Biz onların önlerinden sedd ve arkalarından sedd kıldık ve biz onları örttük, binâenaleyh onlar görmezler." âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Ya'ni, onların önlerinde tûl-i emelden hicâb ve arkalarında dahi zulümât-ı cismâniyyeden perde ve gözlerini de esbâb perdeleri ile örttük. Binâenaleyh onlar bu mânialar sebebiyle ne önlerini ve ne de arkalarını göremezler, demek olur. İmdi ey sâlik, gafletten uyan da Hak Teâlâ'nın tavsîf buyurduğu zümreden olma! Zîrâ böyle olursan arkadan ve önden gelen hasımları göremezsin. Halbuki seni yemeğe ve helâk etmeğe müteveccih olan sûrî ve ma'nevî olan düşmanlar âşikârdır.

752. Sen ötmede bir kuştan aşağı olma! Bir serçe kuşu önünü ve arkasını gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

752. Sen ötmede bir kuştan aşağı olma! Bir serçe kuşu önünü ve arkasını gördü.

"Neşîd", sesi yükseltmek demektir (Kâmûs). Burada "ötmek"ten kinayedir. "Beyne eydî", ön; "half", arka demektir. "Beyne eydî" ile "half" arasındaki atıf vâv'ı düşmüştür. Yani, bir serçe kuşu bile cik cik öterken başını o tarafa bu tarafa çevirip etrafını gözetler. Sen ondan aşağı kalma! İdrak sahibiysen önünü ardını dikkatle görmeye çalış!

"Neşîd", ref'-i savt demektir (Kâmûs). Burada "ötmek"ten kinâyedir. "Beyne eydî", ön; "half", arka demektir. "Beyne eydî" ile "half" arasındaki vâv-ı âtıfa mahzûftur. Ya'ni, bir serçe kuşu bile cik cik öterken başını o tarafa bu tarafa çevirip etrafını gözetler. Sen ondan aşağı kalma! İdrâk sâhibiysen önünü ardını dikkatle görmeğe çalış!

753. Vaktaki dânenin yakınına gelir, başını ve yüzünü o demde ne kadar çevirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

753. Vaktaki danenin yakınına gelir, başını ve yüzünü o demde ne kadar çevirir.

Yani, serçe kuşu kendisinin avı olan danenin yakınına geldiği zaman, arkada ve önde kendisini de avlayacak bir şey olup olmadığını anlamak için başını ve yüzünü o anda birçok defa çevirir de der:

Ya'ni, serçe kuşu kendinin avı olan dânenin yakınına geldiği vakit, arkada ve önde kendisini de avlayacak olup olmadığını anlamak için başını ve yüzünü birçok defa o demde çevirir de der:

754. Ki, "Acaba önünde ve arkamda avcı var mıdır? Tâ ki onun korkusundan bu lokmadan el çekeyim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

754. "Acaba önümde ve arkamda avcı var mıdır? Ki onun korkusundan bu lokmadan vazgeçeyim!"

755. Sen arkada fâcirlerin kıssasını, önde dostun ve komşunun ölümünü gör!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

755. Sen arkada fâcirlerin kıssasını, önde dostun ve komşunun ölümünü gör!

Yani, sen arkada kalan ve geçmiş olan günahkâr ve kötülükle meşgul kavimlerin kıssasını ve onların sonlarını ve önünde meydana gelen dostlarının ve komşularının ölümlerini gör de ibret al!

Ya'ni, sen arkada kalan ve geçmiş olan fisk u fücûr ile meşgûl kavimlerin kıssasını ve onların âkıbetlerini ve önünde vâki' olan dostlarının ve komşularının ölümlerini gör de ibret al!

756. Ki onlara âletsiz helâklik verdi. O her bir hâl işinde senin karînindir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

756. Çünkü onlara âletsiz helâklik verdi. O, her bir işinde seninle beraberdir.

Burada "âlet"ten kasıt, fiilin mahiyeti açıklanarak ceza ve idam vaktinde insanların kullandıkları idam âletidir. Yüce Allah'ın günahkâr ve fasık kavimleri helak etmesi bu tarz bir âletle değildir. Aksine, doğal kuvvetlerden olan zelzele, tufan, sel, taun, veba ve diğer bulaşıcı hastalıklar ve harp gibi belalardır. Yani, Yüce Allah Firavun'un ve Nemrud'un tâbilerine ve Semud ve Ad kavimlerine âletsiz helâklik verdi; ve onları yeryüzünde yok etti. Çünkü ey insan, Yüce Allah, "Nerede olursanız O sizinle beraberdir" (Hadîd, 57/4) ayet-i kerimesi gereğince, her bir hâl içinde seninle beraberdir ve senin hallerinden ve amellerinden gafil değildir. O'nun bütün eşya hakkında zâtî bir kuşatıcılığı vardır.

"Âlet"ten murâd, burada fiilin mâhiyeti i'lân edilerek cezâ ve i'dâm vaktinde insanların kullandıkları i'dâm âletidir. Hak Teâlâ hazretlerinin akvâm-ı fâcire ve fâsıkayı helâki bu tarzdaki âlet ile değildir. Belki kuvâ-yı tabiiyyeden zelzele ve tûfan ve seylâb ve tâûn ve vebâ ve sâir sârî hastalıklar ve harb gibi belâlardır. Ya'ni, Hak Teâlâ Fir'avn'ın ve Nemrûd'un tâbi'lerine ve Semûd ve Ad kavimlerine âletsiz, helâklik verdi; ve onları yeryüzünde yok etti. Zîrâ ey insan, Hak Teâlâ وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَمَا كُنْتُمْ (Hadîd, 57/4) [Nerede olursanız O sizinle beraberdir] âyet-i kerîmesi mûcibince, her bir hâl içinde senin karînindir ve senin ahvâlinden ve a'mâlinden gâfil değildir. Onun kâffe-i eşyâ hakkında ihâta-i zâtiyyesi vardır.

757. Hak azâb etti, topuz ve el yoktur. Binâenaleyh bil ki, Hak âletsiz bir hükûmet edicidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

757. Hak azap etti, topuz ve el yoktur. Bu sebeple bil ki, Hak âletsiz bir hükmetme gücüne sahiptir.

Yüce Allah geçmiş kavimlere azap etti ve onların kötü fiillerinin cezasını verdi. Fakat O'nun verdiği ceza, insanların işkence ve azap için kullandıkları el ve topuz aracılığıyla değildir. Bu sebeple Yüce Allah, bizim bildiğimiz âletler olmaksızın hükmeden ve adalet sağlayan bir güçtür.

Hak Teâlâ hazretleri akvâm-ı mâziyeye azâb etti ve onların kötü fiillerinin cezâsını verdi. Fakat O'nun verdiği cezâ, insanların işkence ve azâb için kullandıkları el ve topuz vâsıtasıyla değildir. Binâenaleyh Hak Teâlâ bizim bildiğimiz âletler olmaksızın bir hükûmet ve adâlet edicidir.

758. O kimse der ki: "Eğer Hak var ise hani?" O işkence vaktinde "Hû" diye mukırr oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

758. O kimse der ki: "Eğer Hak varsa hani?" O işkence vaktinde "Hû" diye ikrar etti.

O ilâhlığı inkâr eden kimse, rahat hâlinde der ki: "Eğer Hak varsa hani nerededir? Çünkü var olan şey görünür. Mademki ben görmüyorum, o hâlde yoktur." Nasıl ki Yüce Allah onlardan naklen Câsiye sûresinde buyurur: وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ (Câsiye, 45/24). Yani "Bu hayat dedikleri ancak dünyadaki hayattır. Ölürüz ve diriliriz ve bizi ancak zaman helâk eder." Bu zavallılar varlığı ve var oluşu ancak duyu organıyla görülen şeylere sınırlar. Diğer taraftan duyu organıyla akıllarını görmedikleri hâlde, bunlara sizin aklınız yoktur denilmiş olsa öfkelenirler. Fakat dert ve belâ hâli içinde görünen sebeplerden çare bulma ümidi kalmadığı vakit, gözleri irâdesizce ümitsizce iç tarafa açılır ve anlayamadıkları bir kuvvetin hükümran olduğunu itiraf ederler. Zamanınızda böylelerinin benzerleri çoktur.

O münkir-i ulûhiyyet olan kimse, hâl-i râhatta der ki: "Eğer Hak var ise hani nerededir? Zîrâ mevcûd olan şey görünür. Mâdemki ben görmüyorum, o hâlde yoktur." Nitekim Hak Teâlâ onlardan naklen sûre-i Câsiye'de buyu- وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ (Câsiye, 45/24). Ya'ni "Bu hayat dedikleri ancak dünyâda olan hayattır. Ölürüz ve diriliriz ve bizi ancak dehr helâk eder." Bu zavallılar vücûdu ve varlığı ancak his gözüyle görülen şeylere hasr ederler. Diğer taraftan his gözüyle akıllarını görmedikleri hâlde, bunlara sizin aklınız yoktur denilmiş olsa hiddet ederler. Fakat derd ve ibtilâ hâli içinde esbâb-ı zâhiriyyeden çâre bulmak ümîdi kalmadığı vakit, gözleri bilâ-ihtiyar me'yûsâne bâtın tarafına açılır ve anlayamadıkları bir kuvvetin hükümran olduğunu i'tiraf ederler. Zamânınızda böylelerinin emsâli çoktur.

759. O kimse ki, "Bu uzaktır ve acibdir!" der idi; göz yaşı dökerdi ve "Ey karib!" der idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

759. O kimse ki, "Bu uzaktır ve acayiptir!" derdi; gözyaşı dökerdi ve "Ey yakın olan!" derdi.

Bilinmeli ki, ilâhlığı inkâr edenler iki çeşittir. Birincisi, öncesiz olarak kötü talihli olanlardır ki, bunların gözleri görünen âleme açık oldukça ne belâ gelirse gelsin Hakk'ı itiraf etmezler ve o belâları doğal hallerden ve görünen sebeplerden sayarlar. Nitekim Ebû Cehil, Bedir muharebesinde can çekişme anında bile Peygamber'e karşı düşmanlığının şiddetinden bahsederek öldü. Bu grubun görünen âlemde iman etmeleri imkânsızdır. Onlar ölümden sonra, berzah hallerini (kabir âlemi hallerini) gördükleri zaman iman ederler. Nitekim Yûnus suresinde "Rabbinin kötü talih kelimesi üzerlerinde sabit olan kimseler, eğer onlara bütün ayetler ve mucizeler gelse, acı azabı görmedikçe iman etmezler" (Yûnus, 10/96) buyrulur. Ve aynı şekilde Hac suresinde de "İnkâr edenler, kendilerine kıyamet yahut büyük bir günün azabı gelinceye kadar Hak'tan ve Hakk'ın Resûlü'nden ve O'nun emrinden şüphe içindedirler" (Hacc, 22/55) buyrulur.

İkinci grup ise, sonradan ortaya çıkan kötü talih sahipleridir. Bunlar çevrenin kötü terbiyesi yüzünden nefsinin dürtüsüyle küfre ve sapkınlığa düşmüşler ve Hak'tan perde içinde kalmışlardır. Görünen belâyı gördükleri zaman, berzaha geçmeden önce iman ederler. Firavun'un ve Yûnus (a.s.)'ın kavminin imanı gibi. Bu iman hakkında Fusûsu'l-Hikem'de Mûsevî Fassı'nda açıklamalar vardır. Burada ayrıntısı uzun olur. Şimdi yukarıdaki beyit ise, bu beyitte bu ikinci gruba işaret buyrulur. Bununla beraber, berzah azabını gördükten sonra iman edip ağlayan ve feryat eden birinci gruba da işaret buyrulmuş olması mümkündür.

Ma'lûm olsun ki, münkir-i ulûhiyyet olanlar iki nevi'dir. Birisi şekāvet-i ezeliyye ashâbıdır ki, bunların gözleri âlem-i sûrete açık oldukça her ne belâ gelse Hakk'ı i'tiraf etmezler ve o belâları ahvâl-i tabîiyyeden ve esbâb-ı zâhiriyyeden görürler. Nitekim Ebû Cehil, Bedir muhârebesinde hâl-i ihtizârında bile cenâb-ı Peygamber'e karşı husûmetinin şiddetinden bahs ederek öldü. Bu tâifenin âlem-i sûrette îmân etmelerinin imkânı yoktur. Onlar ba'delmevt, ahvâl-i berzahı gördükleri vakit îmân ederler. Nitekim sûre-i Yûnus'ta إِنَّ الَّذينَ حقت عليهم كلمتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ ولو جاءتهم كل آية حتَّى يَرُوا الْعَذَاب الأليم (Yûnus, 10/96) ya'ni "Rabbinin kelime-i şékāveti üzerlerinde sabit olan kimseler, eğer onlara kâffe-i âyât ve mu'cizât gelse, azâb-ı elîmi görmedikçe îmân etmezler" buyrulur. Ve kezâ sûre-i Hac'da dahi ولا يزال الذين كفروا في مرية منه حتى تَأتيهم الساعة بغتة أو يأتيهم عذاب يوم عقيم (Hacc, 22/55) ya'ni "Münkirler kendilerine kıyamet, yâhud yevm-i azîmin azabı gelinceye kadar Hak'tan ve Hakk'ın Resûlü'nden ve O'nun emrinden şek içindedirler" buyrulur.

İkinci tâife ise şekävet-i ârızıyye erbâbıdır. Bunlar muhîtin sû'-i terbiyesi yüzünden nefsâniyet säikasıyla küfre ve dalâlete düşmüşler ve Hak'tan hicâb içinde kalmışlardır. Sûrî belâyı gördükleri vakit berzaha intikālden evvel îman ederler. Fir'avn'ın ve Yûnus (a.s.)ın kavminin îmânı gibi. Bu îman hakkında Fusûsu'l-Hikem'de Fass-1 Mûsevî'de îzâhât vardır. Burada tafsîli uzun olur. İmdi yukarıki beyit ise, bu beyitte bu ikinci tâifeye işaret buyrulur. Bununla beraber, azâb-ı berzahı gördükten sonra îmân edip ağlayan ve feryâd eden birinci tâifeye dahi işâret buyrulmuş olması vâriddir.

760. Mâdemki tuzaktan kaçmak vacib görülmüştür, senin tuzağın ise senin kanadına yapışmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

760. Mademki tuzaktan kaçmak gerekli görülmüştür, senin tuzağın ise senin kanadına yapışmıştır.

Bu beyit, tarikatın tavusu olan akıllı Hakk Yolcusu'nun dilinden, soru soran hikmet sahibine cevaptır. Yani, mademki tuzaktan kaçmak akıllılar katında gerekli görülmüştür, ben de tuzaktan kaçarım. Halbuki ey soru soran hikmet sahibi, senin tuzağın ise senin hakikat âlemine uçmak için kullandığın kanadına ve ruhuna yapışmıştır ki, o tuzak senin nefsin ve nefsinin sıfatlarıdır.

Bu beyit tarîkat tâvusu olan sâlik-i âkılin lisânından sâil olan hakîme cevâbdır. Ya'ni, mâdemki tuzaktan kaçmak âkıller indinde vâcib görülmüştür, ben de tuzaktan kaçarım. Halbuki ey hakîm-i sâil, senin tuzağın ise senin âlem-i hakîkate uçmak için kullandığın kanadına ve rûhuna yapışmıştır ki, o tuzak senin nefsin ve nefsinin sıfatlarıdır.

761. Ben bu uğursuz tuzağın çivisini koparayım, bir murad için mükedder olmayayım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

761. Ben bu uğursuz tuzağın çivisini koparayım, bir murat için kederlenmeyeyim.

"Uğursuz çivi"den kastedilen nefs-i emmâredir (kötülüğü emreden nefis). İkinci mısradaki birinci "kâm" murat ve arzu demektir. "Telh-kâm", "telh" ile "kâm"dan oluşan birleşik bir sıfattır. "Telh", acı ve "kâm", dimağ (beyin) anlamına gelip, aslı "telh ü kâm"dır. Bağlaç olan "ü"nün düşmesiyle oluşan birleşik sıfatın bir türüdür; "acı dimağlı" demektir ki, kederli ve muradına erememiş olmaktan kinayedir. Yani, ben mücâhede ve riyâzât ile kötü sıfatların çivisi olan bu nefs-i emmâreyi ruhumdan koparayım, bu nefsin muradına ermesi için ebediyen muradıma erememiş olmayayım!

"Uğursuz çivi"den murâd nefs-i emmâredir. İkinci mısra'daki birinci "kâm” murâd ve arzû demektir. "Telh-kâm", "telh" ile "kâm"dan mürekkeb vasf-ı terkîbîdir. "Telh", acı ve "kâm", dimâğ ma'nâsına olup, aslı "telh u kâm"dır. Vâv-ı âtıfanın ıskātıyla husûle gelen vasf-ı terkîbînin bir nev'idir; "acı dimağlı" demektir ki, mükedder ve nâmurâd olmaktan kinâyedir. Ya'ni, ben mücâhede ve riyâzât ile sıfât-ı zemîmenin çivisi olan bu nefs-i emmâreyi rûhumdan koparayım, bu nefsin ber-murâdı için ebedî nâmurâd olmayayım!

762. Bu cevabı senin aklına layık söyledim; fehm et, cüst ü cüdan yüz çevirme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

762. Bu cevabı senin aklına uygun söyledim; anla, araştırmaktan yüz çevirme!

Bu şerefli beyit Hz. Pîr efendimizdendir. Yani, ey Mesnevî okuyucusu olan Hakk Yolcusu, ben tavus kuşunun dilinden olan bu cevabı senin aklına ve idrakine uygun ve münasip bir ifadeyle söyledim. Bunun inceliğini anla da onun derinliklerini kavramaktan yüz çevirme!

Bu beyt-i şerîf Hz. Pîr efendimiz tarafındandır. Ya'ni, ey kārî-i Mesnevî olan sâlik, ben tâvusun lisânından olan bu cevabı senin aklına ve idrâkine lâyık ve münasib bir ifade ile söyledim. Bunun inceliğini anla da onun dekāyıkına vukūftan yüz çevirme!

763. Bu ipi kopar ki, hırstır ve haseddir "Fî-cîdiha hablün min mesed"i hatırla!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

763. Bu ipi kopar ki, hırstır ve hasettir. "Fî-cîdiha hablün min mesed"i hatırla!

Yani, nefs-i emmârenin (kötülüğü emreden nefis) boynuna asılmış olan hırs ve haset ipini kopar. "Tebbet yedâ" sûre-i şerîfinde olan في جيدها حبل من مسد (Tebbet, 111/5) [Boynunda hurma lifinden bir ip!] ayet-i kerimesinin anlamını hatırla! Bu ayet-i kerimenin anlamı III. cildin 1658, 1659 ve 1660 numaralı beyitlerinde geçti. Oraya başvurulsun!

Ya'ni, nefs-i emmârenin boynuna asılmış olan hırs ve hased ipini kopar. "Tebbet yedâ" sûre-i şerîfinde olan في جيدها حبل من مسد (Tebbet, 111/5) [Boynunda hurma lifinden bir ip!] âyet-i kerîmesinin ma'nâsını hatırla! Bu âyet-i kerîmenin ma'nâsı III. cildin 1658, 1659 ve 1660 numaralı beyitlerinde geçti. Oraya müracaat buyrulsun!

## Halil (a.s.)ın kargayı öldürmesinin sebebidir ki o, mürîdde mühlik olan sıfât-ı mezmûmeden hangi sıfatın kahrına işâret idi

764. Bu söze nihayet ve ferağ yoktur. "Ey Hakk'ın Halil'i, sen kargayı niçin öldürdün?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

764. Bu söze son ve boşalma yoktur. "Ey Hakk'ın dostu, sen kargayı niçin öldürdün?"

"Ferâğ", boşalmak; "halîl" dost demektir. Yani, "Bu akıllılık ve akla uygunluk ve tuzak ve tane sözlerinin sonu ve tamamen boşalması yoktur. Ey Hakk'ın dostu, sen kargayı niçin öldürdün?" Bilinmeli ki, İbrahim (a.s.)'ın dört kuşu öldürmesi; insân-ı kâmil olan mürşidin, müridin dört nefsanî sıfatını öldürmesine ve ortadan kaldırmasına işarettir ki, bu dört sıfat da "ucüb" (kendini beğenme), "şehvet", "hırs" ve "tûl-i emel"dir (uzun emeller besleme). Bunlar diğer kötü sıfatların başlarıdır. Diğer kötü sıfatlar bunlardan doğar. Tavus, ucüb ve kibrin; horoz şehvetin; kaz hırsın; karga ise tûl-i emelin timsalleridir. Cenâb-ı Pîr, ucüb, şehvet ve hırsı beyan ettiler. Şimdi de tûl-i emeli beyan etmeye başlıyorlar.

"Ferâğ", boşalmak; "halîl" dost. Ya'ni, "Bu âkiliyet ve me'kûliyet ve tuzak ve dâne sözlerinin nihâyeti ve tamâmiyle boşalması yoktur. Ey Hakk'ın dostu, sen kargayı niçin öldürdün?" Ma'lûm olsun ki, İbrâhim (a.s.)ın dört kuşu öldürmesi; mürşid-i kâmilin, mürîdin dört sıfat-ı nefsâniyyesini öldürmesine ve izâle etmesine işarettir ki, bu dört sıfat dahi "ucüb" ve "şehvet" ve "hırs" ve "tûl-i emel"dir. Bunlar sâir sıfât-ı zemîmenin başlarıdır. Diğer kötü sıfatlar bunlardan doğar. Tâvus, ucüb ve kibrin ve şehvet horozun, ve hırs kazın, ve tûl-i emel karganın timsâlleridir. Cenâb-ı Pîr, ucbü ve şehveti ve hırsı beyân buyurdular. Şimdi de tûl-i emeli beyâna şürü' buyururlar.

765. "Ferman için!" "Fermanın hikmeti ne idi? Onun esrarından biraz göstermek lazımdır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

765. "Ferman için!" "Fermanın hikmeti ne idi? Onun sırlarından biraz göstermek lazımdır!"

"Ferman için" cümlesi, yukarıdaki şerefli beyitteki soruya İbrahim Peygamber'in dilinden verilmiş cevaptır. Sonrası tekrar bir sorudur. Yani, "Ey Hakk'ın dostu, kargayı niçin öldürdün?" "Hakk'ın fermanı ve emri için öldürdüm." "Hakk'ın fermanındaki sebep ve hikmet ne idi? Lütfen bize onun sırlarından biraz göstermek lazımdır", demek olur.

"Ferman için" cümlesi yukarıki beyt-i şerîfteki suâle lisân-ı Halîl'den ve- rilmiş cevabdır. Mâba'di tekrar bir suâldir. Ya'ni, "Ey Hakk'ın Halîl'i, karga- yı niçin öldürdün?" "Hakk'ın fermânı ve emri için öldürdüm." "Hakk'ın fer- mânındaki sebeb ve hikmet ne idi? Lütfen bize onun sırlarından bize biraz göstermek lâzımdır", demek olur.

766. Kara karganın gak gakı ve na'rası dünyâda dâimâ ömür isteyici olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

766. Kara karganın gak gakı ve çığlığı dünyada daima ömür isteyici olur.

"Kâğ", birkaç anlama gelir. Burada feryat ve karga sesi demektir. Gerçekten de hayvanlar âleminde bir karganın iki yüz sene kadar yaşadığı belirtilir.

"Kâğ", birkaç ma'nâyadır. Burada feryâd ve karga sesi demektir. Filhakîka âlem-i hayvânatta bir karganın iki yüz sene kadar yaşadığı beyân olunur.

767. İblîs gibi, pâk ve ferd olan Hudâ'dan kıyâmete kadar cisminin ömrünü niyâz etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

767. İblis gibi, pak ve tek olan Allah'tan kıyamete kadar bedeninin ömrünü diledi.

Karga, ömrünün uzun olmasını istemekte İblis gibidir. O İblis ki, pak ve tek olan Yüce Allah'tan bedeninin kıyamete kadar yaşaması için niyaz etti. Nasıl ki A'raf ve Sad surelerinde şöyle buyrulur: قَالَ أَنظِرْنِي إِلَى يَوْمٍ يُبْعَثُونَ قَالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنظَرِينَ (A'raf, 7/14; Sad, 37/79). Yani "Dedi ki: Ey Rabbim, bana diriltilecekleri güne kadar mühlet ver! Cenab-ı Hak buyurdu ki: Sen mühlet verilenlerdensin!" Şerefli beyitte "ten ömrü" denilmesi, şeytanın bedeninin yoğun olmasını gerektirmez. Çünkü cin ve şeytanın bedenleri latiftir ve sıcak havadandır; ve onların ruhları bu sıcak havaya ilişkindir. Bunun gibi, insanın nefsindeki uzun emel de karganın örneği olup ömrün uzunluğunu istemektir.

Karga ömrünün uzun olmasını istemekte İblîs gibidir. O İblis ki, pâk ve ferd olan Hak Teâlâ hazretlerinden cisminin kıyâmete kadar muammer olmasını niyâz etti. Nitekim A'raf ve Sad sûrelerinde şöyle buyrulur: قَالَ أَنظِرْنِي إِلَى يَوْمٍ يُبْعَثُونَ قَالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنظَرِينَ (A'raf, 7/14; Sad, 37/79). Ya'ni "Dedi, yâ Rab bana kıyâmete kadar mühlet ver! Cenâb-ı Hak buyurdu ki: Sen mühlet verilmişler- densin!" Beyt-i şerîfte "ömr-i ten" buyrulması, cism-i şeytânın kesif olmasını iktizâ etmez. Zîrâ cin ve şeytanın cisimleri latîftir ve havâ-yı hârdır; ve onların rûhları bu havâ-yı hârra taalluk eder. Bunun gibi insanın nefsindeki tûl-i emel dahi karganın timsâli olup ömrün uzunluğunu talebdir.

768. Tövbesiz ömür hep can çekişmektir; hazır olan ölüm Hak'tan gaib olmaktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

768. Tövbesiz ömür hep can çekişmektir; hazır olan ölüm Hak'tan gafil olmaktır.

Yani, tövbesiz ömür, hakikatte yaşamak değil can çekişmektir; ve Hak'tan gafil olarak yaşamak, içinde bulunulan hâlde meydana gelen bir ölümdür. Böyle bir kimse her ne kadar görünüşte yaşar görünse de hakikatte ölmüştür. Bilinmeli ki, tövbenin anlamı şeriatta günah işlemekten itaate dönmektir. Şihabeddin Sühreverdî hazretleri Avârifü'l-Maârif adlı eserinde buyurur ki: "Tövbenin dört anlamı vardır ki, bunlardan her biri diğerinin yardımcısıdır. 1. Fiillerinin ayıplarını görmek, 2. Riâyet (gözetme), 3. Muhasebe (hesaplaşma), 4. Murâkabe (gözetleme)dir." "Fiillerinin ayıplarını görmek" şudur ki, Hakk Yolcusu kendi fiillerinden hiçbirini beğenmemek ve onu ayıplı ve eksik görmektir. "Riâyet", daima kendi gönlünü ve iç dünyasını muhalefet kastından ve eğiliminden korumaya özen göstermektir. Yani görünüşte günahtan sakındığı gibi, iç dünyasında da günah lezzetini düşünmekten vazgeçmektir. "Muhasebe", nefsinin hallerini ve fiillerini araştırmaktır. Yani bu meydana gelen fiiller ve haller Allah'ın emrine uygun mudur, yoksa aykırı mıdır? Dikkat edip hesap etmektir. "Murâkabe", bütün görünen hareketlerinde ve duruşlarında, düşüncelerinde ve niyetlerinde Yüce Allah'ı kendi üzerinde gözetleyici ve haberdar görmektir.

Ya'ni, tövbesiz ömür, hakîkatte yaşamak değil can çekişmektir; ve Hak'tan gaib olarak yaşamak, hâl-i hazır içinde vâki' olan bir ölümdür. Böyle bir kimse her ne kadar zâhiren yaşar görünür ise de hakikatte ölmüştür. Ma'lûm olsun ki, tövbenin ma'nâsı şer'an ma'sıyetten tâate rücû'dur. Şihâbeddin Sühreverdî hazretleri Avârifü'l-Maârifinde buyurur ki: "Tövbenin dört ma'nâsı vardır ki, bunlardan her biri diğerinin muâvinidir. 1. Ef'âlinin ayıplarını görmek, 2. Riâyet, 3. Muhasebe, 4. Murâkabedir. "Ef'âlinin ayıplarını görmek" odur ki, sâlik kendi fiillerinden hiçbirisini beğenmemek ve onu ma'yûb ve nâtamâm görmektir. "Riâyet", dâimâ kendi hâtırını ve bâtınını muhalefet kasdından ve meylinden muhafazaya riâyet etmektir. Ya'ni zâhirde ma'sıyetten ictinâb ettiği gibi, bâtında dahi lezzet-i ma'siyetin mülâhazasından vazgeçmektir. "Muhasebe", nefsinin ahvâlini ve ef'âlini tefahhus etmektir. Ya'ni bu ef'âl ve ahvâl-i sâdıra emr-i Hakk'a muvâfık mıdır, yoksa muhâlif midir? Dikkat edip hesab etmektir. "Murâkabe", bilcümle harekât ve sekenât-ı zâhiresinde ve havâtır ve niyetlerinde Hak Teâlâ'yı kendi üzerinde murâkıb ve muttali'görmektir.

769. Ömür ve ölüm bu ikisi Hak ile hoş olur. Hudâ'sız âb-ı hayât ateş olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

769. Ömür ve ölüm, bu ikisi Hak ile hoş olur. Allah'sız âb-ı hayât ateş olur.

Hak ile beraber olan kimse, ister yaşasın ister ölsün; onun için bu iki hâl de hoştur. Hak'tan gafil olan kimse, farz edelim ki âb-ı hayât (ebedî hayat suyu) içinde bile olsa, gerçekte ateş içindedir. Bu şerefli beyitte, En'âm sûresinde geçen قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (En'âm, 6/162) yani "Ey Resûlüm de! Benim namazım ve kurbanım ve haccım ve ölülüğüm ve diriliğim âlemlerin Rabbi olan Yüce Allah içindir." ayet-i kerimesine işaret buyrulur.

Hak ile beraber olan kimse, ister yaşasın ister ölsün; onun için bu iki hâl de hoştur. Hak'tan gafil olan kimse, bilfárz âb-ı hayât içinde bile olsa, hakîkatte ateş içindedir. Bu beyt-i şerîfte sûre-i En'âm'da vâki' قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (En'âm, 6/162) ya'ni "Ey Resûlüm de! Benim na- mazım ve kurban ve haccım ve ölülüğüm ve diriliğim âlemlerin Rabbi olan Allah Teâlâ içindir." âyet-i kerîmesine işâret buyrulur.

770. O dahi la'netin te'sîrinden idi ki, o böyle hazrette ömür isteyici oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

770. O da lanetin etkisindendi ki, o böylece Yüce Huzur'da ömür isteyici oldu.

Yani, İblis'in kıyamete kadar ömür ve süre istemesi de lanetin ve Hak'ın huzurundan kovulmasının etkisindendi ki, o İblis öyle yüce huzurda, perde arkasında ömür isteyici oldu. "Hazret", sözlükte "yüz yüze olmak" anlamındadır. Yani, İblis başlangıçtaki halinde Hakk'ın müşahadesinden (gözetiminden) perde içinde değildi ve hatta konuşma halindeydi. Böyle bir müşahade içinde Hakk'ın mükemmel güzelliğinin perdesi olan izafî varlık âleminde kıyamete kadar, yani bu izafî varlık âleminin yok oluşuna kadar ömür sürmek istedi. Hak müşahadesinden uzaklığı istemek de Hakk'ın lanetinin ve kovmasının eseriydi. Bu sebeple Hakk'a dönmeksizin bu yoğunluk âleminin zevkleri içinde, ömrün uzunluğunu istemek de İblis'e muvafakat (uygunluk) demek olur; ve Hak'tan Hakk'ın gayrını ve O'ndan başkasını istemek olur.

Ya'ni, İblîs'in kıyâmete kadar ömür ve mühlet istemesi dahi la'netin ve huzûr-i Hak'tan tard olunmasının te'sîrinden idi ki, o İblis öyle huzûr-i âlîde, hicâb arkasında ömür isteyici oldu. "Hazret", lügatte "yüz yüze olmak" ma'nâsınadır. Ya'ni, İblîs bidâyet-i hâlinde Hakk'ın müşâhedesinden hicâb içinde değil idi ve hattâ hâl-i mükâlemede idi. Böyle bir müşâhede içinde Hakk'ın cemâl-i bâ-kemâlinin hicâbı olan vücûd-i izâfî âleminde kıyâmete kadar, ya'ni bu vücûd-i izâfî âleminin zevâline kadar ömür sürmek istedi. Müşâhede-i Hak'tan uzaklığı istemek dahi Hakk'ın la'netinin ve tardının eseri idi. Binâenaleyh Hakk'a rücû' etmeksizin bu âlem-i kesâfetin ezvâkı içinde, ömrün uzunluğunu istemek dahi İblîse muvâfakat demek olur; ve Hak'tan Hakk'ın gayrını ve mâsivâsını istemek olur.

771. Hudâ'dan Hudâ'nın gayrını istemek ziyâdelik zannıdır, halbuki külliyyen eksilmektir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

771. Allah'tan, Allah'tan başkasını istemek fazlalık zannıdır, halbuki tamamen eksilmektir.

Allah'tan, Allah'tan başka olan kesafet (yoğunluk, maddilik) âleminde uzun ömür istemek, çok bir şey istemiş olduğunu zannetmektir. Halbuki bu istek, çok bir şey istemek değil, kendinin noksanlığını istemektir.

Hak'tan, Hak'tan gayrı olan âlem-i kesâfette uzun ömür istemek, çok bir şey istemiş olduğunu zannetmektir. Halbuki bu taleb, çok bir şey istemek değil, kendinin noksanlığını istemektir.

772. Husûsiyle yabancılıkta gark olan bir ömür, arslanın huzûrunda tilki kı- lıklılıktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

772. Özellikle yabancılıkta boğulmuş bir ömür, aslanın huzurunda tilki kurnazlığıdır.

Özellikle tamamen Hakk'a yabancı olan ve bütünüyle Hak'tan gaflet içinde geçecek olan bir ömür istemek, aslanın huzurunda tilki gibi hilekârlıktır, tilki kılığına girmektir. Örneğin bir kimse bu dünyanın zevklerine düşkünken, sırf bu zevklerden ayrılmamak sevgisiyle, "Ey Rabbim, bana uzun ömür ihsan et!" diye dua etse, Hakk'a karşı tilkilik ve hilekârlık etmiş olur.

Husûsiyle tamâmiyle Hakk'a yabancı olan ve kâmilen Hak'tan gaflet içinde geçecek olan bir ömür istemek, arslanın huzûrunda tilki gibi hîlekârlıktır, tilki kıyâfetliliktir. Meselâ bir kimse bu dünyanın ezvâkına mübtelâ iken, mahzâ bu ezvâktan ayrılmamak muhabbeti ile, "Yâ Rab, bana tûl-i ömür ihsân et!" diye niyaz etse Hakk'a karşı tilkilik ve hîlekârlık etmiş olur.

773. "Bana ziyâde ömür ver tâ daha aşağıya gideyim! Mühletimi ziyâde et ki, daha sefil olayım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

773. "Bana daha fazla ömür ver ki daha aşağıya gideyim! Süremi uzat ki daha sefil olayım!"

Allah'ın huzurunda tilkilik eden kimse demiş olur ki, "Daha aşağıya gitmem için bana daha fazla ömür ver ve bu dünya hayatında bana daha fazla süre ver ki daha sefil olayım!"

Huzûr-ı Hak'ta tilkilik eden kimse demiş olur ki, "Daha aşağıya gitmem için bana ziyâde ömür ver ve bu hayât-ı dünyeviyyede bana ziyâde mühlet ver ki tâ daha sefil olayım!"

774. Tâ ki o, la'netin alâmeti ola! Fenâ bir kimse olur ki, la'net isteyici ola!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

774. Ta ki o, lanetin alameti olsun! Kötü bir kimse olur ki, lanet isteyici olsun!

Yani, o karga tabiatlı kimse demiş olur ki, "Ey Rabbim, bana uzun ömür ver ki, bu uzun ömür bana senin huzurundan kovulmuşluğumun bağıntısı ve nişanesi olsun!" Halbuki Hak'ın huzurundan kovulmayı ve laneti isteyen kimse elbette kötü bir kimse olur.

Ya'ni, o karga tabîatlı kimse demiş olur ki, "Yâ Rab, bana uzun ömür ver ki, bu uzun ömür bana senin huzûrundan koğulmuşluğumun alâkası ve nişânesi olsun!" Halbuki huzûr-ı Hak'tan tardı ve la'neti isteyen kimse elbette fenâ bir kimse olur.

775. Latîf olan ömür, kurbda can beslemektir. Karganın ömrü gübre yemek içindir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

775. Latif olan ömür, yakınlık içinde can beslemektir. Karganın ömrü gübre yemek içindir.

Bu izafî varlık âleminde latif olan ömür, Hakk'a yakınlık içinde ruhunu ilahi bilgi ile beslemektir. Karga hükmünde olan gafil kişilerin ömrü ise, leş ve gübre hükmünde olan dünyanın hazlarından ve lezzetlerinden faydalanmak içindir.

Bu vücûd-i izâfî âleminde latîf olan ömür, Hakk'a yakınlık içinde rûhunu ma'rifet-i ilâhiyye ile beslemektir. Karga mesâbesinde olan gâfillerin ömrü ise cîfe ve gübre mesâbesinde olan dünyânın huzûzat ve lezzâtından intifa' etmek içindir.

776. "Bana ziyâde ömür ver ki tâ pislik yiyeyim! Dâimâ bana bunu ver ki, zîrâ ben çok fenâ gevherliyim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

776. "Bana daha çok ömür ver ki pislik yiyeyim! Daima bana bunu ver, çünkü ben çok kötü özlüyüm!"

Karga huyunda olan kimse şöyle demiş olur: "Ey Rabbim, pislik yemem için bana daha çok ömür ver! Bana daima bunu ver! Çünkü ben çok kötü özlüyüm!" Yani, benim aslım ve mayam pek bozuktur. Ben ancak pislik ve leş hükmünde olan dünyevî rızıklardan zevk alırım; ruha ait olan marifet zevklerinden sıkılırım ve kaçarım. "Güh", pislik anlamına gelen "gûh" kelimesinin kısaltılmışıdır. "Tâ güh"deki "tâ", sebep bildirmek içindir.

Karga meşrebinde olan kimse demiş olur ki, "Yâ Rab pislik yemem için, bana ziyâde ömür ver! Bana dâimâ bunu ver! Zîrâ ben çok fenâ gevherliyim!" Ya'ni, benim aslım ve mayam pek bozuktur. Ben ancak pislik ve cîfe mesâbesinde olan erzâk-ı dünyeviyyeden mahzûz olurum; rûha müteallik olan ez-vâk-ı ma'rifetten sıkılırım ve kaçarım. "Güh", pislik ma'nâsına olan "gûh" kelimesinin muhaffefidir. "Tâ güh"deki "tâ", ta'lîl içindir.

777. O ağzı kokmuş, eğer pislik yiyici olmasa derdi ki, "Beni karga huyundan kurtar!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

777. O ağzı kokmuş, eğer pislik yiyici olmasa derdi ki, "Beni karga huyundan kurtar!"

## Münâcât

778. Ey bir toprağı altına tebdîl etmiş, başka toprağı beşerin babası etmiş olan!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

778. Ey bir toprağı altına çevirmiş, başka toprağı insanın babası yapmış olan!

Bu şerefli açıklamada, Hak Zâtı'ndan başka olan bu izafî varlık âlemine kalben muhabbet edip yaşamak isteyen Hakk Yolcularına münâcât (Allah'a yakarış) öğretilir:

Ey bazı hâl ve şartlar altında toprağı altın unsuruna çevirmiş olan ve toprağın diğer bir türü olan hayvanî cismi insanın babası hâline dönüştürmüş olan Yüce Allah hazretleri!

Bu sürh-ı şerîfte, zât-ı Hakk'ın gayrı olan bu vücûd-i izâfî âlemine kalben muhabbet edip yaşamak isteyen sâliklere ta'lîm-i münâcât buyrulur:

Ey toprağı ba'zı ahval ve şerait tahtında altın unsuruna tebdîl etmiş olan ve toprağın diğer bir nev'i olan cism-i hayvânîyi beşerin babası hâline tahvil buyurmuş olan Hak Teâlâ hazretleri!.

779. Senin işin a'yânı tebdîl ve atâdır; benim işim sehv ve nisyân ve hatâdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

779. Senin işin sabit hakikatleri değiştirmek ve bağışlamaktır; benim işim ise yanılmak, unutmak ve hata yapmaktır.

"A'yân"dan kasıt, hakikat ehlinin "dışsal sabit hakikatler" dedikleri "eşyanın suretleri"dir. Yani, ey âlemlerin Rabbi, senin işin eşyanın suretlerini birtakım dönüşümler dairesinde değiştirmektir. Bu değişim de ihsan ve bağışlamaya dayanarak gerçekleşir. Örneğin toprak, cansız varlıklar mertebesinin en hareketsizi ve en aşağısıdır. Madenler ve cansızlar şubesinde o toprağı, madenlerin en alt ve bol olanı demire, demiri onun üstü olan bakıra ve bakırı da onun üstü olan altına dönüştürür ve çevirirsin. Canlılar şubesinde de toprağı önce bitkiye, bitkiyi onun üstü olan hayvana ve hayvanı da onun üstü olan insana dönüştürürsün. Beni bu değişim ve bağışlama ile insanlık mertebesine getirdiğin hâlde, benim işim kendi mertebemin gereğinden gafil olup yanılmaktır; ve Allah'tan başkasıyla meşgul olup kendi insanlık vazifemi unutmaktır ve terk etmektir ve suç ve günah işlemektir.

"A'yân"dan murâd, ehl-i hakîkatin "a'yân-ı hâriciyye" dedikleri "suver-i eşya"dır. Ya'ni, yâ Rabbe'l-âlemîn, senin işin suver-i eşyayı birtakım istihâlât dâiresinde tebdîl etmektir. Bu tebdîl dah ihsân ve atâya müsteniden vâki' olur. Meselâ toprak mertebe-i cemâdın en sâkiti ve en aşağısıdır. Ma'deniyât ve gayr-ı zî-rûh şubesinde o toprağı ma'denlerin dûnu ve mebzûlü olan demire ve demiri onun fevkı olan bakıra ve bakırı onun fevkı olan altına kalb ve tahvîl edersin. Ve zî-rûh şubesinde dahi toprağı evvelâ nebâta ve nebâtı onun fevkı olan hayvana ve hayvanı da onun fevkı olan insana tebdîl edersin. Beni bu tebdîl ve atâ ile mertebe-i insâniyyete getirdiğin hâlde benim işim kendi mertebemin îcâbından gâfil olup sehv etmektir; ve mâsivâya meşgûl olup kendi vazîfe-i insâniyyemi unutmaktır ve terk etmektir ve suç ve günah yapmaktır.

780. Sehv ve nisyanı ilme mübeddel et! Ben bütün gazabım, sen beni sabır ve hilim yap!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

780. Yanılmayı ve unutmayı ilme dönüştür! Ben bütün gazabım, sen beni sabır ve hilim yap!

"Hilm" (حلم), Arapçada "dost ve sadık" anlamına gelirken, Farsçada "hışım ve gazap" demektir (Burhan). "Ey Rabbim, benim yanılmamı ve unutmamı ilme dönüştür! Benim nefsim baştan ayağa hışım ve gazaptır; sen beni bu gazap sıfatının zıddı olan sabır ve hilim sıfatlarıyla donat! Çünkü senin ilahi bağışların daima kötüyü iyiye dönüştürmektir."

"Hilm" (حلم), Arabî'de "dost ve sadîk" ma'nâsına ve Fârisî'de "hışım ve gazab" demektir (Burhân). "Yâ Rab, benim sehv ve nisyânımı ilme tebdîl et! Benim nefsim baştan ayağa hışm ve gazabdır; sen beni bu sıfat-ı gazabın zıddı olan sabır ve hilim sıfatlarıyla muttasıf kıl! Zîrâ senin atâyâ-yı ilâhiyyen dâimâ kötüyü iyiye tebdîl etmektir."

781. Ey sen ki, çorak toprağı ekmek yaparsın, ve ey sen ki, ölü ekmeği can yaparsın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

781. Ey sen ki, çorak toprağı ekmek yaparsın, ve ey sen ki, ölü ekmeği can yaparsın!

Ey aşağı olanı yüce kılan terbiyecimiz, sen çorak ve bitkiden arınmış olan toprağa bitirme kuvveti bağışlayıp buğday yaparsın ve onu ekmek yapmaya elverişli hâle getirirsin; ve o cansız hükmünde olan ekmeği dahi insana gıda yapıp onun hayvanî ruhu mertebesine getirirsin!

Ey süflîyi âlî kılan mürebbîmiz, sen çorak ve nebâttan ârî olan toprağa kuvve-i inbâtiyye bahş edip buğday yaparsın ve onu ekmek yapmağa sâlih hâle getirirsin; ve o cemâd hükmünde olan ekmeği dahi insana gıdâ yapıp onun rûh-i hayvânîsi mertebesine getirirsin!

782. Ey sen ki, hayran olan canı rehber edersin; ve ey sen ki, yolsuzu peygamber yaparsın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

782. Ey sen ki, hayran olan canı rehber edersin; ve ey sen ki, yolsuzu peygamber yaparsın!

Ey Allah'ım, sen öyle bir lütuf ve kerem sahibisin ki, kesret âleminde (çokluk âlemi, maddî dünya) hayran olan bir can sahibini kendine ulaştıran yola sevk eder ve cemalinin perdesini açıp onu kendine vekil ve halife kılarsın; ve âciz kullarına onu hidayet yolunda rehber ve mürşit yaparsın; ve sen öyle celâl sahibi bir Rahîm'sin ki, sana ulaşma yolunu bilmeyen bir kulunu, kullarına ilâhlık katından haber getirici yaparsın! İkinci mısrada وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى yani (Duhâ, 93/7). "Ey Resûlüm, Rabbin seni ilim ve hikmetten yoksun bulup vahiy ve ilham ile sana hidayet etti" Ve مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانَ (Şûrâ, 42/52) yani "Sen vahiyden önce kitap ve iman nedir bilmezdin!" ayet-i kerimelerine işaret buyrulur.

Ey Allah'ım, sen öyle bir lutf u kerem sâhibisin ki, âlem-i keserâtta hayrân olan bir can sâhibini kendine mûsil olan tarîka sevk eder ve cemâlinin perdesini açıp onu kendine nâib ve halîfe kılarsın; ve âciz kullarına onu tarîk-ı hidâyette rehber ve mürşid yaparsın; ve sen öyle bir Rahîm-i zü'l-celâl- sın ki, sana vusûl yolunu bilmeyen bir kulunu, kullarına cenâb-ı ulûhiyyetinden haber getirici yaparsın! İkinci mısrâ'da وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى ya'ni (Duhâ, 93/7). "Ey Resûlüm, Rabbin seni ilim ve hikmetten hâlî bulup vahiy ve ilhâm ile sana hidâyet etti" Ve مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانَ (Şûrâ, 42/52) ya'ni "Sen kable'l-vahy kitâb ve îman nedir bilmez idin!" âyet-i kerîmelerine işâret buyrulur.

783. Her kim bu cihandan âb-ı hayat hazırlarsa, ölüm ona başkalarından daha çabuk gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

783. Her kim bu dünyadan âb-ı hayat hazırlarsa, ölüm ona başkalarından daha çabuk gelir.

"Zû ter", "zûd ter" kelimesinin kısaltılmışıdır, "daha çabuk" demektir. Yani, "Her kim bu dünyadan ve bu geçici hayattan, âb-ı hayatı (ölümsüzlük suyu) ve ebedî hayatı düzenler ve tedarik ederse, ona ölüm başkalarından daha çabuk gelir. Çünkü ölüm, geçici lezzetlerden göz yummaktır. Bu dünyada ebedî hayata ulaşanlar ve iradî ölümle (mevt-i ihtiyârî) ölenler, zorunlu ve doğal ölümle ölenlerden daha çabuk dünyanın lezzetlerinden göz yumarlar." Bu şerefli beyit, münâcât (Allah'a yakarış) sırasında Pîr efendimizin (Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî) söz arasında yaptığı bir irşattır (doğru yolu gösterme).

"Zû ter", "zûd ter" (زود تر)in muhaffefidir, "daha çabuk" demektir. Ya'ni, "Her kim bu cihandan ve bu hayât-ı faniyeden, âb-ı hayâtı ve hayat-ı ebediyyeyi düzer ve tedarik ederse, ona ölüm başkalarından daha çabuk gelir. Zîrâ ölüm lezzât-ı fâniyeden göz yummaktır. Bu dünyâda hayât-ı ebediyyeye nâil olanlar ve mevt-i ihtiyârî ile ölenler mevt-i iztirârî ve tabîî ile ölenlerden daha çabuk dünyanın lezzâtından göz yumarlar." Bu beyt-i şerîf münâcât arasında cenâb-ı Pîr efendimizin istıtrâd kabîlinden bir irşadıdır.

784. Yeryüzünün cüz'ünü gök edersin; yer yüzüne yıldızlardan çoğaltırsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

784. Yeryüzünün parçasını gök edersin; yer yüzüne yıldızlardan çoğaltırsın.

Birinci mısrada, Talak Suresi'nde geçen اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتِ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ (Talâk, 65/12) yani "Yüce Allah öyle bir Allah'tır ki, yedi göğü yarattı ve yerden de onların benzerini yarattı." ayet-i kerimesine işaret edilir. "Ve yerden yedi göğün benzeri"nden kasıt, insân-ı kâmildir ki, onun bedeni yeryüzünün bir parçasıdır. Çünkü insân-ı kâmil, ilahi isimlerin tümünü kuşatan bir mazhariyete sahip olması sebebiyle, yedi göğün mazhariyetlerini de kapsar. İkinci mısrada ise العلماء مصابيح الارض yani "Âlimler yeryüzünün yıldızlarıdır." ve العلماء في الارض كمثل النجوم في السماء yani "Yeryüzündeki âlimler, gökteki yıldızlar gibidir." hadis-i şeriflerine işaret edilir. Bu şerefli beytin anlamının özeti şudur: "Ey âlemlerin Rabbi, yeryüzünün bir parçası olan bir insan bedenini kendi zât ismine mazhar edip onu yedi göğün benzeri yaparsın ve onu kutbiyet makamına oturtursun ve diğer evliyayı ve Allah'ı bilen âlimleri de göğün yıldızları gibi çoğaltırsın." Kutup ve diğer evliya hakkında Birinci cildin 2966 ve 2967 numaralı beyitlerinde de açıklamalar vardır; ve bu şerefli beytin anlamı ile o beyitler arasında bağlantı vardır.

Birinci mısra'da sûre-i Talak'ta olan اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتِ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ (Talâk, 65/12) ya'ni "Allah Teâlâ hazretleri öyle Allah'tır ki, yedi semâvâtı yarattı ve arzdan dahi onların mislini yarattı." âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. "Ve arzdan yedi semâvâtın misli"nden murâd, insân-ı kâmildir ki, onun cismi yeryüzünün cüz'ündendir. Zîrâ insân-ı kâmil cem'iyyet-i esmâiyyeye mazhariyeti hasebiyle, yedi göğün mazhariyetlerini dahi muhîttir. Ve ikinci mısra'da dahi العلماء مصابيح الارض ya'ni "Ulemâ yeryüzünün yıldızlarıdır". Ve العلماء في الارض كمثل النجوم في السماء ya'ni "Yeryüzünde ulemâ, gökte yıldızların misli gibidir" hadîs-i şerîflerine işâret buyrulur. Beyt-i şerîfin hulâsa-i ma'nâsı: "Yâ Rabbe'l-âlemîn, yeryüzünün bir cüz'ü olan bir cism-i beşeri ism-i zâtına mazhar edip onu yedi göğün misli yaparsın ve onu kutbiyet makamında oturtursun ve sair evliyâyı ve ulemâ-billâhı da göğün yıldızları gibi çoğaltırsın." Kutub ile sâir evliyâ hakkında I. cildin 2966 ve 2967 numaralı beyitlerinde de îzâhât vardır; ve bu beyt-i şerîfin ma'nâsında o beyitlerle irtibât vardır.

785. Gönül gözü ki o gerdüne baktı, gördü ki, burada her bir dem kimyagerlik vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

785. Gönül gözü o feleğe baktı ve gördü ki, burada her an bir kimyagerlik vardır.

"Gerdûn" felek, "mînâ" ise Hintçe bir kelime olup Farsçada kullanılır ve "kimya" anlamına gelir. Buna göre "mînâ-ger", kimyager demektir; burada kimyagerlikten kasıt ise âlemdeki suretlerin ve sabit hakikatlerin dönüşümleri ve başka bir hâle geçmeleridir. Yani, kalp gözü kâinata baktı ve gördü ki bu izafî varlıklar âleminde türlü türlü dönüşümler ve başka bir hâle geçmeler vardır. Çünkü yeryüzü aslında bir toprak evden ibaret olduğu hâlde, üzerindeki yaratılmışların çeşitleri hep bu toprağın dönüşümlerinden meydana gelmektedir. Bu hâl ise çok büyük bir kimyagerliktir.

"Gerdûn", felek, "mînâ", lafz-ı Hindî olup Fârisî'de müsta'meldir, "kimya" ma'nâsına gelir. Binâenaleyh "mînâ-ger", kimyâger demek olur; ve burada kimyâgerlikten murâd suver-i âlemin ve a'yânın istihâlâtı ve tebeddülâtıdır. Ya'ni, kalb gözü kâinâta nazar etti, gördü ki bu vücûdât-ı izâfiyye âleminde türlü türlü istihâlât ve tebeddülât vardır. Zîrâ yeryüzü an-asl bir toprak evden ibâret olduğu hâlde onun üzerindeki mahlûkātın envâ'ı hep bu toprağın istihâlâtından husûle gelmektedir. Bu hâl ise pek büyük bir kimyâgerliktir.

786. A'yânın kalbı ve iksîr-i muhît vardır; dikilmemiş ten hırkasının îtilafı vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

786. Sabit hakikatlerin kalbi ve kuşatıcı iksiri vardır; dikilmemiş ten hırkasının uyumu vardır.

"A'yân"dan kasıt, eşyanın suretleri; "kalb", döndürmek; "iksir", kimyagerlerin kullandıkları gizli bir maddedir ki, o vasıtayla bakır altına dönüşür. "Muhît", kaplayıcı; "îtilâf", toplanmak, bir araya gelmek. Yani, "Gönül gözü kâinata baktı, orada eşyanın suretlerinin birbirine dönüşmesi ve döndürülmesi olduğunu gördü; ve aynı şekilde bunları birbirine dönüştürmek için genel ve eşyanın bütününü kaplayan bir iksir vardır; ve ruha giydirilecek olan ve henüz dikilmemiş bulunan cisim hırkasının toplanıp bir araya gelmesi vardır." İkinci mısradaki "mahît" (مخيط), mekil vezninde, "aslı üzere dikilmiş elbise" demektir. "Bî-mahît", dikilmemiş demektir.

"A'yân"dan murâd, suver-i eşyâ; "kalb", döndürmek; "iksîr", kimyâgerlerin kullandıkları gizli bir maddedir ki, o vâsıtayla bakır altına tahavvül eder. "Muhît", kaplayıcı; "îtilâf", toplanmak, cem'olmak. Ya'ni, "Gönül gözü kâinâta nazar etti, gördü ki orada suver-i eşyânın yekdiğerine kalbı ve döndürülmesi vardır; ve kezâ bunları yekdiğerine kalb için umûmî ve eşyânın hey'et-i mecmûasını kaplayan iksîr vardır; ve rûha giydirilecek olan ve henüz dikilmemiş bulunan cisim hırkasının toplanıp cem'olması vardır." İkinci mısra'daki "mahît" (مخيط), mekil vezninde, "aslı üzere dikilmiş esvâb" demektir. "Bî-mahît", dikilmemiş demek olur.

787. Sen o günden ki vücuda geldin, bir ateş ya toprak ya bir hava idin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

787. Sen o günden ki varlığa geldin, bir ateş ya toprak ya bir hava idin.

Ey insan, sen bedensel âlemde varlığa geldiğin gün, ya bir ateş yahut bir toprak yahut bir hava idin; ve bedenin şimdiki unsurların bir araya gelmiş hâlini bulmuş değildi.

Ey insan, sen cismâniyet âleminde vücûde geldiğin gün, ya bir ateş veyâ bir toprak veyâhud bir hava idin; ve cismin şimdiki cem'iyyet-i unsuriyyeyi bulmuş değil idi.

788. Eğer senin için o hâl üzerinde bekā olaydı, muhakkak sen bu irtikāya ne vakit erişirdin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

788. Eğer senin için o hâl üzerinde kalıcılık olsaydı, sen bu yükselişe ne zaman erişirdin?

Yani, eğer senin senliğin o ayrı ayrı unsurlar üzerinde kalmış olsaydı, sen unsurî bütünlüğü taşıyan bu insan bedenine yükselir miydin? Ve bu olgunluk mertebesini bulur muydun?

Ya'ni, eğer senin senliğin o anâsır-ı müteferrika üzerinde kalmış olsa idi, sen cem'iyyet-i unsuriyyeyi hâiz olan bu cism-i beşeriyyete terakkî eder mi idin? Ve bu mertebe-i kemâli bulur mu idin?

789. Tebdîl ediciden dolayı evvelki varlık kalmadı. Onun yerine daha iyi bir varlık dikildi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

789. Değiştiren sebebiyle önceki varlık kalmadı. Onun yerine daha iyi bir varlık dikildi.

Yani, değiştiren olan Yüce Allah'ın yardımı sebebiyle sende önceki eksik mertebedeki varlık kalmadı. Yüce Allah o eksik varlık yerine daha iyi ve daha olgun bir varlık nasip etti.

Ya'ni, tebdîl edici olan Hak Teâlâ'nın inâyeti sebebiyle sende evvelki nâkıs mertebedeki varlık kalmadı. Hak Teâlâ o nâkıs varlık yerine daha iyi ve daha kâmil bir varlık nasîb etti.

790. Birbirinden sonra, ikincisi ibtidadan iyi böyle yüz binlerce varlıklara kadar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

790. Birbirinden sonra, ikincisi başlangıçtan iyi olacak şekilde böyle yüz binlerce varlığa kadar.

Bu beytin hem yukarıdaki hem de aşağıdaki beyitlerle bağlantısı ihtimali vardır.

Bu beytin hem yukarıdaki hem de aşağıdaki beyitlere irtibâtı ihtimali vardır.

791. Tebdil ediciden gör, vasıtaları bırak! Zîrâ vâsıtalardan dolayı onun aslından uzak olursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

791. Değiştirenden gör, vasıtaları bırak! Çünkü vasıtalardan dolayı onun aslî kaynağından uzak olursun.

Birinci mısraın birinci cümlesi yukarıdaki beytin tamamlayıcısı olabilir. Yani, dağınık unsurlardan bu unsurların bir araya gelmesi mertebesini taşıyan insan bedeni hâlini kazanana kadar, birbirinden sonra, ikincisi birincisinden daha yüksek değişimleri, değiştiren olan Yüce Allah'ın tasarrufundan gör! Örneğin, gaz mertebesinde olan unsurun yoğunlaşmasına sebep ve vasıta olan soğukluğu ve soğukluğun varlığına vasıta ve sebep olan hararetsizliği görme, bu vasıtaları bırak! Çünkü bu vasıtaları gördüğün için, onların aslî kaynağı olan Hakk'ın tasarrufundan kör ve uzak olursun. Çünkü tabiat, ilâhlığın görünüşüdür; ve o tabiatın temel unsurları hararet, soğukluk, kuruluk ve yaşlılıktır ki, bunlar unsurlar üzerinde etkilidir. Bu sebeple gerçek etki eden Hak'tır.

Birinci mısrâ'ın birinci cümlesi yukarıki beytin mütemmimi olabilir. Ya'ni, anâsır-ı müteferrikadan bu cem'iyyet-i unsuriyye mertebesini hâiz olan cism-i beşer hâlini iktisab edinceye kadar birbirinden sonra, ikincisi birincisinden daha yüksek tebdîlleri, tebdîl edici olan Hak Teâlâ'nın tasarrufundan gör! Meselâ gaz mertebesinde olan unsurun tekâsüfüne sebeb ve vâsıta olan bürûdeti ve bürûdetin vücûduna vâsıta ve sebeb olan harâretsizliği görme, bu vâsıtaları bırak! Zîrâ bu vâsıtaları gördüğün için, onların aslı olan Hakk'ın tasarrufundan kör ve uzak olursun. Zîrâ tabîat ulûhiyetin zâhiriyetidir; ve o tabîatın erkânı harâret, bürûdet, yubûset ve rutûbettir ki, bunlar anâsır üzerinde müessirdir. Binâenaleyh müessir-i hakîkî Hak'tır.

792. Her nerede vâsıta ziyade oldu, vasl sıçradı. Vâsıta nâkıs oldu, zevk-ı vasl daha ziyadedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

792. Vasıta nerede çoğaldıysa, kavuşma sıçradı. Vasıta eksik oldu, kavuşma zevki daha fazladır.

Yani, bu görünen âlemde birtakım sebepler ve vasıtalar vardır. Sen hangi bir işte sebep ve vasıtanın etkisini çok görürsen, o işin gayesine ulaşmada aldanırsın. Çünkü sebeplere bakmak, sebepleri yaratan Hak'tan gafil olmayı gerektirir. Eğer vasıtayı ve sebebi az görüp, onun arkasındaki sebepleri yaratan Hak'ka bakarsan, o işin gayesine ulaşman daha kolaylaşır. Çünkü dayanağın sebebe değil, sebepleri yaratan Hak'ka olmuş olur. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 13. bölümünde şöyle buyururlar: "Eğer Yüce Allah on paraya bereket verirse, yüz bin altının ve daha fazlasının işini görür; ve eğer bin altından bereketi kaldırırsa, on paranın işini göremez. Ve aslan da böyledir: Eğer bir kediyi ona musallat ederse, Nemrut'un sivrisineği gibi helâk eder; ve eğer kediyi helâk etmemek üzere aslanı gönderirse, aslanlar o kediden titrer. Veyahut onun merkebi olur. Nitekim bazı dervişlerin aslana bindiği gerçekleşmiştir." Ve 38. bölümde dahi şöyle buyururlar: "Bu fakirlik yolu, arzularının hepsine nail olacağın bir yoldur. Temenni etmiş olduğun her ne şey varsa mutlaka o yolda sana gelir. Askerleri mağlup etmek ve düşmanlara zafer bulmak ve memleketler zapt etmek ve halkı tesir altına almak ve akranına üstün gelmek ve fesahat ve belagat velhasıl her ne muradın olursa, fakirlik yolunu seçtiğin vakit, bunların hepsi sana gelir. Diğer yolların aksine olarak bu yolda şikâyet eden kimse yoktur. Her kim o diğer yollara sahip oldu ve çalıştı ise, binde birinin maksadı hâsıl oldu. O da gönlü hoş ve rahat olarak değil, zira her bir yolun, ondaki maksadın gerçekleşmesi için bir sebebi ve bir usulü vardır; ve maksat ancak sebepler yoluyla hâsıl olur. O yol ise uzak ve engelleyici afetlerle doludur. Zira o sebepler maksattan geri kalır." Ve I. cildin 556 numaralı beytinde de şöyle buyrulur:

از سبب سوزيش من سودائی یم در خیالاتش چو سوفسطائی یم

"Ben Hakk'ın sebep yakıcılığından hayranım. Onun hayallerinde de sofistler gibiyim."

Ya'ni, bu âlem-i şehadette birtakım esbâb ve vesâit vardır. Sen hangi bir işte esbâb ve vâsıtanın te'sîrini çok görür isen, o işin gāyesine vusûlde aldanırsın. Zîrâ esbâba nazar, müsebbib olan Hak'tan gafleti iktizâ eder. Eğer vâsıtayı ve sebebi az görüp, onun arkasındaki müsebbibe nazar edersen, o işin gāyesine vusûlün daha kolaylaşır. Çünkü istinâdın sebebe değil müsebbib olan Hakk'a olmuş olur. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 13. faslında şöyle buyururlar: "Eğer Hak Teâlâ on paraya bereket verirse, yüz bin altının ve daha fazlasının işini görür; ve eğer bin altından bereketi kaldırırsa, on paranın işini göremez. Ve arslan da böyledir: Eğer bir kediyi ona musallat ederse, Nemrûd'un sivrisineği gibi helâk eder; ve eğer kediyi helâk etmemek üzere arslanı gönderirse, arslanlar o kediden titrer. Veyâhud onun merkebi olur. Nitekim ba'zı dervişlerin arslana bindiği vâki'dir." Ve 38. fasılda dahi şöyle buyururlar: "Bu tarîk-ı fakr bir yoldur ki, onda arzularının kâffesine nâil olursun. Temennî etmiş olduğun her ne şey varsa mutlaka o yolda sana gelir. Leşkerleri mağlûb etmek ve a'dâya zafer bulmak ve memleketler zabt etmek ve halkı teshir etmek ve akrâna tefevvuk etmek ve fesâhat ve belâğat velhâsıl her ne murâdın olursa, tarîk-ı fakrı ihtiyâr ettiğin vakit, bunların cümlesi sana gelir. Tarîk-ı sâire hilâfına olarak bu yolda şikâyet eden kimse yoktur. Her kim o turuk-ı sâireye mâlik oldu ve çalıştı ise, binde birinin maksûdu hâsıl oldu. O da gönlü hoş ve müsterîh olarak değil, zîrâ her bir tarîkın, ondaki maksûdun husûlü için bir esbâbı ve bir usûlü vardır; ve maksûd ancak es- bâb tarîkından hâsıl olur. O tarîk ise baîd ve âfet-i mâni' ile mâlâmâldir. Zî- râ o esbâb maksûddan tahallüf eder. Ve I. cildin 556 numaralı beytinde de şöyle buyrulur: از سبب سوزيش من سودائی یم در خیالاتش چو سوفسطائی یم "Ben Hakk'ın sebeb yakıcılığından hayranım. Onun hayâlâtında da sofistâîler gibiyim."

793. Sebeb bilicilikten senin hayretin nâkıs olur; bir hayret ki sana hayrete yol verir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

793. Sebebi bilmekten dolayı hayretin eksik kalır; oysa sana hayrete yol açan bir hayret vardır!

Bilinmeli ki, "hayret" iki çeşittir. Birisi övülen hayret, diğeri ise yerilen hayrettir. "Övülen hayret"in meydana gelmesi elbette makbuldür; ve "yerilen hayret"in giderilmesi gerekir; ve yerilen hayret ortadan kalktıktan sonra, övülen hayret oluşur; ve bu hayret, Hakk'ın huzuruna yol açar; ve sebebi ve aracı görmekte ve bilmekte boğulmuş olan kimsede övülen hayret oluşmaz. Örneğin, bir şeyi yakmak için sebep ve aracın ancak ateş olduğuna kesinlikle inanan bir kimse, ateşte olan bir şeyin yandığına hayret etmez, aksine yanmadığına hayret eder. İşte bu hayret, yerilen hayrettir. Çünkü onun gözünde sebep ve aracı olan ateş, müsebbib (sebepleri yaratan) olan Hakk'a perde olmuştur. O kimse böyle bir durum gördüğü zaman: "Ateş mutlaka yakacaktı, acaba ne sebeple yakmadı?" diye kendince bilinmeyen başka bir sebebi aramaya başlar, Hakk'ın tasarrufunu aklına getirmez; fakat sebepler ve aracılar arkasında Hakk'ın müsebbibliğini gören kimse, başka sebep aramaz; ve böyle bir sebebin bilinmezliğinden dolayı yerilen hayrete düşmez. Aksine onun hayreti, Hakk'ın sebepleri ve vasıtaları geçersiz kılıcılığından olur ki, bu hayret, övülen hayrettir; ve bu hayret hakkında Âlemlerin Efendisi Peygamberimiz رب زدنى فيك تحيرا yani: "Ya Rab, senin hakkındaki hayretimi artır!" buyurdu.

Ma'lûm olsun ki, "hayret" iki nevi'dir. Birisi hayret-i mahmûde ve diğeri hayret-i mezmûmedir. "Hayret-i mahmûde"nin husûlü bittabi' makbûldür; ve "hayret-i mezmûme"nin izâlesi lâzımdır; ve hayret-i mezmûme zâil olduktan sonra, hayret-i mahmûde hâsıl olur; ve bu hayret huzûr-i Hakk'a yol verir; ve sebebi ve vâsıtayı görmekte ve bilmekte müstağrak olan kimsede hayret-i mahmûde hâsıl olmaz. Meselâ bir şeyi yakmak için sebeb ve vâsıta ancak ateş olduğuna kat'iyyen i'tikād eden bir kimse, ateşte olan bir şeyin yandığına hayret etmez, bilakis yanmadığına hayret eder. İşte bu hayret, hayret-i mezmûmedir. Çünki onun nazarında sebeb ve vâsıta olan ateş, müsebbib olan Hakk'a hicâb olmuştur. O kimse böyle bir hâl gördüğü vakit: "Ateş mutlakā yakacak idi, acabâ ne sebeb tahtında yakmadı?" diye kendi- since mechûl olan diğer bir sebebi aramağa başlar, Hakk'ın tasarrufunu aklına getirmez; fakat sebebler ve vâsıtalar arkasında Hakk'ın müsebbibliğini gören kimse, başka sebeb aramaz; ve böyle bir sebebin mechûliyetinden dolayı hayret-i mezmûmeye düşmez. Belki onun hayreti Hakk'ın esbâb ve ve- sâiti ibtâl ediciliğinden olur ki, bu hayret, hayret-i mahmûdedir; ve bu hayret hakkında Server-i âlem Efendimiz رب زدنى فيك تحيرا ya'ni: "Ya Rab, senin hakkında olan hayretimi ziyâde et!" buyurdu.

794. Bu bekāları fenalardan buldun. Binâenaleyh fenâdan niçin yüz çevirdin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

794. Bu kalıcılıkları yok oluşlardan buldun. Bu sebeple yok oluştan niçin yüz çevirdin?

Yani, ey insan, sen evvelâ cansızdın; bu mertebeden yok oldun ve bitki mertebesinde kalıcılık buldun, ve bitki mertebesinden dahi yok oldun, hayvan mertebesinde kalıcı oldun; ve bu mertebeden dahi yok oldun, şimdi insanlık mertebesinde kalıcılık buldun. Nasıl ki bu yaratılış halleri IV. cildin 3622 numaralı beytinden itibaren sırasıyla gösterilmiştir; ve III. cildin 3887 numaralı beytinden itibaren dahi zikredilmiştir. İşte böyle sırasıyla meydana gelen yok oluşlardan birtakım kalıcılıklar buldun. Bu sebeple şimdi insanlık mertebesindeki yok oluştan niçin ürküp kaçıyorsun?

Ya'ni, ey insan sen evvelâ cemâd idin; bu mertebeden fânî oldun ve nebât mertebesinde bekā buldun, ve nebât mertebesinden dahi fânî oldun, hayvan mertebesinde bakî oldun; ve bu mertebeden dahi fânî oldun, şimdi insanlık mertebesinde bekä buldun. Nitekim bu etvâr-ı hilkat IV. cildin 3622 numaralı beytinden i'tibâren sırasıyla gösterilmiştir; ve III. cildin 3887 numaralı beytinden i'tibâren dahi mezkûrdur. İşte böyle sırasıyla vâki' olan fenâlardan birtakım bekälar buldun. Binâenaleyh şimdi mertebe-i insâniyetteki fe- nâdan niçin ürküp kaçıyorsun?

795. Ey yer sıçanının yuvası, o fenalardan sonra ne ziyan oldu ki, nihayet bekā üzerine yapışmışsın?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

795. Ey yer sıçanının yuvası, o fenalıklardan sonra ne zarar oldu ki, sonunda bekâya yapışmışsın?

Ankaravî hazretleri "nâfika"yı "yer faresi" anlamına alıp, topraktan yaratılmış olan bedeni yuva edinen nefisten kinaye olduğunu açıklamıştır. Bazı nüshalarda "nâfika" yerine "bî-nevâ" ve "nâ-sezâ" geçmiştir. Yani, "Ey nefsin sığınağı veya nâsezâ (uygunsuz) veya bî-nevâ (çaresiz) olan kimse! Yukarıda anılan fenalıklardan sana ne zarar oldu ki? Bu insan bedeni mertebesini bulduktan sonra onun bekâsına yapışıp kalmışsın!"

Ankaravî hazretleri "nâfika"yı "yer fâresi" ma'nâsına alıp topraktan mahlûk olan cismi yuva ittihâz eden nefisten kinâye olduğunu beyân buyurmuştur. Ba'zı nüshalarda "nâfika" yerine "bî-nevâ" ve "nâ-sezâ" vâki olmuştur. Ya'ni, "Ey nefsin melcei veyâ nâsezâ veyâhud bî-nevâ olan kimse! Bu yukarıda zikr olunan fenâlardan sana ne ziyan oldu ki? Bu cism-i insânî mertebesini bulduktan sonra bunun bekäsına yapışmış kalmışsın!"

796. Mâdemki evveliyetten ikincisi daha iyidir, binaenaleyh fenâyı iste ve mü- beddile tap!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

796. Mademki ilk durumdan ikincisi daha iyidir, bu sebeple yok olmayı iste ve değiştirene tap!

Yani, mademki senin ilk durumun olan cansız varlık (cemâd) mertebesinden ikincisi olan bitki (nebât) mertebesi; ve bitki mertebesi ilk mertebe kabul edildiğine göre onun ikincisi olan hayvanlık mertebesi; ve aynı şekilde hayvanlık mertebesi ilk kabul edildiğine göre de ikinci olan insanlık mertebesi daha iyi ve daha yücedir. Bu sebeple bu insanlık mertebesine yapışıp kalma! Ondan dahi fânî olmayı iste ve senin değiştirenin olan Yüce Allah hazretlerine tap, yapıştığın mertebenin kulu olma!

Ya'ni, mâdemki senin evveliyetin olan cemâd mertebesinden ikincisi olan nebât mertebesi; ve nebât mertebesi ilk mertebe i'tibâr olunduğuna göre onun ikincisi olan hayvâniyet mertebesi; ve kezâ hayvaniyet mertebesi evvel farz olunduğuna göre de ikinci olan insanlık mertebesi daha iyi ve daha âlîdir. Bi- nâenaleyh bu insanlık mertebesine yapışıp kalma! Ondan dahi fânî olmayı iste ve senin mübeddilin olan Hak Teâlâ hazretlerine tap, yapıştığın mertebenin kulu olma!

797. Ey inadçı, şimdiye kadar her lahza vücudun zuhûruna kadar, yüz bin haşir gördün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

797. Ey inatçı, şimdiye kadar her an varlığın ortaya çıkışına kadar, yüz bin haşir gördün.

"Anûd", doğru yoldan yüz çeviren kimseye denir. "Haşr", toplama anlamına gelir; burada tek tek şeylerden birleşik şeylere gelmek kastedilir. Yani, "Ey inatçı, sen şimdiye kadar bu beşerî varlığın ortaya çıkışına kadar her an birçok haşirler ve toplamalar gördün." Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'lerinin 5. bölümünde bu anlama dair şöyle buyururlar: "İnsanın başlangıcı yokluk idi, ona varlık verdi; ve varlığını cansız halden bitkisel hale ve bitkisel halden hayvansal hale ve hayvansal halden insansal hale ve insansal halden meleksel hale sonsuza dek getirdi. Şimdi bunların hepsini, onun bu cinsten dönüşümleri çok olduğu ve لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ فَمَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (İnşikāk, 84/19-20) 'Hâlden hâle geçersiniz, onlara ne oluyor ki, inanmıyorlar?' ayet-i kerimesi gereğince birinin diğerinden daha yüce bulunduğunu kabul etmen için sana gösterdi ve buyurdu: 'Bunu sana onun için gösterdim ki, benim bu cinsten dönüşümlerimin çok olduğunu kabul edesin ve diğer mevcut tabakaları onun için göstermedim; çünkü inkâr edip dersin ki, işte sanatın ustası budur! Ve bunların bir türünü onlara inanmaları için göstermiş ve diğer türleri yalnız kabul edip iman etmeleri için göstermemişimdir.'"

"Anûd", doğru yoldan yüz çeviren kimseye derler. "Haşr", cem' ma'nâsına olup burada müfredâttan mürekkebâta gelmek murâd buyrulur. Ya'ni, "Ey anûd, sen şimdiye kadar bu vücûd-i beşerînin zuhûruna kadar her lahza birçok haşirler ve cem'ler gördün." Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'lerinin 5. faslında bu ma'nâya dâir şöyle buyururlar: "İnsanın mebdei 'adem idi, ona vücûd verdi; ve vücûdunu tavîle-i cemâdîden nebâtîye ve nebâtîden hayvânîye ve hayvânîden insânîye ve insânîden melekîye ilā-nihâye getirdi. İmdi bunların cümlesini onun bu cinsden tavîleleri çok olduğu ve لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ فَمَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (İnşikāk, 84/19-20) "Hâlden hâle geçersiniz, onlara ne oluyor ki, inanmıyorlar?" âyet-i kerîmesi mûcibince birinin diğerinden daha âlî bulunduğunu ikrâr etmek için sana gösterdi ve buyurdu: "Bunu sana onun için gösterdim ki, benim bu cins tavîlelerim çok olduğunu mukırr olasın ve diğer tabakāt-ı mevcûdeyi onun için gösterme- dim; Zîrâ inkâr edip dersin ki, işte üstâd-ı san'at budur! Ve bunların bir nev'ini ona mu'tekıd olmaları için göstermiş ve envâ'-ı sâireyi yalnız mukırr olup îmân etmeleri için göstermemişimdir."

798. Cemâdlıktan habersiz nemâ tarafına, nemadan hayat ve ibtila tarafına.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

798. Cansızlıktan habersizce bitki tarafına, bitkiden hayat ve imtihan tarafına.

Yani, senin varlığını Yüce Allah önce cansızlıkta topladı, sonra senin haberin ve idrakin olmadığı halde seni bitki tarafına ve bitkiden de irade ile hareket ve hayat ve imtihan tarafına getirdi.

Ya'ni, senin varlığını Hak Teâlâ evvelâ cemâdlıkta cem'etti, sonra senin haberin ve idrâkin olmadığı hâlde seni nebât tarafına ve nebâttan dahi irâde ile hareket ve hayat ve ibtilâ tarafına getirdi.

799. Tekrar akıl ve latîf temyîz tarafına, tekrar bu beş ve altının harici tara- fina.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

799. Tekrar akıl ve ince ayırt etme gücü tarafına, tekrar bu beş ve altının dış tarafına.

"Beş"ten kasıt, beş dış duyudur; ve "altı"dan kasıt, cisimliğin gereği olan altı yöndür ki sağ, sol, ön, arka, alt ve üsttür. Yani, Yüce Allah seni hayvanlık mertebesinden akıl ve ince ayırt etme gücüne sahip olan insanlık mertebesine getirdi; ondan sonra da seni bu cismaniyet âleminden ve beş dış duyudan ve altı yönle sınırlı olmaktan arındırır.

"Beş"ten murâd havâss-i hamse-i zâhire; ve "şeş"ten murâd, cismiyetin îcâbı olan altı cihettir ki sağ, sol, ön, arka, alt ve üsttür. Ya'ni, Hak Teâlâ seni hayvanlık mertebesinden akıl ve latîf temyîzler sâhibi olan insanlık mertebesine getirdi; ondan sonra da seni bu cismâniyet âleminden ve havâss-i hamse-i zâhireden ve altı cihetle mukayyed olmaktan tecrîd eder.

800. Bu ayakların nişanı denizin kenarına kadardır, sonra ayağın nişanı denizin içinde lâdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

800. Bu ayakların izi denizin kenarına kadardır, sonra ayağın izi denizin içinde yoktur.

"Denizin kenarı"ndan kasıt, yaratılış âlemi ve izafî varlık âlemidir. "Deniz"den kasıt, ruhanîlik âlemidir. "Ayakların izi"nden kasıt, ruhun cansız, bitki, hayvan ve insan mertebelerindeki eserleridir. Yani, şekil âleminde ve izafî varlık âleminde ruhun seyrettiği her bir mertebede bir eseri ve bir izi vardır. Ne zaman ki şekil ve cismaniyet âlemindeki seyri tamam olup ruhanîlik denizine girer, ondan sonra ruhun seyrinin eseri ve izi yok olur. Çünkü bu seyir manevî bir seyirdir. Bu seyirde, şeklî seyirde olduğu gibi, ilerleme menzilleri ve makamları belirgin değildir ve Allah'a doğru seyir burada tamam olur.

"Denizin kenarı"ndan murâd, âlem-i halktır ve vücûd-i izâfî âlemidir. "Deniz"den murâd, âlem-i rûhâniyyettir. "Ayakların nişanı"ndan murâd, rûhun cemâd, nebât ve hayvan ve insan mertebelerindeki eserleridir. Ya'ni, âlem-i sûrette ve vücûd-i izâfî âleminde rûhun seyr ettiği her bir mertebede bir eseri ve bir izi vardır. Vaktâki âlem-i sûret ve cismâniyetteki seyri tamâm olup rûhâniyet denizine girer, ondan sonra rûhun seyrinin eseri ve izi yok olur. Zîrâ bu seyir seyr-i ma'nevîdir. Bu seyirde, seyr-i sûrîde olduğu gibi, terakkî menzilleri ve makamları mahsüs değildir ve seyr-ilallah burada tamâm olur.

801. Zîra ki, ihtiyattan nâşî karaya mensûb olan menziller, köyler ve vatanlar ve ribatlar vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

801. Çünkü ihtiyat gereği karaya ait olan menziller, köyler, vatanlar ve ribatlar vardır.

"Huşk", kara demektir ve cismaniyet kastedilir; "ihtiyat", bir işin gereğini yapmak demektir. Yani, ruhun bu cismanî âlemdeki seyrine uygun ve layık, cansız, bitki, hayvan ve insan menzilleri ve her menzile ait suret köyleri ve meskenleri ve misafirhaneleri vardır. Örneğin, insanlık mertebesinde nefsin emmâre (kötülüğü emreden nefs), levvâme (kendini kınayan nefs) ve mülhime (ilham alan nefs) gibi menzilleri ve her menzilde gazap, şehvet, hırs ve haset gibi kötü köyleri ve hilm (yumuşak huyluluk), tevekkül ve kanaat gibi iyi meskenleri ve misafirhaneleri vardır.

"Huşk", kara demek olup cismâniyet murâd buyrulur; "ihtiyât", bir işin lâ- yığını yapmak demektir. Ya'ni, rûhun bu âlem-i cismâniyyetteki seyrine münâsib ve lâyık, cemâd, nebât, hayvan ve insan menzilleri ve her menzile âid sûret köyleri ve meskenleri ve misafirhâneleri vardır. Meselâ mertebe-i insâniyyette nefsin emmâre, levvâme ve mülhime gibi menzilleri ve her menzilde gazab ve şehvet ve hırs ve hased gibi fenâ köyleri ve hilm ve tevekkül ve kanâat gibi iyi meskenleri ve misafirhâneleri vardır.

802. Bu deryânın menzillerinin farkı, vukūf vaktinde ve dalga ve habs vaktinde arsasız ve süküfsuzdur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

802. Bu denizin menzillerinin farkı, durma vaktinde ve dalga ve durma vaktinde arsasız ve tavansızdır.

"Bâz" kelimesinin birçok anlamı vardır. Burada "fark" anlamındadır. Bu şekilde "bâz-ı menzilhâ" izafet terkibi olup, "menzillerin farkı ve ayırt edilmesi" demektir. Yani, Hakk Yolcusunun cismanî yolculuğu tamam olup, ruhanî yolculuğu başladığı ve ruhanîyet denizine daldığı vakit, bu ruhanî yolculuğun durması ve ruhanîyet denizinin dalgalanması ve bu dalgalar sebebiyle yolculuğun durması hâlinde, Hakk Yolcusu hangi mevkide ve hangi evin damı altında kaldığını, yani ruhanî yolculuğunun ne mertebede olduğunu zahirî bir nişan ve alamete bakıp bilemez. Çünkü burada seyr-fillâh (Allah'ta yolculuk) başlar ve seyr-fillâhın sahili ve kenarı yoktur. Nasıl ki engin denizlerde gemi kaptanları, denizde zahirî bir nişan olmadığı için pusula kullanırlar ve kuzeyden, güneyden, doğudan ve batıdan ne kadar enlem ve boylamda bulunduklarını bununla bilirler. Ruhanîyet denizinin kaptanları olan ârifler ve kâmillerin elinde dahi hakikî varlığın mertebelerine ve tecellilerine ait marifet pusulası vardır. Bu marifet pusulası vasıtasıyla ruhanî yolculuğun Hakk'ın varlığının hangi mertebesine, ne kadar uzak ve yakın olduğunu idrak ederler. Sözün özü, ruh denizinin menzillerini bilmek suretî alamet ile değildir, aksine zevkî ve manevîdir. Hint nüshalarında ikinci mısra' وقت موجش نی جدار و نی سقوف şeklindedir. Anlamı "O denizin dalgası vaktinde ne duvar ne de tavanlar yoktur." Yani, ruhanî tecellinin duvar ve tavan mesabesinde olan cisim ile münasebeti yoktur; ve orada suret yoktur, demek olur.

"Bâz", kelimesinin birçok ma'nâları vardır. Burada "fark" ma'nâsınadır. Bu sûrette "bâz-ı menzilhâ" terkîb-i izâfi olup, "menzillerin farkı ve temyîzi" demek olur. Ya'ni, sâlikin seyr-i cismânîsi tamâm olup, seyr-i rûhânîsi başladığı ve rûhâniyet denizine daldığı vakit, bu seyr-i rûhânînin tevakkufu ve deryâ-yı rûhânîyyetin dalgalanması ve bu dalgalar sebebiyle seyrin habsi hâlinde, sâlik hangi mevki'de ve hangi evin damı altında kaldığı, ya'ni seyr-i rûhânîsinin ne mertebede olduğunu zâhirî bir nişan ve alâmete bakıp bilemez. Zîrâ burada seyr-fillâh başlar ve seyr-fillâhın sâhili ve kenârı yoktur. Nitekim engin denizlerde gemi kaptanları, denizde bir nişân-ı zâhirî olmadığı için pusula kullanırlar ve şimâlden cenûbdan ve şarktan ve garbdan ne kadar arz ve tûlde bulunduklarını bununla bilirler. Deryâ-yı rûhâniyyetin kaptanları olan ârifler ve kâmillerin elinde dahi vücûd-i hakîkînin merâtibine ve tecelliyâtına aid ma'rifet pusulası vardır. Bu ma'rifet pusulası vasıtasıyla seyr-i rûhânînin vücûd-i Hakk'ın hangi mertebesine, ne kadar uzak ve yakın olduğunu idrâk ederler. Velhâsıl rûh deryâsının menzillerini bilmek alâmet-i sûrî ile değildir, belki zevkî ve ma'nevîdir. Hind nüshalarında ikinci mısrâ' وقت موجش نی جدار و نی سقوف sûretindedir. Ma'nâsı "O deryânın dalgası vaktinde ne duvar ne de tavanlar yoktur." Ya'ni, tecellî-i rûhânînin duvar ve tavan mesâbesinde olan cisim ile münâsebeti yoktur; ve orada sûret mefküddur, demek olur.

803. O merâhil için yüksek tepe zâhir değildir. O menâzilin ne nişanı ne nâmı vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

803. O merhaleler için yüksek tepe görünür değildir. O menzillerin ne işareti ne de adı vardır.

"Senâm", "sehab" vezninde olup, "deve hörgücü" ve "senâmü'l-arz", yerin ortası anlamlarındadır. Ve Basra ile Yemâniye arasında bir dağın ismidir (Kamus). Burada "yüksek tepe"den kinayedir. Yani, ruhanî yolculuğun merhalelerini belirlemek için dışarıda görünen bir yüksek tepe yoktur ve o menzillerin dışarıda ne adı ne de işareti ve alameti vardır. Bilinmeli ki, genel olarak "seyr" (manevi yolculuk) üç mertebe üzerinedir. Birisi mülkî (maddi âleme ait), diğeri melekûtî (manevi âleme ait) ve üçüncüsü zâtîdir (Allah'ın özüne ait). "Seyr-i mülkî", halk âlemindeki (yaratılmışlar âlemi) seyr ve "seyr-i melekûtî" dahi emir âlemindeki (yaratılışın ilahi emriyle ilgili âlem) seyrdir. Seyr-i mülkînin ilerlemesi görünen bir işaretle bilinir; ve seyr-i melekûtînin ilerlemesi dahi zevken ve irfanen anlaşılır. "Seyr-i zâtî"ye gelince, burada külli fenâ (tamamen yok olma) olduğu için ikilik âlemine özgü olan kelam ve ifade kesilmiştir; ve bu makam ittihad makamıdır (birlik makamı). Tevhid makamının üzerindedir. Zira tevhid makamında, muvahhid (birleyen) Hakk Yolcusunun vücudu olduğu için, ikilik vardır ve ondan bahsetmek mümkündür. İttihad makamında ise Hakk Yolcusunun vücudu mahvolmuştur; ve ittihad makamı, bazı anlayışı kısa olanların anladıkları gibi "hulul" (Allah'ın yaratılmışa girmesi) değildir. Bu sebeple bu beyitlerde "seyr-i mülkî" ile "seyr-i melekûtî" beyan buyrulmuş ve "seyr-i zâtî" suskun bırakılmıştır. Hind nüshalarında birinci mısra' نیست پیدا اندران ره پا و گام yani "O derya yolunda ayak ve adım görünür değildir" demek olur.

"Senâm", "sehab" vezninde olup, "deve hörgücü" ve "senâmü'l-arz", yerin ortası ma'nâlarınadır. Ve Basra ile Yemâniye arasında bir dağın ismidir (Kamus). Burada "yüksek tepe"den kinâyedir. Ya'ni, seyr-i rûhânînin merhalelerini ta'yîn için zâhirde bir yüksek tepe yoktur ve o menzillerin zâhirde ne nâmı ve ne nişânı ve alâmeti vardır. Ma'lûm olsun ki, sûret-i umûmiyyede "seyr" üç mertebe üzerinedir. Birisi mülkî, diğeri melekûtî ve üçüncüsü zâtîdir. "Seyr-i mülkî", âlem-i halktaki seyr ve "seyr-i melekûtî" dahi âlem-i emrdeki seyrdir. Seyr-i mülkînin terakkîsi nişân-ı zâhirî ile bilinir; ve seyr-i melekûtînin terakkîsi dahi zevkan ve irfânen anlaşılır. "Seyr-i zâtî"ye gelince, burada fenâ-yı külli olduğu için âlem-i isney-niyyete mahsûs olan kelâm ve ifâde munkatı'dır; ve bu makam makām-ı ittihâddır. Makām-ı tevhîdin fevkındedir. Zîrâ makām-ı tevhîdde, sâlik-i muvahhidin vücûdu olduğu için, ikilik vardır ve ondan bahsetmek mümkindir. Makām-ı ittihâdda ise sâlikin vücûdu mahvdir; ve makām-ı ittihâd, ba'zı anlayışı kısa olanların anladıkları gibi "hulûl" değildir. Binâenaleyh bu beytlerde "seyr-i mülkî" ile "seyr-i melekûtî" beyân buyrulmuş ve "seyr-i zâtî" meskût bırakılmıştır. Hind nüshalarında birinci mısra' نیست پیدا اندران ره پا و گام ya'ni "O deryâ yolunda ayak ve adım zâhir değildir" demek olur.

804. İki menzil arasında yüz kadar vardır, o taraftaki nemâdan aynın rûhuna kadar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

804. İki menzil arasında yüz kadar vardır, o taraftaki nemâdan aynın ruhuna kadar.

"İki menzil"den kastedilen, mülk âlemi menzili ve melekût âlemi menzilidir. Yani, mülkî ve melekûtî olan iki menzilin arasında, nemâdan, yani bitkisel ruhtan itibaren, "Ve, ona ruhumdan üfürdüm" (Hicr, 15/29; Sâd, 38/72) ayet-i kerimesinde Hakk'ın Zât'ına izafe edildiği belirtilen insanî aynın ruhuna kadar birçok halden geçmiştir. Nasıl ki IV. cildin 3623 numaralı beytinde:

سالها اندر نباتی عمر کرد وز جمادی یاد نآورد از نبرد

["Yıllarca bitkiler âleminde ömür sürmüştür de, cemâdlık ülkesindeki savaşları hatırına bile getirmemiştir"] buyrulmuştu. İkinci mısra Hind nüshalarında آن طرف کز این تا بالا این şeklindedir. Anlamı, "O taraftaki eynden eynin yukarısına kadar" demektir. "Eyn"den kastedilen, mekân ve "eyn'in yukarısı"ndan kastedilen, lâ-mekândır. Yani, mekândan lâ-mekâna kadar olan o tarafta iki menzil arasında yüz kadar merhale vardır, demek olur. "Mekân" ile mülk âlemi menzili, "lâ-mekân" ile melekût âlemi menzili kastedilmiştir.

"İki menzil"den murâd, menzil-i mülkî ve menzil-i melekûtîdir. Ya'ni, mülkî ve melekûtî olan iki menzilin arasında nemâdan, ya'ni rûh-i nebâtîden i'tibâren وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِى (Hicr, 15/29; Sâd, 38/72) ["Ve, ona rûhumdan üfürdüm"] âyet-i kerîmesinde zât-ı Hakk'a muzâf olduğu beyân buyrulan ayn-ı insânînin rûhuna kadar birçok tavırlar geçirmiştir. Nitekim IV. cildin 3623 numaralı beytinde

سالها اندر نباتی عمر کرد وز جمادی یاد نآورد از نبرد

["Yıllarca bitkiler âleminde ömür sürmüştür de, cemâdlık ülkesindeki savaşları hatırına bile getirmemiştir"] buyrulmuş idi. İkinci mısra' Hind nüshalarında آن طرف کز این تا بالا این sûretindedir. Ma'nâsı, "O taraftaki eynden eynin bâlâsına kadar" demek olur. "Eyn"den murâd, mekân ve "eyn"in bâlâsı"ndan murâd, lâ-mekândır. Ya'ni, mekândan lâ-mekâna kadar olan o tarafta iki menzil arasında yüz kadar merhale vardır, demek olur. "Mekân" ile menzil-i mülkî, "lâ-mekân" ile menzil-i melekûtî kasd edilmiştir.

805. Bu bekāları sen fenâdan görmüşsün. Cismin bekasına niçin yapışmışsın?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

805. Bu kalıcılıkları sen yokluktan görmüşsün. Cismin kalıcılığına niçin yapışmışsın?

Bu yüce beyit, yukarıda geçen 794 numaralı yüce beytin pekiştirmesidir.

Bu beyt-i şerîf yukarıda geçen 794 numaralı beyt-i şerîfin te'kîdidir.

806. Agah ol, ey karga, bu canı ver doğan ol! Hudâ'nın tebdili önünde can oynayıcı ol!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

806. Ey karga, uyanık ol, bu canı ver de doğan ol! Allah'ın değiştirmesi karşısında canını ortaya koyan ol!

Yani, ey hayvanî ruhunun uzun ömürlü olmasını isteyen karga tabiatlı efendi! Hayvanlarla ortak olan bu canı, mücâhede (nefisle mücadele) ve riyâzât (nefsî perhizler) sayesinde feda et! Gerçek değiştirici olan Hakk'ın değiştirmesiyle kargalıktan kurtul da

MESNEVİ-İ ŞERİF ŞERHİ / IX. CİLT • MESNEVÎ-5 • yükseklere uçmak için doğan kuşu ol! Ve hayvanî ruh yerine insanî ruha sahip ol! Hakk'ın değiştirmesi karşısında canını ortaya koy!

Ya'ni, âgâh ol ey rûh-i hayvânîsinin uzunluğunu isteyen karga meşrebindeki efendi! Hayvanlar ile müşterek olan bu canı mücâhede ve riyâzât sâyesinde ver! Mübeddil-i hakîkî olan Hakk'ın tebdîli ile kargalıktan kurtul da

MESNEVİ-İ ŞERİF ŞERHİ / IX. CİLT • MESNEVÎ-5 • yükseklere uçmak için doğan kuşu ol! Ve rûh-i hayvânî yerine rûh-i insânîye mâlik ol! Hakk'ın tebdîlí huzûrunda can oyunu oyna!

807. Tâzeyi tut ve eskiyi teslîm et! Zîrâ senin her bu yılın geçen yılın üçünden ziyâdedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

807. Tâzeyi tut ve eskiyi teslim et! Çünkü senin her bu yılın, geçen yılının üç katından daha fazladır.

Şerefli beyitteki "üç" sayısı, sınırlama için değildir, fazlalığı anlatmak içindir. Yani, ey Hakk yolunun sâliki, Yüce Allah hazretleri, isimleri sebebiyle daima tecelli eder ve bu tecelli ile eşyanın suretlerini sürekli değiştirir. Bu değişimle gidenin yerine gelen, ya ondan daha hayırlı olur yahut benzeri olur. Nitekim Bakara suresinde مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا (Bakara, 2/106) yani "Biz bozduğumuz veya unutturduğumuz bir ayetin daha hayırlısını yahut benzerini getiririz." buyrulur. İnsan ise ancak fikirden ve düşünceden ibaret olduğundan, onun fikri eğitim ve tecrübe ile her sene değişir ve giden fikrinin yerine ondan daha hayırlısı ve yükseği gelir. Fikrî eğitim ve terbiyeden uzak olup hayvan gibi yaşayanlar istisnadır. Onların değişimi yalnız cismanî olur ve benzerlerin yenilenmesiyle cisimlerinden gidenin yerine benzeri gelir.

Beyt-i şerîfteki "üç" adedi, hasr için değildir, ziyâdeliği tefhîm içindir. Ya'ni, ey sâlik-i tarîk-ı Hak, Hak Teâlâ hazretleri, esmâsı hasebiyle dâimâ mütecellîdir ve bu tecellî ile suver-i eşyayı aleddevam tebdîl buyurur. Bu tebdîl ile gidenin yerine gelen, ya daha ondan hayırlı olur veyâhud misli olur. Nitekim sûre-i Bakara'da مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا (Bakara, 2/106) ya'ni "Biz bozduğumuz veyâ unutturduğumuz bir âyetin daha hayırlısını, yâhud mislini getiririz." buyrulur. İnsan ise ancak fikirden ve düşünceden ibâret olduğundan onun fikri ta'lîm ve tecrübe ile her sene değişir ve giden fikrinin yerine ondan daha hayırlısı ve yükseği gelir. Ta'lîm ve terbiye-i fik- riyyeden ârî olup hayvan gibi yaşayanlar müstesnâdır. Onların tebeddülü yalnız cismânî olur ve teceddüd-i emsâl ile cisimlerinden gidenin yerine misli gelir.

808. Eğer hurma ağacı gibi îsar edici olmazsan, eskiyi eski üzerine koy ve doldur!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

808. Eğer hurma ağacı gibi îsar edici olmazsan, eskiyi eski üzerine koy ve doldur!

Eğer sen Hakk yolunda, hurma ağacı gibi, bedensel kuvvetlerinden ve fikrinden ve sahip olduğun her şeyden fedakârlık edip îsar (başkalarını kendine tercih etme) ve i'tâ (verme) etmezsen, eskileri eski üzerine koy ve onların muhabbetini kalbine doldur!

Bu şerefli beyitte, evliyanın ilimlerine karşı olan zahir ulemasına (dış görünüşe ve şekle önem veren âlimler) bir gönderme vardır. Çünkü onların ilmi, kendilerinden önce gelen zahir ulemasının istidlâlî (akıl yürütmeye dayalı) ilimleridir. Bu sebeple zahirî ve resmî ilimlerin tahsili, eskiyi eski üzerine koyup doldurmak olur.

Eğer sen Hak yolunda, hurma ağacı gibi, kuvâ-yı bedeniyyenden ve fikrinden ve mâlik olduğun her şeyden fedakârlık edip îsâr ve i'tâ etmezsen, es- kileri eski üzerine koy ve onların muhabbetini kalbine doldur!

Bu beyt-i şerîfte ulûm-i evliyâya muhâlif olan ulemâ-i zâhireye ta'rîz vardır. Zîrâ onların ilmi kendilerinden evvel gelen ulemâ-i zâhirenin ulûm-i is- tidlâliyyesidir. Binâenaleyh ulûm-i zâhiriyye ve resmiyyenin tahsîli, eskiyi eski üzerine koyup doldurmak olur.

809. Eskiyi ve kokmuş ve çürümüşü her görmemiş için hediye götür!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

809. Eskiyi, kokmuşu ve çürümüşü her görmemiş için hediye götür!

Ey zahirî âlim, ululardan miras kalmış olup eskimiş olan ve ağızlarda çok dolaşıp bozuk nefeslerle kokmuş ve evliyanın ilimleri karşısında çürümüş olan o zahirî ilimleri, her görmemiş olan cahiller için hediye götür. Onlar, Hakk'ı bilenlerin huzuruna layık hediye değildir.

Ey âlim-i zâhirî, ululardan mîrâs kalmış olup eskimiş olan ve ağızlarda çok dolaşıp bozuk nefesler ile kokmuş ve ulûm-i evliyâ muvâcehesinde çürümüş olan o ulûm-i zâhireyi her görmemiş olan câhiller için hediye götür. Onlar ârif-i Hak olanların huzûruna lâyık hediye değildir.

810. O kimse ki yeni gördü; senin müşterin değildir. Hakk'ın saydıdır, senin giriftarın değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

810. O kimse ki yeni gördü; senin müşterin değildir. Hakk'ın avıdır, senin tutsağın değildir.

Yani, yeni yeni tecellî ilmini gören Hakk'ı bilen kişi senin müşterin değildir. O Rabbanî ârif Hakk'ın avıdır. Senin tutsağın ve avın olamaz. Sen o kokmuş ilimlerin ile kalp gözleri kör olan cahilleri avla!

Ya'ni, yeni yeni ilm-i tecellîyi gören ârif-i Hak senin müşterin değildir. O ârif-i rabbânî Hakk'ın saydı ve avıdır. Senin giriftârın ve avın olamaz. Sen o kokmuş ilimlerin ile kalb gözleri kör olan câhilleri avla!

811. Her nerede kör kuş cemaati olursa, ey acı sel, senin üzerine cem' gelsinler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

811. Her nerede kör kuş topluluğu olursa, ey acı sel, senin üzerine toplansınlar.

Ey görünen âlemin ve doğanın âlimi ve ey acı su seli olan efendi, her nerede kör kuş topluluğu olan cahiller olursa, hakikatleri öğrettiğini zannederek senin başına toplansınlar!

Ey âlim-i zâhirî ve tabîî ve ey acı su seli olan efendi, her nerede kör kuş cemâati olan câhiller olursa, ta'lîm-i hakāyık ettiğini zannederek senin başına toplansınlar!

812. Tâ ki acı sudan körlük zahir olsun; zîrâ ki acı su körlük arttırır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

812. Ta ki acı sudan körlük ortaya çıksın; çünkü acı su körlüğü artırır.

"Şûr-âbe", acı, tuzlu ve murdar su anlamındadır. Yani, ta ki senin ağzından çıkardığın acı su gibi olan o kokmuş ve çürümüş ilimlerden, dinleyenlerin körlükleri artsın! Çünkü acı su esasen körlüğü artırır. Yani bir kimse görünüşte acı su içmeye devam ederse, bu su kireçli olduğu için damarları sertleştirip kan gerektiği gibi dolaşamaz ve gözleri bu damar sertleşmesi sebebiyle görmez bir hâle gelir. Dışsal ve doğal ilimler de, ruhun damarlarını bozup kalp gözünü kör eder.

"Şûr-âbe", acı ve tuzlu ve murdar su ma'nâsınadır. Ya'ni, tâ ki senin ağzından çıkardığın acı su gibi olan o kokmuş ve çürümüş ilimlerden, dinleyenlerin körlükleri ziyâde olsun! Çünkü acı su esâsen körlüğü ziyâde eder. Ya'ni bir kimse zâhirde acı su içmeğe devâm ederse, bu su kireçli olduğu için damarları tasallüb edip kan lâyıkıyla deverân edemez ve gözleri bu damar ta- sallübü sebebiyle görmez bir hâle gelir. Ulûm-i zâhiriyye ve tabîiyye dahi, rûhun urûkunu bozup kalb gözünü kör eder.

813. Ehl-i dünya o sebebden kör kalblidirler; suyun ve çamurun acısını içici- dirler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

813. Dünya ehli bu sebeple kör kalplidirler; suyun ve çamurun acısını içerler.

"Ab ü gil"den (su ve çamurdan) kasıt, cismaniyettir. Yani dünya ehli olan, görünen ve tabiî ilimlerin sahipleri bu sebeple kör kalplidirler. Çünkü onlar, ruhlarına ve akıllarına cismaniyet âleminde acı su hükmünde olan ilimlerini içiriyorlar; ve çünkü onların ilimleri beş duyunun algıladıklarının toplamıdır. Akıllarının çıkarımları, bu algıların toplamı dairesinde dönüp durur. Bu sebeple bunlardan bazıları izafî ruhun (bedene bağlı ruh) varlığını inkâr ederler; ve bir kısmı da tabiatüstü bir âlem ispat edip kendi sanı ve hayalleri dairesinde yürürler.

"Ab ü gil"den murâd, cismâniyettir. Ya'ni ehl-i dünyâ olan ulûm-i zâhiriyye ve tabîiyye erbâbı ondan dolayı kör kalblidirler. Zîrâ onlar, rûhlarına ve akıllarına cismâniyet âleminde acı su mesâbesinde olan ilimlerini içiriyorlar; ve çünki onların ilimleri havâss-i hamsenin müdrekâtı mecmû'udur. Akıllarının istidlâlâtı, bu müdrekâtın mecmû'u dâiresinde dolaşır durur. Onun için bunlardan bâzıları rûh-i izâfinin vücûdunu inkâr ederler; ve bir kısmı da mâ-fevkattabîa bir âlem isbât edip kendi evhâm ve hayalleri dâiresinde yürürler.

814. Mâdemki gizlide âb-ı hayat tutmazsın, cihanda acı su ver, kör satın al!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

814. Mademki gizlide âb-ı hayat tutmazsın, dünyada acı su ver, kör satın al!

Ey kör kalpli görünen âlim, mademki ruhunda âb-ı hayat (ölümsüzlük suyu) değerinde olan ledün ilimleri (Allah katından gelen gizli ilimler) yoktur, o halde bu görünen âlemde acı su değerinde olan ilimlerini ver, körleri ve cahilleri satın al ve onları kendine hayran et!

Ey kör kalbli olan âlim-i zâhirî, mâdemki rûhunda âb-ı hayât mesâbesinde olan ulûm-i ledünniyye yoktur, o hâlde bu âlem-i sûrette acı su mesâbesinde olan ilimlerini ver, körleri ve câhilleri satın al ve onları kendine meftûn et!

815. Böyle hâl ile bekā ve yâd istersin. Zenci gibisin, kara yüzlülükle mesrûrsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

815. Böyle bir hâl ile kalıcılık ve anılmak istersin. Zenci gibisin, kara yüzlülükle sevinçlisin.

Böyle bir hâl ile mana âleminde kalıcılığı ve şekil âleminde de adının anılmasını istersin, öyle mi? Zenci gibi kara yüzlülük içinde sevinçlisin. Çünkü senin bu acı su değerindeki ilimlerin, gerek mana âleminde gerekse şekil âleminde kara yüzlülüktür. Çünkü ahiret âleminde faydası yoktur. Aksine orada ömrünün boşa gittiğini anlayıp hasret çekersin. Şekil âleminde dahi senin bu ilimlerinin mahiyeti her an başka bir hale geçmektedir. Örneğin materyalistlerin ilmi ve fikri, bugün elektron teorisinin ortaya çıkmasıyla iflas etti. Çünkü onlar "madde" ve "kuvvet" diye iki bağımsız varlık ispat ettiler. Halbuki şu anki durumda maddenin yoğunlaşan kuvvetten ibaret olduğu anlaşıldı. Bu sebeple materyalistlerin fikirleri ve ilimleri şekil âleminde dahi yüz karası oldu.

Böyle bir hâl ile âlem-i ma'nâda bekāyı ve âlem-i sûrette de nâmının yâ- dını istersin öyle mi? Zenci gibi kara yüzlülük içinde mesrûrsun. Zîrâ senin bu acı su mesâbesindeki ilimlerin gerek âlem-i ma'nâda ve gerek âlem-i sûrette kara yüzlülüktür. Zîrâ âlem-i âhirette fäidesi yoktur. Bilâkis orada ömrünün boşa gittiğini anlayıp hasret çekersin. Âlem-i sûrette dahi senin bu ilimlerinin mâhiyeti her an tebeddül etmektedir. Meselâ maddiyyûnun ilmi ve fikri elyevm elektron nazariyesinin zuhûruyla iflas etti. Çünki onlar "madde" ve "kuvvet" diye iki müstakil vücûd isbât ettiler. Halbuki hâl-i hâzırda maddenin tekâsüf eden kuvvetten ibaret olduğu anlaşıldı. Binâenaleyh maddiy- yûnun fikirleri ve ilimleri âlem-i sûrette dahi yüz karası oldu.

816. Zenci, karanlıkta ondan dolayı rahattır ki o, doğuştan ve asıldan zenci olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

816. Zenci, karanlıkta ondan dolayı rahattır ki o, doğuştan ve asıldan zenci olmuştur.

Yani, zenci, anasından kara yüzlü olarak doğduğu ve aslında kara olduğu için hâlinden memnun ve rahat olmuştur. Çünkü o, beyazlık hâlinin inceliğinden habersizdir. Ey zahirî âlim, sen gözünü açtın, ilim adına o dedikoduyu gördün; ilm-i ledünnün (Allah katından gelen ilim) ve ilm-i tecellînin (tecellî ilmi) zevkini ve inceliğini tatmadın ki bilesin!

Ya'ni, zenci, anasından kara yüzlü olarak doğduğu ve aslında kara olduğu için hâlinden memnun ve rahat olmuştur. Zîrâ o beyazlık hâlinin letâfetinden bîhaberdir. Ey âlim-i zâhirî, sen gözünü açtın, ilim nâmına o kıyl ü kāli gördün; ilm-i ledünnün ve ilm-i tecellînin zevkini ve letâfetini tatmadın ki bilesin!

817. O kimse ki, bir gün mahbûb ve latîf yüzlü ola, eğer kara olursa tedarik isteyici olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

817. O kimse ki, bir gün sevgili ve güzel yüzlü olur, eğer kara olursa çare arayıcı olur.

"Şâhid", Farsça bir kelime olup "sevgili" anlamındadır. Yani, aslında sevgili ve güzel yüzlü olan bir kimse, eğer geçici olarak kara olursa, beyazlanmanın çaresine bakar. Sen ise daima kalbi kara bir halde olduğundan, ilahi bilgiler nuruyla kalbinin saf olması çaresini arama gereğini hissetmezsin.

"Şâhid", Fârisî bir kelime olup "mahbûb" ma'nâsınadır. Ya'ni, aslında mahbûb ve güzel yüzlü olan bir kimse, eğer ârızî olarak kara olursa, beyazlanmanın çâresine bakar. Sen ise dâimâ kalbi kara bir hâlde olduğundan, maârif-i ilâhiyye nûruyla kalbinin sâfi olması çâresini aramak lüzûmunu hissetmezsin.

818. Uçucu kuş yerde kaldığı vakit, gamda ve elemde ve nâlede olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

818. Uçucu kuş yerde kaldığı zaman, gamda, elemde ve iniltide olur.

819. Tavuk, yer üzerinde hoş gider; dâne toplayıcı ve mesrûr ve şâtır olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

819. Tavuk, yer üzerinde hoş gider; dane toplayıcı, sevinçli ve pervasız olur.

"Mürg-i hâne", tavuk, kaz ve ördek gibi hayvanlardır. "Şâtır", yiğit, çevik, satranç oyuncusu, şuh ve pervasız anlamlarındadır. Burada "şuh ve pervasız" anlamındadır. "Uçucu kuş"tan kasıt, insan ruhunun zevkini tatmış olan Hakk Yolcusu ve "tavuk"tan kasıt, hayvanî ruhun zevkiyle zevklenen kimselerdir. Yani, insan ruhunun zevkini tatmış olan Hakk Yolcusu, bir ara feyzine kesinti gelip hayvanî ruhunun hükmü altına girse, keder içinde kalır ve feyzinin geri gelmesi için Yüce Allah'a yalvarır, inler. Fakat hayvanî ruhun zevkine dalmış olan kimse, o hal içinde sevinçli, bu aşağı âlemin danelerini toplayıcı ve pervasız olur.

"Mürg-i hâne", tavuk, kaz ve ördek gibi hayvânâttır. "Şâtır", dilâver ve çâlâk ve satranç oyuncusu ve şûh ve pervâsız ma'nâlarınadır. Burada “şûh ve pervâsız" ma'nâsınadır. "Uçucu kuş"tan murâd, rûh-i insânî zevkini tatmış olan sâlik ve "tavuk"tan murâd, rûh-i hayvânî zevkiyle mütezevvık olan kimselerdir. Ya'ni, rûh-i insânî zevkini tatmış olan sâlik, bir aralık feyzine inkıtâ' vâki' olup rûh-i hayvânîsinin mahkûmu olsa keder içinde kalır ve feyzinin iâdesi için cenâb-ı Hakk'a yalvarır, nâle eder. Fakat rûh-i hayvânî zevkınde müstağrak olan kimse, o hâl içinde mesrûr ve bu âlem-i süflînin, dânelerini toplayıcı ve pervâsız olur.

820. Zîra ki o asıldan bî-pervâz idi ve o diğeri uçucu ve pervâz edici idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

820. Çünkü o aslından pervasızdı ve o diğeri uçucu ve uçan idi.

"Pervâz", Şemsü'l-Lügāt, Ferheng-i Hüseyn-i Vefâî'den aktararak, "kuşların oturacağı yer" anlamına geldiğini kaydeder. Şu halde birinci mısradaki "pervâz" bu anlamdadır. Ve ikinci mısradaki "pervâz" ise "uçucu" anlamında olup "perrende"nin eş anlamlısıdır. Bu sebeple anlamları ayrı olmak itibarıyla kafiyede eksiklik olmaz. Yani, "Tavuk mesabesinde olan nefsanî kimsenin aslından uçup da oturacağı ve konacağı yer yoktur. Çünkü insan ruhu ile alakası yoktur ki, ruhlar âlemine uçup konabilen ve uçucu kuş mesabesinde olan ruhani Hakk Yolcusu ise kendiliğinden uçucu ve uçan olduğundan bir arıza sebebiyle uçamaz ise huzursuz olur. Nebî (s.a.v.) buyurdu ki: "Üç kimseye merhamet edin! Birisi kavmin azizidir ki zelil oldu; diğeri kavminin zenginidir ki fakir oldu; ve diğeri dahi kendisiyle cahillerin alay ettiği bir âlimdir."

"Pervâz", Şemsü'l-Lügāt, Ferheng-i Hüseyn-i Vefâî'den naklen, "kuşların oturacağı mahal" ma'nâsına geldiğini kaydeder. Şu hâlde birinci mısra'daki "pervâz" bu ma'nâyadır. Ve ikinci mısra'daki "pervâz" ise "uçucu" ma'nâsına olup "perrende"nin mürâdifidir. Binaenaleyh ma'nâları ayrı olmak itibâriyle kâfiyede noksan olmaz. Ya'ni, "Tavuk mesâbesinde olan nefsânî kimsenin aslından uçup da oturacağı ve konacağı mahal yoktur. Zîrâ rûh-i insânî ile alakası yoktur ki, âlem-i ervâha uçup konabilen ve uçucu kuş mesâbesinde olan sâlik-i rûhânî ise hadd-i zâtında uçucu ve pervâz edici olduğundan bir arıza sebebiyle uçamaz ise muztarib olur. Nebî (s.a.v.) buyurdu ki: "Üç kimseye merhamet edin! Birisi kavmin azîzidir ki zelîl oldu; dîgeri kavminin zenginidir ki fakîr oldu; ve dîğeri dahi kendisiyle câhillerin istihzâ ettiği bir âlimdir."

821. Peygamber buyurdu ki: "Bir kimsenin canına acıyın ki zengin idi, sonra fakîr oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

821. Peygamber buyurdu ki: "Bir kimsenin canına acıyın ki zengin idi, sonra fakir oldu."

Hind nüshalarında "can" yerine "hal" geçmektedir. "Haline acıyın!" demek olur.

Hind nüshalarında "cân" (جان) yerine "hâl" (حال) vâki'dir. "Hâline acıyın!" demek olur.

822. "Ve o kimse ki, azîz idi sonra hakîr oldu, yahud Mudar arasında safiy olan bir âlimdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

822. "Ve o kimse ki, aziz idi sonra hakir oldu, yahut Mudar arasında safi olan bir âlimdir."

"Mudar" (مضر) kelimesi hakkında değerli şârihlerin çeşitli görüşleri vardır. Ankaravî hazretleri, hamakatle şöhret bulan bir Arap kabilesinin ismidir, buyururlar. Hint şârihlerinden Mir Nurullah, "ıdrar" (اضرار) masdarından ism-i fâildir, "ziyankâr" anlamı kastedilir, demiştir. Ve Şeyh Muhammed Efdal "zarar" anlamınadır ve burada kastedilen, cahillerin alay etmesidir. Veyahut "madarr" (مضر), masdar-ı mîmîdir; ve bu durumda şeddeli olması gerekir ise de, kafiye zorunluluğu için hafifletilmiştir. Ve Bahru'l-Ulûm hazretleri, Kamus'un beyanına dayanarak "sütün ekşimesi" anlamına geldiğini ve fakat buradaki "ekşi yüzlülük" mecaz olduğunu göstermiştir. Beytin anlamı: "Merhamet edilecek olan kimselerden birisi de, evvelce bir kavmin azizi ve büyüğü iken sonradan hakir ve zelil olan kimse; ve üçüncüsü de, kalbi saf olan bir âlim olduğu halde, cahiller ve ahmaklar arasında alaya hedef olan kimsedir," demek olur. Hz. Pir-i destgir efendimiz, her hususta peygamberin yüce sünnetine tabi oldukları cihetle, bu üç kimsenin halini, Arapça beyitlerle beyan buyurması, dil hususunda dahi âlemlerin Efendisi'ne uymayı içerir. Bu uymadan sonra, aşağıdaki Farsça beyitlerle icmali tafsil buyururlar:

"Mudar" (مضر) kelimesi hakkında şurrâh-ı kirâmın muhtelif mütâlaaları vardır. Ankaravî hazretleri, hamâkatle şöhret bulan bir Arab kabîlesinin ismidir, buyururlar. Hind şârihlerinden Mîr Nûrullah, "ıdrar" (اضرار) masdarından ism-i fâildir, ""ziyankâr" ma'nâsı murâd olunur, demiştir. Ve Şeyh Muhammed Efdal "zarar" ma'nâsınadır ve burada murâd, câhillerin istihzâsıdır. Veyahud "madarr" (مضر), masdar-ı mîmîdir; ve bu takdir üzere müşedded olmak lâzım gelir ise de, kâfiye zarûreti için tahfif olunmuştur. Ve Bahru'l-Ulûm hazretleri, Kāmûs'un beyânına istinâden "sütün ekşimesi" ma'nâsına geldiğini ve fakat buradaki "ekşi yüzlülük" [ten] mecâz olduğunu göstermiştir. Ma'nâ-yı beyt: "Merhamet edilecek olan kimselerden birisi de, evvelen bir kavmin azîzi ve büyüğü iken sonradan hakîr ve zelîl olan kimse; ve üçüncüsü de, safvet-i kalb sâhibi bir âlim olduğu hâlde, câhiller ve ahmaklar arasında istihzâya hedef olan kimsedir", demek olur. Hz. Pîr-i destgîr efendimiz, her husûsta sünnet-i seniyye-i peygamberîye tâbi' oldukları cihetle, bu üç kimsenin hâlini, ebyât-ı arabiyye ile beyân buyurması, lisan hususunda dahi Server-i âlem Efendimiz'e mütâbaatı mutazammındır. Bu mütâbaattan sonra, âtîdeki ebyât-ı fârisiyye ile icmâli tafsîl buyururlar:

823. Peygamber buyurdu ki. "Bu üç taifeye, eğer taş ve dağ değil iseniz merhamet edin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

823. Peygamber buyurdu ki: "Bu üç taifeye, eğer taş ve dağ değil iseniz merhamet edin!"

Resûl-i Ekrem (a.s.) buyurdu ki: "Bu anılan üç zümreye, eğer kalpleriniz taş gibi katı ve dağ gibi duygusuz değil iseniz, merhamet edin! Ve bu merhamet sebebiyle elinizden geldiği kadar yardımcı olun!"

Resûl-i Ekrem hazretleri buyurdu ki: "Bu zikr olunan üç tâifeye, eğer kalbleriniz taş gibi katı ve dağ gibi duygusuz değil iseniz, merhamet edin! Ve bu merhamet sâikasıyla elinizden geldiği kadar müzâhir olun!"

824. "O kimseye ki o, reislikten sonra hakîr oldu ve o zengine dahi ki dînarsız oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

824. "O kimseye ki o, reislikten sonra hakîr oldu ve o zengine dahi ki dînarsız oldu."

"Dînar", sözlükte altın anlamındadır. Yani, "O kimseye merhamet edin ki, bir kavmin reisi iken bu reislik makamından düşüp, hakîr ve zelîl oldu; ve aynı şekilde o zengine merhamet edin ki altınsız ve müflis oldu."

"Dînar", lügatte altın ma'nâsınadır. Ya'ni, "O kimseye merhamet edin ki, bir kavmin reîsi iken bu makām-ı riyâsetten suküt edip, hakîr ve zelîl oldu; ve kezâ o zengine merhamet edin ki altınsız ve müflis oldu."

825. "Ve üçüncüsü, o bir âlimdir ki, cihanda ahmakların arasında mübtelâ olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

825. "Ve üçüncüsü, o bir âlimdir ki, dünyada ahmakların arasında müptelâ olur."

Ve merhamete lâyık olan üçüncü kimse, o bir âlimdir ki, dünyada, hâlin hakikatinden gafil olan birtakım ahmakların arasında yaşamak mecburiyetinde kaldı ve onların alay etmeleri belasına yakalandı.

"Ve merhamete lâyık olan üçüncü kimse, o bir âlimdir ki, dünyâda, hakîkat-i hâlden gâfil olan birtakım ahmakların arasında yaşamak mecbûriyetinde kaldı ve onların istihzâları beliyyesine giriftar oldu.."

826. Zîra ki, izzetten hakîrliğe gelmek, bedenden uzvun kat'ı gibi olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

826. Çünkü izzetten hakirliğe gelmek, bedenden uzvun kesilmesi gibi olur.

Çünkü izzet makamından zillete düşmek, insanın beden uzuvlarından birinin kesilmesi gibi olur. Bir uzvu kesilen kimse ne kadar acı ve sıkıntı duyarsa, aziz iken zelil olan kimse de o derece acı çeker ve eziyet görür. Bu şerefli beytin anlamı hem görünen hem de görünmeyen yönüne yorumlanabilir. Görünmeyen yönüne yorumu şudur: Hakk'a ulaşmış kâmil ve mükemmel bir kimsenin (başkalarını kemale erdiren olgun insan) kulları irşat etmek (doğru yola iletmek) için kesret âlemine (çokluk âlemi, maddî dünya) dönmesi emredildiğinde, bu izzet makamından aşağı âleme iner; ve mükemmel olan kâmil, dünya ehli arasında garip kalır. Onun halini bilmeyen ahmak cahiller, o şerefli zat ile alay ederler. Bu sebeple, zikredilen şerefli hadis gereğince, onun halini anlayan müminlerin, bu şerefli hadis gereğince ona merhamet etmeleri gerekir.

Zîrâ izzet makāmından zillete düşmek, insanın a'zâ-yı bedeniyyesinden birinin kesilmesi gibi olur. Bir uzvu kesilen kimse ne kadar elem ve mihnet duyarsa, azîz iken zelîl olan kimse de o derece mütellim ve müteezzî olur. Bu beyt-i şerîfin ma'nâsı hem zâhire ve hem de bâtına mahmüldür. Bâtına hamli budur ki: Hakk'a vâsıl olan bir kâmil ve mükemmilin irşâd-ı ibâd için âlem-i keserâta rücû'u emrolundukta, bu makām-ı izzetten âlem-i süflîye nüzûl eder; ve mükemmil olan kâmil, ehl-i dünyâ arasında garib kalır. Onun hâlini bilmeyen ahmak câhiller, o zât-ı şerîf ile istihzâ ederler. Binâenaleyh zikr olunan hadîs-i şerîf mûcibince, onun hâlini müdrik olan mü'minlerin, bu hadîs-i şerîf mûcibince ona merhamet etmeleri iktizâ eder.

827. Tenden kesilen uzuv ölü olur; zîrâ o kesilmiş, kımıldar amma medîd değil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

827. Tenden kesilen uzuv ölü olur; çünkü o kesilmiş, kımıldar ama uzun süreli değil!

Yani, tenden kesilen bir uzuv gibi olan bu yüce makamdan düşen kimse, ölü hükmünde olur. Çünkü kesilmiş olan uzuv bir müddet kımıldar, fakat onun hareketi uzun sürmez, derhal hareketsiz kalır. Bunun gibi Hakk'a ulaşmış olan bir kâmil ve mükemmel insan dahi, dış âlemde her ne kadar hareket eder bir hâlde görünür ise de, o dış görünüşte ölü hükmündedir. Çünkü o "Ölmeden evvel ölün!" hadîs-i şerîfinin işaret ettiği kişi olmuştur.

Ya'ni, tenden kesilen bir uzuv mesâbesinde olan bu makām-ı izzetten sukūt eden kimse, ölü hükmünde olur. Zîrâ kesilmiş olan uzuv bir müddetçik kımıldar, fakat onun hareketi uzun sürmez, derhal hareketsiz kalır. Bunun gibi vâsıl-ı Hak olan bir kâmil ve mükemmil dahi, âlem-i sûrette her ne kadar hareket eder bir hâlde görünür ise de, o sûrette ölü hükmündedir. Zîrâ o موتوا قبل ان تموتوا ya'ni "Ölmeden evvel ölün!" hadîs-i şerîfinin mâsadakı olmuştur.

828. Her kim geçen sene elest kadehinden içti, bu yıl onun humâr meşakkatinin âfeti vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

828. Her kim geçen sene elest kadehinden içtiyse, bu yıl onun sarhoşluk sıkıntısının âfeti vardır.

"Geçen sene"den kasıt, ruhanî âlem; "bu sene"den kasıt ise cismanî âlemdir. "Elest kadehi"nden kasıt ise "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" (A'raf, 7/172) hitabıdır. "Humâr", sarhoşluktan sonra ortaya çıkan baş ağrısı, sersemliktir. Yani, ruhanî âlemde, o ilâhî hitap şarabından meydana gelen sarhoşluk sersemliğinin zahmetini ve sıkıntısını çekme âfeti vardır.

"Geçen sene"den murâd, rûhâniyet âlemi ve "bu sene"den murâd cismâniyet âlemidir. "Elest kadehi"inden murad الست بربكم (A'raf, 7/172) "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" hitâbıdır. "Humâr", sarhoşluktan sonra ârız olan baş ağrısı, sersemlik. Ya'ni, rûhâniyet âleminde, o hitâb-ı ilâhî şarabından vâki' olan sarhoşluk sersemliğinin zahmetini ve meşakkatini çekmek âfeti vardır.

829. Ve o kimse ki, köpek gibi aslından gühdâna mensub ola, ona ne vakit sultanlık hırsı olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

829. Ve o kimse ki, köpek gibi aslından necasetliğe mensup ola, ona ne zaman sultanlık hırsı olur?

"Gühdân", pislik anlamına gelen "gûh" kelimesinin kısaltılmışı olan "güh" ile "dân" edatından oluşmuştur; ve "dân" yer ismi edatıdır; "pislik yeri ve pislik mahalli" demektir; ve bundan kastedilen, cismaniyet âlemidir. Yani, o kimse ki bok böceği gibi pislik içinde oluşup orada tam bir lezzetle yaşadığı gibi, cismaniyet âleminde oluşup ruhanî âlemden habersiz bir hâlde yaşarsa, onda ruhanî âlemde sultan olmak hırsı olmaz. Onun zevki ve hırsı ancak bu kokmuş cismaniyet âlemine özgü kalır.

"Gühdân", necâset ma'nâsına olan "gûh"un muhaffefi "güh" ile "dân" edâtından mürekkebdir; ve "dân" ism-i mekân edatıdır; "necâsetlik ve necâset mahalli" demektir; ve bundan murâd, cismâniyet âlemidir. Ya'ni, o kimse ki bok böceği gibi necâset içinde tekevvün edip orada kemâl-i lezzetle yaşadığı gibi, cismâniyet âleminde tekevvün edip rûhâniyet âleminden bîhaber bir hâlde yaşarsa, onda rûhâniyet âleminde sultan olmak hırsı olmaz. Onun zevki ve hırsı ancak bu kokmuş cismâniyet âlemine mahsûs kalır.

830. Tövbeyi o kimse ister ki o günah etmiştir; âhı o söyler ki yolu kaybetmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

830. Tövbeyi o kimse ister ki o günah etmiştir; âhı o söyler ki yolu kaybetmiştir.

"Tövbe", geri dönme anlamındadır. Yani, cismaniyetten ruhanîlik âlemine geri dönmeyi o kimse istemiştir ki, cismaniyet ve nefsaniyet sıfatlarının gereğinin günah olduğunu bilir. Çünkü hakikat ehli kişiler, "Senin cismanî varlığın ve vücudun, başka günahlarla kıyaslanmayacak bir günahtır" buyurmuşlardır. Bu sebeple, bu vehmedilmiş ve cismanî varlığın günah olduğunu idrak etmeyen kimseler, ruhanîlik âlemine geri dönme sebeplerine teşebbüs etme lüzumunu hissetmezler. Aynı şekilde bu cismanî âlemde âh ve inilti edenler, ruhanîlik âleminin yolunu kaybeden kimselerdir.

"Tövbe", rücû' ma'nâsınadır. Ya'ni, cismâniyetten rûhâniyet âlemine rücû'u o kimse istemiştir ki, cismâniyet ve nefsâniyet sıfatlarının muktezâsı günah olduğunu bilir. Zîrâ muhakkıklar وجودك ذنب لا يقاس عليه ذنب آخر ya'ni "Senin vücûd-i cismânîn ve varlığın başka günahlara kıyâs olunmayan bir günahtır" buyurmuşlardır. Binâenaleyh bu vücûd-i vehmînin ve cismânînin günâh olduğunu müdrik olmayan kimseler, âlem-i rûhâniyyete rücû' esbâbına teşebbüs lüzûmunu hissetmezler. Ve kezâ bu âlem-i cismâniyette âh ve enîn edenler, âlem-i rûhâniyyetin yolunu kaybeden kimselerdir.

## Âhû yavrusunun eşeklerin ahırında mahbûs kalması kıssasıdır ve eşeklerin gâh cenk ve gâh istihzâ ile o garîb üzerine ta'nesidir ve onun kuru samana mübtelâ olmasıdır ki onun gıdası değildir; ve bu, ehl-i dünyâ ve ehl-i hevâ ve şehvet arasında Hudâ'nın has kullarının sıfatıdır. "Zîrâ İslâm garîb olarak zâhir oldu ve yakında garîb olarak avdet eder, ne mutlu garîblere!" Allah'ın resûlü doğru söyledi

831. Bir avcı bir âhûyu avladı, onu amansız ahıra koydu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

831. Bir avcı bir ceylanı avladı, onu amansız ahıra koydu.

Bu şerefli beyitte, insân-ı kâmil ile ona uyanlar "ceylan"a, dünya "ahır"a, dünya ehli ve şehvet düşkünleri "eşek"lere benzetilmiştir. Nitekim cismanîler, dünyevî zevklerden uzak duran ve maneviyat âlemine yönelen insân-ı kâmillerle ve onlara uyan müminlerle alay edip: "Bunlar kendilerini dünyevî zevklerden mahrum eden budalalar ve ahmaklardır!" derler ve bazen tartışmaya girip, bu tartışmada yenildikleri zaman, fiilen tecavüze kalkışırlar ve her çağda dünyada cismaniyet hükümlerine dalmış olanlar arasında garip kalmışlardır. Çünkü Ebû Hüreyre (r.a.) hazretlerinin rivayet ettiği hadis-i şerifte إِنَّ الْإِسْلَامَ بَدَأَ غَرِيبًا وَسَيَعُودُ غَرِيبًا كَمَا بَدَأَ فَطُوبَى لِلْغُرَبَاءِ فَطُوبَى لِلْغُرَبَاءِ فَطُوبَى لِلْغُرَبَاءِ yani "Şüphesiz İslâm garip olarak ortaya çıktı ve yakında, ortaya çıktığı gibi geri döner. Şimdi ne mutlu gariplere! Ne mutlu gariplere! Ne mutlu gariplere!" buyrulmuştur.

"Ender âhur kerden", "ahırda etmek" demek olup, "ahıra koymak" anlamına gelir. "Zînhâr" kelimesinin çeşitli anlamları vardır. Burada "aman vermeden ve acele" anlamları uygun olur. Yani, avcı o ceylanı amansız ve acele ahıra koydu, demek olur.

Bu sürh-ı şerîfte, insân-ı kâmil ile tâbi'leri "âhû"ya ve dünyâ "ahır"a ve ehl-i dünyâ ve şehvet erbâbı "eşek"lere teşbîh buyrulmuştur. Nitekim cismânîler, ezvâk-ı dünyeviyyeden muhabbet ve rûhâniyet âlemine müteveccih olan insân-ı kâmiller ile ve onlara tâbi' olan mü'minler ile istihzâ edip: "Bunlar kendilerini ezvâk-ı dünyeviyyeden mahrûm eden budalalar ve ahmaklardır!" derler ve ba'zan münâzara edip, bu münâzarada mağlûb oldukları vakit, fiilen tecavüze kıyâm ederler ve her asırda dünyâda cismâniyet ahkâmında müstağrak olanlar arasında garîb kalmışlardır. Zîrâ Ebû Hüreyre hazretlerinin rivâyet buyurduğu hadîs-i şerîfte إِنَّ الْإِسْلَامَ بَدَأَ غَرِيبًا وَسَيَعُودُ غَرِيبًا كَمَا بَدَأَ فَطُوبَى لِلْغُرَبَاءِ فَطُوبَى لِلْغُرَبَاءِ فَطُوبَى لِلْغُرَبَاءِ ya'ni "Muhakkak İslâm garîb olarak zâhir oldu ve karîben, zâhir olduğu gibi avdet eder. İmdi ne mutlu garîblere! Ne mutlu garîblere! Ne mutlu garîblere!" buyrulmuştur.

"Ender âhur kerden", "ahırda etmek" demek olup, "ahıra koymak" ma'nâsınadır. "Zînhâr", kelimesinin müteaddid ma'nâları vardır. Burada "eman ve şitâb" ma'nâları münasib olur. Ya'ni, avcı o âhûyu amansız ve acele ahıra koydu, demek olur.

832. Zâlimler gibi âhuyu öküzlerden ve eşeklerden dolu bir ahıra habs etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

832. Zâlimler gibi ceylanı öküzlerden ve eşeklerden dolu bir ahıra hapsetti.

833. Âhû vahşetten her tarafa kaçar idi. O, o eşeklerin önüne gece saman döktü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

833. Ceylan vahşetten her tarafa kaçar idi. O, o eşeklerin önüne gece saman döktü.

Ceylan, kendi türünden olmayan öküzlerden ve eşeklerden ürktüğü için, her tarafa kaçar ve sıçrar durur idi. O avcı gece vakti oradaki eşeklerin önüne saman döktü.

Âhû, kendi cinsi olmayan öküzlerden ve eşeklerden tevahhuş ettiği için, her tarafa kaçar ve sıçrar durur idi. O avcı gece vakti oradaki eşeklerin önüne saman döktü.

834. Her öküz ve eşek açlıktan ve iştihâdan dolayı samanı şekerden daha hoş olarak yer idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

834. Her öküz ve eşek, açlıktan ve iştahadan dolayı samanı şekerden daha hoş olarak yerdi.

835. Âhû, gâh bir taraftan bir tarafa ürkerdi, gâh samanın dumanından ve tozundan yüz çevirir idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

835. Ceylan, bazen bir taraftan diğer tarafa ürkerdi, bazen de samanın dumanından ve tozundan yüz çevirirdi.

836. Her kimi kendi zıddı ile bıraktılar, o ukūbeti ölüm gibi tasavvur ettiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

836. Her kimi kendi zıddı ile bıraktılar, o azabı ölüm gibi tasavvur ettiler.

Yani, bir yaratılmışı, kendi zıddı olan başka bir yaratılmışla bir yerde hapsedip bırakmak, onları öldürmek derecesinde olan bir azap ve işkence kabul ve tasavvur ettiler. Nitekim أَضْيَقُ السُّجُونِ مُعَاشَرَةُ الْأَضْدَادِ yani "Hapislerin en darı zıtların bir arada bulunmasıdır" demişlerdir.

Ya'ni, bir mahlûku, kendi zıddı olan diğer bir mahlûk ile bir yerde habsedip bırakmak, onları öldürmek derecesinde olan bir ukūbet ve azâb telakkî ve tasavvur ettiler. Nitekim أَضْيَقُ السُّجُونِ مُعَاشَرَةُ الْأَضْدَادِ ya'ni "Hapislerin en darı ezdâdın muâşeretidir" demişlerdir.

837. Hatta Süleyman dedi ki: "Eğer hüdhüd hecr için mu'teber bir söz söylemez ise"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

837. Hatta Süleyman dedi ki: "Eğer hüdhüd ayrılık için muteber bir söz söylemez ise"

838. "Öldürürüm; yahud ona azabdan hariç azâb-ı şedîd veririm!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

838. "Öldürürüm; yahut ona azaptan başka şiddetli bir azap veririm!"

Bir yaratılmışın kendi zıddıyla bir yerde hapsedilmesinin ölüm derecesinde bir azap olduğuna dair delil şudur ki, Süleyman (a.s.) kendi ordusunda hüdhüd kuşunun kaybolduğunu gördüğü zaman, onu araştırdı ve buyurdu ki: "Eğer hüdhüd bu kayboluşu ve ayrılığı için geçerli ve kabul edilebilir bir özür söylemezse, onu ya öldürürüm yahut kendisinin hesabına dahil olmayan şiddetli bir azap ile cezalandırırım. O da kendisinin zıddı olan bir kuş ile bir yerde hapsetmektir."

Bu şerefli beyitte Neml Suresi'nde geçen فَقَالَ مَا لِي لَا أَرَى الهدهد أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبين لأعذبنه عذابًا شديداً أو لأذبحنه أو ليأتيني بسلطان مبين (Neml, 27/20) yani "Hz. Süleyman dedi: Bana ne oldu ki, Hüdhüd kuşunu görmüyorum; yoksa kaybolanlardan mı oldu? Ona şiddetli bir azap ile azap ederim, yahut onu boğazlarım. Yahut da bana açık bir delil ile gelir!" ayet-i kerimesine işaret buyruluyor. Bazı müfessirler şiddetli azabı, boğazlanmaya denk olan, kendi cinsinden olmayan bir kuşla hapsetmek şeklinde tefsir etmişler ve Hz. Pir efendimiz de sonraki beyitte bu tefsiri tercih buyurmuşlardır.

Bir mahlûkun kendi zıddı ile bir yerde habsinin ölüm derecesinde azâb olduğunun delîli budur ki, Süleyman (a.s.) kendi ordusunda hüdhüd kuşunun kaybolduğunu gördüğü vakit, onu araştırdı ve buyurdu ki: "Eğer hüdhüd bu gaybûbeti ve müfârakatı için mu'teber ve makbûl bir özür söylemez ise, onu ya öldürürüm veyâhud kendinin hesabı hâricinde bir azâb-ı şedîd ile cezâ ederim. O da kendinin zıddı olan bir kuş ile bir yerde habs etmektir."

Bu beyt-i şerîfte sûre-i Neml'de olan فَقَالَ مَا لِي لَا أَرَى الهدهد أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبين لأعذبنه عذابًا شديداً أو لأذبحنه أو ليأتيني بسلطان مبين (Neml, 27/20) ya'ni "Hz. Süleyman dédí: Bana ne oldu ki, Hüdhüd kuşunu görmüyorum; yoksa gäiblerden mi oldu? Ona azâb-ı şedîd ile azâb ederim, yâhud onu boğazlarım. Yâhud ki bana açık bir burhân ile gelir!" âyet-i kerîmesine işâret buyruluyor. Ba'zı müfessirler azâb-ı şedîdi boğazlanmaya muâdil olan hemcinsinin gayrıyla habsetmek sûretinde tefsîr etmişler ve Hz. Pîr efendimiz dahi âtîdeki beyitte bu tefsîri ihtiyâr buyurmuşlardır.

839. Ey mu'temed âgâh ol! O azab hangisidir? Kendi cinsinin gayrı ile kafes içinde olmaktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

839. Ey güvenilir kişi, uyanık ol! O azap hangisidir? Kendi cinsinden olmayanın içinde kafeste bulunmaktır.

840. Ey oğul, bu bedenden dolayı azab içindesin. Senin ruhunun kuşu, başka cins ile bağlanmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

840. Ey oğul, bu bedenden dolayı azap içindesin. Senin ruhunun kuşu, başka cins ile bağlanmıştır.

"Ey oğul" ifadesiyle, görünüşte ergin fakat anlamda henüz çocuk olan Hakk Yolcularına hitap edilir. Yani, ey Hakk yolunda henüz çocuklar gibi düşe kalka yürüyen Hakk Yolcusu, senin ruhun kuş gibidir ve yüce âleme uçmak ister. Fakat onu kafes gibi olan bedenine bağladılar ve hapsettiler. Bu sebeple o zavallı ruhun azap içindedir.

"Ey oğul" ta'bîriyle sûrette bâliğ fakat ma'nâda henüz çocuk olan sâliklere hitâb buyrulur. Ya'ni, ey tarîk-ı Hak'ta henüz çocuklar gibi düşe kalka yürüyen sâlik, senin rûhun kuş mesâbesinde olup âlem-i illîyyîne uçmak ister. Fakat onu kafes mesâbesinde olan cismine bağladılar ve habsettiler. Bu sebebden o zavallı rûhun azâb içindedir.

841. Rûh doğandır ve tabâyi kargalardır. Kargalardan ve baykuşlardan dağlar tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

841. Ruh doğandır ve tabiatlar kargalardır. Kargalardan ve baykuşlardan dağlar tutar.

Yani, "İnsan ruhu, doğan kuşu gibidir ve beden kafesinin içinde bulunan, o bedenin tabiatları ve sıfatları, kargalar ve baykuşlar gibidir. O çaresiz ruh doğanı bu kargalardan ve baykuşlardan yaralar ve izler alır. Çünkü bu sıfatlar daima ruhu gagalayıp didiklerler." Hint nüshalarında ikinci mısra' دارد از زاغان تن بس داغها şeklindedir. Yani "Bedenin kargalarından çok yara izleri alır" demek olur.

Ya'ni, "Rûh-i insânî, doğan kuşu gibidir ve cisim kafesinin içinde bulunan, o cismin tabîatları ve sıfatları, kargalar ve baykuşlar gibidir. O bîçâre rûh doğanı bu kargalardan ve baykuşlardan dâğlar ve yaralar tutar. Zîrâ bu sıfatlar dâimâ rûhu gagalayıp didiklerler." Hind nüshalarında ikinci mısra' دارد از زاغان تن بس داغها suretindedir. Ya'ni "Tenin kargalarından çok dâğlar tutar" demek olur.

842. O Sebzvâr şehrinde bir Ebû Bekir gibi, onların arasında zayıfın zayıfı kalmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

842. O Sebzvâr şehrinde bir Ebû Bekir gibi, onların arasında zayıfın zayıfı kalmıştır.

"Sebzvâr", İran ülkelerinde bir şehrin ismidir; ve bu şehrin halkı Râfizî'dir (Hz. Ali'yi diğer sahabelerden üstün tutan Şii mezhebi). Bilinir ki, Râfizîlik Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk ve Ömer (Allah onlardan razı olsun) hazretleriyle sahabelerden bazılarına kin besledikleri için çocuklarına Bekir ve Ömer isimlerini koymazlar. Şayet aralarına bu isimlerde bir Sünnî düşerse barınamaz, kaçmak zorunda kalır. Bu şerefli beyitte "ruh", Ebû Bekir adlı bir kimseye ve "cisim" Sebzvâr şehrine ve cismin sıfatları da "Râfizî olan Sebzvâr şehri halkı"na benzetilmiştir.

"Sebzvâr", memâlik-i Îrâniyyede bir şehrin ismidir; ve bu şehrin ahâlîsi Râfizîdir. Ma'lumdur ki, Râfızîlik Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk ve Ömer (razıyal- lâhü anhümâ) hazarâtıyla ashâbdan ba'zılarına buğz ettikleri için çocuklarına Bekir ve Ömer isimlerini koymazlar. Şâyet aralarına bu isimlerde bir Sünnî düşerse barınamaz, firâr etmek mecbûriyetinde kalır. Bu beyt-i şerîfte "rûh", Ebû Bekir adlı bir kimseye ve "cisim" Sebzvâr şehrine ve cismin sıfat- lanı da "Râfizî olan Sebzvâr şehri ahâlîsi"ne teşbîh buyrulmuştur.

## Sultan Muhammed Harzemşah (r.a.)in hikâyesidir ki, hep Râfızî olan Sebzvâr şehrini cenk ile zabtetti. Emân-1 cân istediler, dedi: "O vakit eman veririm ki, bu şehirden benim önüme Ebû Bekir adlı bir kimse getiriniz!"

843. Ulu, kahraman Muhammed Hârezmşâh pür-fesâd olan Sebzvâr'ın kı- tâline gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

843. Ulu, kahraman Muhammed Hârezmşâh, fesat dolu Sebzvâr'ın fethine gitti.

"Alp", Türkçe bir kelime olup "yırtıcı ve kuvvetli aslan" demektir. Kahraman ve cesur kişiden kinayedir. "Uluğ" da Türkçedir. Zamanımızda kullanılan "büyük" anlamındadır ki, "ulu" kelimesinin aslıdır. Yani Hârezm ülkesinin şahı olan, ulu, kahraman Sultan Muhammed, halkı fasit ve bozuk olan Sebzvâr şehrini savaşarak ele geçirmeye gitmişti.

"Alp", Türkçe bir lügat olup "yırtıcı ve kuvvetli arslan" demektir. Kahra- man ve şecî' kimseden kinâyedir. "Uluğ", bu da Türkçe'dir. Zamânımızda müsta'mel olan "büyük" ma'nâsınadır ki, "ulu" kelimesinin aslıdır. Ya'ni Hâ- rezm memleketinin şâhı olan, ulu, kahraman Sultan Muhammed, ahâlîsi fâsid ve bozuk olan Sebzvâr şehrinin harben zabtına gitmişti.

844. Onun orduları, onları müzâyakaya getirdi; onun askeri düşmanın katline düştü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

844. Onun orduları, onları sıkıntıya soktu; onun askeri düşmanın katline girişti.

Sultan Muhammed'in orduları Sebzvâr halkını sıkıştırdı ve askerler, Çehar-yâr'ın ve Sünnîler'in düşmanı olan o halkı öldürmekle meşgul oldu.

Sultan Muahammed orduları Sebzvâr halkını sıkıştırdı ve askerler Çehar- yâr'ın ve Sünnîler'in düşmanı olan o halkın katliyle meşgül oldu.

845. Onun huzuruna secde getirdiler, dediler ki: "El-aman! Bizim kulağımıza halka tak, can bağışla!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

845. Onun huzuruna secde getirdiler, dediler ki: "El-aman! Bizim kulağımıza halka tak, can bağışla!"

"Kulağa halka takmak", köle yapmaktan kinâyedir (dolaylı anlatım). Yani, şehir halkı Sultan Muhammed'in huzuruna gelip baş eğdiler ve dediler ki: "Senden aman ve af isteriz, bizim canımıza kıyma da bizi köle olarak işlerinde kullan!"

"Kulağa halka takmak", köle yapmaktan kinâyedir. Ya'ni, şehir halkı Sultan Muhammed'in huzûruna gelip baş eğdiler ve dediler ki: "Senden aman ve af isteriz, bizim canımıza kıyma da bizi köle olarak işlerinde kullan!"

846. "Her haraç ve her vergi ki sana lâzımdır, o bizden her bir mevsimde sana ziyâde olsun!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

846. "Her haraç ve her vergi ki sana gereklidir, o bizden her bir mevsimde sana artsın!"

"Haraç", padişahların eskiden halktan aldıkları para. "Sile", bahşiş, hediye ve vergi demektir. Aslı şeddesizdir. Burada vezin gerekliliği için şedde ile kullanılmıştır. Yani, "Ey padişah, sana gerekli olan her haraç ve vergiyi belirlenmiş vaktinde fazlasıyla verelim!"

"Haraç", pâdişahların eskiden reâyâdan aldıkları para. "Sile", bahşiş ve hediye ve vergi demektir. Aslı şeddesizdir. Burada zarûret-i vezn için şedde ile vâki' olmuştur. Ya'ni, "Ey pâdişâh sana lâzım olan her haraç ve vergiyi vakt-i muayyeninde ziyâdesiyle verelim!"

847. "Ey arslan huylu, bizim canımız senin içindir. Bizim indimizde birkaç gün emânet olsun, de!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

847. "Ey arslan huylu, bizim canımız senin içindir. Bizim yanımızda birkaç gün emanet olsun, de!"

Yani, "Bizim canımız senin malın cümlesindendir. Emret ki, o canlar birkaç gün bizim yanımızda emanet olsun! Senin malın olan canları, biz ecelimiz gelinceye kadar birkaç gün kullanalım. Buna müsaade et! Bizi öldürme!"

Ya'ni, "Bizim canımız senin malın cümlesindendir. Emret ki, o canlar birkaç gün bizim indimizde emânet olsun! Senin malın olan canları, biz ecelimiz gelinceye kadar birkaç gün kullanalım. Buna müsâade et! Bizi öldürme!"

848. Dedi: "Bir Ebû Bekir'i benim huzûruma getirmedikçe benden canınızı kurtaramazsınız!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

848. Dedi: "Bir Ebû Bekir'i benim huzuruma getirmedikçe benden canınızı kurtaramazsınız!"

Sultan Muhammed, bu teklifin yerine getirilmesini imkânsız gördüğünden, canlarının kurtuluşunu bu şarta bağladı. Çünkü onlar Ebû Bekir es-Sıddîk (r.a.) hazretlerine düşman olduklarından aralarında bu isimde kimsenin bulunması mümkün değildi.

Sultan Muhammed, bu teklifin icrâsını onlarca muhâl gördüğünden, canlarının halâsını bu şarta ta'lîk etti. Zîrâ onlar Ebû Bekr es-Sıddîk (r.a.) hazretlerine düşman olduklarından aralarında bu isimde kimsenin bulunması mümkin değildi.

849. "Ey ürkmüş olan ümmetler, şehrinizden bana Ebû Bekir adlıyı hediye getirmedikçe,"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

849. "Ey ürkmüş olan ümmetler, şehrinizden bana Ebû Bekir adlı kişiyi hediye olarak getirmedikçe,"

850. "Ey alçak kavim, ekin gibi sizi biçerim, ne haraç alırım ne de füsûn!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

850. "Ey alçak kavim, ekin gibi sizi biçerim, ne haraç alırım ne de füsûn!"

"Bi-drevem", "durûden" masdarından olup "ekin biçmek" anlamındadır. "Füsûn" burada merhamet celbetmek için söylenecek etkili sözlerden kinayedir.

"Bi-drevem", "durûden" masdarından olup "ekin biçmek" ma'nâsınadır. "Füsûn" burada celb-i merhamet için söylenecek müessir sözlerden kinâyedir.

851. Böyle olunca yola altın çuvalını çektiler, dediler ki: "Böyle bir şehirden Ebû Bekir isteme!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

851. Böyle olunca yola altın çuvalını çektiler, dediler ki: "Böyle bir şehirden Ebû Bekir isteme!"

Sultan Muhammed'in teklifini işitince, onun geçeceği yol üzerine içi altın dolu bir çuval koydular da dediler ki: "Sen bizim inancımızı biliyorsun; halkı bu inançta olan bir şehirden Ebû Bekir adlı bir kimseyi isteme!"

Sultan Muhammed'in teklifini işidince, onun geçeceği yol üzerine içi altın dolu bir çuvalı vaz'ettiler de dediler ki; "Sen bizim i'tikādımızı biliyorsun; halkı bu i'tikādda olan bir şehirden Ebû Bekir adlı bir kimseyi isteme!"

852. "Sebzvâr'da ne vakit Ebû Bekir olur, yahud ırmak akan yerde kuru kerpiç!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

852. "Sebzvâr'da ne zaman Ebû Bekir olur, yahut ırmak akan yerde kuru kerpiç!"

Yani, Sebzvâr şehrinde Ebû Bekir adında birini aramak, ırmak akan yerde kuru kerpiç aramak gibidir!

Ya'ni, Sebzvâr şehrinde Ebû Bekir adlı bir kimseyi aramak, ırmak akan yerde kuru kerpiç aramak kabîlinden olur!

853. Altından yüz çevirdi ve dedi: "Ey ateşperestler, bana hediye olarak Ebû Bekir getirmedikçe..."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

853. Altından yüz çevirdi ve dedi: "Ey ateşperestler, bana hediye olarak Ebû Bekir getirmedikçe..."

"Muğ", ateşperest olan mecûsîlere denir. Râfizîler muharrem ayında ateş yakıp ayaklarıyla söndürdükleri için bu ifadenin kullanılmış olması mümkündür. Ankaravî hazretleri "kâfir" anlamında almıştır.

"Muğ", ateşperest olan mecûsîlere derler. Râfizîler muharremde ateş yakıp ayaklarıyla söndürdükleri için bu ta'bîrin isti'mâl buyrulmuş olması câizdir. Ankaravî hazretleri "kâfir" ma'nâsına almıştır.

854. Hiçbir faide yoktur, çocuk değilim, ta ki altına ve gümüşe hayran durayım!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

854. Hiçbir fayda yoktur, çocuk değilim, ta ki altına ve gümüşe hayran durayım!

Birinci mısra, yukarıdaki beytin tamamlayıcısıdır. Yani, Sultan Muhammed, Râfızîler'in yol üzerine koydukları altın çuvalına bakmadı ve dedi ki: "Ey mecûsîler, bana hediye olarak Ebû Bekir adlı bir kimseyi getirmedikçe canınızı korumak için hiçbir tedbirden faydalanamazsınız. Çocuk değilim ki, gösterdiğiniz altına ve gümüşe hayran olayım!"

Birinci mısrâ', yukarıki beytin mütemmimidir. Ya'ni, Sultan Muhammed, Râfızîler'in yol üzerine koydukları altın çuvalına bakmadı ve dedi ki: "Ey mecûsîler, bana hediye olarak Ebû Bekir adlı bir kimseyi getirmedikçe canınızı korumak için hiçbir tedbîrden istifade edemezsiniz. Çocuk değilim ki, gösterdiğiniz altına ve gümüşe hayran olayım!"

855. Ey aciz, eğer mescidi kıçın ile ölçsen, secde getirmedikçe kurtulamazsın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

855. Ey aciz, eğer mescidi kıçın ile ölçsen, secde getirmedikçe kurtulamazsın!

Cenâb-ı Pîr efendimiz, bu yüce beyitte kıssadan hisse çıkararak namaz kılmayanları azarlarlar: "Ey Allah'ın kudreti önünde aciz olan insan, eğer mescidi kıçın ile ölçsen, yani mescidin içinde oturmadık yer bırakmasan, secde etmedikçe ve namaz kılmadıkça, yakana ilişen ilahi sorgulamadan kurtulamazsın!"

Cenâb-ı Pîr efendimiz, bu beyt-i şerîfte kıssadan intikālen namaz kılmayanlara tevbîh buyururlar: "Ey kudret-i Hakk'ın önünde âciz olan insan, eğer mescidi kıçın ile ölçsen, ya'ni mescidin içinde oturmadık yer bırakmasan, secde etmedikçe ve namaz kılmadıkça, yakanı muâheze-i ilâhiyyeden kurtaramazsın!"

856. Bu vîrânede bir Ebû Bekir nerededir?" diye sağdan ve soldan haber vericiler kopardılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

856. "Bu viranede bir Ebû Bekir nerededir?" diye sağdan ve soldan haber vericiler kopardılar.

"Münhî", "inhâ" (haber verme) masdarından "haber verici" anlamında ism-i fâildir. "Engîhten", "koparmak" demektir. Burada haber vericileri harekete geçirmek ve ayağa kaldırmaktan kinayedir.

"Münhĩ”, “inhâ" masdarından "haber verici" ma'nâsında ism-i fâildir. "Engîhten", "koparmak" demektir. Burada haber vericileri tahrîk etmek ve ayağa kaldırmaktan kinâyedir.

857. Üç gün üç geceden sonra ki, acele ettiler, zayıf bir Ebû Bekir buldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

857. Üç gün üç geceden sonra acele ettiler ve zayıf bir Ebû Bekir buldular.

858. Yol üzerinde idi, marazdan pür-haraz olarak bir harabe köşede kalmış idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

858. Yol üzerinde idi, üzüntüden zayıf düşmüş olarak bir harabe köşede kalmış idi.

"Haraz", üzüntüden veya gamdan zayıf ve güçsüz düşüp helak derecesine gelen kimse demektir. Bazı nüshalarda "pür" yerine "ez haraz" geçmektedir. Yani, buldukları Ebû Bekir hastalıktan ziyade zayıf ve güçsüz düşüp helak derecesine gelerek bir virane köşesinde kalmış idi, demek olur.

"Haraz", (حرض) gussadan veyâ gamdan zayıf ve zebûn olup helâk derecesine gelen kimse demektir. Ba'zı nüshalarda "pür" yerine "ez haraz" vâki'dir. Ya'ni, buldukları Ebû Bekir marazdan ziyâde zayıf ve zebûn olup helâk derecesine gelerek bir vîrâne köşesinde kalmış idi, demek olur.

859. O, bir harab köşede yatmış idi. Vaktâki onu gördüler, acele ona dediler:&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

859. O, bir harabe köşesinde yatmıştı. Onu gördüklerinde, hemen ona dediler:

860. "Kalk ki sultan seni talib olmuştur. Zîra bizim şehrimiz senden dolayı katlden kurtulacaktır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

860. "Kalk ki sultan seni istemiştir. Çünkü bizim şehrimiz senin sayende katliamdan kurtulacaktır."

861. Dedi: "Eğer benim ayağım yahud bir mıkdemim olaydı, muhakkak kendi yolumda maksûduma giderdim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

861. Dedi: "Eğer benim ayağım yahut bir bineğim olsaydı, muhakkak kendi yolumda amacıma giderdim."

"Mikdem", "mıkta" vezninde bir alet ismidir; "yolculuk vasıtası" anlamındadır. Yani, Ebû Bekir, Râfizîler'e cevap olarak dedi: "Eğer benim ayağımda yürümeye kuvvet olsaydı veyahut bir hayvan ve araba gibi yolculuk vasıtam olsaydı muhakkak yoluma devam eder ve amacım olan yere giderdim."

"Mikdem", "mıkta" vezninde ism-i âlettir; "vâsıta-i sefer" ma'nâsınadır. Ya'ni, Ebû Bekir, Râfizîler'e cevâben dedi: "Eğer benim ayağımda yürümeye kuvvet olaydı veyâhud bir hayvan ve araba gibi vâsıta-i seferiyyem olaydı muhakkak yoluma devâm eder ve maksûdum olan mahalle giderdim."

862. "Ne vakit bu düşman mahallinde kalırdım? Dostların şehri tarafına sürer idim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

862. "Ne zaman bu düşman yerinde kalırdım? Dostların şehri tarafına sürerdim."

"Kede", yer ismi edatıdır. "Düşmen-kede", düşman yeri demektir.

"Kede", ism-i mekân edâtıdır. "Düşmen-kede", düşman mekânı demektir.

863. Ölü taşıyıcıların tahtasını kaldırdılar ve o bizim Ebû Bekir'imizi yukarı tuttular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

863. Ölü taşıyıcılar tahtayı kaldırdılar ve onlar bizim Ebû Bekir'imizi yukarı tuttular.

864. Hamallar Hârezmşah tarafına çekilerek nişan görmek için onu taşıdılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

864. Hamallar Hârezmşah tarafına çekilerek nişan görmek için onu taşıdılar.

Yani, Ebû Bekir'imizi ölü tahtası üzerine yatırıp Hârezmşah'ın istediği Ebû Bekir'in nişanını görmek için şahın huzuruna kadar taşıdılar.

Ya'ni, Ebû Bekir'imizi ölü tahtası üzerine yatırıp Hârezmşâh'ın istediği Ebû Bekir'in nişanını görmek için şâhın huzûruna kadar taşıdılar.

865. Bu cihan Sebzvâr'dır ve merd-i Hak burada zâyi'dir ve nâbuddur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

865. Bu cihan Sebzvâr'dır ve Hakk eri burada kaybolmuş ve yok olmuştur.

"Mümtehak", gitmiş, yok olmuş ve bâtıl olmuş anlamındadır. Yani, bu dünya Sebzvâr örneğidir. Ve dünya ehli, Sebzvâr halkı gibi Hakk yolunu terk etmiş kimselerdir ve Hakk erleri bu dünyada, Sebzvâr'da Ebû Bekir'in bir viranede terk edilmiş bir halde kaldığı gibi, garip olarak kalmıştır; ve adı sanı gitmiş ve yok olmuş bir haldedir.

"Mümtehak", gitmiş yok olmuş ve bâtıl olmuş ma'nâsınadır. Ya'ni, bu dünyâ Sebzvâr misâlidir. Ve ehl-i dünyâ, Sebzvâr ahâlîsi gibi tarîk-ı Hakk'ı terk etmiş kimselerdir ve ricâl-i Hak bu dünyâda Sebzvâr'da Ebû Bekir'in bir vîrânede metrûk bir hâlde kaldığı gibi, garîb olarak kalmıştır; ve adı sanı gitmiş ve nâbûd olmuş bir hâldedir.

866. Hârezmşâh ise Celîl olan Hâlik'tır; bu rezil olan kavimden gönül istemektedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

866. Hârezmşâh ise Celîl olan Yaratıcı'dır; bu rezil olan kavimden gönül istemektedir.

Yüce Yaratıcı olan Hak Teâlâ hazretleri de Hârezmşâh gibidir; bu rezil ve alçak dünya ehlinden temiz bir kalp istemektedir ki, bu temiz kalp ilâhî erde bulunur; temiz kalp sahibi olan ilâhî er ise Sebzvâr şehrinde zayıf ve hakir olan Ebû Bekir gibidir.

Celil olan Hâlık Teâlâ hazretleri dahi Hârezmşâh mesâbesinde olup, bu rezîl ve denî olan ehl-i dünyâdan kalb-i selîm istemektedir ki, bu kalb-i selîm merd-i ilâhîde bulunur; ve kalb-i selîm sâhibi olan merd-i ilâhî ise Sebzvâr şehrinde zayıf ve hakîr olan Ebû Bekir gibidir.

867. Buyurdu ki: "Sizin tasvîrinize nazar etmez, tedbîrinizde kalb sahibi taleb edin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

867. Buyurdu ki: "Sizin tasvirinize bakmaz, tedbirinizde kalb sahibi talep edin!"

Yani âlemlerin Efendisi Peygamberimiz (s.a.v.) hadis-i şerifinde, "Muhakkak ki Yüce Allah sizin suretlerinize ve mallarınıza bakmaz, aksine kalplerinize ve niyetlerinize bakar" buyurmuştur; ve Hakk'ın istediği ve baktığı kalb, insân-ı kâmilin kalbidir. Bu sebeple ey kalb selametine sahip olmayan kimseler, bu kalb selametine sahip olmak için tedbirinizde, kalb-i selim sahibi olan insân-ı kâmili talep edin. Çünkü böyle bir kalbi bulmak her insan için gerekli ve zorunludur. Zira Yüce Allah Şuara suresinde, "Kıyamet gününde mal ve evlatlar fayda vermez; ancak o kimse ki Yüce Allah'a kalb-i selim ile gelir!" (Şuara, 26/88) buyurur.

Ya'ni Server-i âlem Efendimiz hadîs-i şerîfinde ان الله لا ينظر إلى صوركم و اموالكم ولكن ينظر الى قلوبكم و نياتكم ya'ni, "Muhakkak Allah Teâlâ sizin sûretlerinize ve mallarınıza nazar etmez, velâkin kalblerinize ve niyetlerinize nazar eder" buyurmuştur; ve Hakk'ın istediği ve nazar ettiği kalb, insân-ı kâmilin kalbidir. Binâenaleyh ey selâmet-i kalb sahibi olmayan kimseler, bu selâmet-i kalbe mâlik olmak için tedbîrinizde, kalb-i selîm sâhibi olan insân-ı kâmili taleb edin. Zîrâ böyle bir kalbi bulmak her insan için lâzım ve zarûrîdir. Çünki Hak Teâlâ hazretleri sûre-i Şuara'da يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (Şuara, 26/88) ya'ni "Yevm-i kıyamette mal ve evlâtlar menfaat vermez; ancak o kimse ki Allah Teâlâ'ya kalb-i selîm ile gele!" buyurur.

868. "Bu gönül sahibinden sana nazar ederim. Secdenin nakşı ve altın îsârı sebebiyle değil!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

868. "Bu gönül sahibinden sana nazar ederim. Secdenin nakşı ve altın îsârı sebebiyle değil!"

Bu şerefli beyit, yukarıda anılan şerefli hadis gereğince, hitaba ehil olan her kimseye Hakk'ın hitabıdır. Yani, "Ey insan, bu gönül sahibi olan insân-ı kâmilin kalbinden sana bakarım. Yoksa görünen secdenin nakşı ve şekli ve altın vermesi ve bağışlaması sebebiyle bakmam!" Cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri Fusûsu'l-Hikem'de, Adem Fassı'nda bu anlamda şöyle buyururlar: فأنه به نظر الحق الى الخلق فرحمهم yani "Çünkü Hak, insân-ı kâmil sebebiyle halka baktı ve onlara rahmet etti."

Bu beyt-i şerîf yukarıda zikr olunan hadîs-i şerîf mûcibince her kābil-i hitâb olan kimseye Hakk'ın hitâbıdır. Ya'ni, "Ey insan, bu gönül sahibi olan insân-ı kâmilin kalbinden sana nazar ederim. Yoksa zâhir olan secdenin nakşı ve sûreti ve altın îsârı ve i'tâsı sebebiyle nazar etmem!" Cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Ademî'de bu ma'nâda şöyle buyururlar: فأنه به نظر الحق الى الخلق فرحمهم ya'ni "Zîrâ Hak insân-ı kâmil sebebiyle halka nazar etti ve onlara rahmet eyledi."

869. Çünkü sen kendi kalbini kalb zannettin, ehl-i dilin cüst ü cûsunu bıraktın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

869. Çünkü sen kendi kalbini kalp sandın, gönül ehlinin arayışını bıraktın!

Yani, sen kendi kalbini kalp sandığın için, gönül sahibi olan insân-ı kâmili talep edip arama gereğini hissetmiyorsun. Hâlbuki sende insân-ı kâmillik nerede!.. Beyit: Kalp dediğimiz şey rabbanî olan bir penceredir. Sen şeytanın evine niçin kalp diyorsun? "O senin mecazen kalp adını verdiğin şeyi, git de mahalle köpeklerinin önüne at!"

Ya'ni, sen kendi kalbini kalb zannettiğin için, sâhib-i dil olan insân-ı kâmili taleb edip aramak lüzûmunu hissetmiyorsun. Halbuki sende insân-ı kâmillik nerede!.. Beyit: Kalb dediğimiz şey rabbânî olan bir penceredir. Sen şeytanın evine niçin kalb diyorsun? "O senin mecâzen kalb adını verdiğin şeyi, git de mahalle köpeklerinin önüne at!"

870. Kalb odur ki, ona bu yedi gök gibi yedi yüz gelse zâyi' ve nihan olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

870. Kalp odur ki, ona bu yedi gök gibi yedi yüz tane gelse kaybolur ve gizlenir.

Bilinmeli ki, kalp Adl isminin (Allah'ın adalet sahibi ismi) mazharıdır (tecelli yeridir) ve bedenin dengesinin sebebidir ve nefsin adaletinin kaynağıdır; ve feyiz, kalpten fışkırıp bedenin her yerine yayılır ve bütün organlara eşit olarak dağılır; ve beden kalp ile varlığını sürdürür; ve ruhani ve nefsani kuvvetlerin toplanma yeridir ve görünen ile görünmeyen arasında bir berzahtır (geçiş noktasıdır). Ve "kalp"ten kastedilen, Allah'ı bilen insân-ı kâmilin kalbidir. Çünkü o kalp ona tamamen rahmettir, verilen ilahi bağışlardandır; ve rahmet ise ilahi sıfatlardan bir sıfat olduğundan, bütün ilahi isim ve sıfatların toplamı ona sığmaz. Fakat insân-ı kâmil bütün isimleri kapsayan "Allah" isminin mazharı olduğundan bu toplam ona sığar. Bu sebeple Hak ancak Allah'ı bilen insân-ı kâmilin kalbine sığar ve bazı isimleri bilen cüz'î kalplere ve Allah'ı bilmeyenin, isyankârın, cahilin ve bedbahtın kalplerine sığmaz. Nasıl ki hadîs-i kudside buyrulur: ما وسعنى ارضى ولا سمائي ولكن وسعنى قلب عبدى المؤمن التقى النقى yani "Ben arzıma ve semâma sığmadım, fakat takvalı ve temiz olan mümin kulumun kalbine sığdım." Bu sebeple kalp ancak insân-ı kâmilin kalbidir. Allah'ı bilmeyenin kalbine "kalp" denilmesi mecazidir, hakiki değildir. Ve bu anlama dayanarak Bayezid-i Bistâmî (k.s.) hazretleri: لو ان العرش وما حواه مئة الف الف مرة في زاوية من زوايا قلب العارف ما احس به yani "Eğer milyonlarca kere arş ve onun muhtevası ârifin kalbinin köşelerinden bir köşesinde olsa onu duymaz" buyurur. Bu şerefli beyitte Hz. Bayezid'in bu sözüne işaret buyrulmuştur.

Ma'lûm olsun ki, kalb ism-i Adl'in mazharıdır ve bedenin sebeb-i i'tidâli ve nefsin bâis-i adâletidir; ve feyz, kalbden inbiâs edip aktâr-ı sûrete yayılır ve kâffe-i azâya müsâvâten dağılır; ve sûret kalb ile bekā bulur; ve kuvâ-yı rûhâniyye ve nefsâniyyenin mecma'ıdır ve zâhir ile bâtın arasında berzahtır. Ve "kalb"den murâd, ârif-i billâh olan insân-ı kâmilin kalbidir. Zîrâ o kalb ona rahmet-i mahzadır, verilen atıyye-i ilâhiyyedendir; ve rahmet ise sıfât-ı ilâhiyyeden bir sıfat olduğundan, kâffe-i esmâ ve sıfât-ı ilâhiyyenin hey'et-i mecmûası ona sığmaz. Fakat insân-ı kâmil cemî'-i esmâyı câmi' olan "Allah" isminin mazharı olduğundan bu hey'et-i mecmûa ona sığar. Binâenaleyh Hak ancak ârif-i billâh olan insân-ı kâmilin kalbine sığar ve ba'zı esmâyı ârif olan kulûb-i cüz'iyyeye ve gayr-ı ârifin ve âsînin ve câhilin ve şakînin kalblerine sığmaz. Nitekim hadîs-i kudside buyrulur: ما وسعنى ارضى ولا سمائي ولكن وسعنى قلب عبدى المؤمن التقى النقى ya'ni "Ben arzıma ve semâma sığmadım, fakat takî ve nakî olan mü'min kulumun kalbine sığdım." Binâenaleyh kalb ancak insân-ı kâmilin kalbidir. Gayr-ı ârifin kalbine "kalb" denilmesi mecâzendir, hakîkaten değildir. Ve bu ma'nâya binâen Bâyezîd-i Bistâmî (k.s.) hazretle- لو ان العرش وما حواه مئة الف الف مرة في زاوية من زوايا قلب العارف ما احس به :ri Ya'ni "Eğer milyonlarca kerre arş ve ve onun muhtevâsı kalb-i ârifin köşelerinden bir köşesinde olsa onu duymaz" buyurur. Bu beyt-i şerîfte Hz. Bâyezid'in bu kavline işâret buyrulmuştur.

871. Böyle gönül kırıntılarına gönül deme! Sebzvâr içinde bir Ebû Bekir isteme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

871. Böyle gönül kırıntılarına gönül deme! Sebzvâr içinde bir Ebû Bekir isteme!

Yani, Hak'kı bilmeyen kimselerin gönül kırıntılarına ve mecazî kalplerine, hakiki bir gönül deme! Sebzvâr şehri gibi olan dünyada, dünya ehli arasında bir Ebû Bekir ve selim bir kalp isteme!

Ya'ni, gayr-ı ârif olan kimselerin gönül kırıntılarına ve mecâzî kalblerine, hakîkî olan bir gönül deme! Sebzvâr şehri gibi olan dünyâda ehl-i dünyâ arasında bir Ebû Bekir ve bir kalb-i selîm isteme!

872. Gönül sahibi altı yüzlü âyîne olur, Hak ondan altı cihete nâzır olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

872. Gönül sahibi altı yüzlü ayna olur, Hak ondan altı yöne bakar.

"Altı yön"den kasıt, oluşlar ve kesretler (çokluklar) âlemidir. Çünkü altı yönle sınırlı olmak, herhangi bir belirli suretin gereğidir. Bilinmeli ki, insân-ı kâmile "kevn-i câmi'" (kapsayıcı varlık) derler. Çünkü o, varlıkların özü ve kâinatın seçkinidir. Zira âlem ilahi suret üzeredir ve insân-ı kâmil ise o suretin kapsayıcı örneğidir; ve bu kevn-i câmi', Hak için gözbebeği gibidir. Mutlak Zât'ın kendi tenezzül (iniş) mertebelerinin tamamına olan bakışı, bu gözbebeği gibi olan insân-ı kâmil aracılığıyla gerçekleşir. Yani görme kuvvetinin zevki olan rü'yet (görme), gözbebeğinin suretiyle gerçekleştiği gibi, Hak için görme zevki de insân-ı kâmilin suretî belirlenimiyle olur. Ve insan, görme kuvvetiyle kendisinin aynı olan varlığına baktığında oluşan görme zevki başkasından elde edilmez. Aksine bu zevk, kendi zâtının kendi zâtına verdiği bir zevkten ibarettir. İşte insân-ı kâmil mazharıyla (tecelli yeriyle) gerçekleşen ilahi bakış da böyledir. Hz. Şeyh-i Ekber efendimiz bu anlamı Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Ademî'de açıkladığı gibi, Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinin 221. bölümünde de insân-ı kâmil hakkında şöyle buyurur: و اين غير وما في الكون اجمعه فانه اسم يعم الكون اجمعه سوى الوجود الذي تدعوه بالبشر عينا وعلماً فلا تخرج عن الصور "Gayr nerededir ve oluş âleminde, bütün beşer tesmiye ettiğin, varlığın gayrı bir şey yoktur. Zira o, aynen ve ilmen oluş âleminin tamamını kapsayan bir isimdir. Bu sebeple sen suretlerden çıkma!" Sözün özü, Hak, insân-ı kâmil aracılığıyla halkına baktı ve onlara rahmet eyledi. Çünkü insân-ı kâmil, âlemin yaratılışına ve onun bekasına (devamlılığına) ve kemallerine öncesiz olarak ve sonsuza dek dünya ve ahiretçe sebeptir.

"Altı cihet"ten murâd, âlem-i taayyünât ve keserâttır. Zîrâ altı cihetle mukayyed olmak herhangi bir sûret-i müteayyinenin iktizâsıdır. Ma'lûm olsun ki, insân-ı kâmile "kevn-i câmi'" derler. Zîrâ hulâsa-i mevcûdât ve zübde-i kâinâttır. Çünki âlem sûret-i ilâhiyye üzeredir ve insân-ı kâmil ise o sûretin nümûne-i câmi'idir; ve bu kevn-i câmi', Hak için gözbebeği mesâbesindedir. Zât-ı mutlakın kendi merâtib-i tenezzülâtının kâffesine olan nazarı, bu göz- bebeği mesâbesinde olan insân-ı kâmil ile vâki' olur. Ya'ni kuvve-i bâsıranın zevki olan rü'yet, gözbebeğinin sûreti ile vâki' olduğu gibi, Hak için zevk-ı rü'yet dahi, insân-ı kâmilin taayyün-i sûrîsiyle olur. Ve insan kuvve-i bâsı- rasıyla kendisinin aynı olan vücûduna nazar ettikte hâsıl olan zevk-ı rü'yet gayrdan müstefâd olmaz. Belki bu zevk kendi zâtının kendi zâtına verdiği bir zevkten ibarettir. İşte insân-ı kâmil mazharıyla vâki' olan nazar-ı ilâhî de böyledir. Hz. Şeyh-i Ekber efendimiz bu ma'nâyı Fusûsu'l-Hikem'de Fass-1 Ademî'de beyân buyurduğu gibi, Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinin 221. bâbında dahi insân-ı kâmil hakkında şöyle buyurur: و اين غير وما في الكون اجمعه فانه اسم يعم الكون اجمعه سوى الوجود الذي تدعوه بالبشر عينا وعلماً فلا تخرج عن الصور "Gayr nerededir ve kevnde, bütün beşer tesmiye ettiğin, vücûdun gayrı bir şey yoktur. Zîrâ o, aynen ve ilmen kevnin kâffesine şâmil olur bir isimdir. Binâenaleyh sen sûretlerden çıkma!" Velhâsıl Hak, insân-ı kâmil ile halkına nazar etti ve onlara rahmet eyledi. Çünki insân-ı kâmil âlemin îcâdına ve onun bekāsına ve kemâlâtına ezelen ve ebeden dünyâca ve âhiretçe sebebdir.

873. Her kim altı cihet içinde makar tutar, onun vasıtası olmaksızın Hak ona nazar etmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

873. Her kim altı yön içinde yerleşirse, onun aracılığı olmaksızın Hak ona bakmaz.

Yani, bu belirlenmiş varlıklar âleminde yerleşen ve sakin olan her bir kimseye Yüce Allah, insân-ı kâmilin ve bu kapsayıcı varlığın aracılığı olmaksızın bakmaz. Bütün âlem ehline Hakk'ın feyizleri, herkesin yatkınlığına göre bu insân-ı kâmilin elinde dağıtılır.

Ya'ni, bu âlem-i taayyünât içinde karâr eden ve sâkin olan her bir kimseye Hak Teâlâ, insân-ı kâmilin ve bu kevn-i câmi'in vâsıtası olmaksızın nazar etmez. Bilcümle ehl-i âleme füyûzât-ı Hak herkesin isti'dâdına göre bu insân-ı kâmilin kabzasında tevzî' buyrulur.

874. Eğer reddederse, onun için eder ve eğer kabûl getirirse yine o sened olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

874. Eğer reddederse, onun için reddeder ve eğer kabul getirirse yine o senet olur.

Eğer Yüce Allah bir kulunu reddederse, bu insân-ı kâmil için reddeder ve eğer kabul ederse yine onun kabulünün senedi insân-ı kâmil olur.

Eğer Hak Teâlâ bir kulunu reddederse, bu insân-ı kâmil için reddeder ve eğer kabûl ederse yine onun kabûlünün senedi insân-ı kâmil olur.

875. Hak, onsuz bir kimseye behr ü nasib vermez. Ben visal sahibinden bir şemme söyledim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

875. Hak, onsuz bir kimseye pay ve nasip vermez. Ben kavuşma sahibinden bir koku söyledim.

Yani, insân-ı kâmil yeryüzünde Hakk'ın halifesi ve vekili olduğundan, yeryüzü ehline ulaşan ilahi ihsan ve bağışlar, o insân-ı kâmilin eliyle dağıtılır ve Yüce Allah, insân-ı kâmilin elinden geçmeksizin kimseye bir şey vermez. Nitekim Şeyh-i Ekber hazretleri et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye isimli kitabının başlangıcında şöyle buyururlar: فجعله برزخا جامعا للكفرة والبررة Yani, "Yüce Allah insân-ı kâmili kâfirler ve iyiler için bir toplayıcı berzah (iki âlem arasında bir geçiş noktası) kıldı." Bu beytin şerhinde Hint şarihlerinden Abdüllâtif hazretleri şu menkıbeyi nakleder: "İmam-ı Azam hazretleri bir gece Kâbe'nin hareminde başını secdeye koyup Hakk'ın dergâhına çok yalvardı ve ağladı. Hâtiften (gaybdan gelen ses) bir nida işitti ki şöyle diyordu: "Seni ve sana tabi olanları azat olunmuşlar defterine kaydettim!" Hz. İmam dedi: "Ya Rab, beni kendi dostlarının listesine yazmanı niyaz ediyorum." İzzet hitabı geldi ki: "Eğer benim dostlarımla bir araya gelmek istersen, benim dostlarımın hizmetkârlarıyla bir araya gel ki, o dostun tâbi olunması sebebiyle seni dost tutayım!" Hz. İmam dedi: "Ya Rab, bana kendi dostunun tarafına yol göster! Zira ben kendiliğimden onu tanıyamam." İzzet hitabı geldi ki: "Ca'fer-i Sadık (a.s.)'ın huzuruna git!" Oraya gittiği vakit, kendini anladı ve kendini anladığı vakit dahi لولا السنتان لهلك نعمان yani: "Eğer iki sene olmasaydı Numan helak olurdu!" buyurdu; ve bu beyti dahi ondan sonra söyledi:

"Ömrümü eğlence ve oyun içinde geçirdim, şimdi boş geçen ömrüme ah! Sonra ah, sonra yine ah!."

Ya'ni, insân-ı kâmil yeryüzünde Hakk'ın halîfesi ve nâibi olduğundan, ehl-i arza vâki' olan ihsân ve atâyâ-yı ilâhiyye, o insân-ı kâmilin yediyle tevzî' buyrulur ve Hak Teâlâ, insân-ı kâmilin kabzasından geçmeksizin kimseye bir şey vermez. Nitekim cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye ismindeki kitabının ibtidâsında şöyle buyururlar: فجعله برزخا جامعا للكفرة والبررة Ya'ni, "Hak Teâlâ insân-ı kâmili küffâr ve ebrâr için bir berzah-ı câmi' kıldı." Bu beytin şerhinde Hind şârihlerinden Abdüllâtif hazretleri şu menkıbeyi nakleder. "İmâm-ı A'zam hazretleri bir gece harem-i Ka'be'de başını secdeye koyup dergâh-ı Hakk'a çok tazarru' etti ve ağladı. Hâtiften bir nidâ işitti ki derdi: "Seni ve senin tâbi'lerini âzâd olunmuşlar defterine kaydettim!" Hz. İmam dedi: "Yâ Rab, beni kendi dostlarının cerîdesine yazmanı niyâz ediyorum." Hitâb-ı İzzet geldi ki: "Eğer benim dostlarımla cem'olmak istersen, benim dostlarımın hâdimleriyle cem'ol ki, o dostun mütâbaatı sebebiyle seni dost tutayım!" Hz. İmam dedi: "Yâ Rab, bana kendi dostunun tarafına yol göster! Zîrâ ben kendiliğimden onu tanıyamam." Hitâb-ı İzzet geldi ki: "Ca'fer-i Sâdık (aleyhisselâm)ın huzûruna git!" Vaktâki oraya gitti, kendini anladı ve kendini anladığı vakit dahi لولا السنتان لهلك نعمان ya'ni: "Eğer iki sene olmasaydı Nu'man helâk olurdu!" buyurdu; ve bu beyti dahi ondan sonra inşâd eyledi:

"Ömrümü lehv ü laib içinde geçirdim, imdi boş geçen ömrüme âh! Sonra âh, sonra yine âh!."

876. Mevhibeyi onun elinin avucuna koyar ve onun avucundan onu merhumlara verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

876. Mevhibeyi onun elinin avucuna koyar ve onun avucundan onu merhumlara verir.

Bu şerefli beyitte zikredilen "merhum" tabiri, hem rahmet-i rahmâniyye (Allah'ın genel rahmeti) hem de rahmet-i rahîmiyye (Allah'ın özel rahmeti) ile merhum olanları kapsar. Çünkü bütün varlıklar rahmet-i rahmâniyye ile merhumdur; kâfirler dahi bu rahmet-i rahmâniyyeye dahildir. Zira "varlık" rahmetin ta kendisidir. Müminler ise rahmet-i rahîmiyye ile merhumdur. Buna göre, yukarıdaki beyitte açıklandığı üzere insân-ı kâmil, bu iki çeşit ilahi rahmetin bütün yaratılmışlara dağıtılması işinde bir berzahtır (iki şey arasındaki engel veya geçiş noktası).

Bu beyt-i şerîfte zikrolunan "merhûm" ta'bîri hem rahmet-i rahmâniyye ve hem de rahmet-i rahîmiyye ile merhûm olanlara şâmildir. Zîrâ kâffe-i eşyâ rahmet-i rahmâniyye ile merhûmdur; ve küffär dahi bu rahmet-i rahmâniyyede dâhildir. Zîrâ "vücûd" ayn-ı rahmettir. Mü'minler ise rahmet-i rahîmiyye ile merhûmdur. Binâenaleyh yukarıki beyitte îzah olunduğu üzere insân-ı kâmil bu iki nevi' rahmet-i ilâhiyyenin kâffe-i mahlûkāta tevzî'i emrinde bir berzahtır.

877. Onun avucuna küll deryasının ittisali bî-çün ve çigûne ve kemâl üzeredir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

877. Onun avucuna küll deryasının bağlantısı nasılsız ve tarifsiz ve kemâl üzeredir.

"Keff"ten kasıt, insân-ı kâmilin şerefli kalbidir. "Deryâ-yı küll"den kasıt ise hakîkat-i muhammediyyedir ki, hakikat ehli bu mertebeye "vahdet mertebesi" ve "ulûhiyyet mertebesi" de derler. "Çûn" ve "çigûne" "ne türlü" anlamına gelip, "bî-çûn ve çigûne", şekilsiz ve renksiz ve tarife sığmaz demektir. Yine insân-ı kâmilin kalbinin hakikat-i muhammediyeye bağlantısı ve bitişikliği tarife sığmaz. Çünkü bu, maddî bir şey değildir; ve fakat o şerefli kalp bir an bile o hakikate bağlanmaktan ayrılmadığı için kemâl üzeredir; ve Muhammedî kalp üzerinde olan bu kâmil, her asırda bir kişidir ve kutbü'l-aktâbdır (kutubların kutbu, en büyük kutub).

"Keff"ten murâd, insân-ı kâmilin kalb-i şerîfidir. "Deryâ-yı küll"den murâd hakîkat-i muhammediyyedir ki bu mertebeye ehl-i hakîkat "mertebe-i vahdet" ve "mertebe-i ulûhiyyet" dahi derler. "Çûn" ve "çigûne" "ne türlü" demek olup, "bî-çûn ve çigûne", sûretsiz ve renksiz ve ta'rîfe sığmaz ma'nâsınadır. Yine insân-ı kâmilin kalbinin hakikat-i muhammediyeye ittisâli ve bitişikliği tâ'rîfe sığmaz. Zîrâ sûrî bir şey değildir; ve fakat o kalb-i şerîf bir an o hakîkâte ittisâlden münfekk olmadığından kemâl üzerinedir; ve kalb-i Muhammedî üzerinde olan bu kâmil, her asırda bir kimsedir ve kutbü'l-aktâbdır.

878. Bir ittisaldir ki kelâma sığmaz, onu söylemek teklif olur vesselâm!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

878. Öyle bir birleşmedir ki söze sığmaz, onu söylemek külfet yüklemek olur, vesselâm!

"Teklif", külfet yüklemektir. Küllî denizin insân-ı kâmilin kalbine birleşmesi öyle bir şeydir ki, cismanî varlıklarda olan iç içe geçme ve birleşme gibi bir şey değildir, tamamen manevî bir hâldir. Bu sebeple söz ile anlatma imkânı yoktur, zevkîdir ve vicdanîdir. O zevkî ve vicdanî olan hâli anlatmak dile külfet ve zahmet yüklemek demektir, vesselâm!

"Teklîf", külfet tahmîl etmektir. Deryâ-yı küllün insân-ı kâmilin kalbine ittisâli öyle bir şeydir ki, cismâniyetlerde olan hulûl ve ittihâd gibi bir şey değildir, kâmilen mânevî bir hâldir. Binâenaleyh kelâm ile anlatmak imkânı yoktur, zevkîdir ve vicdânîdir. O zevkî ve vicdânî olan hâli anlatmak lisâna külfet ve zahmet tahmîli demek olur vesselâm!

879. Ey zengin, yüz çuval altın getirsen Hak, "Ey münhanî gönül getir!" der.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

879. Ey zengin, yüz çuval altın getirsen Hak, "Ey eğilici gönül getir!" der.

Yani, ey zengin, eğer Allah'ın rızasını kazanmak için yüz çuval altın getirsen ve Allah'ın huzurunda rükû eden bir halde bulunsan, Yüce Allah sana der ki: "Ey eğilici, altın gerekli değildir; gönül getir, yani insân-ı kâmilin gönlünü kazandıysan huzuruna onu sun!"

Ya'ni, ey zengin, eğer Hakk'ın rızâsını tahsil için yüz çuval altın getirsen ve huzûr-ı Hakk'a rükû' edici bir hâlde bulunsan, Hak Teâlâ hazretleri sana der ki: "Ey eğilici, altın lâzım değildir; gönül getir, ya'ni insân-ı kâmilin gönlünü kazandın ise huzûruna onu takdîm et!"

880. "Eğer gönül senden râzı ise, ben de râzıyım ve eğer senden mu'riz ise ben de i'râza mensubum!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

880. "Eğer gönül senden razı ise, ben de razıyım ve eğer senden yüz çevirmiş ise ben de yüz çevirmeye mensubum!"

Yani, "Eğer benim nazargâhım (Allah'ın baktığı yer) olan insân-ı kâmilin kalbi senden razı ise ben de razıyım ve eğer o gönül senden yüz çevirmiş ise ben de senden yüz çeviriciyim!"

Ya'ni, "Eğer benim nazargâhım olan insân-ı kâmilin kalbi senden râzı ise ben de râzıyım ve eğer o gönül senden yüz çevirmiş ise ben de senden yüz çeviriciyim!"

881. "Sana nazar etmem, o gönle nazar ederim. Ey can benim dergahıma onu hediye getir!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

881. "Sana bakmam, o gönle bakarım. Ey can, benim dergâhıma onu hediye getir!"

Yani, "İnsân-ı kâmilin kalbi benim baktığım yerdir, kullarıma o kuldan bakarım. Ey can, o kalbe gir ve onu bana hediye getir ve benim dergâhıma o kâmil kalp aracılığıyla yaklaş!"

Ya'ni, “İnsân-ı kâmilin kalbi benim nazargâhımdır, kullarıma o kuldan nazar ederim. Ey can, o kalbe dâhil ol ve onu bana hediye getir ve benim dergâhıma o kalb-i kâmil vâsıtasıyla takarrüb et!"

882. "O senin ile nasılsa ben öyleyim. Cennetler anaların ayağı altında olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

882. "O senin ile nasılsa ben öyleyim. Cennetler anaların ayağı altında olur."

Yani, "Sen insân-ı kâmilin kalbinin makbulü isen, benim de makbulümsün. Reddedilmişi isen benim de reddedilmişimsin. Anaların rızalarını kazanmak ne derece gerekliyse, insân-ı kâmilin kalbinin rızasını kazanmak da öylece gereklidir. Çünkü الجنة تحت اقدام الامهات yani "Cennet anaların ayakları altındadır" hadis-i şerifi gereğince, cennet insân-ı kâmilin kalbinin rızası altındadır."

Ya'ni, "Sen insân-ı kâmilin kalbinin makbûlü isen, benim de makbûlüm-sün. Merdûdu isen benim de merdûdumsun. Anaların rızâlarını tahsil etmek ne derece lâzım ise, insân-ı kâmilin kalbinin rızâsını tahsîl etmek dahi öylece lâzımdır. Zîrâ الجنة تحت اقدام الامهات ya'ni "Cennet anaların ayakları altındadır" hadîs-i şerîfi mûcibince, cennet insân-ı kâmilin kalbinin rızâsı altındadır."

883. Halkın aslı ve babası ve anası odur, ey saâdetli o kimse ki, içi kabuktan bile!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

883. Halkın aslı, babası ve anası odur; ey ne mutlu o kişiye ki, içi kabuktan bile üstündür!

Yani, insân-ı kâmilin kalbi de halkın aslı ve babasıdır. Çünkü Yüce Allah, insân-ı kâmilin kalbini zâta ait hallerine ve isimlerine ayna kıldı. Önce ona, sonra da onun aracılığıyla âleme tecelli etti. Nasıl ki IV. cildin 523 numaralı beytinden itibaren bu anlam açıklanmıştır; ve o kalp halkın anasıdır. Çünkü âlem fertlerinden her birine yatkınlıkları oranında maddî ve manevî yardım edip besler. Bu sebeple insân-ı kâmilin kalbi iç ve bâtın, âlem halkı ise kabuk ve dış, o için görüneni mesabesinde olmuş olur. Böyle olunca mutlu olan kişi, o kişidir ki, iç ile kabuğu ve asıl ile fer'i birbirinden ayırıp bilmiş ola!

Ya'ni, insân-ı kâmilin kalbi de halkın aslıdır ve babasıdır. Çünki Hak Teâlâ insân-ı kâmilin kalbini tecelliyât-ı zâtiyye ve esmâiyyesine âyîne kıldı. Evvelâ ona, sonra da onun vâsıtasıyla âleme tecellî etti. Nitekim IV. cildin 523 mumaralı beytinden i'tibâren bu ma'nâ îzâh edilmiştir; ve o kalb halkın anasıdır. Çünki efrâd-ı âlemden her birine isti'dâdları nisbetinde maddî ve ma'nevî imdâd edip besler. Binâenaleyh insân-ı kâmilin kalbi iç ve bâtın ve halk-ı âlem kabuk ve kışı ve o için zâhiri mesâbesinde olmuş olur. Böyle olunca saâdetli olan kimse, o kimsedir ki, iç ile kabuğu ve asıl ile fer'i yekdiğerinden tefrik edip bilmiş ola!

884. Sen dersin ki, "İşte sana gönül getirdim!" Sana der ki, "Bu gönüllerden Kutû doludur!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

884. Sen dersin ki, "İşte sana gönül getirdim!" Sana der ki, "Bu gönüllerden Kutû doludur!"

"Kutû" kelimesi hakkında Ankaravî hazretleri, bir şehrin ismi olması mümkün olduğu gibi, içine bazı maddeler koydukları "kutu" olması da mümkündür, buyurur. Bu durumda anlam şöyledir: "Ey kişi, sen Yüce Allah'a dersin ki: "Ey Rabbim, işte sana gönül getirdim!" Yüce Allah da cevaben sana buyurur ki: "Bu senin getirdiğin gönüller, içinde kâfirlerin oturduğu "Kutû" şehrinde doludur." Veyahut "İlahi isimlerin tecelli ettiği bir kutu hükmünde olan bu dünya, senin getirdiğin gönüller ile doludur. Bu gönüller benim istediğim gönüller değildir." Hint nüshalarında ikinci mısra' گویدت این دل نیرزد يك طسو yani "Sana der ki, bu gönül bir paraya değmez!" demek olur.

"Kutû" kelimesi hakkında Ankaravî hazretleri bir şehrin ismi olmak câiz olduğu gibi, içine ba'zı mevâd koydukları "kutu" olması da mümkindir, buyurur. Bu sûrette ma'nâ: "Ey kimse sen Hak Teâlâ'ya dersin ki: "Yâ Rab, işte sana gönül getirdim!" Hak Teâlâ dahi cevâben sana buyurur ki: "Bu senin getirdiğin gönüller, içinde küffâr sâkin olan "Kutû" şehrinde doludur." Veyâhud "Mezâhir-i esmâiyye kutusu mesâbesinde olan bu dünyâ senin getirdiğin gönüller ile doludur. Bu gönüller benim istediğim gönüller değildir." Hind nüshalarında ikinci mısra' گویدت این دل نیرزد يك طسو ya'ni "Sana der ki, bu gönül bir paraya değmez!" demek olur.

885. O bir gönlü getir ki, âlemin kutbudur; Âdem'in canının canının canının canıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

885. O bir gönlü getir ki, âlemin kutbudur; Âdem'in canının canının canının canıdır.

Âlem kutbu hakkındaki açıklamalar biraz önce yukarıda geçti. İkinci mısrada dört defa "can" kelimesinin zikredilmesiyle varlık mertebelerine işaret edilir. Birinci "can" ile nâsûta (insanlık âlemi), ikinci "can" ile melekûta (melekler âlemi), üçüncü "can" ile ceberûta (kudret âlemi) ve dördüncü "can" ile lâhûta (ilâhî âlem) işaret edilir. Çünkü nâsûtun ruhu melekût, melekûtun ruhu ceberût ve ceberûtun ruhu lâhûttur. İnsân-ı kâmilin kalbi ise lâhûttur; ve lâhût bütün mertebeleri kuşattığı gibi, insân-ı kâmilin kalbi de böyle bir kuşatmaya sahiptir. Hint şârihlerinden bazıları birinci "can"ı Hak Zâtı, ikinciyi küllî ruh, üçüncüyü cüz'î ruh ve dördüncüyü hayvanî ruh anlamında almışlardır. Bu da yukarıdaki anlamın başka bir ifadesidir.

Kutb-i âlem hakkındaki îzâhât biraz evvel yukarıda geçti. İkinci mısra'da dört def'a "cân"ın zikri ile merâtib-i vücûda işâret buyrulur. Birinci "can" ile nâsûta ve ikinci "can" ile melekûta ve üçüncü can ile ceberûta ve dördüncü "can" ile lâhûta işâret buyrulur. Zîrâ nâsûtun rûhu melekût, melekûtun rûhu ceberût ve ceberûtun rûhu lâhûttur. İnsân-ı kâmilin kalbi ise lâhûttur; ve lâhût cemî'-i merâtibi muhît olduğu gibi, insân-ı kâmilin kalbi dahi böyle bir ihâtaya mâliktir. Hind şârihlerinden ba'zıları birinci "can"ı zât-ı Hak ve ikinciyi rûh-ı küllî ve üçüncüyü rûh-ı cüz'î ve dördüncüyü rûh-ı hayvânî ma'nâsına almışlardır. Bu da yukarıki ma'nânın ta'bîr-i dîgeridir.

886. Nûr ve birr dolu olan gönülden dolayı o gönüllerin sultanı muntazırdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

886. Nur ve iyilik dolu olan gönülden dolayı o gönüllerin sultanı bekleyicidir.

"Birr", nimet vermek ve ihsan etmek anlamındadır. "Gönüllerin sultanı"ndan maksat, Yüce Allah'tır. Yani, âlemin kutbunun kalbi nur ile, nimet ve ihsan ile doludur. Gönüllerin sultanı ve sahibi olan Yüce Allah bu kalbi ister; ve oluş ağacının (şecere-i kevn: varlık ağacı) terbiye ve gelişmesinden maksat, bu kalbin ortaya çıkmasıdır.

"Birr", in'âm ve ihsân etmek ma'nâsınadır. "Gönüllerin sultânı"ndan murâd, Hak Teâlâ hazretleridir. Ya'ni, kutb-i âlemin kalbi nûr ile in'âm ve ihsân ile doludur. Gönüllerin sultânı ve mâliki olan Hak Teâlâ hazretleri bu kalbi ister; ve şecere-i kevnin terbiye ve temniyesinden maksûd olan bu kalbin zuhûrudur.

887. Sen Sebzvâr'da günlerce dolaşırsın, i'tibar cihetinden öyle gönül bulamazsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

887. Sen Sebzvâr'da günlerce dolaşırsın, itibar yönünden öyle bir gönül bulamazsın.

Abdullah Bosnevî (kuddise sırruhû) hazretleri Fusûsu'l-Hikem Şerhi'nde buyururlar ki: "İnsân-ı kâmilin mertebesi, vücûb denizi olan ilâhî isimler ve rabbanî hakikatler ile imkân denizi olan kevnî suretler ve imkânî hakikatler arasında bir berzahtır (iki âlem arasında bir geçiş noktasıdır); ve iki taraf ile tahakkuk etmiştir (gerçekleşmiştir) ve iki tarafa da eşit bir şekilde bakar. Bu mertebeye ulaşmayan kimse her ne kadar surette insan ise de hakikatte insan değildir. Ve iki âlemde hilâfet ile görünen, bu mertebeden görünür. Bu mertebe ile tahakkuk etmeyen, kemâl derecesine ve hilâfet derecesine ulaşmış değildir; ve halife ve mürşid-i kâmil de değildir."

Bu beyanlara göre, böyle bir kalbe sahip olmayan kimsenin kalbini çekip o kalp vasıtasıyla Hakk'a yaklaşma hevesi boştur; ve Hakk'ın itibarı yönünden Sebzvâr şehri gibi olan bu dünyada günlerce dolaşsan böyle bir kalbe sahip birini bulamazsın!

Sâdât-ı Nakşbendiyye'den Ya'kub Çerhî (kuddise sirruhû) Risale-i Ünsiyye'sinde şöyle buyurur: "Şâh-ı Nakşbend hazretleri buyurur ki: "İrşad ve telkin ile meşgul olan kimseler üç çeşittir: Kâmil-i mükemmil (hem kâmil hem de kemale erdirici), kâmil (olgun), mukallid (taklitçi)." Kutbü'l-meşâyih Hâce Muhammed Ali Hakîm Tirmizî (kuddise sirruhû) buyurmuşlardır ki: "Kâmil-i mükemmil nuranîdir ve nur bağışlayıcıdır; ve kâmil, nuranîdir, fakat nur bağışlayıcı değildir. Mukallid, eğer kâmil-i mükemmil olan zatın iznini haiz olursa fayda ve ümit beklenir."

Abdullah Bosnevî (kuddise sırruhû) hazretleri Fusûsu'l-Hikem Şerhinde buyururlar ki: "İnsân-ı kâmilin mertebesi, bahr-i vücûb olan esmâ-i ilâhiyye ve hakäik-ı rabbâniyye ile, bahr-i imkân olan suver-i kevniyye ve hakäik-ı imkâniyye arasında berzahtır; ve iki taraf ile mütehakkıktır ve iki tarafa da müsâvî bir sûrette nâzırdır. Bu mertebeye bâliğ olmayan kimse her ne kadar sûrette insan ise de hakîkatte insan değildir. Ve iki âlemde hilâfet ile zâhir olan, bu mertebeden zâhir olur. Bu mertebe ile mütehakkık olmayan derece-i kemâle ve derece-i hilâfete bâliğ değildir; ve halîfe ve mürşid-i kâmil dahi değildir."

Bu beyânâta göre böyle bir kalb sahibi olmayan kimsenin kalbini celb edip o kalb vâsıtasıyla Hakk'a takarrüb hevesi boştur; ve Hakk'ın i'tibârı cihetinden Sebzvâr şehri gibi olan bu dünyâda günlerce dolaşsan böyle bir kalb sâhibi bulamazsın!

Sâdât-ı Nakşbendiyye'den Ya'kub Çerhî (kuddise sirruhû) Risale-i Ünsiyye'sinde şöyle buyurur: "Şâh-ı Nakşbend hazretleri buyurur ki. "İrşad ve telkîn ile meşgül olan kimseler üç nevi'dir: Kâmil-i mükemmil, kâmil, mukalliddir." Kutbü'l-meşâyih Hâce Muhammed Ali Hakîm Tirmizî (kuddise sirruhû) buyurmuşlardır ki: "Kâmil-i mükemmil nûrânîdir ve nûr bağışlayıcıdır; ve kâmil, nûrânîdir, fakat nûr bağışlayıcı değildir. Mukallid, eğer kâmil-i mükemmil olan zâtın iznini hâiz olursa fâide ve ümîd me'müldür."

888. Binaenaleyh sen, canı çürüyüp solmuş olan kalbi o tarafa çekici olarak tahta üzerine koyarsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

888. Bu sebeple sen, canı çürüyüp solmuş olan kalbi, çekici olarak tahta üzerine koyarsın.

"Canı çürüyüp solmuş olan kalb"den kastedilen, taklitçi mürşittir ve "tahta"dan kastedilen, bu taklitçiye mürid olan kişinin kalbidir. Yani, "Ey kişi, sen Sebzvâr şehri gibi olan bu dünyayı dolaşıp kâmil-i mükemmil (hem kendisi olgunlaşmış hem de başkalarını olgunlaştırabilen) olan zâtın kalbini bulamadın. Mürşit edindiğin kişinin kalbi ise, canı ve bâtını çürüyüp solmuş olan bir kalptir. Sen ise Allah'a yakınlaşmak için, ölü tahtası mesabesinde olan kalbine onun muhabbetini koyup, gönüllerin sultanı olan Allah'a onu takdim ediyorsun da diyorsun ki:

"Canı çürüyüp solmuş olan kalb"den murâd, mürşid-i mukalliddir ve "tahta"dan murâd bu mukallide mürîd olan kimsenin kalbidir. Ya'ni, "Ey kimse, sen Sebzvâr şehri gibi olan bu dünyayı dolaşıp "kâmil-i mükemmil" olan zâtın kalbini bulamadın. Mürşid ittihâz ettiğin kimsenin kalbi ise, canı ve bâtını çürüyüp solmuş olan bir kalbdir. Sen ise Hakk'a takarrüb için, ölü tahtası mesâbesinde olan kalbine onun muhabbetini koyup, gönüllerin sultânı olan Hakk'a onu takdîm ediyorsun da diyorsun ki:

889. Ki, "Ey şehriyâr, sana gönül getirdim, Sebzvâr'da bundan iyi gönül olmaz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

889. Ki, "Ey hükümdar, sana gönül getirdim, Sebzvâr'da bundan daha iyi gönül olmaz!"

890. Sana der ki, "Ey cesur, bu mezarlık mıdır ki, o ölmüş kalbi buraya getirirsin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

890. Sana der ki, "Ey cesur, bu mezarlık mıdır ki, o ölmüş kalbi buraya getirirsin!"

"Cerî", cüretten gelir, cüretkâr, küstah ve cesur demektir.

"Cerî", cür'etten, cür'etkâr ve küstah ve cesur demektir.

891. "Git bir gönül getir ki, o şâh huyludur; zîrâ kevn Sebzvâr'ının emânı ondandır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

891. "Git öyle bir gönül bul ki, o şah huyludur; çünkü oluş âlemi Sebzvâr'ının güvenliği ondandır."

Birinci mısrada "تخلقوا باخلاق الله" yani, "Allah'ın ahlakıyla ahlaklanın!" hadis-i şerifine işaret buyrulur. "Kevn"den maksat, dünyadır. Yani ey gafil, git ilahi ahlakla ahlaklanmış bir kâmilin şerefli kalbini elde et de o vasıta ile korunma ve güvenlik iste! Çünkü dünyanın korunması ve güvenliği ondandır. İkinci mısrada da "لا تقوم الساعة حتى يقال في الارض الله الله" yani "Yeryüzünde Allah Allah denildikçe kıyamet kopmaz!" hadis-i şerifine işaret buyrulur. Çünkü gerçek bir şekilde "Allah" diyen ancak insân-ı kâmildir; ondan başkasının zikri gerçek değildir, resmî ve şeklîdir. Nasıl ki Birinci ciltte 3494 numaralı beyitte: ["Ey Hû'dan Hû ismiyle yetinmiş olan! Hû'nun kadehi olmaksızın ne zaman heva ve heveslerden kurtulursun?"] buyrulmuş idi.

Birinci mısrâ'da تخلقوا باخلاق الله ya'ni, "Ahlâk-ı ilâhiyye ile tahalluk edin!" hadîs-i şerîfine işâret buyrulur. "Kevn"den murâd, dünyâdır. Ya'ni ey gâfil, git ahlâk-ı ilâhiyye ile mütahallık olan bir kâmilin kalb-i şerîfini elde et de o vâsıta ile hıfz ve eman taleb et! Zîrâ dünyânın hıfz ve emânı ondandır. İkinci mısrâ'da da لا تقوم الساعة حتى يقال في الارض الله الله ya'ni "Arzda Allah Allah denildikçe kıyamet kopmaz!" hadîs-i şerîfine işâret buyrulur. Zîrâ hakîkî bir sûrette "Allah" diyen ancak insân-ı kâmildir; ondan gayrının zikri hakîkî değildir, resmî ve sûrîdir. Nitekim I. cildde 3494 numaralı beyitte: ["Ey Hû'dan Hû nâmı ile kāni' olmuş olan! Hû'nun kadehi olmaksızın ne vakit hevâ ve heveslerden kurtulursun?"] buyrulmuş idi.

892. Dersin ki, "O gönül bu cihandan gizli olur, zîrâ ki zulmet ziyâ ile zıdlar olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

892. Dersin ki, "O gönül bu dünyadan gizli olur, çünkü karanlık ışıkla zıttır."

Dersin ki, "Bu âlem, karanlık ve yoğunluk âlemidir ve olgunlaşmış kalp ise ışıktır ve nurdur. Bu sebeple iki zıt bir yerde toplanamayacağı için o nurlu ve ihsanlı olan gönül bu karanlık âlemde gizlidir."

Dersin ki, "Bu âlem, âlem-i zulmet ve kesâfettir ve kalb-i kâmil ise ziyâdır ve nûrdur. Binâenaleyh iki zıd bir yerde cem' olamayacağı için o nûrlu ve ihsânlı olan gönül bu âlem-i zulmette gizlidir."

893. O gönlün düşmanlığı "elest" gününden beri tabiat Sebzvâr'ına bir mîraştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

893. O gönlün düşmanlığı, "elest" gününden beri Sebzvâr tabiatına bir mirastır.

"Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" hitabının gerçekleştiği ruhlar âleminden beri, o gönlün düşmanlığı, Sebzvâr şehri gibi olan bu yoğunluk ve karanlık âleminin tabiatında bir mirastır.

"Elestü bi-rabbiküm" hitâbı vâki' olan âlem-i ervâhtan beri, o gönlün düşmanlığı Sebzvâr şehri mesâbesinde olan bu âlem-i kesâfet ve zulmetin tab'ında bir mîrastır.

894. Zîra ki, o doğandır ve dünyâ karga şehridir; cinsliyi görmek cinssize dâğdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

894. Çünkü o doğandır ve dünya karga şehridir; cinsliyi görmek cinssize dağdır.

Çünkü o nurlu ve ihlaslı olan gönül sahibi, doğan kuşudur ve ruhlar âleminin ehlidir. Dünya ise, karga hükmünde olan nefis ehlinin yaşadığı ve zevk aldığı bir şehirdir. Bu sebeple doğan, karganın cinsi değildir. Bir cinsten olan yaratılmışın, diğer cinsten olan yaratılmışı görmesi ve onunla karışması, dağlama ve elemdir.

Zîrâ ki, o nûrlu ve ihlâslı olan gönül sâhibi doğan kuşudur ve âlem-i ervâhın ehlidir ve dünyâ ise karga mesâbesinde olan ehl-i nefsin yaşadığı ve zevk aldığı bir şehirdir. Binâenaleyh doğan, karganın cinsi değildir. Bir cinsten olan mahlûkun diğer cinsten olan mahlûku görmesi ve onunla ihtilât etmesi dâğ ve elemdir.

895. Ve eğer yumuşaklık ederse bir nifak eder; istimâletten nâşî bir irtifak vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

895. Ve eğer yumuşaklık ederse bir ikiyüzlülük eder; gönül hoşluğu vermekten kaynaklanan bir yumuşaklık vardır.

"İstimâlet", gönül hoşluğu vermek ve kendi tarafına meylettirmektir. "İrtifak", yumuşaklık ve nazik davranmaktır. Yani, "Ve eğer dünya ehli, arife karşı yumuşaklık eder ve hilim gösterirse bir ikiyüzlülük eder." Yani, dışından uygun görünse de içinden muhaliftir ve onu kendine meylettirmek için yumuşak ve nazik davranır. Dünya ehlinin bu hâli, eline fırsat geçmediği için böyle olur. Ne zaman ki eline fırsat geçer, canına bile kastetmeye kalkışır. Nasıl ki ikinci cildin 1387 ve 1388 numaralı beyitlerinde şöyle buyrulmuş idi: چون قلم در دست غداری بود بی گمان منصور برداری بود چون سفیهانر است این کار و کیا لازم آيد يقتلون الانبيا ["Ne zaman ki kalem bir gaddarın elinde olur, şüphesiz Mansur darağacında olur! Mademki bu iş ve güç sefihler içindir, peygamberleri katletmeleri gerekir."]

"İstimâlet", gönül hoşluğu vermek ve kendi tarafına mâil kılmak. "İrtifak", rıfk ve mülâyemet etmek. Ya'ni, "Ve eğer ehl-i dünyâ ârife karşı yumuşaklık eder ve hilmiyet gösterirse bir nifâk eder. Ya'ni zâhirinden muvâfık görünürse de içinden muhâlefetlidir ve onu kendine meylettirmek için rıfk ve mülâyemet eder. Ehl-i dünyânın bu hâli, eline fırsat geçmediği için böyle olur. Vaktâki eline fırsat geçer, canına bile kasda mütesaddî olur. Nitekim II. cildin 1387 ve 1388 numaralı beyitlerinde şöyle buyrulmuş idi: چون قلم در دست غداری بود بی گمان منصور برداری بود چون سفیهانر است این کار و کیا لازم آيد يقتلون الانبيا ["Vaktāki kalem bir gaddârın elinde olur, şübhesiz Mansûr berdâr olur! Mâdemki bu iş güç sefîhler içindir, enbiyâyı katletmeleri lâzım gelir."]

896. Evet, der; niyaz için değil; ta ki nasihatçi, uzun nasihati eksik etsin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

896. Evet, der; niyaz için değil; ta ki nasihatçi, uzun nasihati eksik etsin!

O nefsine düşkün olan kimse, evet, deyip görünüşte insân-ı kâmilin sözünü doğrular, fakat onun bu doğrulaması o insân-ı kâmile yalvarma ve alçakgönüllülük için değildir ve ondan manevî bir yardım beklediği için değildir. O nasihat veren insân-ı kâmil, nasihati kısa kessin ve uzatmasın diye evet, der.

O nefsânî olan kimse, evet, deyip zâhirde ârif-i kâmilin sözünü tasdîk eder, fakat onun bu tasdîki o ârif-i kâmile niyâz ve tevâzu' için değildir ve ondan bir imdâd-ı ma'nevî beklediği için değildir. O nasîhat verici olan kâmil, nasîhati kısa kessin ve uzatmasın diye evet, der.

897. Çünki bu leş isteyici olan karga, kat kat yüz binlerce mekr tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

897. Çünkü bu leş isteyici olan karga, kat kat yüz binlerce tuzak kurar.

Çünkü bu leş hükmündeki dünya zevklerinin talibi olan karga hükmündeki dünya ehlinin, kat kat birçok tuzakları ve hileleri vardır ki, bu hileler ile kendi nefse ait hazlarını elde ederler.

Çünki bu cîfe mesâbesindeki dünyâ ezvâkının tâlibi bulunan karga mesâbesindeki ehl-i dünyânın, kat kat birçok mekrleri ve hîleleri vadır ki, bu hîleler ile kendi huzûzât-ı nefsâniyyelerini tahsîl ederler.

898. Eğer nifakını kabûl ederse kurtuldu, onun nifakı müstefîdin sıdkının ay- ni oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

898. Eğer ikiyüzlülüğünü kabul ederse kurtuldu, onun ikiyüzlülüğü fayda görenin doğruluğunun aynısı oldu.

Bilinmeli ki, insân-ı kâmil, herkesin kalbine bakar ve onun kalbindeki ikiyüzlülüğü ve doğruluğu görür; fakat dış siyaset açısından onu açığa vurup o kimsenin ayıbını yüzüne vurmaz. Onun hâlinden habersiz görünerek dıştan lütufla davranır. O ikiyüzlü kişi ise, o kâmili aldattığını zanneder; ve kâmil ise onun hallerini düzeltmekle meşgul olur. Ve sonuç olarak o ikiyüzlü kişinin bu ikiyüzlülüğü kâmil tarafından geri çevrilmediği için, doğru ve samimi olan müridin bu doğruluğu ve samimiyetiyle eşit bulunmuş olur. Nasıl ki Cenâb-ı Pîr efendimiz bu hâli tasvir ederek Dîvân-ı Kebîr'lerinde şöyle buyururlar: چنان که از رنگ رنجوران طبیب از علت آگه شد زرنگ روی و چشم تو بدینت پی برد بینا ببیند حال دین تو بداند قهر و کین تو زرنگت ليك پوشاند نگرداند ترا رسوا نظر در نامه می دارد ولی با لب نمی خاند همی داند کزین حامل چه صورت آیدش فردا "Tabip, hastaların renginden dolayı, hastalıktan haberdar olduğu gibi, görücü olan insân-ı kâmil de senin yüzünün ve gözünün renginden, dinine iz sürer. Senin dininin hâlini, kahrını ve kinini renginden görür; fakat örter, seni rezil etmez. Nazarını senin kalbinin mektubuna tutar ve fakat dudaklarını kımıldatıp okumaz. Yarın ceza gününde bu fikirleri taşıyan kimseden ne şekil ortaya çıkacağını bilir."

Ma'lûm olsun ki, insân-ı kâmil, herkesin kalbine nâzırdır ve onun kalbin- deki nifakı ve sıdkı görür; fakat siyâset-i zâhiriyyesi nokta-i nazarından onu ızhâr edip o kimsenin ayıbını yüzüne vurmaz. Onun hâlinden tecâhül ederek zâhiren lutf ile muâmele buyurur. O nifak sahibi ise, o kâmili aldattığını zanneder; ve kâmil ise onun ıslâh-ı ahvâli ile meşgül olur. Ve binnetice o nifâk sahibinin bu nifakı kâmil tarafından red buyrulmadığı için sıdk ve hulûs sâhibi olan müridin bu sıdk ve ihlâsıyla müsâvî bulunmuş olur. Nitekim Cenâb-ı Pîr efendimiz bu hâli tasvîren Dîvân-ı Kebîr'lerinde şöyle buyururlar: چنان که از رنگ رنجوران طبیب از علت آگه شد زرنگ روی و چشم تو بدینت پی برد بینا ببیند حال دین تو بداند قهر و کین تو زرنگت ليك پوشاند نگرداند ترا رسوا نظر در نامه می دارد ولی با لب نمی خاند همی داند کزین حامل چه صورت آیدش فردا "Tabib, hastaların renginden dolayı, illetten âgâh olduğu gibi görücü olan insân-ı kâmil de senin yüzünün ve gözünün renginden, dînine iz götürür. Senin dîninin hâlini, kahrını ve kînini renginden görür; fakat örter, seni rüsvây etmez. Nazarını senin kalbinin nâmesine tutar ve fakat dudaklarını kımıldatıp okumaz. Yarın rûz-i cezâda bu hâmil-i efkâr olan kimseden ne sûret zâhir olacağını bilir."

899. Zîrâ kerr ü ferli olan o sahib-i dil bizim pazarımızda ayıplanmışı satın alıcıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

899. Çünkü ileri atılıp geri çekilen o gönül sahibi, bizim pazarımızda ayıplanmışı satın alıcıdır.

"Kerr ü fer", sözlükte savaşçıların ileriye hamle edip savaşın gereğine göre geri çekilmeleri demektir. İnsân-ı kâmilin (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) müridlerin nefislerine karşı olan davranışları da böyledir. Onların nefislerini düzeltmek için bazen uygun davranıp geri çekilir ve bazen de nefsin sıfatlarını kahretmek için ileriye hücum eder. Bu sebeple, ileri atılıp geri çekilen gönül sahibi ve insân-ı kâmil, bizim tarikat pazarımızda nefsanî sıfatlarla ayıplı olanları satın alıcı ve kabul edicidir. Nasıl ki Hz. Pîr-i destgîr efendimiz, şerefli zamanlarında kötü adamları müridliğe kabul buyururlarmış. Bazı kimseler derlermiş ki: "Hz. Mevlânâ mübarek bir zattır, fakat müridleri çok yaramaz adamlardır." Hz. Pir efendimiz bu sözü işittikleri vakit buyurmuşlar ki: "Eğer müridlerim iyi adam olsalardı, ben onların müridi olurdum." Ve bu anlamı bir rubâîlerinde şöyle buyururlar: باز آ باز آ هر آنچه هستی باز آ این درگه ما در گه نومیدی نیست گر کافر و گیر و بت پرستی باز آ صد بار اگر توبه شکستی باز آ "Yine gel, yine gel, her ne isen yine gel! Eğer kâfir ve mecûsî ve puta tapıcı isen yine gel! Bizim bu dergâhımız ümitsizlik dergâhı değildir. Eğer yüz kere tövbeyi bozsan yine gel!"

"Kerr ü fer", lügatte muhâriblerin ileriye hamle edip îcâb-ı harbe göre geri çekilmeleri demektir. İnsân-ı kâmilin mürîdlerin nefislerine karşı olan muâmeleleri de böyledir. Onların nefislerini ıslâh için gâh müsâid davranıp geri çekilir ve gâh onun sıfatlarını kahr için ileriye hücûm eder. Binâenaleyh kerr ü ferli olan sâhib-i dil ve insân-ı kâmil, bizim bâzâr-ı tarîkımızda sıfât-ı nefsâniyye ile ma'yûb olanları satın alıcı ve kabûl edicidir. Nitekim Hz. Pîr-i destgîr efendimiz, zamân-ı şerîflerinde fenâ adamları müridliğe kabûl buyururlar imiş. Ba'zı kimseler derlermiş ki: "Hz. Mevlânâ mübarek bir zâttır, fakat mürîdleri çok yaramaz adamlardır." Hz. Pir efendimiz bu sözü işittikleri vakit buyurmuşlar ki: "Eğer mürîdlerim iyi adam olsa idiler, ben onların mürîdi olurdum." Ve bu ma'nâyı bir rubâîlerinde şöyle buyururlar: باز آ باز آ هر آنچه هستی باز آ این درگه ما در گه نومیدی نیست گر کافر و گیر و بت پرستی باز آ صد بار اگر توبه شکستی باز آ "Yine gel, yine gel, her ne isen yine gel! Eğer kâfir ve mecûsî ve puta tapıcı isen yine gel! Bizim bu dergâhımız ümidsizlik dergâhı değildir. Eğer yüz kerre tövbeyi bozsan yine gel!"

900. Eğer cansız değil isen gönül sahibini iste, eğer sultanın zıddı değil isen gönül cinsi ol!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

900. Eğer cansız değilsen gönül sahibini iste, eğer sultanın zıddı değilsen gönül cinsi ol!

Yani, eğer insan ruhuna sahipsen, sana kendini bildirip Hak'ka ve hakikate ulaştıracak olan gönül sahibi insân-ı kâmili iste! Eğer Hakikat Sultanı (s.a.v.) Efendimiz'in zıddı olan İblis cinsinden değilsen, insân-ı kâmil kalbinin cinsi ol! Çünkü Hakikat Sultanı olan Âlemlerin Efendisi (s.a.v.) Efendimiz Hâdî (doğru yola ileten) isminin en mükemmel tecelligâhı, onun zıddı olan İblis ise Mudıll (saptıran) isminin en mükemmel tecelligâhıdır. Bu sebeple ona zıt olan İblis'in cinsinden olur.

Ya'ni, eğer rûh-i insânîye mâlik isen, sana seni bildirip Hak ve hakikate vâsıl edecek olan gönül sahibi insân-ı kâmil iste! Eğer Sultân-ı hakîkat (s.a.v.) Efendimiz'in zıddı olan İblîs cinsinden değil isen, insân-ı kâmil kalbinin cinsi ol! Zîrâ Sultân-ı hakîkat olan Server-i âlem Efendimiz ism-i Hâdî'nin mazhar-ı etemmi ve onun zıddı olan, İblîs ise ism-i Mudıll'in mazhar-ı etemmidir. Binâenaleyh ona zıddolan İblîs'in cinsinden olur.

901. O kimse ki, onun zerkı sana hoş gelir, o senin velîndir; Huda'nın hâssı değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

901. O kimse ki, onun hilesi sana hoş gelir, o senin velîndir; Allah'ın özel kulu değildir.

"Zerk", tuzak ve hile anlamındadır. Yani, mürşit (manevi rehber) görünümünde birtakım hilekârlar vardır, evliyalık taslarlar ve insanları çekmek için hile ve riya (ikiyüzlülük) gösterirler ve senin nefsine ait kusurlarını sana hoş gösterirler. Sana onların bu hilesi ve tuzağı hoş gelir ve böyle bir kimse senin katında velî olur. Halbuki bu adam Yüce Allah hazretlerinin özel kulu değildir.

"Zerk", mekr ve hîle ma'nâsınadır. Ya'ni, mürşid sûretinde birtakım hîle- kârlar vardır, evliyâlık taslarlar ve celb-i nâs için hîle ve riyâ gösterirler ve senin uyûb-i nefsâniyyeni sana hoş gösterirler. Sana onların bu zerkı ve mek- ri hoş gelir ve böyle bir kimse senin indinde velî olur. Halbuki bu adam Hak Teâlâ hazretlerinin hâs kulu değildir.

902. Her kim ki, senin huyun üzerine ve tabîatın üzerine yaşadı, senin tab'ın önünde velîdir ve nebîdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

902. Her kim senin huyun ve tabiatın üzerine yaşadıysa, senin tabiatın önünde velîdir ve nebîdir.

Ey nefsanî sıfatların kaydından kurtulmak isteyen kişi, her kim senin mizacına ve keyfine uygun bir davranış üzerine seninle ilişki kurarsa, o kişi senin tabiatının önünde velîdir veya nebîdir, yani nebevî vâris olan insân-ı kâmildir. Halbuki insân-ı kâmil seni nefsinin hevasından geçirmek istediği için, mizacına ve tabiatına uygun olmayan nasihatlerde bulunur. Bu nasihatler ise senin işine gelmez, gücenirsin.

Ey sıfât-ı nefsâniyye kaydından kurtulmak isteyen kimse, her kim senin mizâcına ve keyfine muvâfik bir muâmele üzerine seninle münasebette bulunursa, o kimse senin tabîatının önünde velîdir veyâhud nebîdir, ya'ni vâris-i nebevî olan insân-ı kâmildir. Halbuki insân-ı kâmil seni nefsinin hevâ- sından geçirmek istediği cihetle, mizâcına ve tab'ına muvâfik olmayan nesâ- yıhta bulunur. Bu nasîhatler ise senin işine gelmez, muğber olursun.

903. Git hevâyı terk et, tâ ki sana koku ola ve senin o hoş meşâmmın anber isteyici ola!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

903. Git hevesi terk et ki, sana koku olsun ve senin o hoş koku alma duyun amber kokusu isteyen olsun!

"Ey kişi, git nefsin hevesini ve arzusunu terk et ki, ruhunun kuvveti ortaya çıksın ve sana hakikat gülistanının kokusu gelsin ve senin ruhunun latif olan koku alma duyun, ilahi bilgiler ve rabbani hikmetler amberini isteyen olsun!" "Aber", "anber" kelimesinin kısaltılmışıdır. Bu beyit Hind nüshalarında: رو هوا بگذار تا خویت شود وان مشام عنبرین بویت شود şeklindedir. "Git hevesi terk et ki, sana huy olsun ve ambere mensup olan koku alma duyun sana koku versin!" demek olur.

"Ey kimse, git nefsin hevâsını ve arzûsunu terk et ki, rûhunun kuvveti zuhûr etsin ve sana hakikat gülistânının kokusu gelsin ve senin rûhunun latîf olan meşâmmı, maârif-i ilâhiyye ve hikem-i rabbâniyye anberini isteyici olsun!" "Aber", "anber" kelimesinin muhaffefidir. Bu beyit Hind nüshalarında: رو هوا بگذار تا خویت شود وان مشام عنبرین بویت شود sûretindedir. "Git hevâyı terk et ki, sana huy olsun ve anbere mensûb olan meşâm sana koku versin!" demek olur.

904. Hevâ sürücülükten dimağın fâsiddir; senin mağzının önünde misk ve an- ber kâsiddir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

904. Hevâ sürücülükten dimağın fâsiddir; senin mağzının önünde misk ve anber kâsiddir.

Nefsânî arzuların hükmüne tâbi olduğun için ruhunun dimağı (beyni) bozulmuştur. Bu sebeple senin dimağının önünde ilâhî bilgiler ve Rabbânî hikmetler misk ve anberleri gibi değersiz ve itibarsız olmuştur.

Hevâ-yı nefsânînin hükmüne tâbi' olduğun için rûhunun dimâğı fâsid olmuştur. Binâenaleyh senin dimağının önünde maârif-i ilâhiyye ve hikemi- yât-ı rabbâniyye misk ve anberleri kâsid ve i'tibârsız olmuştur.

905. Bu sözün haddi yoktur. Halbuki bizim âhumuz ahırda câ-be-câ kaçıyor.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

905. Bu sözün sınırı yoktur. Halbuki bizim ceylanımız sonunda oradan oraya kaçıyor.

Yani, bu insân-ı kâmil (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) ile mürid ilişkilerine ait sözün sonu yoktur, ayrıntıları pek çoktur. Halbuki kıssamızda hâlinden bahsettiğimiz ceylan, eşek ahırında oradan oraya sıçramakta ve kaçmakta ve hapisten kurtulmak azmindedir.

Ya'ni, bu mürşid-i kâmil ve mürîd münasebâtına aid sözün nihâyeti yoktur, tafsîlâtı pek çoktur. Halbuki kıssamızda hâlinden bahsettiğimiz âhû, eşek ahırında oradan oraya sıçramakta ve kaçmakta ve hapisten kurtulmak azmindedir.

## Âhû kıssasının bakıyyesi

906. Nafesi pek latif olan hoş ahû günlerce eşek ahırında azabda oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

906. Misk kesesi çok hoş olan ceylan günlerce eşek ahırında azap çekti.

"Nâf", göbek anlamındadır. Burada ceylanlarda bulunan misk göbeği anlamı kastedilmiştir. آهوی خوشتر ناف (daha hoş misk keseli ceylan) takdirindedir. Cümlenin tamamı sıfat tamlamasıdır. خوشتر ناف takdirinde olan خوش نافتر (daha hoş misk keseli) bileşik sıfattır. Sıfat, nitelenenden önce zikredilmek suretiyle oluşmuştur. Hint nüshalarında birinci mısra' روزها آن آهوی خوش ناف نر (Günlerce o hoş misk keseli erkek ceylan) şeklindedir ki, anlamı "Günlerce o latîf göbekli erkek ceylan" demektir. Bu durumda خوش ناف (hoş misk keseli) bileşik sıfatı, ceylanın birinci sıfatı ve (نر) (erkek) ikinci sıfatı olmuş olur.

"Nâf", göbek ma'nâsınadır. Burada âhûlarda olan misk göbeği ma'nâsı murâd buyrulur. آهوی خوشتر ناف (آهوی خوش نافتر) takdirindedir. Hey'et-i mecmûası terkîb-i tavsifidir. خوشتر ناف takdirinde olan خوش نافتر vasf-1 terkibîdir. Sıfat, mevsûftan mukaddem zikredilmek sûretiyle olmuştur. Hind nüshalarında birinci mısra' روزها آن آهوی خوش ناف نر sûretindedir ki, ma'nâsı "Günlerce o latîf göbekli erkek âhû" demek olur. Bu sûrette خوش ناف vasf-1 terkibisi, âhûnun sıfat-ı evveli ve (نر) ikinci sıfatı olmuş olur.

907. Nitekim balık karadan dolayı nez' içinde muztaribdir. Bir hokka içinde gübre ve misk muazzebdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

907. Nasıl ki balık karadan dolayı can çekişme hâlinde ızdırap çeker. Bir hokkanın içinde gübre ve misk azap içindedir.

"Püşk", koyun, deve ve benzeri hayvanların gübresi demektir. Yani, ceylan, eşeklerin ahırında, balıklar karaya çıkıp can çekişme hâlinde ızdırap çektikleri gibi ve aynı şekilde bir hokkanın içinde gübre ile misk bulunup birbirine zıt ve azap içinde oldukları gibi, azapta ve işkencede idi.

"Püşk", koyun ve deve ve emsâli hayvanların gübresi demektir. Ya'ni, âhû, eşeklerin ahırında, balıklar karaya çıkıp hâlet-i nez' içinde muztarib oldukları gibi ve kezâ bir hokkanın içinde gübre ile misk bulunup yekdîğerine zıdd ve muazzeb bulundukları gibi, azabda ve işkencede idi.

908. Bir eşek ötekine derdi ki: "Agâh ol, sus, vuhuşun babası şahların ve beylerin tab'ını tutar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

908. Bir eşek ötekine derdi ki: "Agâh ol, sus, vahşilerin babası şahların ve beylerin tabiatını tutar."

Yani, ceylanın ıstırap hâlini gören eşeklerden birisi, diğer eşeğe alaylı bir şekilde derdi ki: "Bu yabani hayvanların babası olan ceylan, şahların ve beylerin tabiatına ve huyuna sahiptir." "Vuhûş", vahşi ve yabani hayvanlar demektir. "Bü'l-vuhûş", vahşilerin ve yabanilerin babası demek olur.

Ya'ni, âhûnun hâl-i ıztırâbını gören eşeklerden birisi öteki eşeğe istihzâ tarîkıyla derdi ki: "Bu yabânîlerin babası olan âhû şâhların ve beylerin tabîat ve meşrebine mâliktir." "Vuhûş", vahşî ve yabânî hayvanlar demektir. "Bü'l- vuhûş", vahşîlerin ve yabânîlerin babası demek olur.

909. Ve o diğeri, istihzâ ederdi de derdi ki: "Cezr ü medden gevher getirmiştir, ne vakit ucuza verir!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

909. Ve o diğeri, alay ederdi de derdi ki: "Gelgitlerden cevher getirmiştir, ne zaman ucuza verir!"

Ve o diğer bir eşek dahi aynı şekilde alay yoluyla diğer eşek arkadaşına dedi ki: "Denizin gelgit hâlinden faydalanıp cevher getirmiştir, hiç onu ucuza verir mi?"

"Medd ü cezr," bilindiği üzere denizin, birbirini altı saatte bir takip eden bir tür hareketidir. Bazı sahillerde yirmi dört saat içinde iki defa yükselir, iki defa alçalır. Birbirini düzenli aralıklarla takip eden bu iki hareketten birincisine, yani denizin yükselmesine "medd", ikincisine yani denizin alçalmasına "cezr" derler ki, her hareket altı saat arayla meydana gelir. Bu hareketlere güneşin, özellikle de yeryüzüne daha yakın olan ayın çekim gücü sebep olur. Daha fazla ayrıntı coğrafya kitaplarında yer almaktadır.

Bu kıssada "ahır"dan kasıt, dünya ve "eşekler"den kasıt, dünya ehli ve "âhû"dan kasıt, âriflerdir ki, dünya ehli ârifler ile böyle alay ederler ve derler ki: "Ruhlar âleminden hakikatler ve marifetler cevherlerini getirmiştir, onu bize ucuza veremez!" Bu sözleriyle onun marifetleri ve hikmetleriyle alay ederler.

Ve o diğer bir eşek dahi kezâlik istihzâ tarîkıyla diğer eşek arkadaşına derdi ki: "Denizin cezr ve medd hâlinden istifade edip gevher getirmiştir, hiç onu ucuz verir mi?"

"Medd ü cezr," ma'lûm olduğu üzere denizin, yekdiğerini altı saatte bir ta'kîb eden bir nevi' harekettir. Ba'zı sâhillerde yirmi dört saat içinde iki de- fa yükselir, iki defa alçalır. Birbirini muntazam fâsılalarla ta'kîb eden bu iki hareketten birincisine, ya'ni denizin yükselmesine "medd", ikincisine ya'ni denizin alçalmasına "cezr" derler ki, her hareket altı saat fâsıla ile husûle gelir. Bu harekâta güneşin, bâhusûs arza daha yakın olan ayın câzibesi sebebi- yet verir. Daha ziyâde tafsîlât coğrafya kitaplarında münderictir.

Bu kıssada "ahır"dan murâd, dünyâ ve "eşekler"den murâd, ehl-i dünyâ ve "âhû"dan murâd, âriflerdir ki, ehl-i dünyâ ârifler ile böyle istihzâ ederler ve derler ki: "Âlem-i ervâhtan hakâyık ve maârif gevherlerini getirmiştir, onu bize ucuzca veremez!" Bu sözleriyle onun maârif ve hikemiyâtı ile istihzâ ederler.

910. Ve o diğer bir eşek ona derdi ki: "Bu nâziklik ile şahın tahtı üzerine müttekî ol, de!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

910. Ve o diğer bir eşek ona derdi ki: "Bu naziklik ile şahın tahtı üzerine dayanıcı ol, de!"

Yani, bir başka eşek dahi öteki eşeğe derdi ki: "Ona de ki, mademki tabiatında bu kadar nezaket vardır, bari git padişahın tahtı üzerine dayanıcı ol!" Yani bizim tatlı tatlı yaşadığımız dünyamızı beğenmiyor isen, git hakîm padişahın katında otur!"

Ya'ni, bir başka eşek dahi öteki eşeğe derdi ki: "Ona de ki, mâdemki tab'ında bu kadar nezâket vardır, bâri git pâdişahın tahtı üzerine dayanıcı ol!" Ya'ni bizim tatlı tatlı yaşadığımız dünyâmızı beğenmiyor isen, git pâdişâh-ı hakîmin indinde otur!"

911. Öbür eşek doydu ve yemekten kaldı, binâenaleyh da'vet resmi ile âhuyu çağırdı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

911. Diğer eşek doydu ve yemekten vazgeçti, bu sebeple davet töreniyle ceylanı çağırdı.

Oradaki eşeklerden birisi saman yemekten doydu ve çok yemekten dolayı tıkanma hastalığına yakalandı ve saman yemeyi bıraktı. Bu sebeple samimiyetle değil, resmen ceylanı samana davet etti.

Oradaki eşeklerden birisi saman yemekten doydu ve kesret-i eklden imti-lâ illetine uğradı ve saman yemeği terk etti. Binâenaleyh samîmiyetle değil, resmen âhûyu samana da'vet etti.

912. "Hayır, git ey fülân, iştihâm yoktur. Natüvânım!" diye başını böyle itti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

912. "Hayır, git ey falan, iştahım yoktur. Güçsüzüm!" diye başını böyle itti.

Ceylan, eşeğe cevap olarak red anlamını içerecek şekilde başını arkaya doğru hareket ettirerek: "Ey falan, iştahım yoktur, ben zayıf ve güçsüzüm, dedi!"

Ahu, eşeğe cevâben red ma'nâsını mutazammın olmak üzere başını arkaya doğru hareket ettirerek: "Ey fülân, iştihâm yoktur, ben zayıf ve nâtüvâ-nım, dedi!"

913. "Biliyorum ki, bir naz ediyorsun, yahud nâmustan nâşî bir ihtiraz ediyorsun", dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

913. "Biliyorum ki, bir naz ediyorsun, yahut namustan dolayı bir çekinme gösteriyorsun," dedi.

Yani, dünya ehli, Hakk ârifini dünyevî hazlara katılmaya davet ettiği zaman, ârif bu katılma teklifini reddeder ve nefsanî hazza tutkun olan kimse de ona dokundurarak der ki: "Benim davet ettiğim haz reddedilecek bir şey değildir. Bilirim ki nazlanıyorsun veya akran ve benzerlerinin kınama ve ayıplamasına maruz kalıp namusun ve izzet-i nefsin kırılacağından çekiniyorsun!" der.

Ya'ni, ehl-i dünyâ, ârif-i Hakk'ı huzûzât-ı dünyeviyyeye iştirâke da'vet ettiği vakit, ârif bu iştirâk teklifini reddeder ve meclûb-i hazz-ı nefsânî olan kimse de ona ta'rîzen der ki: "Benim da'vet ettiğim haz reddedilecek bir şey değildir. Bilirim ki nazlanıyorsun veyâhud akran ve emsâlinin ta'n ve teşnî'ine ma'rûz kalıp nâmûsun ve izzet-i nefsin münkesir olacağından ihtirâz ediyorsun!" der.

914. O, kendi kendine dedi: "Bu senin tu mendir, zîrâ ondan senin eczân diri ve yenidir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

914. O, kendi kendine dedi: "Bu senin yiyeceğindir, çünkü ondan senin parçaların diri ve yenidir."

O ârif (Allah'ı bilen kişi), içinden eşeğin bu eleştirisine cevaben dedi ki: "Bu teklif ettiğin şey sana layık olan yiyecek ve gıdadır. Çünkü o gıdadan cisminin cüzleri ve hücreleri diri olur ve yenilenir; ve bu yiyecekten senin yoğun varlığının zerrelerinin benzerleri yenilenir."

O ârif, içinden eşeğin bu ta'rîzine cevâben dedi ki: "Bu teklif ettiğin şey sana lâyık olan tu'me ve gıdâdır. Zîrâ o gıdâdan cisminin cüz'leri ve hücey-râtı diri olur ve yenilenir; ve bu tu'meden senin vücûd-i kesîfinin zerrâtının emsâli teceddüd eder."

915. "Ben bir merg-zârın mûnisi olmuş idim; zülal ve bağçeler içinde asûde olmuş idim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

915. "Ben bir çimenliğin dostu olmuştum; tatlı su ve bahçeler içinde huzurlu olmuştum."

"Elif", dost, sahip ve arkadaş demektir. "Merg-zâr", "merg" ile çokluk edatı olan "zâr"dan oluşmuştur. "Merg", hayvanların otlamaya çok rağbet ettiği taze yeşilliktir. Bu sebeple "merg-zâr", çok taze yeşillik demektir. Yani ârif der ki: "Ben hakikat çimenliğinin dostuydum; hakikatlerin tatlı suyunu içerdim ve marifet bahçelerinde rahat olurdum."

"Elîf", mûnis ve sahib ve dost demektir. "Merg-zâr", "merg" ile "zâr" edât-ı kesretinden mürekkebdir. "Merg", hayvânâtın otlamağa ziyâde rağbet ettiği tarâvetli yeşilliktir. Binâenaleyh "merg-zâr", ziyâde tarâvetli yeşillik demek olur. Ya'ni ârif der ki: "Ben hakikat çemenzârının münisi idim; hakäyık âb-ı zülâlini içerdim ve ma'rifet bağçelerinde rahat olurdum."

916. Her ne kadar kazâ bizi azaba attı ise de, o huy ve müstetab olan tabiat ne vakit gider?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

916. Her ne kadar kazâ bizi azaba attı ise de, o huy ve müstetab olan tabiat ne vakit gider?

"Her ne kadar ilâhî kazâ bizi o manevî çayırlıktan ve latif âlemden, eşek ahırı mesabesindeki bu yoğun dünyaya ve azaba attı ise de, o ezeldeki latif ve pak huy olan tabiat bizden gider mi?"

"Her ne kadar kazâ-yı ilâhî bizi o merg-zâr-ı ma'nevîden ve âlem-i latîften eşek ahırı mesâbesinde olan bu dünyâ-yı kesîfe ve azâb içine attı ise de, o ezeldeki hûy-ı latîf ve pâk olan tabîat bizden gider mi?"

917. Gerçi fakîr oldum, ne vakit dilenci yüzlü olurum? Ve her ne kadar libâsım eski ise de ben yeniyim!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

917. Gerçi fakir oldum, ne zaman dilenci yüzlü olurum? Ve her ne kadar elbisem eski ise de ben yeniyim!

"Gerçi asıl vatanımdan ayrılarak aranıza düştüm ve fakir ve garip oldum, fakat bu hâl içinde dilenci yüzlü ve arsız değilim; ve her ne kadar elbisem eski püskü ise de ben her an içinde yeniyim. Yani cismaniyetim yönünden eski isem de, kalp yönünden her an yeni yeni Hakk tecellilerine mazharım."

"Gerçi vatan-i aslîmden ayrılarak aranıza düştüm ve fakîr ve garîb oldum, fakat bu hâl içinde dilenci yüzlü ve arsız değilim; ve her ne kadar libâsım eski püskü ise de ben her an içinde yeniyim. Ya'ni cismiyyetim cihetinden eski isem de, kalb cihetinden her an yeni yeni tecelliyât-ı Hakk'a mazharım."

918. Lâle ve sünbülü ve reyhânı dahi binlerce nâz ve nefretle yemişim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

918. Lâle, sümbül ve reyhanı dahi binlerce naz ve nefretle yemişim.

"Sipergam", reyhan ve fesleğen anlamına gelir. İnsân-ı kâmil der ki: "Ben zâta ait hallerin, oluşların (şuûnât-ı zâtiyye) ortaya çıktığı yerim. Ruhânî tecellîlerin renklerini bile naz ve nefretle kabul etmişim!" Bilinmeli ki, Hakk'ın zâtının tecellîsi olduğu gibi ruhun da tecellîsi vardır; ve sâliklerin çoğu bu makamda mağrur olmuşlardır ve Hakk'ın tecellîsini bulduklarını zannetmişlerdir. Eğer mürşid kâmil ve tasarruf sahibi olmazsa bu tehlikeden kurtulmak zor olur. Gönül aynası beşerî sıfatlardan ve tabiat pasından arındığı zaman, bazı ruhânî sıfatlar kalbe tecellî eder ve bu, o ruhânî nurların üstün gelmelerinden olur. Çünkü ruh tamamen beşerî sıfatlardan çıkmıştır; ve bazen ruh tamamen kendi sıfatlarıyla tecellî eder; ve bu, beşerî sıfatların izlerinin tamamen yok olmasından olur. Çünkü ruhun zâtı Hakk'ın halifesidir, tamamen tecellî eder ve hilafeti sebebiyle "Ben Hakk'ım!" der. Ruhânî tecellî ile Rabbânî tecellî arasındaki fark şudur ki, ruhânî tecellî sonradan olma (hudûs) damgasını taşır. Bu sebeple beşerî sıfatları yok etme gücü olmaz. Gerçi ortaya çıktığı zaman beşerî sıfatları giderir, ancak yok edemez. Ne zaman ki tecellî perde arkasına gider, derhal beşerî sıfatlar ortaya çıkar. Ancak Yüce ve Münezzeh Hakk'ın tecellîsi bu afetlerden emindir. Şerif beyitte lâle, sümbül ve reyhan ile ruhânî sıfatların tecellîsine işaret buyrulur ki, bu tecellî kâmilin maksadı değildir, onun maksadı Rabbânî tecellîlerdir.

"Sipergam", reyhan ve fesleğen ma'nâsınadır. Arif-i kâmil der ki: "Ben tecelliyât-ı zâtiyyenin mazharıyım. Tecelliyât-ı rûhâniyyenin elvânını bile nâz ve nefretle kabûl etmişim!" Ma'lûm olsun ki, zât-ı Hakk'ın tecellîsi olduğu gibi rûhun dahi tecellîsi vardır; ve sâliklerin çoğu bu makamda mağrûr olmuşlardır ve tecelli-i Hakk'ı bulduklarını zannetmişlerdir. Eğer mürşid kâmil ve sâhib-i tasarruf olmazsa bu vartadan halâs güç olur. Gönül âyînesi sıfât-ı beşeriyyeden ve tabîat pasından sâfî olduğu vakit, ba'zı sıfât-ı rûhâniyye kalbe tecellî eder ve o envâr-ı rûhâniyyetin galebelerinden olur. Zîrâ rûh tamâmiyle sıfât-ı beşeriyyeden çıkmıştır; ve ba'zan rûh tamâmen kendi sıfâtıyla tecellî eder; ve bu, sıfât-ı beşeriyye âsârının kâmilen mahvından olur. Zîrâ rûhun zâtı halîfe-i Hak'tır, tamâmen tecellî eder ve hilâfeti sebebiyle "Ben Hakk'ım!" der. Tecellî-i rûhânî ile tecellî-i rabbânî arasındaki fark budur ki, tecellî-i rûhânî hudûs damgasını tutar. Onun için sıfât-ı beşeriyyeyi ifnâ kuvveti olmaz. Gerçi zuhūru vaktinde sıfât-ı beşeriyyeyi izâle eder, velâkin fânî edemez. Vaktâki tecellî hicâb arkasına gider, derhal sıfat-ı beşeriyyet zâhir olur. Velâkin tecellî-i Hak Sübhânehû ve Teâlâ bu âfetlerden emîndir. Beyt-i şerîfte lâle ve sünbül ve reyhân ile sıfât-ı rûhâniyyenin tecellîsine işâret buyrulur ki, bu tecellî kâmilin maksûdu değildir, onun maksûdu tecelliyât-ı rabbâniyyedir.

919. Dedi: "Evet öğün bakalım, öğün öğün! Gariblik içinde çok boş söz söylemek mümkindir!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

919. Dedi: "Evet öğün bakalım, öğün öğün! Gariblik içinde çok boş söz söylemek mümkündür!"

"Lâf", fazla söz ve kendini övmek anlamındadır. "Lâf zeden", övünmek demektir. Yani, ceylanı ziyafete davet eden eşek, ceylandan sözleri işitince ona dedi: "Evet, öğün bakalım, öğün öğün dur! Çünkü gariblikte övünmek, atıp tutmak çok mümkündür!"

"Lâf", zâid söz ve kendini medhetmek ma'nâsınadır. "Lâf zeden", öğün- mek demek olur. Ya'ni, âhûyu ziyafete da'vet eden eşek, âhûdan sözleri işitince ona dedi: "Evet, öğün bakalım, öğün öğün dur! Zîrâ gariblikte öğün- mek, atıp tutmak çok mümkindir!"

920. Dedi: "Muhakkak nâfem şahitlik verir. Öd ve anber üzerine minnet koyar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

920. Dedi: "Şüphesiz göbeğim şahitlik eder. Öd ve anber üzerine minnet koyar."

"Nâfe", göbek anlamına gelir; burada kastedilen ise insân-ı kâmilin kalbidir. Yani, insân-ı kâmilin şerefli kalbi, ceylanın misk göbeği gibidir. O kalpten yayılan ilâhî feyizlerin kokusu ve tesirleri, onun kemâlinin şahididir. O kokunun önünde, görünen âlemdeki öd ağacının ve anberin kokuları baş eğerler.

"Nâfe", göbek ma'nâsına olup burada murâd, kâmilin kalbidir. Ya'ni, insân-ı kâmilin kalb-i şerîfi âhûnun misk göbeği gibidir. O kalbden münteşir olan füyûzât-ı rabbâniyyenin kokusu ve âsârı, onun kemâlinin şâhididir. O kokunun önünde zâhirdeki öd ağacının ve anberin kokuları baş eğerler.

921. Lâkin onu kim koklar? Sâhib-i meşâmm! Gübreye tapıcı olan eşek üzerine o harâm oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

921. Lakin onu kim koklar? Koku alma duyusu olan kişi! Gübreye tapan eşek üzerine o haram oldu.

Lakin Allah'ı bilen ârifin kalbinden yayılan Rabbanî feyizlerin kokusunu kim koklar? O kokuyu ancak koku alma duyusu olan, yani ruhunun burnu nefsanî sıfatlarla tıkanmamış olan kimse koklar. Yoksa gübre hükmünde olan dünyaya ve maddiyata tapan eşek üzerine o koku haram oldu. "Şeneved", "şenîden" mastarından türemiş şimdiki zaman fiilidir; "şemîden", yani "koklamak" anlamındadır. Bu şekilde şîn harfinin üstünü iledir. "İşitmek" anlamına gelen "şinîden", şîn harfinin esresi iledir.

Lâkin ârif-i billâhın kalbinden münteşir olan füyûzât-ı rabbâniyye kokusu- nu kim koklar? O kokuyu ancak sâhib-i meşâmm olan, ya'ni rûhunun burnu sıfât-ı nefsâniyye ile tıkanmamış olan kimse koklar. Yoksa gübre mesâbesinde olan dünyaya ve maddiyâta tapıcı olan eşek üzerine o koku harâm oldu. "Şeneved", "şenîden" masdarından fiil-i muzâri'dir; "şemîden", ya'ni "koklamak" ma'nâsınadır. Bu sûretle şîn'in fethasıyladır. "İşitmek" ma'nâsına olan "şinîden", şîn'in kesriyledir.

922. Eşek, yol üzerinde eşek sidiği koklar; bu tâifeye miski ben nasıl arz edeyim?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

922. Eşek, yol üzerinde eşek sidiği koklar; bu topluluğa miski ben nasıl sunayım?

"Gümîz", sidik anlamındadır. Yani, bir eşek yol üzerine işer, diğer bir eşek de gelip onun sidiğini koklar ve dudaklarını dışarıya devirerek başını yukarıya kaldırır. Burada "sidik"ten kastedilen, dünya ehlinin felsefî düşünceleridir ki, bundan zevk alan kimseler, ancak onların benzeri olan dünya ehli ve ahmaklardır. "Misk"ten kastedilen ise, ilâhî hakikatler ve bilgilerdir. Bu topluluk, yüce evliyaların bilgilerinden zevk almazlar; ve bunlara bunu sunmak boşunadır.

"Gümîz", sidik ma'nâsınadır. Ya'ni, bir eşek yol üzerine işer, diğer bir eşek dahi gelip onun sidiğini koklar ve dudaklarını dışarıya devirerek başını yukarıya kaldırır. Burada "sidik"ten murâd, ehl-i dünyanın mütâlaât-ı felsefiyye- sidir ki, bundan zevk alan kimseler, ancak onların misli olan ehl-i dünyâ ve humekādır. "Misk"ten murâd, hakäyık ve maârif-i ilâhiyyedir. Bu tâife, evliyâ-yı kirâmın maârifinden zevk almazlar; ve bunlara bunu arz etmek beyhûdedir.

923. Bunun için o müstecib olan nebî, "İslâm dünyada garibtir" remzini buyurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

923. Bu sebeple o cevap verici peygamber, "İslâm dünyada gariptir" remzini buyurdu.

"Müstecîb", cevap vermek anlamına gelen "isticâbe"den türemiş bir ism-i fâildir, "cevap verici" demektir. Yani, ceylan mesabesinde olan insân-ı kâmilin, eşek ahırı mesabesinde olan dünyada dünya ehli arasında garip ve yabancı kaldığı için, zor durumların ve meselelerin cevabını verici olan o şanlı peygamber hazretleri, "İslâm dünyada gariptir" remzini buyurdu. Çünkü hakiki İslâm'ı temsil eden ancak insân-ı kâmil olanlardır. Bu şerefli beyitte ان الاسلام بداً غريبا وسيعود غريبا فطوبى للغرباء yani "Muhakkak İslâm garip olarak ortaya çıktı ve garip olarak geri dönecektir, şimdi ne mutlu gariplere!" hadîs-i şerîfine işaret buyrulur. Nasıl ki 831 numaralı şerefli beytin başlangıcındaki şerefli başlıkta bu hadis yer alıyordu.

"Müstecîb", cevâb vermek ma'nâsına olan "isticâbe"den ism-i fâildir, "cevâb verici" demektir. Ya'ni, âhû mesâbesinde olan ârif-i kâmilin, eşek ahırı mesâbesinde olan dünyâda ehl-i dünyâ arasında garîb ve yabancı kaldığı için, müşkil hallerin ve mes'elelerin cevâbını verici olan o Nebiyy-i zîşan hazretleri, "İslâm dünyâda garîbdir" remzini buyurdu. Zîrâ İslâm-ı hakîkîyi temsil eden ancak ârif-i kâmil olanlardır. Bu beyt-i şerifte ان الاسلام بداً غريبا وسيعود غريبا فطوبى للغرباء ya'ni "Muhakkak İslâm garîb olarak zâhir oldu ve garîb olarak avdet edecektir, imdi ne mutlu garîblere!" hadîs-i şerîfine işaret buyrulur. Nitekim 831 numaralı beyt-i şerîfin ibtidâsındaki sürh-ı şerîfte bu hadis münderic idi.

924. Zîrâ ki, onun akrabâsı dahi ondan ürkerler; gerçi onun zâtıyla melekler hemdemdirler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

924. Çünkü onun akrabaları dahi ondan ürkerler; gerçi onun zâtıyla melekler dostturlar.

Yani, o kâmil ârif öyle bir garip kişidir ki, onun akrabaları ve yakınları bile ondan ürküp kaçarlar. Bununla birlikte o ârifin zâtıyla melekler dostturlar. Bu sebeple o, melekût âleminin (melekler âlemi) yabancısı değildir, nâsût âleminin (insanlar âlemi) yabancısıdır.

Ya'ni, o ârif-i kâmil öyle bir garîbdir ki onun akrabâsı ve taallukātı bile ondan ürküp kaçarlar. Bununla beraber o ârifin zâtıyla melekler musâhibdirler. Binâenaleyh o âlem-i melekûtun gayrı değildir, âlem-i nâsûtun gayıdır.

925. Onun sûretini enâm cins görürler, lakin ondan o kokuyu bulmazlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

925. Onun sûretini insanlar cins olarak görürler, lakin ondan o kokuyu bulmazlar.

"Enâm", insanlar ve yeryüzünde olanlar, yaratılmışlar demektir; "meşâm", burunlar ve koklama yerleri demektir. Farslar mîm harfini şeddesiz kullanırlar. Burada "meşâm"dan kastedilen, "koku"dur. Yani, halk, insân-ı kâmili kendi cinslerinin sûretinde görürler ve onu kendileri gibi zannederler, onun bâtınının kokusunu duymazlar. Çünkü nefse ait sıfatlarla onların ruhlarının burunları tıkanmıştır.

"Enâm", nâs, insanlar ve yeryüzünde olanlar, mahlûklar; "meşâm", burunlar ve koklamak mahalleri demektir. Fârisîler mîm'i şeddesiz kullanırlar. Burada "meşâm"dan murâd, "koku"dur. Ya'ni, halk, ârif-i kamili kendi cins- lerinin sûretinde görürler ve onu kendileri gibi zannederler, onun bâtınının kokusunu duymazlar. Zîrâ sıfât-ı nefsâniyye ile onların rûhlarının burunları tıkanmıştır.

926. Öküz nakşı arasında bir arslan gibi. Onu uzaktan gör, fakat onu cüst ü cû etme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

926. Öküz nakşı arasında bir aslan gibi. Onu uzaktan gör, fakat onu arama!

"Me-kâv", "kâvîden" mastarından şimdiki zaman emir kipidir; "arayıp sormak" ve "bir kimseyi el ve dil ile incitmek" anlamındadır (Burhan). Yani, insân-ı kâmil (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) dünya ehli arasında, öküz heykelleri ve nakışları arasında bulunan bir aslan gibidir. Ey gafil, sen onu kendi cinsinden sanıp ona laubali bir şekilde yaklaşma ve onu uzaktan seyret! Fakat bu seyredişin onu imtihan etmek amacıyla araştırmak için veya el ve dil ile incitmek için olmasın! Çünkü o aslandır, laubali yakınlaşmaya gelmez.

"Me-kâv", "kâvîden" masdarından emr-i hâzırdır; "cüst ü cû etmek" ve "bir kimseyi el ve dil ile incitmek" ma'nâsınadır (Burhân). Ya'ni, ârif-i kâmil ehl-i dünyâ arasında, öküz heykelleri ve nakışları arasında olan bir arslan misâlidir. Ey gäfil sen onu kendi cinsinden görüp ona lâubâliyâne yaklaşma ve onu uzaktan temâşâ et! Fakat bu temâşân onu imtihan kasdıyla tefahhus için veyâhud el ve dil ile incitmek için olmasın! Zîrâ o arslandır, lâubâli takarrübe gelmez.

927. Ve eğer cüst ü cû edersen cisim öküzünü bırak! Zîrâ o arslan huylu öküzü yırtar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

927. Ve eğer araştırıp soruşturursan, cisim öküzünü bırak! Çünkü o, arslan huylu olan, öküzü yırtar.

"Terk", Arapça bir kelime olup "bırakmak" demektir. Bahâr-ı Acem'in açıklamasına göre bu kelime Farsçada "güften", "kerden", "dâden" ve "giriften" mastarlarıyla kullanılır ve "terk etmek" anlamı verilir. Bu sebeple ترك گاو تن بگو ibaresi, "cisim öküzünü terk et ve bırak!" demek olur. "Söylemek" anlamına gelen "güften" mastarının burada asıl anlamı yoktur. Bu durumda ibareye "cisim öküzünün terkini söyle!" anlamı vermek uygun olmaz. Yani, eğer insân-ı kâmili uzaktan seyretmeyip, ona imtihan kastıyla yaklaşırsan veya el ve dil ile incitmek için yaklaşırsan, cisminin öküzünden vazgeç! Çünkü o arslan huylu olan insân-ı kâmil senin cisminin öküzünü yırtar. Aşağıdaki menkıbe bu şerefli beytin anlamını açıklar:

Menkıbe: Nakşî sâdâtından Mevlânâ Alâüddin hazretleri naklederler ki: "Bir gün Mekke'de şeyh Abdülkebîr Yemenî hazretlerinin şerefli meclisine girdim. Meclislerinde Mekke'nin sâdâtından, meşâyihinden, ulemâsından ve fukahâsından çok kimseler vardı; ve şeyh hazretleri ilâhî bilgilerden söz söylüyordu. Orada ulemâ arasında kaba tabiatlı bir fakih de vardı. Ehlullah'ı ve ehlullah'ın sözünü inkâr ediyordu. İtiraz ederek şeyhin sözlerine muhalefet etti. Meclisin ileri gelenlerinden biri o fakihe hiddetlenip, "Sus!" dedi. Fakih cevaben, "Eğer şeriata aykırı ve akla uygun olmayan bir şey söylersem beni engelleyin! Eğer sözüm şeriata uygun ve akla uygun ise niçin engel oluyorsunuz?" dedi. Hz. Şeyh bana dönüp buyurdular ki: یا عجم خلصنى منه Yani, "Ey Acem beni bundan kurtar!" Fakih dedi ki: "Acayip, ben zulüm ve sövgü mü ediyorum ki, kurtuluş istiyorsunuz? Bir söz söylediniz, bana şüphe ârız oldu. Cevap isterim cevap! Bu kadar abartının ne anlamı vardır?" Bu sözü takiben Hz. Şeyhe gazap gelip o fakihe dönerek, "Şüphen nedir, söyle!" buyurdular. Fakih söze başlayacağı vakit hemen yüzü üstüne düştü ve aklı başından gitti. Şeyh hazretleri de kalkıp odalarına gittiler. Meclis dağıldı. O fakih baygın bir halde yüzü üzerine düşmüş kalmıştı. Sonra bir kilim getirdiler, fakihi kilim içine koyup dışarıya çıkardılar. Henüz şeyh hazretleri odalarından dışarıya çıkmamıştı ki, fakih ruhunu teslim etti. Diğer bir gün şeyh hazretlerinin huzuruna gitmiştim. Hatırımdan geçti ki, ehlullah kerem ve mürüvvet sahipleridir; o fakih ise bunların bâtınî hallerinden gafil bir kimse idi. Eğer affetseler olmaz mıydı? Bu hatırayı takiben şeyh hazretleri buyurdular ki: "Ey Acem, kabzası sağlam yere dikilmiş ve ucu dışarıda kalmış olan keskin bir kılıca çıplak bir cahil gelip göğsüyle olanca kuvveti ile kendisini çarpsa, kılıç onu helak ettiğinden dolayı o kılıcın bir kabahati olur mu?"

"Terk", Arabî bir kelime olup "bırakmak" demektir. Bahâr-ı Acem'in beyânına göre bu kelime Fârisî'de "güften" ve "kerden" ve "dâden" ve "giriften" masdarlarıyla kullanılır ve "terketmek" ma'nâsı verilir. Binâenaleyh ترك گاو تن بگو ibaresi, "cisim öküzünü terk et ve bırak!" demek olur. "Söylemek" ma'nâsına olan "güften" masdarının burada ma'nâ-yı aslîsi yoktur. Bu sûrette ibâreye "cism öküzünün terkini söyle!" ma'nâsı vermek münasib olmaz. Ya'ni, eğer ârif-i kâmili uzaktan temâşâ etmeyip, ona imtihan kasdıyla yaklaşırsan veyâhud el ve dil ile incitmek için yaklaşırsan cisminin öküzünden vazgeç! Zîrâ o arslan huylu olan ârif-i kâmil senin cisminin öküzünü yırtar. Atîde[ki] menkıbe bu beyt-i şerîfin ma'nâsını tavzîh eder:

Menkıbe: Sâdât-ı Nakşiyye'den Mevlânâ Alâüddin hazretleri naklederler ki: "Bir gün Mekke'de şeyh Abdülkebîr Yemenî hazretlerinin meclis-i şerîfine girdim. Meclislerinde sâdât ve meşâyih ve ulemâ ve fukahâ-yı Mekke'den çok kimseler var idi; ve şeyh hazretleri maârif-i ilâhiyyeden söz söyler idi. Orada ulemâ arasında galîzu't-tab' bir fakîh dahi var idi. Ehlullâh ve ehlullâhın kelâmına münkir idi. İ'tirâz vechi üzere şeyhin sözlerine muhalefet etti. A'yân-ı meclisten birisi o fakîhe hiddet edip, "Sus!" dedi. Fakîh cevâben, "Eğer nâ-meşrû' ve nâ-ma'kül söylersem beni men'ediniz! Eğer sözüm meşrû' ve ma'kül ise niçin mâni' oluyorsunuz?" dedi. Hz. Şeyh bana dönüp buyurdular ki: یا عجم خلصنى منه Ya'ni, "Ey Acem beni bundan kurtar!" Fakîh dedi ki: "Acâyib, ben zulüm ve şetm mi ediyorum ki, halâs istiyorsunuz? Bir söz söylediniz bana şübhe ârız oldu. Cevâb isterim cevâb! Bu kadar mübâlâ- ğanın ne ma'nâsı vardır?" Bu sözü müteakib Hz. Şeyhe gazab târî olup o fakîhe dönerek. "Şübhen nedir, söyle!" buyurdular. Fakîh söze başlayacağı vakit heman yüzü üstüne düştü ve aklı başından gitti. Şeyh hazretleri de kalkıp odalarına gittiler. Meclis dağıldı. O fakîh bîhûş bir hâlde yüzü üzerine düşmüş kalmış idi. Sonra bir kilim getirdiler, fakîhi kilim içine koyup dışarıya çıkardılar. Henüz şeyh hazretleri odalarından dışarıya çıkmamış idi ki, fakîh teslîm-i rûh etti. Diğer bir gün şeyh hazretlerinin huzûruna gitmiş idim. Hatırımdan geçti ki, ehlullah kerem ve mürüvvet sâhibleridir; o fakîh ise bunların ahvâl-i bâ- tınelerinden gâfil bir kimse idi. Eğer affetseler olmaz mıydı? Bu hâtırayı müteâkib şeyh hazretleri buyurdular ki: "Ey Acem, kabzası muhkem yere dikilmiş ve ucu dışarıda kalmış olan bir keskin kılıca çıplak bir câhil gelip sînesiy- le olanca kuvveti ile kendisini çarpsa, kılıç onu helâk ettiğinden dolayı o kılıcın bir kabâhati olur mu?"

928. Öküzlük tab'ını senin başından çıkarır, hayvandan bir hayvanlık huyunu koparır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

928. Öküzlük tabiatını senin başından çıkarır, hayvandan bir hayvanlık huyunu koparır.

Yani, eğer sen insân-ı kâmilin huzuruna itiraz etmek ve onu incitmek için gitmeyip, feyzine (manevi bereketine) nail olmak için gidersen, senin öküzlük tabiatını, senin ruhundan çıkarır. Hayvanlık ahlakını, senin hayvanî ruhundan koparır.

Ya'ni, eğer sen insân-ı kâmilin huzûruna i'tirâz etmek ve onu incitmek için gitmeyip, feyzine intizâr için gider isen, senin öküzlük tabîatını, senin rûhundan çıkarır. Hayvanlık ahlâkını, senin rûh-i hayvânînden koparır.

929. Öküz olsan onun indinde arslan olursun. Eğer sen öküzlük ile hoş isen arslanlık isteme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

929. Öküz olsan onun yanında aslan olursun. Eğer sen öküzlük ile hoş isen aslanlık isteme!

O insân-ı kâmilin (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) huzuruna öküz tabiatında olarak gitsen, ona boyun eğip itaat ettiğin vakit, onun yanında ilerleyip manevi aslan olursun. Fakat eğer sen öküzlük ve hayvanlık tabiatından memnun isen, o kâmilin huzurunda manevi aslanlık talebiyle bulunma! Bu ayet-i kerime Yusuf suresinde geçmektedir. Tefsir kitaplarında tafsîli (ayrıntısı) olduğu üzere, kıssanın özeti şudur ki: Yusuf (a.s.) köle olarak Mısır'da satıldığı vakit, Mısır hükümetinin ileri gelenlerinden biri onu satın aldı. O vakit Mısır'da hükümdar olan Melik Reyyan ibnü'l-Velid bir rüya gördü ki, bu ayet-i kerime o rüyayı beyan buyuruyor: وَقَالَ الْمَلكُ إِنِّي أرى سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وآخر يابسات يا أَيُّهَا المَلأ أفتوني في رؤياي إن كنتم للرؤيا تعبرون (Yûsuf, 12/43) Yani, "Melik Reyyan dedi ki: Ben rüyada yedi semiz öküz gördüm ki, yedi zayıf öküz onları yer; ve yedi yeşil başak ve diğer yedi kuru başak gördüm ki, kuru başaklar yeşil başaklara üstün gelir. Ey kavmin ileri gelenleri, eğer rüya tabirini biliyor iseniz benim rüyam hakkında kesin cevap verin!"

Cenab-ı Pir efendimiz bu rüyadaki remz (sembol) ve işarete intikal etmek suretiyle ayet-i kerimeyi tefsir buyururlar. Remz ve işaret budur ki, rüyada melikin gördüğü semiz ve zayıf öküzlerin her ikisi de cinsiyette ve şekilde birleşiktirler, fakat manada birleşik değildirler. Rüya aynasında gösterilen şey öküzlerin şekil olarak birleşik ve manen birbirinden ayrı olduklarıdır. Bu ayrılık zayıf öküzlerin batında aslan olup semiz öküzleri yemesi ve kuru başakların yaş başakları yutması idi. Bu sebeple sen onların şekil olarak cinsiyetlerine ve birleşik olmalarına bakma, manalarına bak! Aynı şekilde insân-ı kâmil dahi şekil olarak zayıf ve nefis ehli olan kimseler ise şekil olarak güçlü iseler de insân-ı kâmil batında aslan olduğundan o güçlüleri yutar ve üstün gelir. Nasıl ki ilerideki şerefli beyitlerde beyan buyrulur:

O insân-ı kâmilin huzûruna öküz tabîatında olarak gitsen ona münkād ve mutî' olduğun vakit, onun indinde terakkî edip ma'nâ arslanı olursun. Fakat eğer sen öküzlük ve hayvanlık tabîatından memnûn isen, o kâmilin huzûrunda ma'nâ arslanlığı talebiyle bulunma! Bu âyet-i kerîme sûre-i Yûsuf'ta vâki'dir. Tafsîli tefsîr kitablarında olduğu üzere, kıssanın mücmeli budur ki: Yûsuf (a.s.) köle olarak Mısır'da satıldığı vakit, Mısır hükümeti ekâbirinden birisi satın aldı. O vakit Mısır'da hüküm- dâr olan melik Reyyân ibnü'l-Velîd bir rü'yâ gördü ki, bu âyet-i kerîme o rü'yâyı beyân buyuruyor: وَقَالَ الْمَلكُ إِنِّي أرى سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وآخر يابسات يا أَيُّهَا المَلأ أفتوني في رؤياي إن كنتم للرؤيا تعبرون (Yûsuf, 12/43) Ya'ni, "Melik Reyyan dedi ki: Ben rü'yâda yedi semiz öküz gördüm ki, yedi zayıf öküz onları yer; ve yedi yeşil başak ve diğer yedi kuru başak gördüm ki, kuru başaklar yeşil başaklara galebe eder. Ey kavmin eşrâfı, eğer rü'yâ ta'bîrini biliyor iseniz benim rü'yâm hakkında kavî cevab verin!"

Cenâb-ı Pîr efendimiz bu rü'yâdaki remz ve işârete intikāl etmek sûretiyle âyet-i kerîmeyi tefsîr buyururlar. Remz ve işaret budur ki, rü'yâda melikin gördüğü semiz ve zayıf öküzlerin her ikisi de cinsiyette ve sûrette müttehid- dirler, fakat ma'nâda müttehid değildirler. Rü'yâ aynasında gösterilen şey öküzlerin sûretâ müttehid ve ma'nen yekdiğerinden ayrı olduklarıdır. Bu ayrılık zayıf öküzlerin bâtında arslan olup semiz öküzleri yemesi ve kuru başakların yaş başakları yutması idi. Binâenaleyh sen onların sûrette cinsiyetlerine ve müttehid olmalarına bakma, ma'nâlarına bak! Kezâ insân-ı kâmil dahi sûrette zayıf ve ehl-i nefs olan kimseler ise sûrette kavî iseler de insân-ı kâmil bâtında arslan olduğundan o kavîleri yutar ve galebe eder. Nitekim âtîdeki ebyât-ı şerîfede beyân buyrulur:

930. O Mısır'ın bir azîzi rü'yâda gördü, çünki gayb gözüne feth-i bâb oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

930. O, Mısır'ın bir azîzi rüyada gördü, çünkü gayb gözüne bir açılış oldu.

"Gayb gözü"nden kastedilen, kalbin melekût âlemine (görünmeyen, ruhani âlem) bakan yönüdür. Çünkü kalbin, birisi melekût âlemine ve diğeri nâsût âlemine (görünen, maddi âlem) dönük olan iki yüzü vardır. Yüce Allah bir kimseye nâsût âleminde meydana gelecek bir olayı göstermek istediği zaman, bu olayın iç yüzüne uygun olan bir şekli misâl âleminde (hayal âlemi) gösterir ki, buna tasavvuf terimlerinde "keşf-i muhayyel" (hayal yoluyla keşif) derler. Bu şekil yoruma muhtaçtır.

"Gayb gözü"nden murâd, kalbin âlem-i melekûta olan cihetidir. Zîrâ kalbin, birisi âlem-i melekûta ve diğeri âlem-i nâsûta müteveccih olan iki yüzü vardır. Hak Teâlâ hazretleri bir kimseye âlem-i nâsûtta vâki' olacak bir hadiseyi göstermek murâd buyurduğu vakit, bu hadisenin bâtınına münasib olan bir sûreti âlem-i misâlde gösterir ki, buna ıstılâhât-ı sûfiyyede "keşf-i muhayyel" derler. Bu sûret ta'bîre muhtaçtır.

931. Pervere mensûb olan çok semiz yedi öküzü, onları o yedi zayıf öküz yedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

931. Besi yerine ait olan çok semiz yedi öküzü, o yedi zayıf öküz yedi.

"Perver", evin altında, her tarafından hava akımına uygun olan bodrum anlamına gelir ki, orada hayvan beslerler. Buraya "pervâr" da derler (Ferheng-i Reşidî ve Burhân). "Perverî"de, "ye" nispet için olup, "perverde" beslenmiş hayvan demektir. Bu şerefli beyit, yukarıdaki beyit ile tam bir cümle oluşturur. Yani, "O Mısır azizi, gayb gözüne açılış olduğu için rüyasında besi yerine ait olan çok semiz yedi öküzü gördü ki, o semiz öküzleri, o yedi zayıf öküz yedi" demektir.

"Perver", ev altında her tarafından hava cereyânına müsâid olan bodrum ma'nâsınadır ki, orada hayvan beslerler. Buraya "pervâr" dahi derler (Ferheng-i Reşidî ve Burhân). "Perverî"de, "ye" nisbet için olup, "perverde" beslenmiş hayvan demek olur. Bu beyt-i şerîf yukarıdaki beyt ile bir cümle-i tâm teşkil eder. Ya'ni, "O azîz-i Mısr, gayb gözüne feth-i bâb olduğu için rü'yâsında pervere mensûb olan çok semiz yedi öküzü gördü ki, o semiz öküzleri, o yedi zayıf öküz yedi" demek olur.

932. O zayıflar bâtında arslan idiler, yoksa öküzleri yiyici olmazlar idi..&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

932. O zayıflar içte aslan idiler, yoksa öküzleri yiyici olmazlardı.

O zayıf öküzler dışta âciz görünseler de içte aslan tabiatında ve çok güçlü idiler. Eğer onlar içte güçlü olmasalardı, o dışta semiz görünen öküzleri yiyemezlerdi. Çünkü içsel olan kuvvet, dışsal olan kuvvete daima üstün gelir.

O zayıf öküzler zâhirde âciz görünür iseler de bâtında arslan meşrebinde ve çok kavî idiler. Eğer onlar bâtında kavî olmasa idiler, o zâhirde semiz görünen öküzleri yiyemez idiler. Zîrâ bâtınî olan kuvvet, zâhirî olan kuvvete dâimâ gālibdir.

933. İmdi merd-i kâr, sûrette beşer geldi, fakat onda âdem yiyici arslan gizlidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

933. Şimdi iş adamı, görünüşte insan olarak geldi, fakat onda insan yiyen aslan gizlidir.

"İş adamı"ndan kasıt, bâtını faâl olan insân-ı kâmildir. Yani, insân-ı kâmil görünüşte âciz olan bir insan şeklinde belirir. Fakat onun bâtını o kadar güçlü bir aslandır ki, o aslanın insan yiyicilik özelliği vardır. Yani insanın hayvanlık yönünü yiyip yok eder ve onun insanlık yönü ortaya çıkar.

"Merd-i kâr"dan murâd, bâtını faâl olan insân-ı kâmildir. Ya'ni, insân-ı kâmil zâhirde âciz olan bir beşer sûretinde görünür. Fakat onun bâtını o kadar kavî bir arslandır ki, o arslanın adam yiyicilik hassası vardır. Ya'ni âdemin cihet-i hayvaniyyetini yiyip mahveder ve onun insanlık ciheti meydâna çıkar.

934. Ademi hoş yer, onu ferd yapar; eğer derdini koparırsa, onun tortusunu sâf eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

934. İnsân-ı kâmil, insanı hoş bir şekilde yer, onu ferd yapar; eğer derdini koparırsa, onun tortusunu sâf eder.

İnsân-ı kâmilin iç âlemi, insanı latîf bir biçimde yer ve ruh ile nefisten oluşmuş olan o insanı, ruh hâline dönüştürmek suretiyle ferd ve basit yapar. Eğer onun vücudunda ruhun derdi ve hastalığı olan nefsini kökünden koparırsa, tortusunu sâf ve süzülmüş bir hâle getirir. Çünkü insanın nefsine ait sıfatları, Hak ve hakikate perde olduğu için, başının derdi ve belasıdır. Bu dert ve bela ortadan kalkınca ruhunun sıfatı ortaya çıkar ve ruhunun gözüyle Hakk'ın cemâlini müşâhede eder. Bu sebeple onun kesif bir tortu mesabesinde olan nefsi, ruhanî sıfatları kazanmakla sâf ve süzülmüş bir hâle gelir. "Derdeş kened" ifadesinde "kened" fiili, "kerden" masdarının müzâri'i olup mazmûm [yani "küned"] okunursa: "Eğer ona dert verirse" demek olur. Bundan maksat, aşk-ı Hak veya riyâzât ve mücâhede derdini yüklerse demektir. Yani, "Eğer insân-ı kâmil bir adama ilâhî aşk veya riyâzet ve mücâhede derdini yüklerse onun tortusu sâf olur" demek olur. Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 50. bölümünde bu anlamda şöyle buyururlar: "Îsâ (a.s.) عجبت من الحيوان كيف يأكل الحيوان Yani "Hayvanın hayvan etini nasıl yediğine şaşarım" buyurmuştur. Ehl-i zâhir derler ki: "İnsan hayvan etini yer, halbuki ikisi de hayvandırlar. Bu hatadır, niçin? Çünkü insan et yer, velâkin o yediği hayvan değildir, cansızdır. Çünkü ölünce hayvanlık kalmaz. Ancak maksat şudur ki, şeyh, müridini niteliksiz ve keyfiyetsiz bir hâlde yutar, böyle garip bir hâle şaşarım." Bilinmeli ki, bu hâle "fenâ-fi'ş-şeyh" (şeyhte fani olma) derler. Ehlullah buyurmuşlardır ki: "Bir mürid bu makama geldiğinde, kendi vücudunu şeyhin vücudunda fani olmuş görür; söylediği vakit şeyhi söyler, dinlediği vakit şeyhi dinler. Bu makamdan ilerlediğinde "fenâ-fi'r-resûl" (resulde fani olma) ve ondan dahi ilerleyince "fenâ-fillâh"a (Allah'ta fani olma) ulaşır.

İnsân-ı kâmilin bâtını adamı latîf bir sûrette yer ve rûh ile nefisten mürekkeb olan o adamı, rûh hâline kalb etmek sûretiyle ferd ve basît yapar. Eğer onun vücudunda rûhun derdi ve illeti olan nefsini kökünden koparırsa, tortusunu sâf ve süzülmüş bir hâle getirir. Zîrâ insanın sıfât-ı nefsâniyyesi Hak ve hakîkate hicâb olduğu cihetle, başının derdi ve belâsıdır. Bu derd ve belâ mündefi' olunca rûhunun sıfatı zâhir olup, rûhunun gözüyle cemâl-i Hakk'ı müşâhede eder. Binâenaleyh onun kesif bir tortu mesâbesinde olan nefsi sıfât-ı rûhâniyyeyi iktisâb etmekle sâf ve süzülmüş bir hâle gelir. "Derdeş kened" ibâresinde "kened" fiili, "kerden" masdarının müzâri'i olup mazmûm [ya'ni "küned"] okunursa: "Eğer ona derd eylerse" demek olur. Bundan murâd, aşk-ı Hak veyâ riyâzât ve mücâhede derdini tahmîl ederse demektir. Ya'ni, "Eğer insan-ı kâmil bir adama aşk-ı ilâhî veyâ riyâzet ve mücâhede derdini tahmîl ederse onun tortusu sâf olur" demek olur. Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 50. faslında bu ma'nâda şöyle buyururlar: "Îsâ (a.s.) عجبت من الحيوان كيف يأكل الحيوان Ya'ni "Hayvan hayvanın etini nasıl yediğine taaccüb ederim" buyurmuştur. Ehl-i zâhir derler ki: "İnsan hayvan etini ekl eder, halbuki ikisi de hayvandırlar. Bu hatâdır, niçin? Zîrâ insan et yer, velâkin o yediği hayvan değildir, cemâddır. Çünki ölünce hayvanlık kalmaz. Ancak garaz budur ki, şeyh, mürîdini bî-keyfiyet ve niteliksiz bir hâlde yutar, böyle garîb bir hâle taaccüb ederim." Ma'lûm olsun ki, bu hâle "fenâ-fi'ş-şeyh" derler. Ehlullah buyurmuşlardır ki: "Bir mürid bu makāma geldikde, kendi vücûdunu şeyhin vücudunda fânî olmuş görür; söylediği vakit şeyhi söyler, dinlediği vakit şeyhi dinler. Bu makamdan terakkî etdikde "fenâ-fi'r-resûl" ve ondan dahi terakkî edince "fenâ-fillâh"a vâsıl olur.

935. O, o bir derdden dolayı cümle derdlerden kurtulur, o ayağı Sühâ'ya koyar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

935. O, o bir dert yüzünden bütün dertlerden kurtulur, o ayağını Süha'ya basar.

O mürid (tasavvuf yolunda ilerleyen kişi), insân-ı kâmilin (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) sohbetinden elde ettiği bir dert yüzünden, dünyanın ve ahiretin bütün dertlerinden kurtulur. Ruhunun ayağını Süha üzerine basar. "Süha", "Benâtü'n-na'ş-i kübrâ" denilen yıldızlara yakın, küçük görünen bir yıldızın ismidir. Onun yeryüzünden küçük görünmesi çok uzak olmasındandır. Şerefli beyitte "Süha" ifadesiyle ruhun çok yüksek makamlara yükseleceğine işaret buyrulur. Bazı nüshalarda "Süha" yerine "sema" (gök) geçmiştir. Bu da aynı anlamı ifade eder.

O mürîd, insân-ı kâmilin sohbetinden hâsıl ettiği bir derdden dolayı, dünyânın ve âhiretin bütün derdlerinden kurtulur. Rûhunun ayağını Sühâ üzerine koyar. "Sühâ", "Benâtü'n-na'ş-i kübrâ" ta'bîr olunan yıldızlara yakın, küçük görünen bir yıldızın ismidir. Onun arzdan küçük görünmesi pek uzak olmasından nâşîdir. Beyt-i şerîfte "Sühâ" ta'bîriyle rûhun pek yüksek mahalle- re urûc edeceğine işâret buyrulur. Ba'zı nüshalarda "Sühâ" yerine "semâ" vâki' olmuştur. Bu da aynı ma'nâyı ifade eder.

936. "Pür-nühûset olan karga gibi ne kadar söylersin, ey Halil neden dolayı horoz öldürdün?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

936. "Uğursuzlukla dolu karga gibi ne kadar söylersin, ey Halil, neden horoz öldürdün?"

Bu şerefli beyitteki hitabı Hz. Pîr efendimiz kendi şerefli zâtlarına ve iç âlemlerine yöneltirler. Yani, "Ey zamanın Halil'i olan Mevlânâ, tabiatında uğursuzluk dolu olan karga gibi ne kadar söylersin ve sözü uzatırsın, müridin iç âleminde horoz hükmünde olan sıfatı niçin söküp atarsın ve yok edersin?"

Bu beyt-i şerîfteki hitâbı Hz. Pîr efendimiz kendi zât-ı şerîflerine ve bâtınlarına tevcîh buyururlar. Ya'ni, "Ey vaktin Halîl'i olan Mevlânâ, tab'ında uğursuzluk dolu olan karga gibi ne kadar söylersin ve sözü uzatırsın, mürîdin bâtınında horoz mesâbesinde olan sıfatı niçin kal' ve izâle edersin?"

937. Dedi, "Ferman için!" "Fermanın hikmetini söyle, ta ki onu mu-be-mû tesbih edici olayım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

937. Dedi, "Ferman için!" "Fermanın hikmetini söyle ki onu inceden inceye tesbih edeyim!"

Cenâb-ı Pîr'in (Hz. Mevlânâ) iç âlemi cevaben dedi: "Horozu ilâhî ferman olduğu için öldürdüm." Dış âlemi tekrar iç âlemine seslenip buyuruyor ki: "O halde ilâhî fermanın sebebini ve hikmetini söyle! Ta ki bu ilâhî hikmet ortaya çıksın da ben onu inceden inceye tesbih ve tenzih edeyim ve hayret edip "Sübhânellah" diyeyim!"

Cenâb-ı Pîr'in bâtın-ı şerîfleri cevâben dedi: "Horozu fermân-ı ilâhî olduğu için öldürdüm." Zâhirleri tekrar bâtınlarına hitâb edip buyuruyorlar ki: "O hâlde fermân-ı ilâhînin sebeb ve hikmetini söyle! Tâ ki bu hikmet-i ilâhî zâhir olsun da ben onu inceden inceye tesbîh ve tenzîh edici olayım ve taaccüb edip "Sübhânellah" diyeyim!"

## Onun beyânındadır ki, Halîl (a.s.)ın horozu öldürmesi, mürîdin bâtınında olan sıfât-ı mezmûme-i mühlikeden hangi sıfatın kam' ve kahrına işâret idi?

938. O, şehvete mensûbdur ve çok şehvet-peresttir. O, zevksiz olan zehirli şa- rabdan sarhoştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

938. O, şehvete aittir ve çok şehvet düşkünüdür. O, zevksiz olan zehirli şaraptan sarhoştur.

"Jâj", tatsız ve zevksiz bir sebzedir ki, tohumsuz olur ve "boşuna" anlamındadır; ve bir ottur ki, deve onu çiğner ama yutamaz ve Mâverâünnehir'de Kıpçak vilayetinde bulunur (Şemsü'l-Lügat). Yani, o horoz şehvete aittir ve çok şehvet düşkünüdür. O biçare cismi zehirleyen boş ve beyhude olan bir şaraptan sarhoştur.

"Jâj", tatsız ve zevksiz bir sebzedir ki, tohumsuz olur ve "bîhûde" ma'nâsınadır; ve bir ottur ki, deve onu çiğner ve yutamaz ve Mâverâünnehir'de Kıpçak vilâyetinde olur (Şemsü'l-Lügat). Ya'ni, o horoz şehvete mensûbdur ve çok şehvet-peresttir. O bîçâre cismi zehirleyen boş ve beyhûde olan bir şarâbdan sarhoştur.

939. Ey vasî, eğer nesil olmasa idi, âdem onun arından dolayı kendini hadım ederdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

939. Ey vasiyet edilmiş kişi, eğer nesil olmasaydı, insan onun utancından dolayı kendini hadım ederdi.

"Vasi", kendisine vasiyet edilmiş kişi; "hasi", üreme organı kesilen, hadım edilen kişi anlamlarındadır. Yani, "Ey kendisine şehvetten kaçınması tavsiye edilmiş olan mürid! Şehvet, hayvanlığın gereğidir. Eğer bu şehvet, şekiller âleminde neslin devamı için, Yüce Allah tarafından cismaniyet âleminde bir kural olarak konulmamış olsaydı, insan, yani hayvanlıktan tiksinen insân-ı kâmil, o şehvet hükmünün bedeninde ortaya çıkmasını ayıp görerek ve o fiilden utanarak kendisini hadım yapardı."

"Vasî", kendisine vasiyet olunmuş olan kimse; "hasî", âlet-i tenâsülü kesilen, hadım edilen kimse ma'nâlarınadır. Ya'ni, "Ey kendisine şehvetten ictinâb etmesi tavsiye edilmiş olan mürîd! Şehvet, hayvanlığın iktizâsıdır. Eğer bu şehvet âlem-i sûrette teselsül-i nesl için, Hak Teâlâ tarafından cismâniyet âleminde bir käide olarak vaz' buyrulmamış olsa idi, âdem, ya'ni hayvâniyetten istikrâh eden insân-ı kâmil, o şehvet hükmünün cisminde zuhûrunu ayıp görerek ve o fiilden arlanarak kendisini hadım yapardı."

940. İblis-i laîn: "Dad-ara, bu şikâr için kuvvetli bir tuzak isterim!" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

940. Lânetli İblis: "Ey Adalet Getiren, bu av için kuvvetli bir bir tuzak isterim!" dedi.

"Dâd-âr", "dâd" ve "âr" kelimelerinden oluşan birleşik bir sıfattır; "adalet ve hak getiren" demektir ki, kastedilen Yüce Allah'tır. Yani, ilâhî huzurdan kovulmuş olan İblis, Yüce Allah'a hitaben dedi ki: "İnsanoğlunu avlayıp felakete sürüklemek için kuvvetli bir tuzak isterim!"

"Dâd-âr", "dâd" ile "âr" kelimelerinden mürekkeb vasf-ı terkîbîdir; "adl ve hak getirici" demek olur ki, murâd Hak Teâlâ hazretleridir. Ya'ni, huzûr-i ilâhîden matrûd olan İblîs, Hak Teâlâ hazretlerine hitâben dedi ki: "Benî-Âdem'i avlayıp felâkete sürüklemek için kuvvetli bir tuzak isterim!"

941. "Bunun sebebiyle halaikı kapabilirsin!" diye ona altın ve gümüş ve at sürüsünü gösterdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

941. "Bunun sebebiyle yaratılmışları kapabilirsin!" diye ona altın ve gümüş ve at sürüsünü gösterdi.

Yüce Allah, İblîs'e tuzak olmak üzere, dünya malından önce altını, gümüşü ve at sürüsünü gösterdi ve "İşte bunlar sebebiyle yaratılmışları hidâyet yolundan kapıp sapkınlığa düşürebilirsin!" buyurdu.

Hak Teâlâ hazretleri, İblîs'e tuzak olmak üzere, metâ'-ı dünyâdan evelâ altını ve gümüşü ve at sürüsünü gösterdi ve "İşte bunlar sebebiyle halâikı hidâyet yolundan kapıp dalâlete düşürebilirsin!" buyurdu.

942. "Aferin!" dedi ve ekşi yüzle dudağını sarkıttı. Sıkılmış turunç gibi ekşi yüzlü oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

942. "Aferin!" dedi ve ekşi yüzle dudağını sarkıttı. Sıkılmış turunç gibi ekşi yüzlü oldu.

"Lünc", dudak demektir; "türüncîden", asık suratlı olmak ve yüzünü buruşturmak demektir. Yani, Yüce Allah hazretlerinin verdiği bu tuzağa karşı görünüşte beğendi ve aferin dedi. Ancak memnun olmayıp dudağını sarkıttı ve memnuniyetsizliğini gösterdi; ve sıkılmış turunç kabuğu nasıl buruşuk olursa, onun yüzü de böyle buruşuk oldu ve yüzünü ekşitti.

"Lünc", dudak; "türüncîden", abûs olmak ve yüzünü buruşturmak. Ya'ni, Hak Teâlâ hazretlerinin verdiği bu tuzağa karşı zâhiren tahsîn etti ve âferîn dedi. Velâkin memnûn olmayıp dudağını sarkıttı ve gayr-ı memnûn vaziyetini gösterdi; ve sıkılmış turunç kabuğu nasıl buruşuk olursa, onun yüzü de böyle buruşuk oldu ve yüzünü ekşitti.

943. İmdi Hak o geri kalmışa latîf ma'denlerden altını ve gevheri peşkeş etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

943. Şimdi Hak, o geri kalmışa latîf madenlerden altını ve cevheri hediye etti.

Yani, Yüce Allah hazretleri, onun bu memnuniyetsizliğinin ardından, o yüce dergâhtan geri kalmış olan İblis'e altına ek olarak, pırlanta, elmas, la'l, yakut ve zümrüt gibi latîf madenlerden birtakım cevherleri de hediye etti ve buyurdu:

Ya'ni, Hak Teâlâ hazretleri onun bu adem-i memnûniyetini müteakib, o dergâh-ı izzetten geri kalmış olan İblîs'e altına ilâveten, pırlanta ve elmas ve la'l ve yâkūt ve zümrüd gibi latîf ma'denlerden birtakım gevherleri de peşkeş ve hediye etti ve buyurdu:

944. "Ey laîn, bu diğer tuzağı da al!" "Ey ni'mel-muîn bundan da ziyade ver!" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

944. "Ey lânetli, bu diğer tuzağı da al!" "Ey ne güzel yardımcı, bundan da fazla ver!" dedi.

Bu beytin birinci mısraı yukarıdaki beyitle bağlantılıdır. Yani, Hak, altına ek olarak mücevherleri de hediye olarak verip: "Ey kovulmuş, bu diğer tuzağı da al!" buyurdu demek olur. İblis buna da kanaat etmeyip: "Ey güzel yardımcı, bundan daha fazla ver!" diye yalvardı.

Bu beytin birinci mısrâ'ı yukarıki beytin merbûtudur. Ya'ni, Hak, altına ilâveten gevherleri de hediye olarak verip: "Ey matrûd, bu diğer tuzağı da al!" buyurdu demek olur. İblîs buna da kanâat etmeyip: "Ey güzel yardımcı, bundan daha ziyâde ver!" diye niyâz etti.

945. Yağlıyı ve tatlıyı ve kıymetli şurupları ve yüz ipekli libasları ona verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

945. Yağlıyı ve tatlıyı ve kıymetli şurupları ve yüz ipekli elbiseleri ona verdi.

Yani Yüce Allah, İblis'in aşırı isteği üzerine, ona tuzak olmak üzere lezzetli yiyecekler ve nefis içecekler verdi. Çünkü gönül bu lezzet alma yönüne doğru hareket eder ve lezzetlerde boğulması sebebiyle Hak'tan uzaklaşır. Gerçi bu şeyler özünde mübahtır (dinen serbesttir). Lakin onların elde edilmesine dalmak ve onlarla lezzet almaktan kendini alamamak büyük bir fitnedir ve bu sebeple şeytanın bunlarda ortaklığı vardır.

Ya'ni Hak Teâlâ ziyâde talebi üzerine İblîs'e tuzak olmak üzere me'kûlât-ı lezîze ve meşrûbât-ı nefiseyi verdi. Zîrâ gönül bu telezzüzât tarafına hareket eder ve lezzetlerde istiğrâkı hasebiyle Hak'tan uzaklaşır. Vâkıâ bu eşyâ hadd-i zâtında mübahtır. Lakin onların tahsîline dalmak ve onlar ile telezzüzde müstağrak olmak fitne-i azîmedir ve bu sebeble şeytanın bunlarda müşâreketi vardır.

946. Dedi: "Ya Rab, bundan ziyade meded isterim, tâ ki onları hurma lifinden ipe bağlayayım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

946. Dedi: "Ey Rabbim, bundan daha fazla yardım isterim, tâ ki onları hurma lifinden ipe bağlayayım!"

İblis bu tuzakları yeterli görmedi ve "Ey Rabbim, bundan daha fazla yardım isterim, tâ ki saptırma görevim kuvvetli olsun da onların boyunlarını hurma lifinden örülmüş olan ip ile sapkınlık vadisinde sıkı sıkı bağlayayım, asla doğru yolu bulamasınlar." في جيدها حبل من مسد (Tebbet, 111/5) ["Boynunda hurma lifinden bükülmüş bir ip olduğu hâlde"] ayet-i kerimesine işaret buyrulur.

İblis bu tuzakları kâfi görmedi ve "Yâ Rab bundan ziyâde yardım isterim, tâ ki vazîfe-i ıdlâlim kuvvetli olsun da onların boyunlarını hurma lifinden örülmüş olan ip ile dalâlet vâdîsinde sıkı sıkı bağlayayım, aslâ hidâyet yolunu bulamasınlar. في جيدها حبل من مسد (Tebbet, 111/5) ["Boynunda hurma lifinden bükülmüş bir ip olduğu hâlde"] âyet-i kerîmesine işâret buyrulur.

947. "Hattâ senin sarhoşların ki, erkek ve şecî'dirler, o bağları erkekçesine koparırlar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

947. "Hatta senin sarhoşların ki, erkek ve cesurdurlar, o bağları erkekçesine koparırlar."

"Ey Rabbim, bu verdiğin tuzağı ve bağları senin erkek ve cesur olan sarhoşların erkekçesine koparırlar. Çünkü senin aşkının sarhoşları katında bunlar zayıf bir bağ ve tuzaktır."

"Yâ Rab, bu verdiğin tuzağı ve bağları senin erkek ve şecî' olan sarhoşların erkekçesine koparırlar. Zîrâ senin aşkının sarhoşları indinde bunlar zayıf bir bağ ve tuzaktır."

948. "Tâ ki bu tuzak ve hevâ ipleri sebebi ile senin merdlerin nâmerdlerden cüdâ olsun."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

948. "Ta ki bu tuzak ve nefsî arzular ipleri sebebiyle senin yiğitlerin namertlerden ayrılsın."

Yani, ey âlemlerin Rabbi, senin bana verdiğin bu dünya malı ve nefsî arzular ipleri sebebiyle, senin huzurunda yiğit olanlar ile namert olanlar birbirinden ayrılsın ve her birinin sabit hakikatindeki yatkınlık ve kabiliyet ortaya çıksın da senin kesin ilahi delilin sabit olsun!

Ya'ni, yâ Rabbe'l-âlemîn, senin bana verdiğin bu metâ'-ı dünyâ ve hevâ-yı nefsânî ipleri sebebiyle, senin huzûrunda merd olanlar ile nâmerd olanlar birbirinden ayrılsın ve her birinin ayn-ı sâbitesindeki isti'dâd ve kabiliyet meydân-ı zuhûra gelip hüccet-i bâliğa-i ilâhiyyen sâbit olsun!

949. "Ey tahtın sultanı, başka tuzak, merd atıcı ve pek hîle düzücü tuzak isterim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

949. "Ey tahtın sultanı, başka tuzak, merd atıcı ve pek hile düzücü tuzak isterim!"

"Ey varlık mülkünün tahtının sultanı olan Yaratıcım, daha başka bir tuzak isterim! Öyle bir tuzak ki, senin yolunda mertçe ve cesurca çabalayan kimseleri en aşağıların aşağısına atsın ve pek çok hileler icat etsin de bu mertler o tuzağa karşı aciz kalsın!"

"Ey mülk-i vücûd tahtının sultanı olan Hâlik'ım, daha başka tuzak isterim! Öyle bir tuzak ki, senin yolunda merdâne ve cesûrâne sa'yeden kimseleri esfel-i sâfilîne atsın ve pek ziyâde hîleler îcâd etsin de bu merdler o tuzağa karşı âciz kalsın!"

950. Şarabı ve çengi getirdi, onun önüne koydu; yarım güldü, onunla yarım sevindi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

950. Şarabı ve çengi getirdi, onun önüne koydu; yarım güldü, onunla yarım sevindi.

"Çeng" kelimesinin anlamları vardır. Burada bir çeşit çalgı aleti demektir ve bütün çalgılar kastedilir. Bilinmeli ki, çalgı aslında haram değildir. Onun hakkındaki şer'î hüküm yerine göre değişir. Nitekim muhakkiklerden (gerçekleri araştıran âlimlerden) Abdülganî Nâblusî hazretleri İzâhu'd-Delâlât fî Semâ'i'l-Alât ismindeki risalelerinde bu hususta üç hüküm beyan buyurmuştur ki, onlar da haram, mübah (yapılmasında sakınca olmayan) ve menduptur (yapılması tavsiye edilen). Eğer çalgı, günah ve kötülük meclisinde olursa haramdır. Çünkü kalplerde günah ve kötülük sevgisini artırır. Ve eğer bir kimse gamı gidermek ve gönül ferahlığı için kendi evinde çalgı çalarsa mübahtır. Ve eğer zikrullah (Allah'ı anma) meclisinde olursa mendup ve müstahsindir (güzel görülmüştür). Zira zikrullah ile kalplerde meydana gelen ilahi sevgiyi artırır. Bu anlama göre Cenâb-ı Pîr efendimiz bu şerefli beyitte şarap ile çengi beraber zikretmiştir. Çünkü şarap kesin nass (ayet veya hadis) ile haramdır. Harama yakın olan çalgı da doğal olarak haram olur. Sözün özü, Cenâb-ı Hak İblis'in talebi üzerine, ona tuzak olmak üzere şarap ile beraber çengi de verdi. İblis bunların vasıtasıyla insanları günah ve kötülüğe teşvik edeceği için yarım güldü ve yarım sevindi, yani pek çok memnun olmadı.

"Çeng", kelimesinin ma'nâları vardır. Burada bir nevi' çalgı âleti demek olup, umûm çalgılar murâd buyrulur. Ma'lûm olsun ki, çalgı hadd-i zâtında harâm değildir. Onun hakkındaki hükm-i şer'î mahalline göre değişir. Nitekim muhakkıklardan Abdülganî Nâblusî hazretleri İzâhu'd-Delâlât fî Semâ'i'l-Alât ismindeki risâlelerinde bu husûsta üç hüküm beyân buyurmuştur ki, onlar da harâm, mübâh ve mendûbdur. Eğer fisk u fücûr meclisinde olursa çalgı harâmdır. Zîrâ kalblerde fisk u fücûr muhabbetini ziyâdeleştirir. Ve eğer bir kimse def-i gam ve küşâyiş-i hâtır için kendi evinde çalgı çalarsa mübâhtır. Ve eğer zikrullah meclisinde olursa mendûb ve müstahsendir. Zîra zikrullah ile kalblerde vâki' olan muhabbet-i ilâhiyyeyi tezyîd eder. Bu ma'nâya binâen Cenâb-ı Pîr efendimiz bu beyt-i şerîfte şarâb ile çengi beraber zikir buyurmuştur. Çünki şarâb nass-ı katı' ile harâmdır. Harâma mukârin olan çalgı dahi bittabi' harâm olur. Velhâsıl Cenâb-ı Hak İblîs'in talebi üzerine, ona tuzak olmak üzere şarâb ile beraber çengi dahi verdi. İblis bunların vâsıtasıyla beşeri fisk u fücûra teşvik edeceği için yarım güldü ve yarım sevindi, ya'ni pek çok memnûn olmadı.

951. İdlâl-i ezel tarafına, "Fitne denizinin dibinden toz çıkar!" diye haber saldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

951. Ezelin saptırma tarafına, "Fitne denizinin dibinden toz çıkar!" diye haber saldı.

Tasavvuf terimlerinde ahadiyyet mertebesine "ezel-i âzâl" (ezellerin ezeli) ve vâhidiyyet mertebesine de "ezel" derler. Vâhidiyyet mertebesi, ilâhî isim ve sıfatların ilimdeki suretlerinin birbirinden ayrıldığı bir mertebedir. Bu sebeple "ezelin saptırma tarafı"ndan kastedilen, Hakk'ın Mudill (saptırıcı) ismidir ki, bu ismin ilimdeki sureti İblis'in hakikati ve sabit hakikatidir. "Fitne denizi"nden kastedilen ise, bu taayyünler (belirlemeler) âlemi ve kesret (çokluk) âlemidir ki, hakikatte bir rüyadır. Nitekim hadis-i şerifte الدنيا كحلم النائم yani "Dünya uyuyan kimsenin rüyasıdır" buyrulur; ve ayet-i kerimede وما جعلنا الرؤيا التي أريناك إلا فتنة للناس (İsrâ, 17/60) yani "Biz sana gösterdiğimiz rüyayı ancak insanlar için bir fitne (imtihan) kıldık." buyrulur. "Toz"dan kastedilen, bu taayyün âlemindeki sapkınlık eserleridir; ve "denizin dibi"nden kastedilen, suret âleminin bâtınıdır. İlimdeki suretler, ilâhî isimlerin gölgesi olduğundan ve ilâhî isimler de Hakk'ın zâtının gölgesi olduğundan, hakikatte "gölge", gölge sahibinden ayrı değildir. Bu itibarla İblis, kendi hakikati olan Mudill ismine yönelip, ondan yardım isteyerek dedi ki: "Ey Mudill hazreti, bu mana âleminin bâtınından sapkınlık eserlerini ortaya çıkar ve benim sapkınlık tuzağımı çoğalt!"

Istılâhât-ı sûfiyyede mertebe-i ahadiyyete "ezel-i âzâl" ve mertebe-i vâhidiyyete de "ezel" derler. Ve mertebe-i vâhidiyyet, esmâ ve sıfât-ı ilâhiyye suver-i ilmiyyelerenin yekdiğerinden mümtaz olduğu bir mertebedir. Binâenaleyh "ıdlâl-i ezel tarafı"ndan murâd, Hakk'ın ism-i Mudill'idir ki, bu ismin sûret-i ilmiyyesi İblîs'in hakîkati ve ayn-ı sâbitesidir. Ve "fitne denizi"nden murâd, bu âlem-i taayyünât ve âlem-i keserâttır ki, hakîkatte rü'yâdır. Nitekim hadîs-i şerîfte الدنيا كحلم النائم ya'ni "Dünya uyuyan kimsenin rü'yâsıdır" buyrulur; ve âyet-i kerîmede وما جعلنا الرؤيا التي أريناك إلا فتنة للناس (İsrâ, 17/60) Ya'ni "Biz sana gösterdiğimiz rü'yâyı ancak nâsa fitne olarak yaptık." buyrulur. Ve "toz"dan murâd, bu âlem-i taayyündeki âsâr-ı dalâlettir; ve "denizin ka'rı"ndan murâd, âlem-i sûretin bâtınıdır. Suver-i ilmiyye, esmâ-i ilâhiyyenin ve esmâ-i ilâhiyye dahi zât-ı Hakk'ın zılli olduğundan hakîkatte "zıll", zıl sâhibinin gayrı değildir. Bu îtibârla İblis, kendi hakîkati olan ism-i Mudill hazretine müteveccih olup, ondan istiâne ederek dedi ki: "Ey Mudill hazreti, bu âlem-i ma'nânın bâtınından âsâr-ı dalâli ızhâr et ve benim dalâlet tuzağımı çoğalt!"

952. "Mûsâ senin bendelerinden biri değil midir? O denizde tozdan perdeler bağladı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

952. "Mûsâ senin kullarından biri değil midir? O denizde tozdan perdeler oluşturdu."

Yani, "Mûsâ (a.s.) benim mazhar olduğum "Mudill" isminin zıddı olan Hâdî isminin mazharı olduğu için, sen ona kulların arasında hidayet görevini layıkıyla yerine getirmesi için kendi hakikati olan Hâdî isminden yardım ettin; o da bu taayyün âleminde geçerli olan âdetin aksine Kızıldeniz içinde yol açıp o yolun dibinden kuru tozlar havaya kalktı ve yoğun perdeler oluşturdu. O Hazret-i Mûsâ senin Hâdî isminin mazharı olan bir kulun idi. Ben de senin "Mudill" isminin mazharı olan bir kulunum. Bu sebeple bu sûret âleminde ona yaptığın yardımı bana da yap! Ben de dalalet görevini layıkıyla yerine getireyim!"

Ya'ni, "Mûsâ (a.s.) benim mazhar olduğum "Mudill" isminin zıddı olan ism-i Hâdî'nin mazharı olduğu cihetle, o kulların arasında vazîfe-i hidâyeti lâyıkıyla îfâ için sen ona onun kendi hakîkati olan ism-i Hâdî hazretinden muâvenet ettin; ve o da bu âlem-i taayyünde cârî olan âdetin hilâfında Bahr-i Ahmer içinde yol açıp o yolun dibinden kuru tozlar havaya kalktı ve kesif perdeler bağladı. O Hazret-i Mûsâ senin ism-i Hâdî'nin mazharı olan bir kulun idi. Ben de senin "Mudill" isminin mazharı olan bir kulunum. Binâenaleyh bu âlem-i sûrette ona yaptığın yardımı bana da yap! Ben de vazîfe-i dalâleti lâyıkıyla yapayım!"

953. Su her taraftan inânı çekti, denizin dibinden bir toz sıçradı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

953. Su her taraftan dizginini çekti, denizin dibinden bir toz sıçradı.

Yani, "Kulun Musa'ya o kadar yardım ettin ki, Kızıldeniz içinde İsrailoğullarının geçmesi için, denizin suları her taraftan dizginlerini geri çekti ve denizin dibi kupkuru oldu. Hatta tozlar bile havaya kalktı." Bilinmeli ki, Hz. Pir Fîhi Mâ Fîh'in 12. bölümünde şöyle buyururlar: "Eğer dikkatli bakarsan, günahkâr ve iyi, isyankâr ve itaatkâr, şeytan ve melek hepsi Hakk'a kulluk ederler. Örneğin padişah ister ki, kölelerini birtakım sebeplerle imtihan etsin, ta ki sebatı olan kimdir ve sebatsız olan kimdir, meydana çıksın ve iyi ahitli olandan kötü ahitli olan ayrılsın ve vefalı olan vefasızdan ayrılsın! Siyasetleri ortaya çıkmak için onlara bir vesvese veren ve kışkırtan lazımdır ve eğer olmazsa, onların sebatı nasıl ortaya çıkar? Şimdi o vesvese veren ve kışkırtan padişaha kulluk eder. Çünkü padişahın muradı onun böyle yapmasıdır; ve sabit olanı sabit olmayandan ayırmak ve sivrisinekler gidip onların dışındakiler kalsın diye, sivrisinekleri ağaçlardan ve bağlardan kovmak için onu gönderdi."

İblis'in varlığı Musa (a.s.)'ın ortaya çıkışından önce olduğu için, Yüce Allah ile olan konuşmasında Musa (a.s.)'ın mucizesinden bahsetmesini uzak görenler olabilir. Fakat bu konuşma mana alemine aittir; ve mana aleminde geçmiş ve gelecek ve şimdiki zaman yoktur. Oluş ve bozuluş âlemine ait olaylar mana aleminde ve levh-i mahfuzda yazılmış ve dizilmiştir. Bu alemde zamana bağlı olarak ortaya çıkar.

Ya'ni, "Kulun Hz. Mûsa'ya o kadar yardım ettin ki, Bahr-i Ahmer içinde Benî-İsrail'in geçmesi için, denizin suları her taraftan dizginlerini geri çekti ve denizin dibi kupkuru oldu. Hattâ tozlar bile havaya kalktı." Ma'lûm olsun ki, Hz. Pîr Fîhi Mâ Fîh'in 12. faslında şöyle buyururlar: "Eğer dikkatli bakar isen, fâsık ve sâlih ve âsî ve mutî' ve şeytan ve melek hepsi Hakk'a kulluk ederler. Meselâ pâdişah ister ki, kölelerini birtakım sebeblerle imtihan etsin, tâ ki sebâtı olan kimdir ve sebatsız olan kimdir, meydana çıksın ve nîk-ahdden bed-ahd mümtâz olsun ve vefâlısı vefâsızdan ayrılsın! Siyâsetleri zâhir olmak için onlara bir müvesvis ve müheyyiç lâzımdır ve eğer olmazsa, onların sebâtı nasıl zâhir olur? İmdi o müvesvis ve müheyyiç pâdişâha kulluk eder. Çünki pâdişâhın murâdı onun böyle yapmasıdır; ve sâbiti gayr-ı sâbitten ayırmak ve sivrisinekler gidip onların gayrı kalsın diye, sivrisinekleri ağaçlardan ve bağlardan koğmak için onu gönderdi."

İblis'in vücûdu Mûsâ (a.s.)ın zuhûrundan mukaddem olduğu cihetle, Hak Teâlâ ile olan muhâtabasında Mûsâ (a.s.)ın mu'cizesinden bahsetmesini müsteb'ad görenler olabilir. Fakat bu muhâtaba âlem-i ma'nâya aiddir; ve âlem-i ma'nâda mâzî ve müstakbel ve hâl yoktur. Hâdisât-ı kevniyye âlem-i ma'nâda ve levh-i mahfûzda yazılmış ve dizilmiştir. Bu âlemde zamâna tâbi' olarak zuhûr eder.

954. Vaktâki ona kadınların güzelliğini gösterdi ki, erkeklerin aklından ve sabrından ziyade olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

954. Ona kadınların güzelliğini gösterdi ki, erkeklerin aklından ve sabrından fazla olurdu.

İblis'in yakarışı üzerine Yüce Allah, İblis'e kuvvetli bir tuzak olmak üzere kadınların güzelliğini gösterdi ki, o güzelliğin etkisi erkeklerin aklından ve sabrından fazla olurdu. Yani kadınların güzelliklerini gördükleri zaman erkeklerin aklı gider ve sabırları kalmaz, demek olur. Bazı nüshalarda (می فرود) yerine (می ربود) geçmektedir. "O güzellik erkeklerin aklını ve sabrını kapar idi," demek olur.

"İblîs'in münâcâtı üzerine Hak Teâlâ hazretleri İblîs'e kuvvetli bir tuzak olmak üzere kadınların güzelliğini gösterdi ki, o güzelliğin te'sîri erkeklerin aklından ve sabrından ziyâde olurdu." Ya'ni kadınların güzelliklerini gördükleri vakit erkeklerin aklı gider ve sabırları kalmaz, demek olur. Ba'zı nüshalarda (می فرود) yerine (می ربود) vâki'dir. "O güzellik erkeklerin aklını ve sabrını kapar idi", demek olur.

955. Müteâkiben parmak vurdu. "Çabuk ver, murâdıma eriştim!" diye raksa düştü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

955. Müteakiben parmak vurdu. "Çabuk ver, muradıma eriştim!" diye raksa düştü.

"Engüşt zeden" ve "engüştek zeden", elinin başparmağı ile orta parmağını birbirine temas ettirerek şıkırdatmak demektir ki, aşırı memnuniyetten kinayedir (Bahâr-ı Acem). Yani, Yüce Allah İblis'e çok kuvvetli bir tuzak olmak üzere, kadınların vücutlarının güzelliğini gösterdiği vakit, İblis aşırı memnuniyetinden parmaklarını şıkırdattı ve "Aman ya Rab, bu tuzağı bana çabuk ver ki, bununla muradıma eriştim!" diye oynamaya ve raks etmeye başladı. Bilinmeli ki, kadınların güzelliği erkekler için pek büyük bir fitne ve ilahi imtihan olduğu hakkında birçok şerif hadis vardır. Örneğin bir şerif hadiste şöyle buyrulur: اتقوا الدنيا اتقوا النساء فأن ابليس طلاع رصاد وما من شئ من فخوخه باوثق لصيده Yani "Dünyadan sakının, kadınlardan sakının! Zira İblis çokça gözetleyen bir avcıdır. Onun avlaması için kullandığı tuzaklardan daha kuvvetli bir şey yoktur." Ve diğer bir şerif hadiste انهن حبائل الشيطان yani "Kadınlar şeytanın ipleridir." Ve diğer bir şerif hadiste dahi ان اخوف ما اخاف عليكم بعدى فتنة النساء فاتقوا النساء yani "Benden sonra benim sizin üzerinize olan korkum kadınların fitnesidir. Bu sebeple kadınlardan sakının!" Ve aynı şekilde diğer bir şerif hadiste ما تركت بعدى فتنة اضر على الرجال من النساء yani "Benden sonra erkekler üzerine kadından daha zararlı bir fitne terk etmedim" buyrulmuştur. Ve kadın fitnesi insanlar arasında cins ve mezhep ayrımı gözetmeksizin meşhur olduğu ve bu konuda birçok romanlar ve hikayeler de yazılmış bulunduğu halde biçare insanlar yine bu fitneden yakalarını kurtaramamışlardır. Zamanımızda onların güzelliği yüzünden cinayetler ve intiharlar ve tümörler çoğalmıştır. Sözün özü, İblis'in saptırma sebepleri içinde kadının üstünde hiçbir şey yoktur.

"Engüşt zeden" ve "engüştek zeden", elinin baş parmağı ile orta parmağını birbirine temas ettirerek şıkırdatmak demektir ki, fart-ı memnûniyyetten kinâyedir (Bahâr-ı Acem). Ya'ni, Hak Teâlâ hazretleri İblîs'e gäyet kuvvetli bir tuzak olmak üzere, kadınların vücûdlarının güzelliğini gösterdiği vakit, İblîs fart-ı memnûniyetinden parmaklarını şıkırdattı ve "Aman yâ Rab, bu tuzağı bana çabuk ver ki, bununla murâdıma eriştim!" diye oynamağa ve raks etmeğe başladı. Ma'lûm olsun ki, kadınların cemâli erkekler için pek büyük bir fitne ve imtihân-ı ilâhî olduğu hakkında müteaddid ahâdîs-i şerîfe vardır. Ezcümle bir hadîs-i şerîfte şöyle buyrulur: اتقوا الدنيا اتقوا النساء فأن ابليس طلاع رصاد وما من شئ من فخوخه باوثق لصيده Ya'ni "Dünyâdan sakının, kadınlardan sakının! Zîrâ İblîs kesîru'l-ıttıla' olan bir avcıdır. Onun avlaması için onun kullandığı tuzaklardan daha kuvvetli bir şey yoktur." Ve diğer bir hadis-i şerifte انهن حبائل الشيطان ya'ni "Kadınlar şeytanın ipleridir." Ve diğer bir hadis-i şerîfte dahi ان اخوف ما اخاف عليكم بعدى فتنة النساء فاتقوا النساء ya'ni "Benden sonra benim sizin üzerinize olan korkum kadınların fitnesidir. Binâenaleyh kadınlardan sakının!" Ve kezâ diğer bir hadîs-i şerifte ما تركت بعدى فتنة اضر على الرجال من النساء ya'ni "Benden sonra erkekler üzerine kadından daha zararlı bir fitne terk etmedim" buyrulmuştur. Ve kadın fitnesi beşer arasında bila-tefrîk-ı cins ü mezheb meşhûr olduğu ve bu mevzû'da birçok romanlar ve hikâyeler de yazılmış bulunduğu hâlde bîçâre insanlar yine bu fitneden yakalarını kurtaramamışlardır. Zamânımızda onların cemâli yüzünden katiller ve intiharlar ve teverrümler çoğalmıştır. Velhâsıl İblîs'in esbâb-ı ıdlâli içinde kadının fevkınde hiçbir şey yoktur.

956. Vaktaki o pür-humâr olan gözleri gördü ki, akıl ve idraki kararsız eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

956. O sarhoş edici gözleri gördüğünde, akıl ve idraki kararsız eder.

İblis, kadınların o mahmur gözlerini gördüğünde, o mahmur bakışlar erkeklerin akıllarını ve idraklerini kararsız edip muhakemelerini altüst eder ve büyüleyici bakışlarına dayanamayıp onların isteklerini yerine getirmeye hemen yönelirler. Koca Yavuz Sultan Selim hazretleri bile o gözlerin fitnesini bir beytinde şöyle buyurur: Şîrler pençe-i kahrımdan olurken lerzân Beni bir gözleri âhûya esîr etti felek

Vaktâki İblis kadınların o mahmûr gözlerini gördü ki, o mahmûr bakışlar erkeklerin akıllarını ve idrâklerini kararsız edip muhâkemelerini altüst eder ve sâhir bakışlarına tahammül edemeyip onların emellerini tatmîne derhal meylederler. Koca Yavuz Sultan Selim hazretleri bile o gözlerin fitnesini bir beytinde şöyle buyurur: Şîrler pençe-i kahrımdan olurken lerzân Beni bir gözleri âhûya esîr etti felek

957. Ve o dilberlerin yanağının safvetini ki, gönül bunun üzerinde üzerlik gibi yanar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

957. Ve o güzellerin yanağının saflığını ki, gönül bunun üzerinde üzerlik gibi yanar.

"Sipend", üzerlik tohumudur ki, kadınlar nazar değmemek için ateşe atıp tütsü yaparlar. Yani, İblis o güzellerin pembe gül gibi yanaklarının saflığını gördü ki, erkeklerin gönlü o yanaklar üzerinde üzerlik tohumunun ateşte yandığı gibi yanar.

"Sipend", üzerlik tohumudur ki, kadınlar nazar değmemek için ateşe atıp tütsü yaparlar. Ya'ni, İblîs o dilberlerin penbe gül gibi yanaklarının safvetini gördü ki, erkeklerin gönlü o yanaklar üzerinde üzerlik tohumunun ateşte yandığı gibi yanar.

958. Yüzü ve beni ve kaşı ve akîk gibi dudağı gördü, gûyâ ince perdeden parladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

958. Yüzü, beni, kaşı ve akik gibi dudağı gördü, sanki ince bir perdeden parladı.

Yani, İblis, kadınların o parlak yüzlerini ve hilal gibi ince ve düzenli kaşlarını ve yüzlerinin ve vücutlarının uygun yerlerindeki siyah benlerini ve akik gibi kırmızı dudaklarını gördü ki, sanki Yüce Allah'ın kusursuz güzelliği, kadınlardaki ince güzellik perdesinden parlamış ve ortaya çıkmıştır. Nasıl ki şairlerin her biri bu uzuvların övgü ve tasvirinde ateşli bir şekilde konuşmakta birleşmişlerdir. Örneğin benin övgüsü hakkında şöyle söyler: دانه فلفل سياه و خال مهرویان سیاه هر دو جان سوزند اما این کجا و آن کجا "Karabiberin tanesi siyahtır ve güzellerin beni de siyahtır. Her ikisi de can yakarlar; fakat bu biberin can yakması nerede! O benin can yakması nerede!."

Diğer uzuvların övgüsü hakkındaki şairlerin sözleri ise sınırsızdır.

Ya'ni, İblîs, kadınların o parlak yüzlerini ve hilâl gibi ince ve muntazam kaşlarını ve yüzlerinin ve vücûdlarının münasib mahallerindeki siyah benle- rini ve akîk gibi kırmızı dudaklarını gördü ki, gûyâ Hak Teâlâ hazretlerinin cemâl-i bâ-kemâli, kadınlardaki ince hüsn ü cemâl perdesinden parlamış ve zâhir olmuştur. Nitekim şairlerin her birisi bu a'zâların medih ve tasvîrinde âteş-zebân olmakta müttehiddir. Meselâ ben'in medhi hakkında şöyle söyler: دانه فلفل سياه و خال مهرویان سیاه هر دو جان سوزند اما این کجا و آن کجا "Karabiberin dânesi siyahtır ve mehrûların beni de siyahtır. Her ikisi de can yakarlar; fakat bu biberin can yakması nerede! O benin can yakması nerede!."

Diğer a'zâların medhi hakkındaki şairlerin sözleri ise bî-nihâyedir.

959. O, o gancı gördü ve hiffetle sıçradı. İnce perdeden Hakk'ın tecellîsi gibi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

959. O, o gancı gördü ve çeviklikle sıçradı. İnce perdeden Hakk'ın tecellîsi gibi.

"Ganc", gaynın fethiyle, naz, işve ve göz ile kaş hareketlerinden olan gamze ve insanın ve diğer hayvanların kaynakları anlamlarındadır; ve "kaynak" anlamında, gaynın kesriyle de ["gınc"] lügattir (Burhân). Yani, "İblis kadınların naz, işve ve gamzelerini veya şehvet uyandıran onların ölçülü ve zarif kaynaklarını ince perdeden Hakk'ın cemâlinin tecellîsi gibi gördü ve çeviklikle sıçradı; ve bu cemâl sebepleriyle insanlar arasında çok büyük fitneler çıkaracağını ve halkı sapkınlığa sevk edebileceğini anladı." Bilinmeli ki, şerefli beyitte "İnce perdeden Hakk'ın tecellisi gibi" ifadesindeki incelik şudur ki, kadının güzelliğinde hem ruhun hem de nefsin hazzı bir araya gelmiştir. Bedeninde nefsanî sıfatlar baskın olan kimsenin kadından aldığı haz şehvetle sınırlıdır. Ruhani sıfatlar baskın olan kimsenin hazzı ise şehvetten arınmış olan hazdır ki, bu da kadında Hakk'ın cemâlinin yansımasını görmektir; ve saf aşk, bu müşâhede ile olan aşktır, Mecnun'un Leyla'ya olan aşkı gibi. Cismani kimselerin aşkı nefsin şehvetinden ibaret olduğundan, ona "aşk" denilmesi doğru değildir. Bu ancak hayvani bir eğilimdir. Mevlânâ Câmî hazretleri bu anlamı şu rubailerinde beyan buyururlar: "Eğer aşk insan neslinin kemâli olmasa idi, aşkın ünü ve şöhreti cihanda eksik olurdu. Ve eğer nefsin şehveti aşk olaydı eşekler ve öküzler âlem âşıklarının başı olurdu."

Kâmiller ise her mertebenin hükmünü hakkıyla yerine getirdikleri için, cismaniyet yönünden çocuk sahibi olmak için kadına yaklaştıkları zaman Hak'kı müşâhedeye dalmış olurlar. Bu o kadar ince bir anlamdır ki, onun zevkini müşâhede ehli olan kâmilden başkası idrak edemez. Zira kâmilin nazarında maddeden soyutlanmış olarak Hakk'ı müşâhede etmek mümkün değildir. Ve mademki Hakk'ı müşâhede etmek ancak maddede gerçekleşiyor, o halde maddi suretlerden biri olan kadında Hakk'ın şühûdu, diğer maddi suretlerden daha mükemmel ve daha yüce olur. Velakin kadınlarda Hakk'ı en mükemmel şekilde müşâhede edebilmek her ferdin işi değildir. Bu müşâhede ancak Muhammedî mazhar olan kâmilin işidir. Sadece nefsanî hazlarını tatmin etmek için kadına tapan cahiller bu şühûddan gafildirler. Onlar bu âlemde gördükleri suretleri bağımsız varlıklar zannettiklerinden, âlem suretlerinden herhangi birisine ancak onun zatından dolayı ilgi duyarlar. Ne zaman ki o suret bozulur, perişan olup feryat ederler. Bu konudaki ayrıntılar Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Muhammedî'dedir. تفسير لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ ve تفسير ومَن نُعَمِّره تنكسه في الخلق لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (Tîn, 95/4-5) ["Biz insanı en güzel biçimde yarattık sonra onu aşağıların aşağısına indirdik"] anlamındaki ayet-i kerimenin tefsiri. Ve وَمَن نُّعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ (Yâsîn, 36/68) ["Kime uzun ömür verirsek, onun yaratılışını değiştirir ve eksiltir, kuvvetini zayıflığa çeviririz"] ayet-i kerimelerinin tefsiri.

"Ganc", gaynın fethiyle, naz ve işve ve göz ve kaş harekâtından olan gamze ve insanın ve sâir hayvanların kaynakları ma'nâlarınadır; ve "kaynak" ma'nâsında, gaynın kesriyle de ["gınc"] lügattir (Burhân). Ya'ni, "İblis kadınların nâz ve işve ve gamzelerini veyâhud câlib-i şehvet olan onların mevzûn ve latîf kaynaklarını ince perdeden Hakk'ın cemâlinin tecellîsi gibi gördü ve hiffetle sıçradı; ve bu esbâb-ı cemâl ile beşeriyet arasında pek büyük fitneler koparacağını ve halkı dalâlete sevk edebileceğini idrak etti." Ma'lûm olsun ki, beyt-i şerîfte "İnce perdeden Hakk'ın tecellisi gibi" ta'bîrinde nükte budur ki, kadının güzelliğinde hem rûhun ve hem de nefsin hazzı ictimâ' etmiştir. Cisminde sıfât-ı nefsâniyye gälib olan kimsenin kadından hazzı şehvete inhisâr eder. Sıfât-ı rûhâniyye galib olan kimsenin hazzı ise şehvetten ârî olan hazdır ki, bu da kadında Hakk'ın cemâlinin pertevini görmektir; ve aşk-ı sâfi, bu müşâhede ile olan aşktır, Mecnûn'un Leyla'ya olan aşkı gibi. Cismânî kimselerin aşkı şehvet-i nefsten ibaret olduğundan, ona "aşk" ıtlâkı doğru değildir. Bu ancak bir meyl-i hayvânîdir. Mevlânâ Câmî hazretleri bu ma'nâyı şu rubâîlerinde beyân buyururlar: "Eğer aşk nesl-i âdemin kemâli olmasa idi, aşkın sıyt ü şöhreti cihanda noksan olurdu. Ve eğer nefsin şehveti aşk olaydı eşekler ve öküzler âlem âşıklarının serdefteri olurdu."

Kâmiller ise her mertebenin hükmünü bi-hakkın îfâ ettikleri cihetle, cismâniyet cihetinden tevlîd-i veled için kadına takarrüb ettikleri vakit müşâhede-i Hak'ta müstağrak olurlar. Bu o kadar dakîk bir ma'nâdır ki, onun zevki- ni müşâhede erbâbı olan kâmilden başkası idrâk edemez. Zîrâ kâmilin nazarında maddeden mücerred olarak Hakk'ı müşâhede etmek mümkin değildir. Ve mâdemki Hakk'ı müşâhede etmek ancak maddede vâki' oluyor, o hâlde suver-i mâddiyyeden biri olan kadında Hakk'ın şühûdu, suver-i mâddiyye-i sâireden daha mükemmel ve daha azîm olur. Velâkin kadınlarda Hakk'ı ek- mel vech üzere müşâhede edebilmek her ferdin kârı değildir. Bu müşâhede ancak mazhar-ı Muhammedî olan kâmilin kârıdır. Mahzâ huzûzât-ı nefsâniyyelerini istîfâ için kadına perestij eden câhiller bu şühûddan gäfildirler. Onlar bu âlemde gördükleri sûretleri müstakıllü'l-vücûd zannettiklerinden, su- ver-i âlemden herhangi birisine ancak onun zâtından dolayı alâka ederler. Vaktâki o sûret bozulur şûrîde olup feryad ederler. Bu babtaki tafsîlât Fusûsu'l-Hikem'de Fass-1 Muhammedî'dedir. تفسير لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ و تفسير ومَن نُعَمِّره تنكسه في الخلق لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (Tîn, 95/4-5) ["Biz insanı ahsen-i takvîmde yarattık sonra onu esfel-i sâfilîne reddettik"] ma'nâsındaki âyet-i kerîmenin tefsiri. Ve وَمَن نُّعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ (Yâsîn, 36/68) ["O kimseye ki biz uzun ömür veririz, onun hilkatini tebdîl ve tenkîs ile kuvvetini za'fa çeviririz"] âyet-i kerîmelerinin tefsîri

960. Hüsn âdemi ve melek secde edici olmuş, Âdem gibi tekrar ma'zûl gelmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

960. Güzellik insanı ve melek secde edici olmuş, Âdem gibi tekrar azledilmiş olarak gelmiştir.

Yani, güzelliğe ait olan insan ve melek o güzelliğe secde edici olmuş; fakat Hz. Âdem, nasıl yüce cennetten aşağıların aşağısına azledilmiş ise, o güzelliğe ait olan insan da bu güzellik cennetinden öylece azledilerek ihtiyarlığın aşağıların aşağısına düşmüştür. "Âdem-i hüsn" (güzellik insanı) tamlaması, aitlik bildiren bir tamlama olup nispet (bağıntı) anlamını ifade eder. Hint nüshalarında birinci mısra' "آدم وجن وملك ساجد شده" (Âdem ve cin ve melek sâcid olmuş) şeklinde geçmiştir. Anlamı, "Âdem ve cin ve melek güzelliğe secde edici olmuştur." demektir.

Ya'ni, güzelliğe mensûb olan âdem ve melek o güzelliğe secde edici olmuş ve fakat Hz. Âdem, nasıl cennet-i a'lâdan esfel-i sâfilîne ma'zûl olmuş ise, o güzelliğe mensûb olan âdem dahi bu hüsn cennetinden öylece ma'zûl olup es-fel-i sâfilîn-i şeyhûhate sukūt etmiştir. "Âdem-i hüsn", izâfet-i lâmiyye olup nisbet ma'nâsını ifade eder. Hind nüshalarında birinci mısrâ' آدم وجن وملك ساجد شده vâki' olmuştur. Ma'nâsı, "Âdem ve cin ve melek hüsne sâcid olmuştur." demek olur.

961. Dedi: "Eyvah, varlıktan sonra yokluk!" Dedi: "Cürmün budur ki ziyâde yaşadın."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

961. Dedi: "Eyvah, varlıktan sonra yokluk!" Dedi: "Senin suçun budur ki fazla yaşadın."

Yani, güzellik cennetinden azledilerek ihtiyarlık mertebesine düşen güzellik sahibi kişi dedi: "Eyvah, bu güzelliğin varlığından sonra onun yokluğuna düşmek nedendir?" diye Yaratıcısı'na sordu. Yüce Allah da ona cevap olarak buyurdu ki: "Senin kabahatin, yokluk âlemi olan dünyada çok yaşamış olmandır."

Ya'ni, güzellik cennetinden ma'zûlen ihtiyarlık mertebesine sukūt eden âdem-i hüsn dedi: "Eyvah, bu hüsn varlığından sonra onun yokluğuna sukūt etmek nedendir?" diye Hâlik'ına sordu. Hâlık Teâlâ hazretleri de ona cevâben buyurdu ki: "Senin kabahatin fenâ âlemi olan dünyâda çok yaşamış olmandır."

962. Cebrail "Bu huldden ve hoşların taifesinden git!" diye saçından çekici olarak onu çeker.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

962. Cebrail "Bu güzellikten ve güzeller topluluğundan git!" diye saçından çekici olarak onu çeker.

"Cebrail"den kasıt, suret âleminin idaresinin düzeninde etkin olan küllî akıldır (evrensel akıl). Nitekim bu cildin 316 numaralı beytini takip eden kırmızı yazılı şerhte "Akıl Cebrail misalidir" buyrulmuştu; ve akıllar ise küllî aklın ışığından ortaya çıkar. Yani, küllî akıl, gençliğinde güzellik sahibi olan yaşlıların güzelliğini, "Bu güzellik ve incelik cennetinden ve güzeller topluluğu arasından git!" diye saçından tutup çekici olarak çeker ve yaşlılığın çirkinliği derecesine düşürür.

"Cebrâîl"den murâd, âlem-i sûretin intizâm-ı idaresinde faâl olan akl-ı küldür. Nitekim bu cildin 316 numaralı beyt-i şerîfini ta'kîb eden sürh-ı şerîfte "Akıl Cebrail misâlidir" buyrulmuş idi; ve ukül ise akl-ı küllün pertevinden zâhir olur. Ya'ni, akl-ı kül, gençliğinde güzellik sahibi olan ihtiyarların hüsnünü, "Bu hüsn ve letâfet cennetinden ve güzeller tâifesi arasından git!" diye saçından tutup çekici olarak çeker ve şeyhûhatin çirkinliği derekesine düşürür.

963. Dedi: "İzzetten sonra bu izlâl nedir?" Dedi: "O atâdır ve bu daverliktir!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

963. Dedi: "İzzetten sonra bu alçaltma nedir?" Dedi: "O bağıştır ve bu da davalı olmaktır!"

O güzel ihtiyar dedi: "Ben önceden güzellikle azizdim. Şimdi ihtiyarlıkta beni alçaltmak nedir?" Akıl cevaben der ki: "Önceki güzellik, Hakk'ın cemâl hazinesinden bir ihsan ve bir bağıştı; ve bu şimdiki hal ise adil olan hâkimindir. Çünkü sen o güzelliği senin zannettin ve onun İlahi cemâl hazinesinden özel bir bağış olduğunu bilmedin. Bu zillet sana Hak tarafından adil bir ceza hükmü olarak geldi. Eğer bu hükmün sahibini görseydin, bu ihtiyarlık içinde sana noksanlık ve zillet gelmezdi." Bu anlam, aşağıdaki 972 numaralı şerefli beytin anlamına bağlıdır.

O hüsn sâhibi olan ihtiyar dedi: "Ben evvelce hüsn ile azîz idim. Şimdi ihtiyarlıkta beni zelîl kılmak nedir?" Akıl cevâben der ki: "Evvelki hüsn Hakk'ın hazîne-i cemâlinden bir ihsân ve bir atâ idi; ve bu şimdiki hâl ise âdil olan hâkimindir. Zîrâ sen o güzelliği senin zannettin ve onun hazîne-i cemâl-i ilâhîden bir atâ-yı hâs olduğunu bilmedin. Bu zillet sana cânib-i Hak'tan âdilâne bir hükm-i cezâ olarak geldi. Eğer bu hükmün sahibini göreydin, bu ihtiyarlık içinde sana noksan ve zillet gelmezdi." Bu ma'nâ âtîdeki 972 numaralı beyt-i şerîfin ma'nâsına merbûttur.

964. "Ey Cebrail, sen can ile secde ederdin. Şimdi niçin beni cennetinden koğuyorsun?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

964. "Ey Cebrail, sen can ile secde ederdin. Şimdi niçin beni cennetimden kovuyorsun?"

Güzellik sahibi der ki: "Ey akıl, sen evvelce bana can ile secde ederdin ve benim önümde baş eğerdin. Şimdi yaşlandıktan sonra niçin beni güzellik ve cemâl cennetimden sürüp dışarıya çıkarıyorsun?"

Sâhib-i hüsn der ki: "Ey akıl, sen evvelce bana can ile secde ederdin ve benim önümde baş eğerdin. Şimdi ihtiyar olduktan sonra niçin beni hüsn ü cemâl cennetinden sürüp dışarıya çıkarıyorsun?"

965. "Fasl-ı hazanda hurma ağacından yaprak uçtuğu gibi, mihnet vaktinde benden hulle uçar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

965. "Sonbahar mevsiminde hurma ağacından yaprak uçtuğu gibi, sıkıntı vaktinde benden güzellik elbisesi uçar."

Yani, "İhtiyarlık sıkıntısı vaktinde benden güzellik elbisesi uçar, onun altından çirkin bir cisim ortaya çıkar. Nasıl ki sonbaharda hurma ağacının latif olan yeşil yaprakları uçup çirkin bir manzara oluşturan gövdesi kalır."

Ya'ni, "İhtiyarlık mihneti vaktinde benden hüsn hullesi uçar, onun altından çirkin bir cisim zâhir olur. Nitekim sonbaharda hurma ağacının latîf olan yeşil yaprakları uçup çirkin bir manzara teşkil eden sâkı kalır."

966. O bir yüz ki, onun parlaklığı ay gibi idi. İhtiyarlıkta kelerin sırtı gibi oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

966. O bir yüz ki, onun parlaklığı ay gibi idi. İhtiyarlıkta kelerin sırtı gibi oldu.

Yani, "Gençlikte benim bir yüzüm vardı ki, ay gibi parlaktı. Şimdi ihtiyarlığımda "keler" dedikleri hayvanın sırtı gibi bumburuşuk bir hâle geldi."

Ya'ni, "Gençlikte benim bir yüzüm var idi ki, ay gibi parlak idi. Şimdi ihtiyarlığımda "keler" dedikleri hayvanın sırtı [gibi] bumburuşuk bir hâle geldi."

967. Ve o latif olan baş ve baş tepesi muşa`şa` olmuş idi. İhtiyarlık vaktinde nâhoş ve kel olmuş idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

967. Ve o latif olan baş ve baş tepesi ışık saçmış idi. İhtiyarlık vaktinde nahoş ve kel olmuş idi.

"Fark", baş tepesi, "geş", latif, "asla`", kel anlamındadır.

"Fark", baş tepesi, "geş", latîf, "asla`", kel ma'nâsınadır.

968. Ve nâz edenlerin mızrak gibi saf yırtıcısı olan o boy, ihtiyarlıkta yay gibi iki kat olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

968. Ve naz edenlerin mızrak gibi saf yırtıcısı olan o boy, ihtiyarlıkta yay gibi iki kat olmuştur.

"Saf-der", bileşik bir sıfattır, "saf yırtıcı" demektir. Yani, naz eden güzellerin safını yırtan mızrak gibi dosdoğru olan o boy, ihtiyarlıkta ok yayı gibi eğrilip iki kat olmuştur.

"Saf-der", vasf-ı terkîbîdir, "saf yırtıcı" demektir. Ya'ni, nâz eden güzellerin safını yırtıcı olan mızrak gibi dosdoğru olan o boybos ihtiyarlıkta ok yayı gibi eğrilip iki kat olmuştur.

969. Lâle rengi za'feran rengi olmuş, onun arslan kuvveti kadınların ödü gibi olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

969. Lâle rengi za'feran rengi olmuş, onun arslan kuvveti kadınların ödü gibi olmuştur.

İhtiyarın gençlikte lâle rengi gibi kırmızı olan yanağı za'feran rengi gibi sapsarı olmuş, onun arslan gibi olan kuvveti, kadınların ödü gibi zayıf olmuştur. Nasıl ki kadınlar ufak bir gürültüden korkup: "Aman ödüm patladı!" derler.

İhtiyarın gençlikte lâle rengi gibi kırmızı olan yanağı za'feran rengi gibi sapsarı olmuş, onun arslan gibi olan kuvveti, kadınların ödü gibi zayıf olmuştur. Nitekim kadınlar ufak bir gürültüden korkup: "Aman ödüm patladı!" derler.

970. O kimse ki bir adamı fenn ile koltuğunda etmiş idi, gitme vaktinde onun koltuğunu tutarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

970. O kimse ki bir adamı ustalıkla koltuğunda tutmuştu, gitme vaktinde onun koltuğunu tutarlar.

O kimse ki, gençliğinde pehlivanlarla güreşip pehlivanlık ustalığı ve niteliği ile bir adamı koltuğuna alırdı. İhtiyarlığında bir yere gideceği zaman onu koltuğundan tutup çocuk gibi yürütürler.

O kimse ki, gençliğinde pehlivanlar ile güleşip pehlivanlık fenni ve sıfatı ile bir adamı koltuğuna alırdı. İhtiyarlığında bir yere gideceği vakit onu koltuğundan tutup çocuk gibi yürütürler.

971. Bu ise gam ve pejmürdelik eserleridir. Bunlardan her birisi ölümün elçisidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

971. Bu ise gam ve pejmürdelik eserleridir. Bunlardan her birisi ölümün elçisidir.

İhtiyarlık halinde görülen bu değişim ise gam ve pejmürdelik eserleridir. Bu hallerden her birisi ölümün yaklaştığını haber veren birer elçidir.

تفسير اسفل سافلين الا الذين آمنوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلَهُمْ أَجْرٌ غَير ممنون "İnsanı esfel-i sâfilîne (aşağıların aşağısına) indirdik, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. Onlar için ardı arası kesilmez ecir vardır" (Tîn, 95/5-6) anlamındaki ayet-i kerimenin tefsiri

İhtiyarlık hâlinde görülen bu inkılâb ise gam ve pejmürdelik eserleridir. Bu hallerden her birisi ölümün yaklaştığını haber verici birer elçidir.

تفسير اسفل سافلين الا الذين آمنوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلَهُمْ أَجْرٌ غَير ممنون "İnsanı esfel-i sâfilîne red ettik, îmân eden ve amel-i sâlih işleyenler müstesnâdır. Onlar için ardı arası kesilmez ecir vardır" (Tîn, 95/5-6) ma'nâsındaki âyet-i kerîmenin tefsîri

972. Eğer onun tabibi Hakk'ın nûru olursa, ihtiyarlıktan ve tebden noksan ve dak yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

972. Eğer onun tabibi Hakk'ın nûru olursa, ihtiyarlıktan ve hastalıktan eksiklik ve kellik yoktur.

Bu şerefli beyit, yukarıda geçen 963 numaralı şerefli beyte bağlıdır. Çünkü o beyitte "Gençlikteki güzellik izzeti bir bağıştır; ve ihtiyarlıktaki çirkinlik zilleti bir yargıdır" buyrulmuştu. Bu şerefli beyit onun istisnası olur. "Dak", Farsça "dek" kelimesinin Arapçalaşmış hâlidir; "Gedalık ve kılsız baş" anlamındadır (Burhan). Yani, gençlikte güzellik sahibi olan bir kimsenin eğer tabibi Hakk'ın nûru olursa, öyle bir kimseye, ihtiyarlıktan kaynaklanan eksiklik ve acizlik ile hastalıktan ve hummadan kaynaklanan kellik yoktur, demek olur. Bilinir ki, humma hastalığında baştaki saç dökülür. Ve bu durumda ikinci mısrada leff ü neşr-i müretteb (düzenli sıralama ve açılım) kuralı olup, "noksan" kelimesi "ihtiyarlık" kelimesine ve "dak" kelimesi de "hastalık" kelimesine döner.

Bu beyt-i şerîf yukarıda geçen 963 numaralı beyt-i şerîfe merbuttur. Zîrâ o beyitte "Gençlikteki izzet-i hüsn atâdır; ve ihtiyarlıktaki zillet-i kubh dâverliktir", buyrulmuş idi. Bu beyt-i şerîf onun istisnâsı olur. "Dak", "dek" kelime-i Fârisî'sinin muarrebidir; "Gedâlık ve kılsız baş" ma'nâsınadır (Burhân). Ya'ni, gençlikte hüsn sâhibi olan bir kimsenin eğer tabîbi Hakk'ın nûru olursa, öyle bir kimseye, ihtiyarlıktan noksan ve acz ve teb ve hummâdan kılsız baş yoktur, demek olur. Ma'lumdur ki, hummâ hastalığında baştaki saç dökülür. Ve şu hâlde ikinci mısra'da leff ü neşr-i müretteb kâidesi olup, "noksân", "pîrî" kelimesine ve "dak" dahi "teb" kelimesine râci' olur.

973. Onun gevşekliği sarhoşun gevşekliği gibidir; o gevşeklik içinde o, Rüstem'in reşkidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

973. Onun gevşekliği sarhoşun gevşekliği gibidir; o gevşeklik içinde o, Rüstem'in kıskandığı bir güçtür.

Yani, Hak nurunun tabibi olan ihtiyarın vücudunda görünüşte bir gevşeklik görünse de, o gevşeklik bir sarhoşun vücudundaki gevşeklik gibidir. Onun o gevşekliği içinde öyle bir kuvvet vardır ki, o kuvvete Rüstem pehlivan bile haset eder.

Ya'ni, tabîbi nûr-i Hak olan ihtiyarın vücûdunda zâhiren bir gevşeklik görünür ise de o gevşeklik bir sarhoşun vücûdundaki gevşeklik gibidir. Onun o gevşekliği içinde öyle bir kuvvet vardır ki, o kuvvete Rüstem pehlivan bile hased eder.

974. Eğer ölürse onun kemiği zevkın garkıdır. O zerre zerre şevk nûrunun şua'ı içindedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

974. Eğer ölürse onun kemiği zevkin garkıdır. O zerre zerre şevk nurunun şuaı içindedir.

Yani, tabiatı Hak nuru olan ihtiyar ölürse, kabirde onun kemikleri ilahi aşk zevkine batmıştır. Onun izafî varlığının dağılan zerreleri ilahi şevk nurunun ışığı içindedir. Çünkü hadis-i şerifte كَمَا تَعِيشُونَ تَمُوتُونَ وَكَمَا تَمُوتُونَ تُحْشَرُونَ yani "Yaşadığınız gibi ölürsünüz ve öldüğünüz gibi haşr olursunuz" buyruluyor. Bundan anlaşılır ki, kabirde dağılan cisim zerreleri hayattan boş değildir; ve bunların insan ruhu ile tarife sığmayan bir ilgileri vardır. Hayatında ilahi aşk ile yaşayan bir kimsenin vücut zerreleri dahi ilahi aşk zevkine batmıştır. Nasıl ki Cenab-ı Pir efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 43. bölümünde şöyle buyururlar: "Kabirde gördüğün birçok çürümüş kemikler ancak bir rahatın ilgilisidir. Hoş ve sarhoş bir halde uyumuş ve o lezzet ve sarhoşluktan haberdar bulunmuştur. Nihayet "Onun toprağı üzerinde hoş ola!" dedikleri boşuna değildir. Şimdi eğer toprağın hoşluktan haberi olmasa idi bunu nasıl söylerler idi?"

Ya'ni, tabîbi nûr-i Hak olan ihtiyar ölürse, kabirde onun kemikleri aşk-ı ilâhî zevkine müstağraktır. Onun vücûd-i izâfisinin inhilâl eden zerreleri sevk-1 ilâhî nûrunun şuâ'ı içindedir. Zîrâ hadis-i şerifte كَمَا تَعِيشُونَ تَمُوتُونَ وَكَمَا تَمُوتُونَ تُحْشَرُونَ ya'ni "Yaşadığınız gibi ölürsünüz ve öldüğünüz gibi haşr olursunuz" buyruluyor. Bundan anlaşılır ki, kabirde inhilâl eden zerrât-ı cism hayattan hâlî değildir; ve bunların rûh-i insânî ile ta'rîfe sığmayan bir alâkaları vardır. Hâl-i hayâtında aşk-ı ilâhî ile yaşayan bir kimsenin zerrât-ı vücûdu dahi aşk-ı ilâhî zevkınde müstağraktır. Nitekim Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 43. faslında şöyle buyururlar: "Kabirde gördüğün birçok çürümüş kemikler ancak bir râhatın alâkadârıdır. Hoş ve sermest bir hâlde uyumuş ve o lezzet ve sermestlikten haberdar bulunmuştur. Nihayet "Onun toprağı üzerinde hoş ola!" dedikleri beyhûde değildir. İmdi eğer toprağın hoşluktan haberi olmasa idi bunu nasıl söylerler idi?"

975. Ve o kimse ki, nûru yoktur, meyvesiz bağdır. Zîrâ onu hazan altüst eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

975. Ve o kimse ki, nuru yoktur, meyvesiz bağdır. Çünkü onu hazan altüst eder.

İçinde Hak nuru olmayan kimse meyvesiz bir ağaca benzer. Sonbahar gibi olan ihtiyarlık geldiği zaman, onun bedenini altüst eder.

Bâtınında nûr-i Hak olmayan kimse meyvesiz bir ağaca benzer. Sonbahar mesâbesinde olan ihtiyarlık geldiği vakit, onun cismini altüst eder.

976. Gül kalmaz kara dikenler kalır. Saman tepesi gibi sarı ve içsiz geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

976. Gül kalmaz, kara dikenler kalır. Saman tepesi gibi sarı ve içsiz geldi.

Yani, gençlik hâlinin gül gibi olan güzellikleri kalmaz, ihtiyarlık hâlinin kara diken gibi olan çirkinlikleri kalır. İçinde Hak nuru olmayan kimse böyle ihtiyarladığı zaman, bedeni saman tepesi gibi sarı ve içi boş olarak geldi ve ortaya çıktı.

Ya'ni, gençlik hâlinin gül gibi olan güzellikleri kalmaz, ihtiyarlık hâlinin kara diken gibi olan çirkinlikleri kalır. Bâtınında nûr-i Hak olmayan kimse böyle ihtiyarladığı vakit cismi saman tepesi gibi sarı ve içi boş olarak geldi ve zâhir oldu.

977. Ey Hudâ, acaba o bağ ne hatâ etti ki, ondan bu hulleler cüdâ oldu? Ya'ni, yâ Rab o bağ mesâbesinde olan cisim acabâ ne kabâhat yaptı ki, ondan o güzellik halleri ayrıldı da o böyle çırçıplak çirkinlik içinde kaldı?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

977. Ey Allah'ım, acaba o bağ ne hata etti ki, ondan bu elbiseler ayrıldı? Yani, yâ Rab, o bağ hükmünde olan cisim acaba ne kabahat işledi ki, ondan o güzellik halleri ayrıldı da o böyle çırılçıplak çirkinlik içinde kaldı?

978. Kendini gördü; ve kendini görmek öldürücü bir zehirdir! Agah ol ey imtihan edilmiş olan!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

978. Kendini gördü; ve kendini görmek öldürücü bir zehirdir! Uyanık ol ey imtihan edilmiş olan!

O bağın kusuru şudur ki, kendi varlığının bağımsızlığını gördü ve kendi güzelliğini kendi mülkü sandı; ve kendi varlığının, Hak varlığının bir yansıması ve gölgesi olup, ondaki güzelliklerin ilâhî güzellikten ibaret olarak verilmiş olduğunu görmedi. Halbuki bu şekilde kendini görmek, anlamda öldürücü bir zehirdir. Ey böyle ödünç bir varlık ve güzellikle ilâhî imtihana maruz kalmış olan kimse!

O bağın kabâhati budur ki, kendi vücûdunun istiklâlini gördü ve kendi güzelliğini kendi mülkü zannetti; ve kendi vücûdunun vücûd-i Hakk'ın pertevi ve zılli olup ondaki güzelliklerin hüsn-i ilâhîden ibaret olarak verilmiş olduğunu görmedi. Halbuki bu süretle kendini görüş ma'nâda öldürücü bir zehirdir. Ey böyle âriyet bir vücûd ve hüsn ile imtihân-ı ilâhîye ma'rûz kalmış olan kimse!

979. Bir mahbub ki, âlem onun aşkından ağladı, âlem onu kendinden koğuyor, kabahati nedir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

979. Bir sevgili ki, âlem onun aşkından ağladı, âlem onu kendinden kovuyor, suçu nedir?

"Şâhid" Farsçada "sevgili" anlamına gelir. Yani, öyle bir sevgili ki, âlemin halkı güzelliğinden dolayı ona âşık ve tutkun olup ağlarlardı. O güzellik, yaşlılık halinde ondan kaybolduğu zaman, daha önce aşkından ağlayan âlem halkı onu yanlarından kovuyorlar ve sürüp çıkarıyorlar. Acaba o eski sevgilinin suçu nedir?

"Şâhid" Fârisî'de "mahbûb" ma'nâsınadır. Ya'ni, öyle bir mahbûb ki, âlemin halkı güzelliğinden dolayı onun âşık ve meftûnu olup ağlarlar idi. O güzellik, ihtiyarlık hâlinde ondan zâil olduğu vakit, evvelce aşkından ağlayan halk-ı âlem onu yanlarından koğuyorlar ve sürüp çıkarıyorlar. Acabâ o mahbûb-ı sabıkın kabahati nedir?

980. Onun kabahati odur ki, âriyet zînet bağladı; "Bu hulle benimdir!" diye da'vâ etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

980. Onun kabahati odur ki, ödünç süsü benimsedi; "Bu giysi benimdir!" diye iddia etti.

O önceki sevgilinin kabahati budur ki, ödünç elbise giyip süslendi ve "Bu giydiğim güzellik giysileri ve süslü elbiseler benimdir!" diye iddia etti. Bu sebeple onun kabahati, kendisinin olmayan bir mala yalan söyleyerek sahip çıkmak oldu.

O mahbûb-ı sabıkın kabâhati budur ki, iğreti libâs giyip süslendi ve "Bu giydiğim güzellik hulleleri ve müzeyyen libâslar benimdir!" diye da'vâ etti. Binâenaleyh onun kabâhati, kendinin olmayan bir mala yalan söyleyerek sâhib çıkmak oldu.

981. "Onu geri alırız, tâ ki o bizim harmanımız olduğunu ve güzeller dâne-çîn olduğunu yakînen bile!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

981. "Onu geri alırız, tâ ki o bizim harmanımız olduğunu ve güzeller dâne-çîn olduğunu yakînen bile!"

Böyle yalan iddiada bulunanlar hakkında Yüce Allah buyurur ki: "Biz ödünç olarak verdiğimiz güzellik elbiselerini, o güzelliklerin bizim harmanımızdan verildiğini ve izafî varlık âlemindeki güzelliklerin bu güzellik harmanından tane toplayıcı olduğunu kesin olarak bilmesi için mülkiyet iddiası edenlerden alırız."

Böyle yalan da'vâda bulunanlar hakkında Hak Teâlâ hazretleri buyurur ki: "Biz âriyet olarak verdiğimiz hüsn hullelerini, o güzelliklerin bizim harma- nımızdan verildiğini ve vücûd-i izâfî âlemindeki güzelliklerin bu güzellik harmanından dâne toplayıcı olduğunu yakînen bilmesi için mülkiyet da'vâsı edenlerden alırız."

982. "Tâ bile ki, o hulleler âriyet idi, o vücûd güneşinden bir pertev idi!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

982. "Bilsin ki, o elbiseler ödünçtü, o varlık güneşinden bir ışıktı!"

O mülkiyet iddiasında bulunan akıl bilsin ki, giyinmiş olduğu o güzellik elbiseleri ödünç olarak verilmişti. O elbiseler, Hak'ın hakiki varlık güneşinden bir ışıktı.

"O mülkiyet da'vâ-yı kâzibesinde bulunan akıl bile ki, giyinmiş olduğu o güzellik hulleleri âriyet olarak verilmiş idi. O hulleler vücûd-i hakîkî-i Hak güneşinden bir pertev idi."

983. O cemâl ve kudret ve fazl ve hüner, güzellik güneşinden bu tarafa sefer etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

983. O güzellik, kudret, fazilet ve hüner, güzellik güneşinden bu tarafa yolculuk etti.

Yani, o gençlik hâlindeki güzellik, kudret, fazilet ve hüner, fani bedenden ayrılıp güzellik güneşinden, yani sıfatlar âleminden bu tarafa, yani Hak Zât'ı tarafına yolculuk etti; ve Yüce Allah o gölgeleri kolayca قبض etti (geri aldı). Nitekim ayet-i kerimede ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًاً يُسيراً (Furkan, 25/46) yani, "Biz o gölgeyi kendimize kolayca قبض ederiz" buyrulur.

Ya'ni, o gençlik hâlindeki güzellik ve kudret ve fazl ve hüner, cism-i fânîden ayrılıp güzellik güneşinden ya'ni âlem-i sıfattan bu tarafa, ya'ni zât-ı Hak tarafına sefer etti; ve Hak Teâlâ hazretleri o zılleri kabz-ı yesîr ile kabz etti. Nitekim âyet-i kerimede ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًاً يُسيراً (Furkan, 25/46) ya'ni, "Biz o zılli kendimize kabz-ı yesîr ilé kabz ederiz" buyrulur.

984. O güneşin nûru bu duvarlardan kıvılcımlar gibi geri döndüler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

984. O güneşin nuru bu duvarlardan kıvılcımlar gibi geri döndüler.

"Sitâre", yıldız anlamındadır ve "kıvılcım" anlamında da kullanılır. Burada "kıvılcım" anlamı uygundur. Yani, Hakk'ın güzellik güneşinin nuru bu fani cisimler duvarlarından, ateşten sıçrayan kıvılcımlar gibi döndüler ve söndüler.

"Sitâre", yıldız ma'nâsınadır ve "kıvılcım" ma'nâsına da müsta'meldir. Burada "kıvılcım" ma'nâsı münasibdir. Ya'ni, Hakk'ın hüsn güneşinin nûru bu ecsâm-ı fâniye duvarlarından, ateşten sıçrayan kıvılcımlar gibi döndüler ve söndüler.

985. Güneşin pertevi yerine geri gitti. Her duvar karanlık ve siyah kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

985. Güneşin ışığı yerine geri gitti. Her duvar karanlık ve siyah kaldı.

Hakk'ın güzellik güneşinin ışığı yine kendi yerine geri gitti. Duvar hükmünde olan bir cisim, o güzellik ışığından ayrı kalıp karanlık ve siyah oldu.

Hakk'ın güzellik güneşinin pertevi yine kendi yerine geri gitti. Duvar mesâbesinde olan bir cisim o pertev-i hüsnden ayrı olup karanlık ve siyah kaldı.

986. O şey ki, seni güzellerin yüzünde hayran etti, üç renkli şişeden güneşin nûrudur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

986. O şey ki, seni güzellerin yüzünde hayran etti, üç renkli şişeden güneşin nurudur.

Ankaravî hazretleri, "üç renkli şişe"den maksat; ruh, kalp ve cisimdir, buyurmuştur. Ve Hint şârihlerinden Bahru'l-Ulûm hazretleri de üç doğum (mevâlîd-i selâse) veya cansızlık kuvveti (kuvvet-i cemâdiyye) ve bitkisel kuvvet (kuvvet-i nebâtiyye) ve hayvansal kuvvettir, buyurur. Ve İmdâdullah ve Velî Muhammed hazretleri de, cisim ve hayvansal ruh ve insani ruhtur ki, her birinin ayrı ayrı rengi vardır, buyururlar. Ve Muhammed Mîr ise, su ve ateş ve topraktır ki; ateşin rengi kırmızı ve suyun rengi beyaz ve toprağın rengi sarıdır. Veya beşer vücudunu oluşturan beyaz yağ, kırmızı kan ve sarı renkli sıvılardır, buyurur. Ve Muhammed Efdal de üç doğumdur, der. Ve bu muhterem şârihlerden her birisi, kendi bakış açılarını ispat etmek için gerekli sebepleri beyan buyurmuşlardır. Bu açıklamaların hepsi birer yöndür. Fakirin hatırına gelen diğer bir yön de şudur ki, varlık (vücûd) nurun ta kendisidir. Çünkü nur kendi kendine görünür ve eşyayı gösterir olduğu gibi, varlık da her bir mertebede kendi kendine görünür ve esmâ ve sıfatının zuhur yerleri olan eşyayı da gösterir; ve varlığın başkalık elbisesiyle olan zuhur mertebeleri üçtür ki, bunlar da "ruhlar" ve "misal" ve "şehadet" mertebeleridir. Hakiki varlık (vücûd-ı hakîkî) saflık mertebesinde renksizdir. Ancak bu mertebenin her birinde o mertebelerin rengine göre görünür. Buna göre "üç şişe"den maksat, varlığın bu mertebeleri olmuş olur. Nasıl ki I. cildin 2505 ve 2506. beyitlerinde:

چونکه بی رنگی اسیر رنگ شد موسی با موسی در جنگ شد چون بی رنگی رسی کان داشتی موسی و فرعون دارند آشتی

[Vaktāki renksizlik rengin esîri oldu; bir Mûsâ, bir Mûsâ ile cenkte oldu. Vaktāki bî-renkliğe erişesin ki, onu tuttun idi, Mûsâ ve Fir'avn sulh tutarlar] buyrulmuştur ki, bu beyitler hakkındaki açıklamalar orada zikredilmiştir. Buna göre bu şerefli beyitte "güneş"ten maksat, Hak'ın mutlak varlığıdır; ve "şişeler"den maksat, ruhlar âlemi ve misal âlemi ve maddiyat âlemi olan şehadet mertebesidir.

Ankaravî hazretleri, "üç renkli şişe"den murâd; rûh, kalb ve cisimdir, buyurmuştur. Ve Hind şârihlerinden Bahru'l-Ulûm hazretleri de mevâlîd-i selâ- se veyâhud kuvvet-i cemâdiyye ve kuvvet-i nebâtiyye ve kuvvet-i hayvâniyyedir, buyurur. Ve İmdâdullah ve Velî Muhammed hazarâtı dahi, cism ve rûh-i hayvânî ve rûh-i insânîdir ki, her birinin aynı ayrı rengi vardır, buyururlar. Ve Muhammed Mîr ise, su ve ateş ve topraktır ki; ateşin rengi kırmızı ve suyun rengi beyaz ve toprağın rengi sarıdır. Veyâhud vücûd-i beşeri teşkîl eden beyaz yağ, kırmızı kan, ve sarı renkli mâyiâttır, buyurur. Ve Muhammed Efdal dahi mevâlîd-i selâsedir, der. Ve bu muhterem şârihlerden her birisi, kendi nokta-i nazarlarını isbât için esbâb-ı mûcibe beyân buyurmuşlardır. Bu îzâhâtın cümlesi birer vecihtir. Fakîrin hâtırına lâyıh olan diğer bir vecih dahi budur ki, vücûd ayn-ı nûr- dur. Zîrâ nûr kendi zâhir ve eşyayı muzhir olduğu gibi vücûd dahi, her bir mertebede kendi zâhir, ve esmâ ve sıfatının mezâhiri olan eşyayı da muzhirdir; ve vücûdun gayriyet libâsıyla olan merâtib-i zuhûru üçtür ki, bunlar da "ervâh" ve "misâl" ve "şehadet" mertebeleridir. Vücûd-i hakîkî mertebe-i sı- râfetinde bî-renktir. Ancak bu mertebenin her birinde o mertebelerin rengine göre zâhir olur. Binâenaleyh "üç şişe"den murâd, vücûdun bu mertebeleri olmuş olur. Nitekim I. cildin 2505 ve 2506. beyitlerinde: چونکه بی رنگی اسیر رنگ شد موسی با موسی در جنگ شد چون بی رنگی رسی کان داشتی موسی و فرعون دارند آشتی [Vaktāki renksizlik rengin esîri oldu; bir Mûsâ, bir Mûsâ ile cenkte oldu. Vaktāki bî-renkliğe erişesin ki, onu tuttun idi, Mûsâ ve Fir'avn sulh tutarlar] buyrulmuştur ki, bu beyitler hakkındaki îzâhât orada mezkûrdur. Binâenaleyh bu beyt-i şerîfte "güneş"ten murâd, vücûd-ı mutlak-ı Hak'tır; ve "şişeler"den murâd, âlem-i rûhâniyet ve âlem-i misâl ve âlem-i maddiyat olan mertebe-i şehadettir.

987. Renk renk şişeler o nûru bize böyle renkli gösterir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

987. Renk renk şişeler o nuru bize böyle renkli gösterir.

Yani, her biri ayrı ayrı bir renk ve hâle sahip olan bu varlık mertebeleri şişelerinden dolayı o renksiz olan varlık nuru bize böyle renkli renkli görünmüştür.

Ya'ni, her biri ayrı ayrı bir renk ve şe'ni hâiz olan bu merâtib-i vücûd şişelerinden dolayı o bî-reng olan nûr-i vücûd bize böyle renkli renkli görünmüştür.

988. Vaktaki renk renk olan şişeler kalmaz, işte o vakit seni renksiz nûr hayran eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

988. Renk renk olan şişeler kalmadığı zaman, işte o vakit seni renksiz nûr hayran eder.

Ey Hakk Yolcusu, gerçek varlığın mertebeleri olan renk renk şişelerin vehmedilmiş varlıkları kalmadığı ve gözünden kaybolduğu zaman, işte o vakit seni renksiz olan zâtî tecellî (Allah'ın özünden gelen görünme) nûru hayran eder. Çünkü ruh, misâl (maddî olmayan âlem) ve şehadet (görünen âlem) mertebeleri sıfatî tecellînin (Allah'ın sıfatlarının görünmesinin) hükmü altındadır; ve ilâhî sıfatlar türlü türlü ve rengârenktir; ve bu hayret, övülmüş bir hayrettir.

Ey sâlik, vaktāki renk renk olan bu merâtib-i vücûd-i hakîkî şişelerinin mevhûm olan varlık şişelerinin vücûdu kalmaz ve nazarından zâil olur, işte o vakit seni renksiz olan tecellî-i zâtî nûru hayran eder. Zîrâ rûh ve misâl ve şehadet mertebeleri tecellî-i sıfatînin hükmü altındadır; ve sıfât-ı ilâhiyye türlü türlü ve rengârenktir; ve bu hayret, hayret-i mahmûdedir.

989. Nûru şişesiz görmeyi huy et, tâ ki şişe kırıldığı vakit körlük olmaya!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

989. Nûru şişesiz görmeyi huy edin ki, şişe kırıldığı zaman körlük olmasın!

Ey Hakk Yolcusu, renksiz olan varlık nurunu mertebeler şişelerinden arınmış olarak görmeyi huy edin ve bu çokluk âleminde bu görüşü kendine tabiat yap, bu tezahürlerde renksiz olan Zâhir'i gör! Böylece asla yükseliş ve dönüş için bu şehadet mertebesi şişesi, doğal ölüm sebebiyle kırıldığı zaman kör kalmayasın! Çünkü insan, müşahadesinde (gözleminde) müstağrak (dalmış) olduğu mertebenin hükmü altında bir perdededir. Eğer dünyada renksiz nuru müşahade etmeyi huy edinmezsen, berzah âleminde de berzahî suretlerin renklerine dalıp Hak'ın tecellisinden gafil olursun. Nitekim ayet-i kerimede وَمَن كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمَى (İsrâ, 17/72) buyrulur. Yani "Kim bu dünyada Hak'ın müşahadesinden kör olursa, o kimse ahirette de bu müşahadeden kördür." Çünkü bu ayet-i kerime aslen kafirler hakkındadır. Fakat körlüklerin mertebeleri vardır. Kafirler, anadan doğma kördürler; ve gaflet ehli olan müminlerin nurları ise çeşitli suret perdeleri ile kapanmıştır; ve bu perdeler onları Hak'ı müşahadeden kör etmiştir. Yükseliş mertebeleri III. cildin 3887 numaralı beytinden itibaren beyan buyrulmuştur; ve ruhaniyet yani melekiyet mertebesinden mutlak varlık mertebesine yükseliş ve dönüş dahi 3892 numaralı şerif beyitte zikredilmiştir.

Ey sâlik renksiz olan nûr-i vücûdu merâtib şişelerinden ârî olarak görmeyi huy et ve bu âlem-i keserâtta bu görüşü kendine tabîat yap, bu mezâhirde bî-renk olan Zâhir'i gör! Tâ ki asla urûc ve rücû' için bu mertebe-i şehâdet şişesi mevt-i tabîî sebebiyle kırıldığı vakit kör kalmayasın! Zîrâ insan müşâhedesinde müstağrak olduğu mertebenin hükmü altında hicâb içindedir. Eğer dünyâda nûr-i bî-rengi müşâhedeyi huy etmezsen, âlem-i berzahta da suver-i berzahiyye renklerinde müstağrak olup tecelî-i Hak'tan gäfil olursun. Nitekim âyet-i kerîmede وَمَن كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمَى (İsrâ, 17/72). Ya'ni "Kim bu dünyâda Hakk'ın müşâhedesinden kör olursa, o kimse âhirette de bu müşâhededen kördür" buyrulur. Zîrâ bu âyet-i kerîme aslen küffär hakkındadır. Fakat körlüklerin merâtibi vardır. Küffär, anadan doğma kördürler; ve ehl-i gaflet olan mü'minlerin nûrları ise suver-i muhtelife perdeleri ile kapanmıştır; ve bu perdeler onları Hakk'ı müşâhededen kör etmiştir. Merâtib-i urûc III. cildin 3887 numaralı beytinden i'tibâren beyân buyrulmuştur; ve rûhiyet ya'ni melekiyet mertebesinden vücûd-i mutlak mertebesine urûc ve rücû' dahi 3892 numaralı beyt-i şerîfte mezkûrdur.

990. Öğrenilmiş olan ilme kāni`sin, gayrın toprağında gözünü parlatmışsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

990. Öğrenilmiş olan ilme kanâat etmişsin, başkasının toprağında gözünü parlatmışsın.

"Öğrenilmiş olan ilim"den kasıt, taklide dayalı ilimdir. Bu ilim, başkasının ışığından gözünü aydınlatmak gibidir. Kalpten fışkıran zevkî ilim (doğrudan deneyimle elde edilen ilim) gibi değildir. Çünkü zevkî ilim kalbin nurudur ve başkasının ışığı gibi değildir. Bu sebeple ey Hakk Yolcusu, sen olgun kişilerden işitilip ezberlenen ve kitaplardan okunan ilme kanâat edip, zevkî ilmin anahtarı olan mücâhedeyi (nefisle mücadele) ve nefis terbiyesini ihmal ediyorsun.

"Öğrenilmiş olan ilim"den murâd, ilm-i taklîdîdir. Bu ilim başkasının ışığından gözünü aydınlatmak kabîlindendir. Kalbden nebean eden ilm-i zevkî gibi değildir. Zîrâ ilm-i zevkî kalbin nûru olup başkasının ışığı gibi değildir. Binâenaleyh ey sâlik, sen ehl-i kemâlden işitip ezberlenen ve kitâblardan okunan ilme kanâat edip, ilm-i zevkî husûsunun miftâhı olan mücâhedeyi ve terbiye-i nefsi ihmâl ediyorsun.

991. O kimse kendi çerağını kapar, akıbet sen bilirsin ki, müsteîrsin fetâ değilsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

991. O kimse kendi ışığını kapatır, sonunda bilirsin ki, ödünç alansın, delikanlı değilsin.

"Müste'îr", bir şeyi başka bir kimseden ödünç alan kişiye denir. "Fetâ", çocukluk çağından geçmiş ve ergenliğe ulaşmış bir delikanlı olmuş kişi demektir. Yani, bu zevkî ve ledünnî ilmi sana öğreten insân-ı kâmil, seni nurlandıran bu zevkî ilmi sana söylemez ve ağzını kapatıverir. Bu ilim senin kalbinden fışkırmadığı için, işittiğin ve öğrendiğinle kalırsın ve zamanla onları da unutursun. Çünkü işitmekle ve okumakla öğrenmek, aklın ve beynin özelliklerindendir ve cismanîdir. Şimdi sen bu hâli görünce anlarsın ki ödünç alansın ve çocuklar gibi büyüklerden işittiğini taklit edicisin; zevkî ilimde ergenliğe ulaşmış bir delikanlı değilsin.

"Müste'îr", bir şeyi diğer kimseden iğreti alan kimseye derler. "Fetâ", çocukluk çağından geçmiş ve bâliğ bir delikanlı olmuş olan kimse demektir. Ya'ni, bu ilm-i zevkî ve ledünnîyi sana ta'lîm eden kâmil, seni nûrlandıran bu ilm-i zevkîyi sana söylemez ve ağzını kapayıverir. Bu ilim senin kalbinden nebean etmediği için, işittiğin ve öğrendiğin ile kalırsın ve mürûr-ı zamân ile onları da unutursun. Zîrâ işitmek ile ve okumak ile öğrenmek, akıl ve dimâğın hassasındandır ve cismânîdir. İmdi sen bu hâli görünce anlarsın ki müsteîrsin ve çocuklar gibi büyüklerden işittiğini taklîd edicisin; ilm-i zevkîde bâliğ bir delikanlı değilsin.

992. Eğer sen şükür ve ictihad olunmuş sa'yi edersen gam yeme ki, sana yine yüz öylesini verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

992. Eğer sen şükür ve gayretle çalışmayı yaparsan gam yeme ki, sana yine yüz öylesini verir.

Ey Hakk Yolcusu, sen bir insân-ı kâmile bağlanıp ondan işittiğin zevkî ve ledünnî ilimlerin şükrünü mücâhede ile fiilen yerine getirir ve riyâzât ile amel ve mücâhede yolunda gayret edersen, gam yeme ki, Yüce Allah yahut o insân-ı kâmil sana bu dinlediğin ilmin yüz mislini verir.

Ey sâlik, sen bir kâmile intisâb edip ondan işittiğin ulûm-i zevkıyyenin ve ledünniyenin şükrünü mücâhede ile fiilen îfâ ve riyâzetle amel ve mücâhede yolunda sa'y edersen, gam yeme ki, Hak Teâlâ veyâhud o kâmil sana bu dinlediğin ilmin yüz mislini verir.

993. Ve eğer şükr etmezsen şimdi kan ağla! Zîrâ güzellik kafirden berî olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

993. Ve eğer şükretmezsen şimdi kan ağla! Çünkü güzellik kâfirden uzaklaşmıştır.

Ve eğer fiilî şükrü yerine getirmezsen artık kan ağla ve üzül! Çünkü ilâhî bir nimet olan o zevkî ilimlerin güzelliği, bu nimetin kâfiri olan Hakk Yolcusu'ndan yüz çevirmiştir.

Ve eğer şükr-i fiilîyi îfâ etmezsen artık kan ağla ve teessüf et! Zîrâ bir ni'met-i ilâhiyye olan o ulûm-i zevkıyyenin güzelliği bu ni'metin kâfiri olan sâlikten yüz çevirmiştir.

994. Küfrân ümmeti amellerini zâyi' kıldı; îmân ümmeti kalblerini ıslah etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

994. Küfür ümmeti amellerini boşa çıkardı; iman ümmeti kalplerini düzeltti.

Bu yüce beyitte, Muhammed suresinin başında yer alan şu ayet-i kerimelere işaret edilir: الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَلُّوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلُّ أَعْمَالَهُم وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصالحات وآمنوا بما نزل على محمد وهو الحق من ربهم كفر عنهم سيئاتهم وأصلح بالهم (Muhammed, 47/1-2). Yani "Şu kimseler ki kâfir oldular ve insanları Allah'ın yolundan alıkoydular, Yüce Allah bunların amellerini boşa çıkardı; ve şu kimseler ki iman ettiler ve iyi amel işlediler ve Muhammed'e inen şeye inandılar; halbuki o inen şey, onların Rabbi tarafından hak ve sabittir; Allah Teâlâ onların kötülüklerini örttü ve kalplerini de düzeltti." Ayet-i kerimede (اضل) [=boşa çıkardı] ve (اصلح) [= düzeltti] fiillerinin faili Hak'tır. Fakat iktibas (alıntı) içeren bu yüce beyitte failin hem Hak hem de küfür ümmeti ve iman ümmeti olması caizdir. Çünkü küfür ve iman kulun hali ve şanıdır. Bu sebeple küfrü ile kul kendi amelini boşa çıkarır ve iman ile de kendi kalbini ve halini düzeltmiş olur. Nasıl ki ayet-i kerimede وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (Hûd, 11/101) yani "Biz onlara zulmetmedik aksine onlar kendi nefislerine zulmederler" buyrulur.

Bu beyt-i şerîfte sûre-i Muhammed'in ibtidâsında olan şu âyet-i kerîmelere işaret buyrulur: الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَلُّوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلُّ أَعْمَالَهُم وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصالحات وآمنوا بما نزل على محمد وهو الحق من ربهم كفر عنهم سيئاتهم وأصلح بالهم (Muhammed, 47/1-2). Ya'ni "Şu kimseler ki kâfir oldular ve nâsı Allah'ın yolundan men'ettiler, Hak Teâlâ bunların amellerini zâyi' kıldı; ve şu kimseler ki îmân ettiler ve iyi amel işlediler ve Muhammed'e nâzil olan şeye inandılar; halbuki o nâzil olan şey, onların Rabbi tarafından hak ve sâbittir; Allah Teâlâ onların kötülüklerini örttü ve kalblerini de ıslâh etti." Âyet-i kerîmede (اضل) [=zâyi' kıldı] ve (اصلح) [= ıslâh etti] fiillerinin fâili Hak'tır. Fakat iktibâsı hâvi olan bu beyt-i şerîfte fâilin hem Hak ve hem de ümmet-i küfrân ve ümmet-i îmân olması câizdir. Zîrâ küfür ve îmân abdin hâl ve şânıdır. Binâenaleyh küfrü ile abd kendi amelini zâyi' kılar ve îmân ile dahi kendi kalbini ve hâlini ıslâh etmiş olur. Nitekim âyet-i kerîmede وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (Hûd, 11/101) ya'ni "Biz onlara zulmetmedik velâkin onlar kendi nefislerine zulmederler" buyrulur.

995. Şükürsüzden güzellik ve hüner gaib oldu ki, artık ondan asla bir eser göremez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

995. Şükürsüzden güzellik ve hüner kayboldu ki, artık ondan asla bir eser göremez.

İlâhî ihsana şükretmeyen kimseden iç güzelliği ve manevî hünerler kayboldu ve öyle kayboldu ki, artık o nimete nankörlük eden kimse, o güzellikten ve hünerden kendisinde asla bir iz göremez olur.

İhsân-ı ilâhîye şükretmeyen kimseden bâtın güzelliği ve ma'nevî hünerler kayboldu ve öyle kayboldu ki, artık o küfrân-ı ni'met eden kimse artık o güzellikten ve hünerden kendisinde aslâ bir eser göremez olur.

996. Akrabalık ve akrabâsızlık ve şükür ve muhabbet, ondan öyle gitti ki onları hatıra getiremez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

996. Akrabalık ve akrabasızlık, şükür ve muhabbet, ondan öyle bir şekilde gitti ki onları hatırlayamaz.

"Akrabalık"tan kasıt, insân-ı kâmile bağlanıp tarikat silsilesine dâhil olmaktan kinayedir. Yani, bir kimse kâmil bir mürşide bağlandıktan sonra, onun emrettiği nefsî mücadeleyi yapamazsa, onunla olan bağını koparmış olur; ve onun bu hareketi de doğal olarak bu ilâhî lütfa karşı şükürsüzlük ve muhabbetsizlik olur; ve manen reddedilmiş olmasına bağlı olarak bu meziyetler onun hatırından bile silinip gider.

"Akrabalık"tan murâd, insân-ı kâmile intisâb edip silsile-i tarîkate dâhil olmaktan kinâyedir. Ya'ni, bir kimse bir mürşid-i kâmile intisâb ettikten sonra, onun emrettiği mücâhede-i nefsiyyeyi yapamazsa râbıtasını kat'etmiş olur; ve onun bu hareketi dahi bittabi' bu lutf-ı ilâhîye karşı şükürsüzlük ve muhabbetsizlik olur; ve ma'nâda merdûd olmasına mebnî bu meziyetler onun hatırından bile silinip gider.

997. Zîrâ ey kâfirler, amellerini zâyi' kılmak, her murad sürücüden murad sıçramasıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

997. Çünkü ey kâfirler, amellerinizi boşa çıkarmak, her murat sürücüden muradın sıçramasıdır.

Çünkü insân-ı kâmilin gösterdiği yol hak yoludur ve bu nimete ulaşmışken onu terk etmek nankörlük olur; ve nankörlük edenlerin amellerini Yüce Allah boşa çıkarır. Nasıl ki yukarıda [994. beyitte] zikredildiği üzere ayet-i kerimede الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ (Muhammed, 47/1-2) [yani "Şu kimseler ki kâfir oldular ve insanları Allah'ın yolundan men ettiler, Yüce Allah bunların amellerini boşa çıkardı"] buyrulmuştur. Ve "amellerin boşa çıkması"nın anlamı, her murat sürücüden muradın sıçraması ve kaybolması demektir.

Zîrâ insân-ı kâmilin gösterdiği yol hak yoludur ve bu ni'mete nâil olmuş iken onu terketmek küfrân-ı ni'met olur; ve küfrân-ı ni'met edenlerin amel- lerini Hak Teâlâ hazretleri zâyi' kılar. Nitekim yukarıda [994. beyitte] zikrolunduğu üzere âyet-i kerîmede الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ (Muhammed, 47/1-2) [ya'ni "Şu kimseler ki kâfir oldular ve nâsı Allah'ın yolundan men' ettiler, Hak Teâlâ bunların amellerini zâyi' kıldı"] buyrulmuştur. Ve "amellerin zâyi' olması"nın ma'nâsı, her murâd sürücüden murâdın sıçraması ve kaybolması demektir.

998. Şükür ehlinden ve vefâ ashâbından gayrı ki, muhakkak devlet onların kafâsındadır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

998. Şükür ehlinden ve vefâ ashâbından başkası değil ki, muhakkak devlet onların başındadır.

Yani, murada ulaşmak fiilen şükreden ve ahdine vefa eden kimselere sınırlıdır ki, insân-ı kâmile bağlanmaktan ve ona yakınlık hususundan sonra ahdine vefa eden ve ikrarında sabit olan kimselerin arkasında Hakk'a kavuşma devleti vardır.

Ya'ni, murâda nâil olmak fiilen şükreden ve ahdine vefâ eden kimselere münhasırdır ki, insân-ı kâmile intisâbdan ve ona karâbet husûsundan sonra ahdine vefâ eden ve ikrârında sabit olan kimselerin arkasında Hakk'a vusûl devleti vardır.

999. Gitmiş olan devlet nerede kuvvet verir, gelici olan devlet hâssiyet verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

999. Gitmiş olan devlet nerede kuvvet verir, gelecek olan devlet hassasiyet verir.

Yani, insân-ı kâmile bağlanmayı takiben ilk hevesle gerçekleşen çaba üzerine sâlikin bazı zuhûrları (manevi açılımları) olur. Bu hâl sâlike bir devlet ve bir ilerlemedir. Ne zaman ki sözünden dönerek çabasını ve mücadelesini terk eder, bu devlet de kaybolup gider. Fakat sâlik sözünden dönmüşken bu zuhûrlarla teselli bulur. Hâlbuki gitmiş olan bu devletin kuvvet vermesi nerede! Eğer sâlik sözüne vefa edip mücadelesinde ve çabasında devam etseydi, önünde gelecek olan büyük bir devlet ve büyük bir ilerleme vardı. Bu gelecek olan devletin hassasiyeti, giden devletin kuvvetine benzer mi?

Ya'ni, insân-ı kâmile intisâbı müteakib ilk heves ile vâki' olan sa'y üzerine sâlikin ba'zı zuhûrâtı olur. Bu hâl sâlike bir devlet ve bir terakkîdir. Vaktâki nakz-ı ahd ederek sa'yini ve mücâhedesini terk eder, bu devlet dahi fevt olup gider. Fakat sâlik nakz-ı ahd etmiş iken bu zuhûrat ile müteselli olur. Halbuki gitmiş olan bu devletin kuvvet vermesi nerede!. Eğer sâlik ahdine vefâ edip mücâhedesinde ve sa'yinde devâm [etse idi], önünde gelecek olan büyük bir devlet ve bir terakkî-i azîm var idi. Bu gelecek olan devletin hâssiyeti, giden devletin kuvvetine benzer mi?

1000. "İkraz edin!" emrinde bu devletten karz ver, tâ ki yüz önünde yüz devlet göresin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1000. "Borç verin!" emrinde bu devletten borç ver ki, yüz önünde yüz devlet göresin!

Yani, insân-ı kâmili bulmak ve ona bağlanmış olmak devletinden dolayı Yüce Allah'ın "Allah'a güzel bir borç verin!" (Hadid, 57/18) emri gereğince, bu bedensel varlığın rahatını Hak yolunda terk et, mücâhede ve riyâzât yolunu seçerek bu vehmedilmiş varlığından Hakk'a borç ver ve ödünç ver! Sonunda bu vehminin feda edilmesi karşılığında, birçok devlete denk olan hakiki varlığı karşında göresin. Bu ayet-i kerimenin tefsiri 146, 147 ve 148 numaralı beyitlerde geçti.

Ya'ni, insân-ı kâmili bulmak ve ona intisâb etmiş olmak devletinden dolayı Allah Teâlâ'nın وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا (Hadid, 57/18) ya'ni "Allah'a karz-ı hasen ile ikrâz edin!" emri mûcibince bu vücûd-i abdânînin huzûrunu Hak yolunda terk ve mücâhede ve riyâzât tarîkını ihtiyâr edip bu mevhûm olan varlığından Hakk'a ikrâz et ve ödünç ver! Akıbet bu vehminin fedâsı mukābilinde karşında birçok devletlere muâdil olan vücûd-i hakîkîyi göresin. Bu âyet-i kerîmenin tefsîri 146, 147 ve 148 numaralı beyitlerde geçti.

1001. Nefsin için bu şirbden biraz eksik et, tâ ki önünde bir havz-ı kevseri bulasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1001. Nefsin için bu paydan biraz eksilt ki önünde bir kevser havuzu bulasın!

Ey Hakk Yolcusu, nefsine ve yoğun bedenine özgü olan bu dünyadaki pay ve nasibden biraz eksilt ve riyâzât ve mücâhedât yolunu seç! Ve dünyanın yeme içmesini azalt ki ruhun kuvvetlensin de önünde bir kevser havuzu bulasın! "Şirb", pay ve nasib; "şürb", içmek demektir (Gıyâsü'l-Lügat).

Ey sâlik, nefsine ve cism-i kesîfine mahsûs olan bu dünyâdaki behre ve nasîbden biraz eksilt ve riyâzet ve mücâhede tarîkını ihtiyar et! Ve dünyânın ekl ve şürbünü azalt, rûhun kuvvetlensin de önünde bir havz-ı kevser bulasın! "Şirb", behre ve nasîb; "şürb", içmek demektir (Gıyâsü'l-Lügat).

1002. O kimse ki vefâ toprağı üzerine cür'a döktü, devlet avı ondan ne vakit kaçabildi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1002. O kişi ki vefa toprağı üzerine bir yudum döktü, devlet avı ondan ne zaman kaçabildi?

Yani, o kişi ki insân-ı kâmile bağlanarak Hakk yoluna girdi ve sözünü tutup vefa toprağı olan bedeni üzerine muhabbet şarabının damlasını döktü, böyle bir Hakk Yolcusundan Hakk'a ulaşma devletini avlamak ne zaman kaçabildi? O kişi ahdine vefa ettikçe muradına ulaşması kesindir.

Ya'ni, o kimse ki insân-ı kâmile intisâb ederek tarîk-ı Hakk'a sülûk etti ve sözünü tutup vefâ toprağı olan cismi üzerine muhabbet şarabının katresini döktü, böyle sâlikten Hakk'a vusûl devletini avlamak ne vakit kaçabildi? O kimse ahdine vefâ ettikçe murâdına vusûl muhakkaktır.

1003. Onların gönlünü hoş eder; zîrâ "Aslaha bâlehüm” helâkten sonra onların enzallerini reddetti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1003. Onların gönlünü hoş eder; çünkü "Aslaha bâlehüm" helâkten sonra onların hazır yiyeceklerini geri verdi.

"Tevâ", mal ve mülkün helâki demektir; ve "enzâl", hazır yiyecek anlamındaki "nüzül" kelimesinin çoğuludur. Yani, onların bu iyi amelleri kalplerini hoş ve latif yapar. Çünkü Yüce Allah iman edip salih amel işleyenler hakkında "Allah onların kalplerini düzeltti" (Muhammed, 47/2) buyurdu. Buna göre, Hakk Yolcusunun hazır nimeti olan dünyevî haz ve nasibini helâk etmiş olmasından sonra, o helâk olan hazlarını ve nasiblerini geri verdi.

Bilinmeli ki, riyâzet (nefsî perhizler) ve mücâhedât (nefisle mücadeleler) Hakk Yolculuğunun tamamlanmasıyla kemâl mertebesine ulaşıncaya kadardır. Kemâle ulaştıktan sonra riyâzet ve mücâhedâta ihtiyaç kalmaz. Nefahâtü'l-Üns'te bu anlamda şu menkıbe (hikâye) zikredilmiştir: "Bir yaşlı kadın Gavs-ı A'zam Abdülkadir Geylânî (k.s.) hazretlerinin huzuruna geldi ve oğlunu da beraber getirdi. Dedi ki: "Oğlumun gönlünü sana ziyadesiyle meyilli gördüm. Ben kendi hakkımdan vazgeçtim." Hz. Gavs Allah rızası için onu müridliğe kabul buyurdu ve ona riyâzet ve mücâhede emretti. Birkaç gün sonra o kadın oğlunu görmeye geldi, gördü ki arpa ekmeği yer. Az yemekten ve uykusuzluktan zayıflamış idi. Oradan kalkıp Hz. Şeyhin huzuruna geldi. Orada üzerinde kuş kemikleri bulunan bir tabak gördü ki, Hz. Şeyh onları yemiş idi. Kadın Hz. Şeyhe hitaben: "Efendim, sen kuş etlerini yiyorsun. Benim oğlum ise arpa ekmeği yiyor." dedi. Hz. Şeyh elini o kemiklerin üzerine koydu ve: "Çürümüş kemikleri dirilten Yüce Allah'ın izni ile kalkınız!" dedi. O kuşlar, dirilip ötmeye başladı. Ondan sonra Hz. Şeyh o kadına buyurdu ki: "Senin oğlun da böyle olduğu vakit her ne isterse yesin!" Şimdi Hakk Yolcusu kemâle ulaşmadan evvel yediği gıdayı nefsinin sıfatına ve hayvansal kuvvetlerine dönüştürür; ve kâmil (olgun insan) ise yediği gıdayı ilâhî marifet nuru yapar. Bu sebeple ona riyâzet ve mücâhede lazım gelir.

"Tevâ", mal ve mülkün helâki demektir; ve "enzâl", hazır olan taâm ma'nâsındaki "nüzül" kelimesinin cem'idir. Ya'ni, onların bu iyi amelleri kalblerini hoş ve latîf yapar. Zîrâ Hak Teâlâ hazretleri îmân edip amel-i sâlih işleyenler hakında أَصْلَحَ بَالَهُمْ (Muhammed, 47/2) ["Allah onların kalblerini düzeltti"] buyurdu. Binâenaleyh sâlikin ni'met-i hâzırası olan dünyevî haz ve nasîbini helâk etmiş olmasından sonra, o helâk olan hazlarını ve nasîblerini reddetti ve geri verdi.

Ma'lûm olsun ki, riyâzet ve mücâhede sülükün itmâmiyle mertebe-i kemâle vâsıl oluncaya kadardır. Kemâle vusûlden sonra riyâzet ve mücâhedeye hâcet kalmaz. Nefahâtü'l-Üns'te bu ma'nâda şu menkıbe mezkûrdur: "Bir ihtiyar kadın Gavs-1 A'zam Abdülkadir Geylânî (k.s.) hazretlerinin huzûruna geldi ve oğlunu da beraber getirdi. Dedi ki: "Oğlumun gönlünü sana ziyâde mütemâyil gördüm. Ben kendi hakkımdan vazgeçtim." Hz. Gavs Allah rızâ- sı için onu müridliğe kabûl buyurdu ve ona riyâzet ve mücâhede emretti. Bir- kaç gün sonra o kadın oğlunu görmeğe geldi, gördü ki arpa ekmeği yer. Az yemekten ve uykusuzluktan zayıf olmuş idi. Oradan kalkıp Hz. Şeyhin huzûruna geldi. Orada üzerinde kuş kemikleri bulunan bir tabak gördü ki, Hz. Şeyh onları yemiş idi. Kadın Hz. Şeyhe hitaben: "Efendim, sen kuş etlerini yiyorsun. Benim oğlum ise arpa ekmeği yiyor." dedi. Hz. Şeyh elini o kemiklerin üzerine koydu ve: قومی باذن الله تعالى الذى يحيى العظام وهي رميم yani "Çürümüş kemikleri dirilten Allah Teâlâ'nın izni ile kalkınız!" dedi. O kuşlar, dirilip ötmeğe başladı. Ondan sonra Hz. Şeyh o kadına buyurdu ki: "Senin oğlun da böyle olduğu vakit her ne isterse yesin!" İmdi sâlik kemâle vusûlden evvel yediği gıdâyı nefsinin sıfatına ve kuvâ-yı hayvâniyyesine kalb eder; ve kâmil ise yediği gıdâyı nûr-i ma'rifet-i ilâhiyye yapar. Bu sebeble ona riyâzet ve mücâhede lâzım gelir.

1004. Ey ecel ve ey köy yağma edici Türk, bu şükredicilerden her ne götürdün ise geri ver!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1004. Ey ecel ve ey köy yağma eden Türk, bu şükredenlerden her ne götürdüysen geri ver!

"Ecel"den kastedilen, "Ölmeden önce ölünüz!" hadis-i şerifinde belirtilen iradî ölümdür ki, bu ölüm, köyleri yağma eden bedevi Oğuz Türklerine benzetilmiştir; ve Hakk Yolcusu'nun bedensel varlığı da köye benzetilmiştir. Çünkü iradî ölüm, Hakk Yolcusu'nun köy hükmündeki bedeninden dünyanın hazlarını ve şehvetlerini yağma edip götürür. Fakat bu kemâl mertebesine ulaştıktan sonra, insan suretini bulmuş olma nimetinin fiilen şükredeni olan insân-ı kâmilin, bu hazlar ve şehvetler yine nurlu bedenine geri verilir. Çünkü artık insân-ı kâmilin bedeninde ve arınmış nefsinde bunların hiçbir zararı olamaz. Nasıl ki yukarıdaki beyitte açıklandı.

"Ecel"den murad, موتوا قبل ان تموتوا ya'ni: "Ölmezden evvel ölünüz!" hadîs-i şerîfinde beyân buyrulan mevt-i ihtiyârîdir ki, bu mevt, köyleri yağma eden bedevî Guz Türkleri'ne teşbîh buyurulmuştur; ve sâlikin vücûd-i abdânîsi dahi köye benzetilmiştir. Zîrâ mevt-i ihtiyârî sâlikin köy mesâbesindeki vücûdundan dünyanın hazlarını ve şehvetlerini yağma edip götürür. Fakat bu mertebe-i kemâle vusûlden sonra sûret-i insâniyyeyi bulmuş olmak ni'metinin fiilen şâkiri olan kâmilin, bu huzûz ve şehevât yine cism-i nûrânîsine reddolunur. Zîrâ artık kâmilin vücûdunda ve nefs-i sâfiyesinde bunların hiçbir zararı olamaz. Nitekim yukarıki beyitte îzah olundu.

1005. Geri verir, onlar ondan onu kabûl etmezler. Zîra ki can meta'ından mün'im olmuşlardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1005. Geri verir, onlar onu ondan kabul etmezler. Çünkü can metaından nimetlenmişlerdir.

Yani, o iradî ölüm, onlardan yağmaladıkları bu huzuru ve şehvetleri geri verir, kabul etmezler. Çünkü kemal mertebesine ulaşmaktan sonra onların zevkleri ve huzurları ruhanîdir ve ruhun tecellilerinden nimetlenirler. Nasıl ki cenab-ı Pir efendimiz Divan-ı Kebir'lerinde şöyle buyururlar: "Bir kimse gece Kâbe kavseyn meyhanesindedir. Onun nur dolu gözünün içi, ilahi cemalin likasının mahmurudur. O meyhanenin adı ابیت عند ربی dir ["Rabbimin yanında geceledim"]. يطعم ويسقينى ["Beni yedirir ve içirir"] nişanı Peygamberimiz tarafından bize gelmiştir." Bu beyit-i şerifte ایت عند ربی یطعمنی یسقینی yani "Ben Rabbimin katında gecelerim, bana yedirir ve içirir" hadis-i şerifine işaret buyrulmuştur. Bu yeme ve içme ruhanî olan bir haldir ki, etkisi kâmilin cisminde de meydana gelir.

Ya'ni, o mevt-i ihtiyârî, onlardan yağma ettikleri bu huzûzu ve şehevâtı geri verir, kabûl etmezler. Zîrâ mertebe-i kemâle vusûlden sonra onların ez- vâkı ve huzûzu rûhânîdir ve rûhun tecelliyâtından mün'ım olurlar. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz Dîvân-ı Kebir'lerinde şöyle buyururlar: "Bir kimse gece Kâbe kavseyn meyhanesindedir. Onun pür-nûr olan gözünün içi, likā-i cemâl-i ilâhînin mahmûrudur. O meyhânenin adı ابیت عند ربی dir ["Rabbimin yanında geceledim"]. يطعم ويسقينى ["Beni yedirir ve içirir"] nişanı Peygamberimiz cânibinden bize gelmiştir." Bu beyt-i şerîfte ایت عند ربی یطعمنی یسقینی ya'ni "Ben Rabbimin indinde gecelerim, bana yedirir ve içirir" hadîs-i şerîfine işâret buyrulmuştur. Bu yeme ve içme rûhânî olan bir haldir ki, te'sîri kâmilin cisminde de vâki' olur.

1006. Biz sûfîyiz ve hırkamızı attık; mâdemki fedâ ettik, geri almayız!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1006. Biz sûfîyiz ve hırkamızı attık; mademki feda ettik, geri almayız!

"Sûfi" o kimsedir ki, kalbi asla halk ile meşgul olmaz ve halkın reddine veya kabulüne önem vermez. Bu yüce zatlarda tefrîd (Allah'tan başkasından yüz çevirme) ve tecrîd-i vücûd (varlığını Allah'tan başkasına nispet etmeme) olmakla beraber, Peygamber (a.s.)'ın itaatkârı ve takipçisidirler; ve yüce peygamberlik sünnetlerine son derece riayetkâr olup adımlarını, Resûl-i Ekrem hazretlerinin adımlarına uydururlar. "Hırka"dan maksat, vehmedilmiş olan varlık ve benliktir. Yani, "Biz sûfiyiz ve vehmedilmiş olan varlığımızı attık. Mademki bu vehmedilmiş varlığımıza ait olan dünyevî hazlarımızı feda ettik, artık bunları geri almayız!"

Bilinmeli ki, evliyanın meşrepleri (manevî yolları) farklıdır. Makam-ı kemâle (olgunluk mertebesine) ulaştıktan sonra kimi dünyevî hazların devam etmesinden çekinmez ve kimi dünyevî hazlara asla önem vermez; ve kimi bazen dünyevî hazza yönelir. Evliya menkıbelerinde bu üç sınıfın benzerleri çoktur. Fakat Hz. Mevlânâ efendimiz önem vermeyenlerdendir. Nitekim Menâkıb-ı Sipehsâlâr'da: "Tam kırk sene benim midemde yemek uyumadı" buyurdukları rivayet olunur. Ve yine adı geçen menkıbelerde şu fıkralar yer almaktadır: "Hz. Hüdâvendigârımızın riyâzâtındandır ki, daima mübarek ağızlarında sarı helile tutarlar ve müridlerinden her biri bunu bir şekilde tevil ederlerdi. Sebebini araştırmak için Hüsâmeddin Çelebi hazretlerine müracaat ettiler. Buyurdu ki: "Hz. Hüdâvendigâr'ın riyâzâtı bir mertebededir ki, suyun ağızlarında değil, boğazlarından dahi lezzetli olarak geçmesini istemezler, aksine buruk ve acı olmasını arzu ederler."

"Sûfi" o kimsedir ki, onun kalbi aslâ halk ile meşgul olmaz ve halkın red ve kabûlüne iltifat etmez. Bu zevât-ı şerîfede tefrîd ve tecrîd-i vücûd olmakla beraber, cenâb-ı Peygamber'in mutî'i ve peyrevidirler; ve sünen-i seniyyeye-i nebeviyyeye son derece riâyetkâr olup adımlarını, Resûl-i Ekrem hazretlerinin adımlarına uydururlar. "Hırka"dan murâd, mevhûm olan vücûd ve varlıktır. Ya'ni, "Biz sûfiyiz ve mevhûm olan varlığımızı attık. Mâdemki bu mevhûm varlığımıza taalluk eden huzûzât-ı dünyeviyyemizi fedâ ettik, artık bunları geri almayız!"

Ma'lûm olsun ki, meşârib-i evliyâ muhteliftir. Makām-ı kemâle vusûlden sonra kimi huzûz-ı dünyeviyyenin temâdîsinden çekinmez ve kimi huzûzât-ı dünyeviyyeye aslâ iltifat etmez; ve kimi ba'zan hazz-ı dünyevîye müteveccih olur. Menâkıb-ı evliyâda bu üç sınıfın nazîrleri çoktur. Fakat Hz. Mevlânâ efendimiz iltifat etmeyenlerdendir. Nitekim Menâkıb-ı Sipehsâlâr'da : "Tamam kırk sene benim mi'demde taâm uyumadı" buyurdukları rivâyet olunur. Ve yine mezkûr menâkıbde şu fıkralar münderiçtir: "Hz. Hudâvendigârımızın riyâzâtındandır ki, dâimâ dehân-ı mübâreklerinde sarı helîle tutarlar ve mürîdlerinden her birisi bunu bir sûretle te'vil ederler idi. Sebebini tahkîk için Hüsâmeddin Çelebi hazretlerine müracaat ettiler. Buyurdu ki: "Hz. Hüdâvendigâr'ın riyâzetı bir mertebededir ki, suyun ağızlarında değil, boğazlarından dahi leziz olarak geçmesini istemezler, belki buruk ve acı olmasını arzu ederler."

1007. Biz waz gördük ve sonra nasıl waz? Bizden hâcet ve hırs ve garaz gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1007. Biz karşılık gördük ve sonra nasıl bir karşılık? Bizden ihtiyaç, hırs ve garaz gitti.

Biz nefsânî hazlarımızın Hak yolunda feda edilmesi karşılığında bir karşılık ve mükâfat gördük ve sonra o nasıl bir karşılıktır bilir misin? O öyle bir mükâfattır ki, bizden beşeriyete özgü olan ihtiyaç, hırs ve nefse ait garaz tamamen gitti.

Biz nefsânî olan hazlarımızın Hak yolunda fedâsı mukābilinde bir ıvaz ve mükâfât gördük ve sonra o nasıl ıvazdır bilir misin? O öyle bir mükâfattır ki, bizden beşeriyete mahsûs olan ihtiyaç ve hırs ve garaz-ı nefsânî kâmilen gitti.

1008. Biz acı ve mühlik olan sudan dışarıya gittik, rahîk ve kevser çeşmesi üzerine çarptık.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1008. Biz acı ve helak edici sudan dışarı çıktık, rahîk ve kevser çeşmesi üzerine çarptık.

"Acı ve helak edici su"dan kastedilen, bedensel lezzetler ve nefse ait hazlardır. "Rahîk", güzel kokulu saf şarap ve su anlamındadır; ve "kevser çeşmesi"nden kastedilen, tecellilerin kaynağı olan hakiki varlıktır. Yani, biz dünyanın acı ve helak edici bedensel ve nefsanî lezzetlerinden dışarı çıktık ve saf ve latif olan ilahi aşk şarabına ve feyizlerin kaynağı ve tecellilerin menşei olan hakiki varlığa eriştik. Bedensel varlığın hükmü altından kurtulduk ve Hakk'a ait varlık ile ayakta durduk.

"Acı ve mühlik olan su"dan murâd, lezzât-ı cismâniyye ve huzûzât-ı nefsâniyyedir. "Rahîk", güzel kokulu hâlis şarâb ve su ma'nâsınadır; ve "kevser çeşmesi"nden murâd, menşe-i tecelliyât olan vücûd-i hakîkîdir. Ya'ni, biz dünyanın acı ve mühlik olan cismânî ve nefsânî olan lezzât ve huzûzundan dışarıya çıktık ve hâlis ve latîf olan şarâb-ı aşk-ı ilâhî ve menba'-1 füyûzât ve menşe-i tecelliyât olan vücûd-i hakîkîye eriştik. Vücûd-i abdânînin hükmü altından kurtulduk ve vücûd-i Hakkānî ile kāim olduk.

1009. Ey dünya, o şeyi, vefâsızlığı ve hîleyi ve ağır nâzı ki başkalarına yaptın;&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1009. Ey dünya, o vefasızlığı, hileyi ve ağır nazı ki başkalarına yaptın;

1010. Ceza için biz senin başın üzerine dökeriz, zîrā biz gazā içinden gelmiş şehidleriz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1010. Ceza için biz senin başın üzerine dökeriz, çünkü biz gazâ içinden gelmiş şehitleriz.

Yukarıdaki şerefli beyit, bu beyit ile tam bir cümle oluşturur. Yani, "Ey dünya, senin başkalarına karşı yaptığın vefasızlığı ve hileyi ve ağır nazı, ceza olarak senin başın üzerine dökeriz. Çünkü biz en büyük cihadda ve nefsiyle mücadelede şehit olmuş kimseleriz" ve şehitlik mertebesini kazananlar, dünyevi nimetlere karşı nazlanırlar.

Yukarıki beyt-i şerîf bu beyt ile bir cümle-i tâm teşkil eder. Ya'ni, "Ey dünyâ, senin başkalarına karşı yaptığın vefâsızlığı ve hîleyi ve ağır nâzı, cezâ olarak senin başın üzerine dökeriz. Çünki biz cihâd-1 ekberde ve nefsi ile mücâhedede şehid olmuş kimseleriz" ve mertebe-i şehadeti ihrâz edenler, ni-am-ı dünyeviyyeye karşı nazlanırlar.

1011. Ta bilesin ki Hudâ-yı pak için pür-hamle ve pür-inâd kullar vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1011. Bilesin ki, Yüce Allah için hamleli ve inatçı kullar vardır.

Yani, ey dünya, senin vefasızlığının, hilenin ve ağır nazının cezasını olgun kişiler senin başına dökerler. Çünkü sen, bütün eksikliklerden uzak ve arınmış olan Hakk'ın Zât'ına özgü olup, senin gösterdiğin süse karşı hamleli ve inatçı kullar olduğunu göresin. Bu sebeple sen onların karşısında nazlanamazsın. Zira Yüce Allah onları kendi nurunun ortaya çıkması için yaratmıştır. Nasıl ki, çağının peygamberi ve insân-ı kâmili olan Hz. Musa'ya hitaben "وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي" (Tâhâ, 20/41) yani "Ben seni nefsim için ve zâtım için seçtim ve yarattım" buyurdu ki, bu hitap her insân-ı kâmile şamildir. Nasıl ki Hz. Şeyh-i Ekber, *Risâle-i Gavsiyye*'sinde şöyle buyurur: "سَأَلْتُ يَا رَبِّ مِنْ اَىِّ شَىْءٍ خَلَقْتَ الْمَلَائِكَةَ ؟ قَالَ تَعَالَى خَلَقْتُ مِنْ نُورِ الْاِنْسَانِ وَخَلَقْتُ الْاِنْسَانَ مِنْ نُورِ ظُهُورِى" Yani "Ben: 'Yâ Rab melekleri neyden yarattın?' diye sordum. Yüce Allah buyurdu ki: 'İnsanın nurundan yarattım ve insanı da benim zuhurumun nurundan yarattım.'" İnsandan maksat insân-ı kâmildir.

Ya'ni, ey dünyâ senin vefâsızlığın ve hîlenin ve ağır nâzının cezâsını kâmiller ondan dolayı senin başına dökerler ki, sen cemî'-i nakâyıstan pâk ve münezzeh olan Zât-ı Hakk'a mahsûs olup, senin gösterdiğin âlâyişe karşı pür-hamle ve pür-inâd kullar olduğunu göresin. Binâenaleyh sen onların karşısında nazlanamazsın. Zîrâ Hak Teâlâ hazretleri onları kendi nûrunun zuhûru için halk etmiştir. Nitekim asrının nebîsi ve insân-ı kâmili olan cenâb-ı Mûsâ'ya hitaben وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي (Tâhâ, 20/41) ya'ni "Ben seni nefsim için ve zâtım için ıstınâ' ettim ve halk eyledim" buyurdu ki, bu hitâb her insân-ı kâmile şâmildir. Nitekim Hz. Şeyh-i Ekber, *Risâle-i Gavsiyye*'sinde şöyle buyurur: سَأَلْتُ يَا رَبِّ مِنْ اَىِّ شَىْءٍ خَلَقْتَ الْمَلَائِكَةَ ؟ قَالَ تَعَالَى خَلَقْتُ مِنْ نُورِ الْاِنْسَانِ وَخَلَقْتُ الْاِنْسَانَ مِنْ نُورِ ظُهُورِى Ya'ni "Ben: "Yâ Rab melekleri ne şeyden yarattın?" diye sordum. Hak Teâlâ buyurdu ki: "İnsanın nûrundan yarattım ve insanı da benim zuhûrumun nûrundan yarattım." İnsandan maksûd insân-ı kâmildir.

1012. Dünyanın tezvîr bıyığını koparırlar; çadırı nusret kal'ası üzerine kurarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1012. Dünyanın aldatıcı bıyığını koparırlar; çadırı zafer kalesi üzerine kurarlar.

"Seblet kenden", bıyık koparmak, âciz bırakmak ve önemsizleştirmekten kinayedir (*Bahâr-ı Acem*). "Bârû", kale ve hisar anlamındadır. Yani, o kâmiller, dünyanın aldatıcı süsünü önemsizleştirirler ve onlar çadırlarını ilâhî zafer kalesi üzerine kurarlar, yani ilâhî zafer sebebiyle dünyanın aldatmasından kurtulurlar.

"Seblet kenden", bıyık koparmak, âciz bırakmak ve ehemmiyetten ıskāt etmekten kinâyedir (*Bahâr-ı Acem*). "Bârû", kale ve hisâr ma'nâsınadır. Ya'ni, o kâmiller, dünyânın müzevvirâne olan âlâyişini ehemmiyetten ıskāt ederler ve onlar çadırlarını nusret-i ilâhî kalesi üzerine kurarlar, ya'ni nusret-i ilâhiyye sebebiyle tezvîr-i dünyâdan kurtulurlar.

1013. Bu şehidler tekrar yeni gāzî oldular ve bu esirler tekrar nusret üzerine çarptılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1013. Bu şehitler tekrar yeni gazi oldular ve bu esirler tekrar zafer üzerine çarptılar.

Bu şerefli beyitte, fenâ-fillâh (Allah'ta yok olma) makamından sonra bekā-billah (Allah ile var olma) makamına ulaşma açıklanır. Yani, en büyük cihat olan nefisleriyle savaşta "Ölmeden önce ölünüz!" hadis-i şerifinin sırrına mazhar olarak şehit olan gazilerin gözünde, bu iradî ölüm ile dünya ve dünyevî hazlar yok oldu. Fakat Yüce Allah, kulları irşat etmek için onları tekrar kesret (çokluk) âlemine geri döndürdü. Ve bekā-billah makamında kâim oldular. Onlar bu kesret âleminde tekrar yeniden savaşa başladılar ve gazi oldular; ve onlar fenâ-fillâh makamına gelmeden önce, bu kesret hükümlerinin esiri idiler. Hakk'ın yardımı ile fenâ-fillâh makamında hür ve azat oldular. Fakat tekrar cismaniyet ve kesret âlemi hükümlerine geri çevrildiler. Fakat bu esirler bu defa dahi tekrar Hakk'ın yardımına nail oldular.

Bu beyt-i şerîfte fenâ-fillâh makāmından sonra bekā-billah makāmına vusûl beyân buyrulur. Ya'ni cihâd-ı ekber olan nefisleriyle gazâda مَوْتُوا قَبْلَ اَنْ تَمُوتُوا ["Ölmeden önce ölünüz!"] hadîs-i şerîfinin sırrına mazhar olarak şehîd olan gāzîlerin nazarında, bu ihtiyârî ölüm ile dünyâ ve huzûzât-ı dünyâ zâil oldu. Fakat Hak Teâlâ hazretleri onları, irşâd-ı ibâd için tekrar âlem-i keserâta ircâ' buyurdu. Ve bekā-billâh makāmında kāim oldular. Onlar bu âlem-i keserâtta tekrar yeniden gazâya başladılar ve gāzî oldular; ve onlar fenâ-fillâh makāmına gelmezden evvel, bu ahkâm-ı keserâtın esîri idiler. Hakk'ın yardımı ile fenâ-fillâh makāmında hür ve âzâd oldular. Fakat tekrar cismâniyet ve âlem-i keserât ahkâmına reddolundular. Fakat bu esîrler bu defa dahi tekrar Hakk'ın yardımına nâil oldular.

1014. "Eğer anadan doğma kör değil isen, bizi gör!" diye tekrar yokluktan baş çıkardılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1014. "Eğer anadan doğma kör değilsen, bizi gör!" diye tekrar yokluktan baş gösterdiler.

Yani, onlar fenâ-fillâh (Allah'ta yok olma) makamına gelip yok olduktan sonra, tekrar bu yokluk âleminden varlık ve çokluk âlemine bekā-billâh (Allah ile var olma) mertebesinde ayakta durarak baş gösterdiler ve bu halka dediler ki: "Eğer anadan doğma kör değilsen ve öncesiz yatkınlığınla mutluluk sahibi isen bizi gör ve irşat ve terbiyemiz altına gir!"

Ya'ni, onlar fenâ-fillâh makāmına gelip yok olduktan sonra, tekrar bu yokluk âleminden varlık ve keserât âlemine bekā-billâh mertebesinde kāim olarak baş çıkardılar ve bu halka dediler ki: "Eğer anadan doğma kör değil isen ve isti'dâd-ı ezelî ile saâdet sahibi isen bizi gör ve irşâd ve terbiyemiz altına gir!"

1015. Ta bilesin ki, ademde güneşler vardır. O şey ki burada güneştir, orada Sühâ'dır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1015. Şunu bilesin ki, yoklukta güneşler vardır. Burada güneş olan şey, orada Süha yıldızıdır.

Burada "adem"den kasıt, vehmedilmiş varlıktır. Yani fani olup beşeriyetin yok olması ve ruhaniliğin var olmasıdır. Yani, beşeriyet yönünden yok oldukları hâlde, bekā-billâh (Allah ile kalıcılık) hâliyle kâmillerin kesret (çokluk) âleminden baş çıkarmaları, senin yoklukta güneşler olduğunu bilmen içindir. Sen bu âlemde birtakım kimseler görüp onları hakikat güneşi sanırsın. Senin güneş kabul ettiğin, ruhanilik âleminde Süha yıldızı gibi küçük bir şeydir.

"Adem"den murâd, burada vücûd-i mevhûmdur. Fânî olup beşeriyeti ma'dûm ve rûhâniyeti mevcûd olmaktır. Ya'ni, beşeriyet cihetinden ma'dûm oldukları hâlde, bekā-billâh hâliyle kâmillerin keserât âleminden baş çıkarmaları, senin ademde güneşler olduğunu bilmen içindir. Sen bu âlemde birtakım kimseler görüp onları hakikat güneşi zannedersin. Senin güneş addetti- ğin, âlem-i rûhâniyyette Sühâ yıldızı gibi küçük bir şeydir.

1016. "Ey kardeş ademde varlık nasıl olur, zıdd içinde zıd nasıl mestûr olur?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1016. "Ey kardeş yoklukta varlık nasıl olur, zıt içinde zıt nasıl gizlenir?"

Yani, "Ey kardeş, yoklukta varlık ve fena (yok olma) içinde beka (kalıcılık) nasıl olur? Hâlbuki yokluk varlığın ve fena bekanın zıddıdır. Bu iki zıt birbirinin içinde nasıl gizlenmiş olur?" diyecek olursan cevap olarak deriz ki:

Ya'ni, "Ey kardeş, yoklukta varlık ve fenâ içinde bekā nasıl olur? Halbuki yokluk varlığın ve fenâ bekānın zıddıdır. Bu iki zıd birbirinin içinde nasıl gizlenmiş olur?" diyecek olursan cevâben deriz ki:

1017. "Ölüden diri çıkarır" bil; zîrâ abidlerin ümîdi adem geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1017. "Ölüden diri çıkarır" bil; çünkü kulların ümidi yokluktan geldi.

Yani Âl-i İmrân sûresinde geçen يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ yani, (Âl-i İmrân, 3/27) "Ölüden diri çıkarır ve diriden de ölü çıkarır" ayet-i kerimesinin şerefli anlamını bil! Ve ölünün, dirinin zıddı olduğunu ispat etmeye gerek yoktur. Dördüncü cildin 3622 numaralı beytinden 3633 numaralı beytine kadar geçen açıklamalardan da anlaşıldığı üzere, ölü hâlinde bulunan cansızdan, yarım hayat sahibi olan bitki, ve bitkiden de iradesiyle hareket eden hayvan ve hayvandan da tam irade sahibi olan insan çıkmaktadır.

Ya'ni Âl-i İmrân sûresinde vâki' يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ ya'ni, (Âl-İmrân, 3/27) "Ölüden diri çıkarır ve diriden dahi ölü çıkarır" âyet-i kerîmesinin ma'nâ-yı şerîfini bil! Ve ölü, dirinin zıddı olduğunu isbâta hâcet yoktur. IV. cildin 3622 numaralı beytinden 3633 numaralı beytine kadar geçen îzâhâttan dahi anlaşıldığı üzere, ölü hâlinde bulunan cemâddan, yarım hayat sâhibi olan nebât, ve nebâttan dahi irâdesiyle müteharrik olan hayvan ve hayvandan dahi irâde-i kâmil sahibi olan insan çıkmaktadır.

1018. Ekin ekici olan adam ki, onun ambarı boştur, yokluk ümîdi üzerine mesrûr ve hoş değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1018. Ekin eken adam ki, onun ambarı boştur, yokluk ümidi üzerine sevinçli ve hoş değildir.

Yokluktan varlık çıktığının bir örneği de budur ki, çiftçi bir sene evvel ekip biçtiği buğdayını ambarına doldurmuş ve yiyip bitirmiş, sonunda ambarı boş kalmıştır. Tekrar toprağa tohumunu ekip yokluk hâlinde olan ekinin varlık âlemine çıkacağı ümidiyle sevinir ve gönlü hoş ve rahat olur.

Yokluktan varlık çıktığının bir misâli dahi budur ki, ekinci bir sene evvel ekip biçtiği buğdayını ambarına doldurmuş ve yemiş bitirmiş, nihâyet ambarı boş kalmıştır. Tekrar toprağa tohumunu ekip hâl-i ademde olan ekinin varlık âlemine çıkacağı ümîdiyle sevinir ve gönlü hoş ve müsterîh olur.

1019. Zîrâ yokluk tarafından neşv ü nemâ bulur. Eğer ma'nâya vakıf isen anla!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1019. Çünkü yokluk tarafından büyüyüp gelişir. Eğer anlama vâkıf isen anla!

Çünkü ekincinin ekini ve buğdayı yokluk tarafından büyüyüp gelişerek varlık alanına gelir. Eğer anlama vâkıf isen, "yokluktan varlık çıkar" ilkesine uygun olarak birçok ilâhî sırrı ve hakikati anla! Örneğin, ayet-i kerimede من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها (En'âm, 6/160) yani "Kim ki bir iyilik ile gelirse o kimse için, o iyiliğin on misli vardır" buyrulur. O yapılan iyiliğin on misli, iyilik sahibine yokluk tarafından gelir. Salih amellerin hepsi de böyledir; ve aynı şekilde o kötü ameller tohumunu ekmek dahi bu ilkeye bağlıdır.

Zîrâ ekincinin ekini ve buğdayı yokluk tarafından neşv ü nemâ bulup varlık meydanına gelir. Eğer ma'nâya vâkıf isen, "yokluktan varlık çıkar" düstûruna tevfikan birçok esrâr ve hakāyık-ı ilâhiyyeyi anla! Meselâ âyet-i kerîmede من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها (En'âm, 6/160) ya'ni "Kim ki bir iyilik ile gelirse o kimse için, o iyiliğin on misli vardır" buyrulur. O yapılan iyiliğin on misli hasene sâhibine adem cânibinden gelir. A'mâl-i sâlihanın hepsi de böyledir; ve kezâ o kötü ameller tohumunu ekmek dahi bu düstûra tâbidir.

1020. Sen fehm ve rahatın zevkini ve ihsânı bulasın diye dembedem yokluktan muntazırsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1020. Sen anlayışın ve rahatlığın zevkini ve iyiliğini bulasın diye sürekli yokluktan beklersin.

"Birr", iyilik ve ihsan anlamındadır. Yani, sen henüz ortaya çıkmamış olan anlayışının ve rahatlıktan doğacak zevkin ve iyiliğin sana gelmesini, yokluk tarafından bekleyip durursun. Bilinmeli ki, buradaki "yokluk"tan kasıt mutlak yokluk değildir. Çünkü mutlak yokluktan hiçbir şey çıkmaz. Bu "yokluk" izafî yokluktur. Yani, henüz kuvvede (potansiyel halde) olup fiile (gerçekleşmeye) gelmemiş olmak anlamındadır. Örneğin çekirdeğin içinde bir ağaç vardır. Fakat henüz fiiliyat âleminde (gerçekleşmiş durumda) yok hükmündedir ve yoktur. Her ne kadar mana âleminde mevcut ise de şekil âleminde yoktur.

"Birr", iyilik ve ihsân ma'nâsınadır. Ya'ni, sen meydanda olmayan anlayışının ve râhattan hâsıl olacak zevkin ve iyiliğin sana gelmesini, yokluk tarafından bekleyip durursun. Ma'lûm olsun ki, buradaki "yokluk"tan murâd adem-i mutlak değildir. Zîrâ adem-i mutlaktan hiçbir şey çıkmaz. Bu "adem" adem-i izâfîdir. Ya'ni, henüz kuvvede olup fiile gelmemiş olmak ma'nâsınadır. Meselâ çekirdeğin içinde bir ağaç vardır. Fakat henüz fiiliyat âleminde ma'dûmdur ve yoktur. Her ne kadar âlem-i ma'nâda mevcûd ise de âlem-i sûrette yoktur.

1021. Bu sırrı açmağa izin yoktur, yoksa Ebhaz'ı Bağdad ederdim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1021. Bu sırrı açmaya izin yoktur, yoksa Ebhaz'ı Bağdad ederdim.

"Ebhâz", Türkistan'da bir vilayetin ismidir ki, halkı mecûsîdir. Bazı nüshalarda Ebhâz yerine "Evhâz" geçmiştir. Bu da Hûzistan'da havası kötü olan bir şehrin adıdır; ve Ebhâz şehrinden kasıt dünya, Bağdad şehrinden kasıt ise ruhlar âlemidir. Nasıl ki Hz. Pîr Divan-ı Kebirlerinde şöyle buyururlar: "Biz Hallâc-ı Mansûr'un kavgası ve nüktesi mevcut olmazdan önce can âleminin Bağdad'ında "ene'l-hak" narası atardık."

Yani, eğer ilâhî izin olsaydı, varlığın yokluktan nasıl çıktığını açık bir şekilde ayrıntılandırıp Ebhâz şehri gibi olan bu dünyayı Bağdad şehri gibi olan ruhlar âlemine dönüştürürdük ve bu dünya ehline gerçek Hakk'ın gayrına tapıldığını gösterip onları bâkî olana yöneltirdik. Fakat imtihan yurdu olan bu dünyada bâkî olandan bu perdenin tamamen kaldırılmasına ruhsat yoktur. Bu müşâhede nimetine, Hakk'ın kendisine çektiği kullar nail olurlar. Çünkü mutlak varlık olan Hakk'ın mertebelerini ve bu mertebelerin birliğini idrak etmeye her kulun yatkınlığı uygun değildir.

"Ebhâz", Türkistan'da bir vilâyetin ismidir ki, ahâlîsi mecûsîdir. Ba'zı nüshalarda Ebhâz yerine "Evhâz" vâki' olmuştur. Bu da Hûzistan'da havası fenâ olan bir şehrin adıdır; ve Ebhâz şehrinden murâd dünyâ, ve Bağdâd şehrinden murâd âlem-i ervâhtır. Nitekim Hz. Pîr Dîvân-ı Kebîrlerinde şöyle buyururlar: "Biz Hallâc-ı Mansûr'un arbedesi ve nüktesi mevcûd olmazdan evvel can âleminin Bağdâd'ında "ene'l-hak" na'rasını vurur idik."

Ya'ni, eğer izn-i ilâhî olaydı, varlığın yokluktan nasıl çıktığını açık bir sûrette tafsîl edip Ebhâz şehri gibi olan bu dünyayı Bağdâd şehri gibi olan er- vâh âlemine kalb ederdik ve bu dünyâ ehline Hakk-ı hakîkînin gayrına tapıldığını gösterip onları vech-i bâkıye tevcîh ederdik. Fakat dâr-ı imtihan olan bu dünyâda vech-i bâkîden bu nikâbın kâmilen kaldırılmasına rûhsat yoktur. Bu müşâhede ni'metine, Hakk'ın kendisine çektiği kullar nail olurlar. Zîrâ vücûd-i mutlak-ı Hakk'ın merâtibini ve bu merâtibin vahdetini idrâke her kulun isti'dâdı müsâid değildir.

1022. İmdi Hakk'ın sun'unun hazînesi adem olur. Zîrâ ataları dembedem ondan çıkarır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1022. Şimdi, Hakk'ın sanatının hazinesi yokluktur. Çünkü ataları sürekli ondan çıkarır.

Yukarıda da açıklandığı üzere "yokluk"tan kasıt, izafî yokluktur; ve izafî yokluk, ilâhî isimlerin gölgesi olan sabit hakikatlerdir ki, bunlar ilâhî ilmin suretleridir. Örneğin bir ressam, resim levhasını dışarıda çizmeden önce o resmin sureti onun ilminde bulunur ve dışarıdaki levha yokluk halindedir. Ressam levhayı çizdiği zaman, bu levha ressamın ilminde bulunan suretin kendisi değil, onun yansıması ve gölgesi olur. Bu sebeple o ressamın sanatının hazinesi bu yokluktur. Bunun gibi Yüce Allah hazretlerinin sanatının hazinesi de izafî yokluk mertebesinde sabit hakikatlerdir. Çünkü Hakk'ın bağışları ve ihsanları an be an daima o hazineden çıkar. Nasıl ki ayet-i kerimede وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَّعْلُوم (Hicr, 15/21) yani "Bizim katımızda hazineleri olmayan hiçbir şey yoktur, biz ancak o şeyi bilinen bir kader ile indiririz." buyrulur.

Yukarıda dahi îzâh olunduğu üzere "adem"den murâd, adem-i izâfîdir; ve adem-i izâfî esmâ-ilâhiyyenin zılli olan a'yân-ı sâbitedir ki, bunlar ilm-i ilâhînin sûretleridir. Meselâ bir ressam, resim levhasını hâriçte tasvîr etmezden mukaddem o resmin sûreti onun ilmindedir ve hâriçteki levha hâl-i ademdedir. Vaktâki ressam levhayı tasvîr eder, bu levha ressamın ilmindeki sûretin kendisi değil, aksi ve zılli olur. Binâenaleyh o ressamın sun'unun hazînesi bu ademdir.Bunun gibi Hak Teâlâ hazretlerinin sun'unun hazînesi dahi adem-i izâfî mertebesinde a'yân-ı sâbitedir. Zîrâ Hakk'ın atâları ve ihsânları ânen-fe- ânen dâimâ o hazîneden çıkar. Nitekim âyet-i kerîmede وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَّعْلُوم (Hicr, 15/21) ya'ni "Bizim indimizde hazîneleri olmayan hiçbir şey yoktur, biz ancak o şeyi kader-i ma'lûm ile indiririz." buyrulur.

1023. Hak Mübdi' geldi ve Mübdi' o olur ki, asılsız ve senedsiz fer'i çıkarır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1023. Hak Mübdi' olarak geldi ve Mübdi' o olur ki, asılsız ve dayanağı olmayan fer'i (türev varlığı) ortaya çıkarır.

"İbdâ'", daha önce örneği olmayan bir şeyi yaratmaktır. Yani, Yüce Allah Mübdi' (yoktan var eden) olarak ortaya çıktı; ve Mübdi'in anlamı odur ki, asılsız, örneksiz ve dayanağı olmayan, yani inşa araçları ve gereçleri olmaksızın, bu gördüğümüz türev olan eşyayı ortaya çıkarır. Yani asıl olan Hakk'ın gerçek varlığıdır ve gördüğümüz bu eşyanın izafî varlıkları o gerçek asılın türevidir.

Varlık âleminin misali yok gibi görünür ve yokluk âleminin misali var gibi görünür.

"İbdâ'", evvelce nümûnesi omayan bir şeyi îcâd etmektir. Ya'ni, Hak Teâlâ hazretleri Mübdi' olarak zâhir oldu; ve Mübdi'in ma'nâsı odur ki, asılsız ve nümûnesiz ve senedsiz ya'ni âlât ve levâzım-ı inşâ olmaksızın bu gördüğümüz fer'î olan eşyayı çıkarır. Ya'ni asıl olan Hakk'ın vücûd-i hakîkîsidir ve gördüğümüz bu eşyânın vücûd-i izâfileri o asl-ı hakîkînin fer'idir.

Varlık âleminin misâli yok görünücüdür ve yokluk âleminin misâli var görünücüdür

1024. Yoku var ve muhteşem gösterdi. Varı adem şekli üzere gösterdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1024. Yokluğu var ve muhteşem gösterdi. Varlığı yokluk şeklinde gösterdi.

"İhtişam", burada, hizmetçiler sahibi olan demektir ki, kastedilen, hükümdarlar ve servet ile mal mülk sahipleridir. Yani, Yüce Allah, izafî varlık sahibi olup hakikatte yok olan ve Hakk'ın hakiki varlığı ile var olan ve ayakta duran birtakım hükümdarları ve zenginlik sahiplerini var ve muhteşem gösterdi; ve kendi hakiki varlığını onların kevnî (oluşsal) ve izafî varlıkları ile örterek yok şeklinde gösterdi. O gafiller kendilerini var ve Hakk'ı yok sandılar ve "Hak nerededir, biz onu göremiyoruz, eğer olsaydı görürdük!" dediler.

"İhtişâm", burada, hizmetçiler sahibi olan demektir ki, murâd, hükümdarlar ve ashâb-ı servet ve sâmândır. Ya'ni, Hak Teâlâ hazretleri, vücûd-i izâfi sahibi olup hakîkatte ma'dûm ve Hakk'ın vücûd-i hakîkîsi ile mevcûd ve kāim olan birtakım hükümdarları ve ashâb-ı gınâyı var ve muhteşem gösterdi; ve kendi vücûd-i hakîkîsini onların vücûd-i kevnîsi ve izâfîsi ile setr edip yok şeklinde gösterdi. O gāfiller kendilerini var ve Hakk'ı yok zannettiler ve "Hak nerededir, biz onu göremiyoruz, eğer olsa idi görür idik!" dediler.

1025. Denizi örttü ve köpüğü aşikâr etti, rüzgârı örttü tozu gösterdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1025. Denizi örttü ve köpüğü aşikâr etti, rüzgârı örttü tozu gösterdi.

Yani Yüce Allah'ın lütufkâr ve latif olan hakiki varlığını izafî varlık ile örtmesinin misali, denizin beyaz köpük ile ve latif olan rüzgârın, yerden yukarı kaldırdığı toz tabakasıyla örtülmesine benzer.

Ya'ni Hak Teâlâ hazretlerinin eltaf-1 latîf olan vücûd-i hakîkîsini vücûd-i izâfi ile setr etmesinin misali, denizin beyaz köpük ile ve latîf olan rüzgârın, yerden yukarı kaldırdığı toz tabakasıyla örtülmesine benzer.

1026. Toprak minare gibi, havaya sarılıcıdır; toprak kendinden nasıl yukarıya çıkar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1026. Toprak minare gibi, havaya sarılıcıdır; toprak kendinden nasıl yukarıya çıkar?

Örneğin siklon ve tayfun denilen fırtınalarda hava, yoğun olan toprağı ve suyu minare boyu yüksekliğinde yukarıya kaldırır. Fakat duyusal bakışla görünen ve hissedilen ancak toprak ve sudur. Onların hareket ettiricisi hava olduğu hâlde, kendisi tam inceliğinden dolayı görünmez. Çünkü gerek toprak gerekse su, yoğunlukları sebebiyle hiçbir zaman yukarıya çıkamaz.

Meselâ siklon ve tayfun denilen fırtınalarda hava, kesif olan toprağı ve suyu minâre boyu yüksekliğinde yukarıya kaldırır. Fakat nazar-ı hissî ile manzûr ve mahsüs olan ancak toprak ve sudur. Onların muharriki hava olduğu hâlde, kendisi kemâl-i letâfetinden dolayı görünmez. Zîrâ gerek toprak ve gerek su, kesâfetleri hasebiyle hiçbir vakitte yukarıya çıkamaz.

1027. Ey alil, yukarıda toprağı görürsün, havayı delil ta'rîfinin gayrı ile göremezsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1027. Ey hasta, yukarıda toprağı görürsün, havayı delil tanımının dışında göremezsin.

Ey görüşü hasta olan kişi, sen ancak yoğun olan toprağı görürsün, latif olan havayı göremezsin. Çünkü yoğunluk, latifliğin perdesi olur. Gerçi bu yoğun toprağı gördükten sonra, eğer delil ile tanımlanırsa havayı da akıl gözüyle idrak edersin. Fakat bu idrak, doğrudan doğruya hareket ettirici olan latif havayı görmek gibi değildir. Bunun gibi, bu yoğun olan maddiyat âleminin hareket ettiricisi ve onun Kayyım'ı, Hak'ın latif varlığıdır. Sen onu maddi suretlerde müşahede edemeyip ancak varlığını delil ile bilirsin, yani delil olan maddiyatı görürsün; ruhunun görüşü hasta olduğu için, maddiyatın Kayyım'ı olan o latif Hak varlığını göremezsin.

Ey nazarı alîl olan kimse, sen ancak kesîf olan toprağı görürsün, latîf olan havayı göremezsin. Zīrā kesâfet, letâfetin hicabı olur. Gerçi bu kesîf toprağı gördükten sonra, eğer delîl ile ta'rîf olunursa havayı da nazar-ı aklî ile idrâk edersin. Fakat bu idrâk doğrudan doğruya muharrik olan havâ-yı latîfi görüş gibi değildir. Bunun gibi bu kesîf olan âlem-i maddiyâtın muharriki ve onun Kayyûm'u vücûd-i latîf-i Hak'tır. Sen onu suver-i maddiyyatta müşâhede edemeyip ancak vücudunu delîl ile bilirsin, ya'ni delîl olan maddiyâtı görürsün; rûhunun nazarı alîl olduğu için, maddiyâtın Kayyûm'u olan o vücûd-i latîf-i Hakk'ı göremezsin.

1028. Köpüğü her tarafa gidici görürsün. Köpük deryasız munsaraf tutmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1028. Köpüğü her tarafa gidici görürsün. Köpük denizsiz dönüp dolaşmaz.

"Munsaraf", "insirâf" anlamında masdar-ı mîmîdir (mastar anlamı taşıyan isim); ve "insirâf" dönmek, geri dönmek demektir. Yani, deniz üzerinde bulunan beyaz köpükleri her tarafa gidici ve dönüp dolaşıcı bir hâlde görürsün. Tabii ki, köpüğün dönüp dolaşması, denizin özü olmaksızın mümkün olmaz.

"Munsaraf", "insirâf" ma'nâsında masdar-ı mîmîdir; ve "insirâf" dönmek, rücû' etmek demektir. Ya'ni, deniz üzerinde bulunan beyaz köpükleri her tarafa gidici ve dönüp dolaşıcı bir hâlde görürsün. Tabîîdir ki, köpüğün dönüp dolaşması, denizin zâtı olmaksızın mümkin olmaz.

1029. Köpüğü his ile ve deryayı delîlden görürsün. Fikir gizli ve kıyl ü kāl aşikardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1029. Köpüğü his ile, denizi ise delil ile görürsün. Fikir gizlidir, söz ve dedikodu ise açıktır.

Köpüğü his gözüyle görürsün ve onun hareket ettiricisi olan denizi de delile bakarak görüp dersin ki: "Bu köpük kendi kendine dolaşmaz. Bu sebeple onun altında denizin akışı vardır; ve onun hareketi de denizin akışına bağlıdır." Aynı şekilde insanın fikri vücudunda gizlidir ve görünmez. Fakat o fikir, sözler kisvesine bürünüp ortaya çıkarsa, açıkça belirir.

Köpüğü his gözüyle görürsün ve onun muharriki olan denizi de delîle bakarak görüp dersin ki: "Bu köpük kendi kendine dolaşmaz. Binâenaleyh onun altında denizin cereyânı vardır; ve onun hareketi de denizin cereyânına tâbi'dir." Ve kezâ insanın fikri vücûdunda gizlidir ve görünmez. Fakat o fikir elfaz kisvesine bürünüp zâhir olursa âşikâr olur.

1030. Nefyi isbat zannettik; ma'dûmu görücü olan göz tuttuk.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1030. Yokluğu varlık sandık; yok olanı gören göz tuttuk.

Olumsuz ve gerçekte yok olan, izafî ve yoğun varlıkları olumlu ve var sandık. Ancak bu yok ve olumsuz varlıkları gören his gözünün sahibi ve maliki olduk. Bu sebeple, yokun varlığını delil getirerek varın varlığını ispat etmeye kalkıştık.

Menfi ve hakîkatte ma'dûm olan izâfî ve kesîf olan vücûdları müsbet ve var zannettik. Ancak bu ma'dûm ve menfi olan vücûdlan görücü olan his gözünün sahibi ve mâliki olduk. Binaenaleyh, yokun vücûdunu delîl getirerek varın vücudunu isbâta kıyâm ettik.

1031. Bir göz ki, ona bir nüâs zahir oldu, hayalin ve yokun gayrını ne vakit görür?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1031. Bir göz ki, ona bir uyuklama hâli belirdi, hayalden ve yoktan başkasını ne zaman görür?

"Nüâs", uykunun başlangıcına denir ki, pek dalgın olmayan uyku demektir. Bundan kastedilen, delilin varlığını delil ile idrak eden akıl gözü demektir. Yani bir göz ki, doğrudan doğruya hakikati müşahede edemeyip, o hakikati idrak etmek için delilin varlığına muhtaç olur. Bu göz hafif uykuda olan bir göz gibidir. Bu sebeple onun gördüğü şey ancak hayal ve hakikatte yok olan maddiyatın yoğunluğu olur. Çünkü delil denilen şey, delil ile anlaşılan hakiki varlığın bir göstergesinden ve gösterdiği hayallerden ibarettir. Maddiyattan hakikat âlemini idrak etmeye çalışan filozofların harcadığı çabalar boş bir zahmettir.

"Nüâs", uykunun ibtidâsına derler ki, pek dalgın olmayan uyku demek olur. Bundan murâd, medlûlün vücûdunu delîl ile idrâk eden akıl gözü demek olur. Ya'ni bir göz ki, doğrudan doğruya hakikati müşâhede edemeyip, o hakîkati idrâk için delîlin vücûduna muhtaç olur. Bu göz hafif uykuda olan bir göz mesâbesindedir. Binâenaleyh onun gördüğü şey ancak hayal ve hakîkatte yok olan kesâfet-i maddiyyât olur. Zîrâ delil denilen şey, medlûl olan vücûd-i hakîkînin bir nümayişinden ve gösterdiği hayâlâttan ibarettir. Maddiyâttan âlem-i hakîkati idrâke çalışan feylesofların sarf ettiği mesâî boş bir zahmettir.

1032. Şübhesiz dalâletten hayran olduk. Çünki hakîkat gizli, hayal aşikâr oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1032. Şüphesiz sapkınlıktan dolayı şaşkınlığa düştük. Çünkü hakikat gizli, hayal ise aşikâr oldu.

Yani, biz böyle maddiyattan hakikatleri idrak etmeye çalıştığımız için, doğal kanunların dışında ortaya çıkan bir durumu gördüğümüz zaman şaşırır ve hayrette kalırız. Çünkü hayal olan maddiyat, hakikatin perdesi olduğundan, hakikat gizli kalmış ve perde olan hayal açıkça belirmiştir.

Ya'ni, biz böyle maddiyâttan hakāyıkı idrâke çalıştığımız için kavânîn-i tabîiyye hâricinde zuhûr eden bir hâli gördüğümüz vakit, şaşırıp hayrette kalırız. Çünki hayâl olan maddiyât hakîkatin perdesi olduğundan, hakîkat gizli ve perde olan hayâl âşikâr ve zâhir oldu.

1033. Bu ademi nazarda nasıl nasb etti; o hakîkati basarda nasıl gizledi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1033. Bu yokluğu göz önüne nasıl koydu; o hakikati gözde nasıl gizledi?

Yani, hakikatte yok olan bu yoğun izafî varlığı Yüce Allah, his gözlerinin önüne nasıl dikti ve kendisinin o hakiki varlığını, his gözünden nasıl gizledi? Hakikatin, hayal perdesi arkasında saklanması ne kadar acayip bir şeydir!

Ya'ni, hakîkatte ma'dûm olan bu vücûd-i kesîf-i izâfiyi Hak Teâlâ hazretleri, his gözlerinin önüne nasıl dikti ve kendisinin o vücûd-i hakîkîsini, his gözünden nasıl gizledi? Hakîkatin, hayâl perdesi arkasında saklanması ne kadar acîb bir şeydir!

1034. Aferin ey sihir dokuyucu üstad ki mu'rizlere tortuyu saf gösterirsin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1034. Aferin ey sihir dokuyucu üstat ki, yüz çevirenlere tortuyu saf gösterirsin!

"Mu'riz", yüz çeviren demektir. "Mu'rizler"den kasıt, mana âleminden yüz çevirip, suret âlemine yönelen kimselerdir. Bu övgü hitabı, Rablerin Rabbi Yüce Allah hazretlerinedir. "Sihr-bâf"tan kasıt, hayali ve yokluğu var göstermektir. Yani, "Aferin ey oluş ve mekânın yaratıcısı olan Yüce Allah hazretleri ki, sen manadan yüz çevirip suret âlemine dönen kimselere, tortu ve köpük hükmünde olan bu izafî varlık âlemini saf ve gerçekte var gösterdin ve onlara hayalin varlığını sabit gösterdin!"

"Mu'riz", yüz çevirici demektir. "Mu'rizler"den murâd, âlem-i ma'nâdan yüz çevirip, âlem-i sûrete müteveccih olan kimselerdir. Bu hitâb-ı tahsîn Rabbü'l-erbab Hak Teâlâ hazretlerinedir. "Sihr-bâf" tan murâd, hayâli ve yoku var göstermektir. Ya'ni, "Aferin ey kevn ü mekân hâlikı olan Allah Teâlâ hazretleri ki, sen ma'nâdan yüz çevirip âlem-i sûrete dönen kimselere tortu ve köpük mesâbesinde olan bu vücûd-i izâfî âlemini sâf ve nefsü'l-emrde mevcûd gösterdin ve onlara hayâlin vücudunu sâbit gösterdin!"

1035. Sahirler tacirin önünde çabuk ay ışığını ölçerler, faide tutarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1035. Sihirbazlar, tüccarın önünde çabucak ay ışığını ölçerler, fayda sağlarlar.

Bilinmeli ki sihrin çeşitleri vardır. Bir çeşidi de "simya" dedikleri gizli bir ilimdir. Simya, birtakım hayallerdir. Bazı uygulamalar sebebiyle orada bulunanların hayal güçlerinde tasarruf etmekle (etki etmekle) meydana gelir ve hayali örnekler insanların hayalinde belirir ki, dışarıda onların varlığı olmaz (Matlau'l-Ulûm Mecmau'l-Fünûn). Bu şerefli beyitte açıklanan sihir, simya türünden olan sihirdir. Yani, "Sihirbazlar, tüccarın önünde ay ışığını bir kumaş şeklinde gösterip, arşın ile kumaş ölçer gibi ölçüp satarlar ve karşılığında para alırlar."

Ma'lum olsun ki sihrin envâ'ı vardır. Bir nev'i de "sîmya" dedikleri bir ilm-i hafidir. Sîmyâ, birtakım hayallerdir. Ba'zı ameliyat sebebiyle hâzırûnun kuvve-i mütehayyilelerinde tasarruf etmekle hâsıl olur ve müsülât-ı hayâliyye insanların hayâlinde peyda olur ki, hâriçte onların vücûdu olmaz (Matlau'l-Ulûm Mecmau'l-Fünûn). Bu beyt-i şerîfte beyân buyrulan sihir, sîmyâ nev'inden olan sihirdir. Ya'ni, "Sihirbazlar, tâcirin önünde ay ışığını bir kumaş şeklinde gösterip, arşın ile kumaş ölçer gibi ölçüp satarlar ve mukâbilinde para alırlar."

1036. Bu türlü büküm içinde bükümden gümüş kaparlar, gümüş elden gitti, halbuki kirbas hiçtir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1036. Bu türlü büküm içinde bükümden gümüş kaparlar, gümüş elden gitti, halbuki kirbas hiçtir.

"Pîç pîç", büküm içinde büküm ve kıvrım içinde kıvrım anlamına gelip, çok fazla dolaşmış ve kıvrılmış olmaktan kinayedir. Yani, sihirbazlar, sihrin böyle kıvrımı ve dolaşıklığı içinde, tüccardan gümüş parayı kaparlar; tüccar da o hayale aldanır ve kumaş aldığını zannederek para verir. Halbuki sihirbaz parayı alıp gittikten sonra, tüccar bakar ki, kirbas (pamuktan ve ketenden dokunmuş bez) ortada yoktur, fakat para elden gitmiştir.

"Pîç pîç", büküm içinde büküm ve kıvrım içinde kıvrım ma'nâsına olup, pek ziyâde dolaşmış ve kıvrılmış olmaktan kinâyedir. Ya'ni, sihirbazlar, sihrin böyle kıvrımı ve dolaşıklığı içinde, tâcirden gümüş parayı kaparlar; tâcir de o hayâle aldanır ve kumaş aldığını zannederek para verir. Halbuki sihirbaz parayı alıp gittikten sonra, tâcir bakar ki, kirbâs meydanda yoktur, fakat para elden gitmiştir. "Kirbâs", pamuktan ve ketenden dokunmuş bez demektir.

1037. Bu cihan sihirbazdır ve biz o taciriz ki, ondan ölçülmüş ay ışığını satın alırız.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1037. Bu dünya bir sihirbazdır ve biz de ondan ölçülmüş ay ışığını satın alan tüccarlarız.

1038. O mahtabın nûrundan sihirbazca acele kirbâsı beş yüz arşın arşınlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1038. O ay ışığının nurundan sihirbazca aceleyle beş yüz arşınlık kirbasını arşınlar.

Yani, bu dünya sihirbazdır ve biz insanlar da tüccar gibiyiz. O dünya bize ay ışığı aydınlığı gibi olan zevklerini ve hazlarını, kabul görmüş bir kumaş ve mal gibi arşın arşın satar ve karşılığında gümüş para gibi kıymetli olan ömürlerimizi alır.

Ya'ni, bu dünya sihirbazdır ve biz insanlar dahi tâcir mesâbesindeyiz. O dünyâ bize mehtâb aydınlığı mesâbesinde olan ezvâk ve huzûzâtını bir makbûl kumaş ve metâ' gibi arşın arşın satar ve mukābilinde gümüş para gibi kıymetli olan ömürlerini alır.

1039. Ey yolcu, vaktaki senin ömrünün gümüşünü alır, gümüş gitti, kirbas yok, kese boş!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1039. Ey yolcu, ömrünün gümüşünü aldığı zaman, gümüş gitti, kumaş yok, kese boş!

"Rehî", kul ve köle anlamına geldiği gibi, yolcu anlamına da gelir; ikisi de anlama uygundur. Yani, ey kul veya ahiretin yolcusu, senin gümüş para gibi olan ömrünü, dünya sana arşınlayıp sattığı hayalî zevkler ve hazlar karşılığında alır. Ecel günü geldiği ve gümüş para değerindeki ömrün bittiği zaman, vücudunun kesesinde ömründen hiçbir şey kalmaz. Bakarsın ki, o aldığın haz ve zevk metaından ve kumaşından hiçbir eser yoktur.

"Rehî", kul ve köle ma'nâsına olduğu gibi, yolcu ma'nâsına da gelir, ikisi de ma'nâya münasibdir. Ya'ni, ey kul veyâ âhiretin yolcusu, senin gümüş para gibi olan ömrünü, dünyâ sana arşınlayıp sattığı ezvâk ve huzûzât-ı hayâliyye mukābilinde alır. Vaktâki ecel günü gelir ve gümüş para mesâbesinde olan ömrün biter ve vücûdunun kesesinde ömründen bir şey kalmaz. Bakarsın ki, o aldığın haz ve zevk metâ' ve kirbâsından hiçbir eser yoktur.

1040. Agah ol! Sana, "Ey Hudâ üfürmelerden ve düğümlerden efgān!" diye "Kul eûzü" okumak lazımdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1040. Bilinçli ol! Sana, "Ey Allah'ım, üfürmelerden ve düğümlerden feryat!" diye "Kul eûzü" okumak gerekir.

Yani, ey Hakk Yolcusu, dünyanın sihirbazlığından bilinçli ol da, "Ey Allah'ım, bu sihirbaz dünyanın sihirleyici nefesinden ve düzenli dizilmiş olan suret düğümlerinden sana feryat ederim" diye "Kul eûzü bi-Rabbi'l-felak" suresini oku! Dördüncü cildin 3178 numaralı beytine karşılık gelen: چون در افکندت درین آلوده رود دم بدم می خوان و می دم قل اعوذ (Yani "Vaktâki seni bu bulaşık nehrin içine bıraktı, an be an "Kul eûzü"yü oku ve üfle!") beytinde bu şerefli sure hakkında açıklamalar verilmiştir; ve dünyanın sihirbazlığı bu beyti takip eden şerefli beyitlerde dahi anılmıştır.

Ya'ni, ey yolcu, dünyânın sihirbazlığından âgâh ol da, "Ey Hudâ bu sihirbaz dünyanın sehhâr olan nefesinden ve muntazaman dizilmiş olan sûret düğümlerinden sana feryâd ederim" diye "Kul eûzü bi-Rabbi'l-felak" sûresini oku! IV. cildin 3178 numaralı beytine müsâdif olan: چون در افکندت درین آلوده رود دم بدم می خوان و می دم قل اعوذ [Ya'ni "Vaktâki seni bu bulaşık nehrin içine bıraktı, dembedem "Kul eûzü"yü oku ve üfle!"] beytinde bu sûre-i şerîfe hakkında îzâhât verilmiştir; ve dünyanın sihirbazlığı bu beyti ta'kîb eden ebyât-ı şerîfede dahi mezkûrdur.

1041. O sahir kadınlar düğümlere okurlar, ey yardım taleb olunmuş olan, berd ü mâttan el-meded!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1041. O sihirbaz kadınlar düğümlere okurlar, ey yardım istenen, mat olmaktan medet!

"Berd ü mât", satranç oyunu terimlerinden olup, burada dünya hayatı oyununda mağlup olmaktan kinayedir. Yani, nasıl ki o sihirbaz kadınlar düğümlere birtakım kelimeler okuyup üfürürler. Bir sihirbaz kocakarısı olan bu dünya da kendi hayalleri ve gösterişleriyle sihir yapıp bizleri mağlup eder. "Ey yardım istenen Yüce Allah, bu mağlubiyetten medet ve yardım isteriz, diye Allah'a yalvar!"

"Berd ü mât", satranç oyunu ıstılâhından olup, burada hayât-ı dünyeviyye oyununda mağlûb olmaktan kinâyedir. Ya'ni, nitekim o sihirbaz kadınlar düğümlere birtakım kelimeler okuyup üfürürler. Bir sihirbaz kocakarısı olan bu dünyâ dahi kendi hayâlât ve âlâyişiyle sihir yapıp bizleri mağlûb eder. "Ey yardım taleb olunmuş olan Hak Teâlâ, bu mağlûbiyetten meded ve yardım taleb ederiz, diye Hakk'a niyaz et!"

1042. Lakin fiil dilinden dahi oku, zîrâ ey azîz söz dili gevşektir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1042. Ama fiil diliyle de oku, çünkü ey aziz, söz dili gevşektir!

Yani, bu şerefli sûreyi yalnız söz diliyle okumak yeterli değildir, onu fiil diliyle de beraber oku! Çünkü ey aziz Hakk Yolcusu, söz dili gevşektir. Fiil dili şudur ki, kul bütün fiillerini ve hareketlerini Hakk'ın güç ve kuvveti dairesinde görmeli ve kendi fiillerini ve iradesini bağımsız görmemelidir; ve bütün hallerinde halka değil, Hakk'a dayanmalıdır. Bir kimsede bu zevk hâli oluşmayınca fiil dili de doğru olmaz; ve fiil dili doğru olmayınca söz dili de doğal olarak gevşek olur. Dil söyler fakat kalp, "Acaba etkisi olur mu?" der.

Ya'ni, bu sûre-i şerîfeyi yalnız söz dili ile okumak kâfi değildir, onu fiil diliyle de beraber oku! Zîrâ ey azîz olan sâlik, söz dili gevşektir. Fiil dili budur ki, abd bilcümle ef'âl ve harekâtını Hakk'ın havl ve kuvveti dairesinde görmek ve kendi ef'âlini ve irâdesini müstakil görmemektir; ve kâffe-i hâlinde halka değil Hakk'a istinâd etmektir. Bir kimsede bu zevk hâli hâsıl olmayınca fiil dili dahi doğru olmaz; ve fiil dili doğru olmayınca söz dili de bittabi' gevşek olur. Lisan söyler fakat kalb, "Acabâ te'sîri olur mu?" der.

1043. Zamânede sana üç yoldaş vardır; o biri vefâ edici ve bu ikisi gadirlidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1043. Zamanda sana üç yoldaş vardır; o biri vefalıdır ve bu ikisi haindir.

Yani, şimdiki halde yaşadığın sürece senin üç yoldaşın vardır ki, birisi vefalı ve diğer ikisi vefasızdır.

Ya'ni, şimdiki hâlde yaşadığın müddetçe senin üç yoldaşın vardır ki, birisi vefâkâr ve diğer ikisi vefâsızdır.

1044. O birisi yârân ve diğeri eşya ve maldır; ve o üçüncüsü vefâ edicidir ve güzel fiillerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1044. O birisi dostlar ve diğeri eşya ve maldır; ve o üçüncüsü vefa edicidir ve güzel fiillerdir.

Yani üç yoldaşın birisi dostlardır ve ikincisi eşya ve dünya malıdır ve o vefalı olan üçüncüsü senin güzel fiillerindir.

Ya'ni üç yoldaşın birisi dostlardır ve ikincisi eşyâ ve dünyâ malıdır ve o vefâlı olan üçüncüsü senin güzel fiillerindir.

1045. Mal seninle beraber köşklerden dışarıya gelmez. Dost gelir, fakat mezara kadar gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1045. Mal seninle beraber köşklerden dışarıya gelmez. Dost gelir, fakat mezara kadar gelir.

1046. Vaktaki senin önünce ecel günü gelir, dost kendi halinin dilinden der:&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1046. Ecel günü senin önüne geldiğinde, dost kendi halinin diliyle der:

1047. "Buraya kadardır, ileri yoldaş değilim, senin mezarının başı üzerinde bir zaman dururum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1047. "Buraya kadardır, ileri yoldaş değilim, senin mezarının başı üzerinde bir zaman dururum."

Yani, vefasız yoldaşlardan eşya ve mal, sen ölüp köşkünden dışarı çıktığın zaman seninle beraber gelmez, o yine köşkte kalır. İkinci vefasız yoldaş olan dostlar dahi seninle beraber ancak mezara kadar gelir ve orada hâl dili ile sana derler ki: "Bizim sana olan yoldaşlığımız işte buraya kadardır. Daha ileriye gidemez, kabrin içine beraber giremeyiz. Ancak biraz süre mezarının dışında biraz durabiliriz."

Ya'ni, vefâsız yoldaşlardan eşyâ ve mal, sen ölüp köşkünden dışarıya çıktığın vakit seninle beraber gelmez, o yine köşkte kalır. İkinci vefâsız yoldaş olan dostlar dahi seninle beraber ancak mezara kadar gelir ve orada hâl dili ile sana derler ki: "Bizim sana olan yoldaşlığımız işte buraya kadardır. Daha ileriye gidemez, kabrin içine beraber giremeyiz. Ancak biraz müddet mezarının hâricinde biraz durabiliriz."

1048. Senin fiilin vefâ edicidir, ondan melce' yap ki, seninle beraber lahdin ka'rına kadar gelsin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1048. Senin fiilin vefalıdır, ondan bir sığınak yap ki, seninle beraber mezarın dibine kadar gelsin!

"Mültehad", sığınak ve sığınılacak yer demektir. "Lehad", bir tarafa eğimli çukur demektir ki, burada bilindiği üzere mezar kastedilir. Yani, senin fiilin senden ayrı olmayan bir yoldaştır. Bu sebeple, kabirde kendine o fiillerden bir sığınak yap ki, seninle beraber mezarın dibine kadar gelsin.

در تفسير قول مصطفى عليه السلام لا بد من قرين يُدفن مَعَكَ وَهُوَ حَى وتدفن معه وانت ميْتَ إِنْ كَانَ كَرِيماً أَكْرَمَكَ وإِنْ كانَ لئيماً أَسْلَمَكَ، وذلكَ القَرِينُ عَمَلُكَ فَاصْلِحْهُ مَاسْتَطَعْتَ Mustafa (a.s.)ın "Diri olduğu hâlde seninle beraber defnedilen bir karîn (yoldaş) gereklidir; ve sen ölü olduğun hâlde onunla beraber defnedilirsin. Eğer cömert olursa sana ikram eder ve eğer alçak olursa seni terk eder; ve bu karîn senin amelindir. Gücün yettiğince onu düzelt!" sözünün açıklamasıdır.

"Mültehad", melce' ve sığınacak mahal demektir. "Lehad", bir tarafa mâ- il olan çukur demek olup, burada ma'lûm olduğu üzere mezar murâd olunur. Ya'ni, senin fiilin senden ayrı olmayan bir yoldaştır. Binâenaleyh, kabirde kendine o fiillerden sığınacak bir yer yap ki, senin ile beraber mezarın dibine kadar gelsin.

در تفسير قول مصطفى عليه السلام لا بد من قرين يُدفن مَعَكَ وَهُوَ حَى وتدفن معه وانت ميْتَ إِنْ كَانَ كَرِيماً أَكْرَمَكَ وإِنْ كانَ لئيماً أَسْلَمَكَ، وذلكَ القَرِينُ عَمَلُكَ فَاصْلِحْهُ مَاسْتَطَعْتَ Mustafa (a.s.)ın "Diri olduğu hâlde seninle beraber defn olunan bir karîn lâzımdır; ve sen ölü olduğun hâlde onunla beraber defn olunursun. Eğer kerîm olursa sana ikrâm eder ve eğer leîm olursa seni sokar; ve bu karîn senin amelindir. Gücün yettiğince onu ıslâh et!" kavlinin tefsîridir

1049. İmdi Peygamber bu tarîk için buyurdu: "Amelden daha vefâlı refîk olmaz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1049. Şimdi Peygamber bu yol için buyurdu: "Amelden daha vefalı yoldaş olmaz!"

Yani, Peygamberimiz (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) Efendimiz bu ahiret yolu için buyurdu: "İnsanın dünya hayatında yaptığı amellerden daha vefalı bir yoldaşı ve arkadaşı olmaz."

Ya'ni, Peygamberimiz (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) Efendimiz bu âhiret yolu için buyurdu: "İnsanın hayât-ı dünyeviyyesinde yaptığı amellerden daha vefâlı bir yoldaş ve refîkı olmaz."

1050. Eğer iyi olursa, ebedî senin dostun olur ve eğer kötü olursa lahidde sana yılan olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1050. Eğer iyi olursa, sonsuza dek senin dostun olur ve eğer kötü olursa, mezarda sana yılan olur.

Fiillerin ve ahlakın berzah âleminde (ölümden sonra ruhların bulunduğu âlem) birer şekil kazanacağı, ikinci cildin 1406 numarasına denk gelen: سیرتی کان بر وجودت غالبست هم بر آن تصویر حشرت واجبست [yani "Bir huy ki, o senin varlığında baskındır, haşrin de o tasvir üzerine zorunludur"] yüce beytinde açıklanmıştı. Ve Hakim Senâî hazretleri de Zâdü's-Sâlikîn isimli risalesinde bu anlamı şöyle buyururlar: ور تو سگ سیرتی بوقت نشور هم سگی خیزی از میانه گور با فرشته است حشر تو فردا گر فرشته صفت شوی اینجا "Eğer sen diriliş vaktinde köpek huylu isen, kabirden haşir vaktinde de köpek şeklinde kalkarsın ve eğer bu dünyada melek sıfatlı olursan yarın senin haşrin meleklerle beraberdir."

Efâl ve ahlâkın âlem-i berzahta birer sûret iktisab edeceği II. cildin 1406 numarasına müsâdif olan: سیرتی کان بر وجودت غالبست هم بر آن تصویر حشرت واجبست [ya'ni "Bir sîret ki, o senin vücûdunda gälibdir, o tasvîr üzerine de haşrin vacibdir"] beyt-i şerîfinde beyân buyrulmuştu. Ve Hakîm Senâî hazretleri dahi Zâdü's-Sâlikîn ismindeki risâlesinde bu ma'nâyı şöyle buyururlar: ور تو سگ سیرتی بوقت نشور هم سگی خیزی از میانه گور با فرشته است حشر تو فردا گر فرشته صفت شوی اینجا "Eğer sen vakt-i nüşûrda köpek sîretine mensûb isen, kabirden vakt-i haşirde de köpek sûretinde kalkarsın ve eğer bu dünyâda melek sıfatlı olursan yarın senin haşrin meleklerle beraberdir."

1051. Ey baba, doğru yolda bu ameli ve kesbi üstâdsız ne vakit yapmak mümkün olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1051. Ey baba, doğru yolda bu ameli ve kesbi (kulun fiilini irâdesiyle kazanması) ustasız ne zaman yapmak mümkün olur?

1052. Alemde giden en aşağı bir kesb, hiçbir üstadın irşadı olmaksızın olur mu?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1052. Âlemde yapılan en basit bir kesb (irâdî kazanım), hiçbir üstadın yol göstermesi olmaksızın gerçekleşir mi?

Yani, iyi amel işlemek ve faydalı kesb yapmak, mutlak bir üstadın ve bir insân-ı kâmilin telkini ve öğretmesi ile mümkün olur. Çünkü birçok amel vardır ki, görünüşte iyi görünür, fakat iç yüzü kötüdür; ve sonra bazı ameller vardır ki, görünüşü çirkin görünür, fakat iç yüzü doğru ve güzeldir. Bunları insana ancak insân-ı kâmil öğretir ve amellerin iç yüzlerini gösterir. Hatta bu dünyada geçerli olan amellerin, fiillerin ve kesbin en basiti bile bir üstadın öğretmesi olmadıkça öğrenilemez. Her kesbin birtakım incelikleri vardır ki, bunları ancak o kesbin üstadı ve öğretmeni bilir.

Ya'ni, iyi amel işlemek ve fâideli kesb yapmak, mutlak bir üstâdın ve bir mürşid-i kâmilin telkîni ile ve ta'lîmi ile mümkin olur. Zîrâ birçok ameller vardır ki, zâhirde iyi görünür, fakat iç yüzü kötüdür; ve sonra ba'zı ameller vardır ki, zâhiri çirkin görünür, fakat iç yüzü doğru ve güzeldir. Bunları insana ancak insân-ı kâmil ta'lîm eder ve amellerin iç yüzlerini gösterir. Hattâ bu dünyâda cârî olan a'mâl ve efâlin ve kesbin en aşağısı bile bir üstâdın ta'lîmi olmadıkça öğrenilemez. Her kesbin birtakım incelikleri vardır ki, bunları ancak o kesbin üstâdı ve muallimi bilir.

1053. Onun evveli ilimdir, ondan sonra ameldir; ta ki mühletten veya ecelden sonra menfaat versin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1053. Onun ilki ilimdir, ondan sonra ameldir; ta ki süreden veya ecelden sonra fayda versin!

O kesbin ilki ilimdir; ondan sonra o ilimle amel etmektir. Yani her kesbin ve her bir sanatın başlangıçta ilmi ve teorisi öğretilir. Ondan sonra o ilim uygulama alanında tatbik edilir ve o ilim uygulama sahasında pratikle kuvvetlenir; pratik de süreye ve zamana bağlıdır. Bu sebeple ilim, süreden veya belirli bir sürenin bitiminden sonra faydalı bir sonuç verir. Bunun gibi hakikat ilmi de önce öğrenilir, sonra kişinin kendisinde onun hükümleri tatbik edilir. Zamanlar geçtikten sonra o ilmin zevki ve hakikati bir kimseye kendi nefsinde ve varlığında açığa çıkar.

O kesbin evveli ilimdir; ondan sonra o ilim ile amel etmektir. Ya'ni her kesbin ve her bir san'atın ibtidâ ilmi ve nazariyesi öğretilir. Ondan sonra o ilim ameliyât sâhasında tatbîk olunur ve o ilim tatbikat sahasında mümârese görmekle kuvvetlenir; ve mümârese dahi mühlete ve müddete tâbi'dir. Binâenaleyh ilim, mühletten veyâhud muayyen bir müddetin inkızâsından sonra nâfi' bir netîce verir. Bunun gibi ilm-i hakîkat dahi evvelâ taallüm edilir, sonra nefsinde onun ahkâmı tatbîk olunur. Zamanlar geçtikten sonra o ilmin zevki ve hakîkati bir kimseye kendi nefsinde ve vücûdunda münkeşif olur.

1054. Ey akıl sahipleri, hırfetlerde onların ehlinden salih olan kerîmden muâvenet isteyiniz!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1054. Ey akıl sahipleri, mesleklerde o mesleklerin ehlinden, salih ve kerim olandan yardım isteyin!

Ey aklıselim sahibi kimseler, sanatlarda o sanatların ehlinden ve fakat salih ve kerim olan ustalardan yardım isteyin! Eğer o öğrenmek istediğiniz sanatın ustası cimri ve fasık olursa, o size sanatın inceliklerini öğretmez, yüzeysel bilgiler verir. Bu sebeple öğrenmeden bir fayda göremezsiniz.

Ey akl-ı selîme sahib olan kimseler, san'atlarda o san'atların ehlinden ve fakať sâlih ve kerîm olan üstâdlardan yardım isteyin! Eğer o öğrenmek istediğiniz san'atın üstâdı bahîl ve fâsık olursa, o size san'atın dekāyıkını öğretmez, sathî ma'lûmat verir. Binaenaleyh taallümden bir fäide göremezsiniz.

1055. Ey kardeşim inciyi sadefin içinde iste ve fenni hıref erbabından iste!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1055. Ey kardeşim, inciyi sedefin içinde iste ve sanatı zanaat erbabından iste!

"İnci"den kasıt, ledün ilimleridir (Allah katından gelen gizli ilimler) ve "sedef"ten kasıt, insân-ı kâmildir. Yani, ledün ilimlerini ve hakiki ilimleri salih ve kerim olan insân-ı kâmilden iste; ve zahiri hüneri de yine salih ve kerim olan sanat erbabından iste!

"İnci"den murâd, ulûm-i ledünniyye ve "sadef"ten murâd, insân-ı kâmildir. Ya'ni, ulûm-i ledünniyyeyi ve ulûm-i hakîkiyyeyi sâlih ve kerîm olan insân-ı kâmilden iste; ve hüner-i sûrîyi dahi, yine sâlih ve kerîm olan san'at erbâbından iste!

1056. Eğer siz, nâsıhları görürseniz insaf edin, ta'lîme mübâderet edin, istinkâf etmeyin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1056. Eğer siz, nasihat edenleri görürseniz insaf edin, öğrenmeye başlayın, çekinmeyin!

Eğer siz, sizden hiçbir menfaat beklemeyerek Hakk yolunun mürşitlerini (doğru yolu gösteren rehberleri) görürseniz, onları diğer menfaat düşkünü kimselerle bir tutmayıp insaf edin ve onlara teslim olup, öğrenmeye başlayın, onların huzurundan çekinmeyin!

Eğer siz, sizden hiçbir menfaat beklemeyerek nasîhat eden tarîk-ı Hak mürşidlerini görür iseniz, onları sâir menfaatperest kimselere kıyâs etmeyip insâf edin ve onlara teslîm olup, ta'lîme başlayın, onların huzûrundan istinkâf etmeyin!

1057. Eğer dibâğat vaktinde bir adam eski giyse, efendinin efendiliğini o nâkıs etmez. Ya'ni, hayvan derilerini temizleyip dibâğat eden kimse bu tathîrât esnâsında eski esvâb giyse, o san'at sâhibi olan efendinin efendiliğini bu eski iş esvâbı eksiltmez. O işten fâriğ olup temiz esvâbını giydikten sonra yine ev- velki efendidir. "Halak" (خلق), eski libâs demektir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1057. Eğer tabaklama vaktinde bir adam eski giyse, efendinin efendiliğini o eksiltmez. Yani, hayvan derilerini temizleyip tabaklayan kimse bu temizleme esnasında eski elbiseler giyse, o sanat sahibi olan efendinin efendiliğini bu eski iş elbiseleri eksiltmez. O işten ayrılıp temiz elbiselerini giydikten sonra yine önceki efendidir. "Halak" (خلق), eski elbise demektir.

1058. Eğer körük vaktinde demirci eski giyse halkın önünde onun ihtişamı ek- sik olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1058. Eğer demirci körük başında eski giysi giyse, halkın önünde onun ihtişamı eksilmez.

Yani, demirci ateşi körüklerken eski iş giysilerini giyse, halkın gözünde onun itibarı zarar görmez; halk yine o sanat sahibine layık olduğu saygıyı gösterir.

Ya'ni, demirci ateşi körüklerken eski iş esvâbını giyse halkın indinde onun haysiyeti haleldâr olmaz; halk yine o san'at sâhibine lâyık olduğu hürmeti gösterir.

1059. Binâenaleyh kibir libâsını tenden dışarıya çıkar, öğrenmek vaktinde zillet libâsı giy!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1059. Bu sebeple kibir elbisesini bedeninden çıkar, öğrenme vaktinde zillet elbisesi giy!

Yani, her sanat sahibi iş başında eski püskü ve zillet elbisesi giydiği gibi, ey Hakk Yolcusu, sen de sülûk ilmini öğrenmek istediğin zaman bu ilmin uygulamaları esnasında bedeninden kibir ve azamet elbisesini çıkar ve insân-ı kâmil mürşidin huzurunda zillet ve meskenet (acizlik) elbisesini giy! "Melbes", masdar-ı mîmîdir, "libâs" anlamındadır.

Ya'ni, her san'at erbâbı iş başında eski püskü ve zillet libâsı giydiği gibi, ey tarîk-ı Hak sâliki, sen de ilm-i sülûkü öğrenmek istediğin vakit bu ilmin ameliyatı esnâsında cisminden kibir ve azamet libâsını çıkar ve mürşid-i kâmilin huzûrunda zillet ve meskenet libâsını giy! "Melbes", masdar-ı mîmîdir, "libâs" ma'nâsınadır.

1060. İlim öğrenir isen, onun yolu kavlidir. San'at öğrenirisen onun yolu fi- ilidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1060. İlim öğrenirsen, onun yolu sözlüdür. Sanat öğrenirsen, onun yolu fiilîdir.

Yani, herhangi bir mesleğin ilmini öğrenmek istersen, onun yolu sözlüdür ve söz aracılığıyladır. Fakat herhangi bir sanatı ve uygulamayı öğrenmek istersen, onun yolu fiilen uygulamadır.

Ya'ni, herhangi bir mesleğin ilmini öğrenmek istersen onun yolu kavlidir ve söz vâsıtası iledir. Fakat herhangi bir san'atı ve ameliyatı öğrenmek ister- sen, onun yolu fiilen tatbîkâttır.

1061. Fakr istersen bu sıhhat ile kâimdir. Ne senin dilin ne de elin işe gelir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1061. Fakirlik istersen bu, sağlıkla ayakta durur. Ne senin dilin ne de elin işe yarar!

Abdullah Hafif (k.s.) "fakirlik" hakkında şöyle buyurur: الفقر عدم الاملاك والخروج عن الصفات yani "Fakirlik, mülklerin yokluğu ve sıfatlardan çıkıştır." Yani, fakir hiçbir mülkü kendi nefsine isnat etmez ve beşerî sıfatların hükmü altından çıkar. Bu anlamdan dolayı Cüneyd-i Bağdâdî hazretleri الفقير لا يملك ولا يملك yani "Fakir o kimsedir ki, hiçbir mülkü kendi nefsine isnat etmez ve kendisi de kimsenin mülkü olmaz." buyurmuştur. İşte ey Hakk Yolcusu, sen bu anlamı elde etmek istersen bu yol, diğer yollar gibi sözlü ve fiilî değildir. Yani, bunu elde etme hususunda ne dilinin ne de elinin bir dahli yoktur. Bu ancak insân-ı kâmil bir mürşidin huzuru ve sağlığı ile meydana gelir. Çünkü ruhun özelliğidir. Cismin bunda hiçbir ilgisi yoktur.

"Fakr" hakkında Abdullah Hafif (k.s.) buyurur ki: الفقر عدم الاملاك والخروج عن الصفات ya'ni "Fakr, imlâkin yokluğu ve sıfâttan hurûcdur. Ya'ni, fakîr hiçbir mülkü kendi nefsine izâfe etmez ve sıfât-ı beşeriyyenin hükmü altından çıkar. Bu ma'nâdan dolayı Cüneyd-i Bağdâdî hazretleri الفقير لا يملك ولا يملك ya'ni "Fakir o kimsedir ki, hiçbir mülkü kendi nefsine izâfe etmez ve kendisi de kimsenin mülkü olmaz." buyurmuştur. İşte ey sâlik, sen bu ma'nâyı tahsîl etmek istersen bu meslek sâir meslekler gibi kavlî ve fiilî değildir. Ya'ni, bunu tahsîl husûsunda ne dilin ve ne de elin dahli yoktur. Bu ancak mürşid-i kâmilin huzûru ve sıhhati ile hâsıl olur. Zîrâ rûhun hassasıdır.. Cismin bunda hiçbir alakası yoktur.

1062. Onun ilmini can candan alır, ne defter yolundan ne de delilden almaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1062. Onun ilmini can candan alır, ne defter yolundan ne de delilden almaz.

Bir Hakk Yolcusunun ruhu, bu zikredilen fakirlik ilmini insân-ı kâmil olan mürşidin ruhundan alır. Yoksa kitap okumakla ve dilden lafız aracılığıyla işitmekle almaz. Bilinmeli ki, Allah dostlarının bu fakirlik ilmi hakkında yazdıkları kitaplar vardır. Örneğin bu Mesnevî-i Şerîf'te birçok konu vardır. "Bu ilim bunlardan alınamaz mı?" sorusu haklı olarak akla gelir. Fakir derim ki, insân-ı kâmillerin kitabı ve insân-ı kâmillerin sözü, onların ruhanî tasarruflarıyla (manevî yönlendirmeleriyle) beraberdir. Eğer bir Hakk Yolcusu bu ilmi bu insân-ı kâmillerin kitabından alırsa, yine onun ruhu, bu insân-ı kâmillerin ruhundan almış olur. Nasıl ki bu anlama göre Mevlânâ efendimiz: "Bizden sonra Mesnevî şeyhlik eder." buyurmuşlardır. Fakat bu özellik, âlem-i sûrette (şekiller âleminde) yüce ruhları tasarruf eden (yönlendiren) en seçkin kişilere özgüdür. Onların alt mertebelerinde bulunan evliyanın ruhları bu tasarrufu yapamaz. Bu sebeple onların bu gibi eserlerini okumakla fakirlik yolu elde edilemez.

Bir sâlikin rûhu bu zikrolunan fakr ilmini mürşid-i kâmilin rûhundan alır. Yoksa kitâb okumakla ve dilden lafız vâsıtasıyla işitmekle almaz.. Ma'lûm olsun ki, evliyâullahın bu fakr ilmi hakkında yazdıkları kitablar vardır. Ezcümle bu Mesnevî-i Şerîf'te birçok mebâhis vardır. "Bu ilim bunlardan alınamaz mı?" suâli bi-hakkın vârid olur. Fakîr derim ki, kâmillerin kitabı ve kâmillerin sözü onların tasarrufât-ı rûhâniyyeleriyle beraberdir. Eğer bir sâlik bu ilmi bu kâmillerin kitabından alırsa yine onun rûhu, bu kâmillerin rûhundan almış olur. Nitekim bu ma'nâya binâenaleyh cenâb-ı Mevlânâ efendimiz: بعد از ما مثنوی شیخی می کند ya'ni, "Bizden sonra Mesnevî şeyhlik eder." buyurmuşlardır. Fakat bu hassa âlem-i sûrette ervâh-ı aliyyeleri mutasarrıf olan ehassu'l-havâssa mahsûstur. Onların mâdûnlarında bulunan evliyânın ervâhı bu tasarrufu yapamaz. Binaenaleyh onların bu gibi âsârını okumakla tarîk-ı fakr tahsil olunamaz.

1063. Eğerçi sâlikin kalbinde o rumûz var ise de, sâlike henüz remiz bilicilik yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1063. Her ne kadar Hakk Yolcusu'nun kalbinde o semboller varsa da, Hakk Yolcusu'na henüz sembol biliciliği yoktur.

Yani, evliya kitaplarını okuyan Hakk Yolcusu'nun kalbinde her ne kadar fakr ilmine (Allah'a muhtaç olma bilgisi) ilişkin semboller ve terimler mevcut ise de, Hakk Yolcusu'na henüz o sembollerin ve terimlerin hakikatini bilmek yoktur.

Ya'ni, kitâb-ı evliyâyı okuyan sâlikin kalbinde her ne kadar ilm-i fakra müteallik rumûz ve ıstılâhat mevcûd ise de sâlike henüz o rumûz ve ıstılâhın hakîkatini bilmek yoktur.

1064. Onun kalbine onun şerhi ziya vuruncaya kadar. Binâenaleyh Hudâ "Elem neşrah" buyurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1064. Onun kalbine onun açıklaması ışık vuruncaya kadar. Bu sebeple Allah "Elem neşrah" buyurdu.

Bu beytin birinci mısraı yukarıdaki beyte bağlıdır ve onun tamamlayıcısıdır. "Tâ" (تا) sonu bildiren edattır. Yani, bazı âriflerin (Allah'ı bilenlerin) kitabını okumakla veya sözlerini onların dilinden dinlemekle bir Hakk Yolcusunun kalbinde her ne kadar hakikat ilminin rumuzları (sembolleri) ve ıstılahları (terimleri) mevcut olsa da, o rumuzun hakikatinin açıklaması, onun kalbinde ışık ve nur saçıncaya kadar, o ilmen öğrendiği sembolü henüz o Hakk Yolcusu bilici değildir. Bu sebeple Yüce Allah ألم نشرح لك صدرك (İnşirah, 94/1) yani "Ey sevgilim, biz senin sadrını (göğsünü) açıklamadık mı?" buyurup der:

Bu beytin birinci mısrâ'ı yukarıki beyte merbûttur ve onun mütemmimidir. "Tâ" (تا) edât-ı intihâdır. Ya'ni, ba'zı âriflerin kitabını okumakla veyâ söz- lerinin onların lisânından dinlemekle bir sâlikin kalbinde her ne kadar ilm-i hakîkatin rumûzu ve ıstılâhâtı mevcûd olur ise de, o rumûzun hakîkatinin şerhi, onun kalbinde ziyâ ve nûr saçıncaya kadar, o ilmen öğrendiği remzi henüz o sâlik bilici değildir. Binâenaleyh Hak Teâlâ ألم نشرح لك صدرك (İnşirah, 94/1) ya'ni "Yâ habîbim, biz senin sadrını şerh etmedik mi?" buyurup der:

1065. Ki, senin sînenin içine şerh vermişiz, senin sînenin içine şerh koymuşuz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1065. Ki, senin göğsünün içine genişlik vermişiz, senin göğsünün içine genişlik koymuşuz.

"Şerh", sözlükte keşfetmek, açıklamak ve genişlik vermek anlamlarına gelir. Bu sebeple "şerh-i sadr", göğse genişlik vermek demektir. Bilinmeli ki, bu şerh-i sadr ayeti Resûl-i Ekrem hazretlerine hitaben inmiştir. Fakat merhamet edilmiş ümmetinden her bir kâmilin bu şerh-i sadrdan nasibi vardır. Bu beyitlerde Hz. Pîr efendimiz bu nasibe işaret buyururlar. Bu sebeple fakrda (yoksullukta, tasavvufî anlamda Allah'a muhtaçlıkta) zevkî ilim, ancak şerh-i sadr sonucunda meydana gelir. Çünkü bu zevkî ilmin meydana gelmesinde sâlikin vehmedilmiş olan varlığı yok olup, nazarında Hakk'ın varlığından başka bir varlık kalmayacağından, kendisinin okuduğu ve dinlediği ilimden hayalinde meydana gelen anlam da kalmaz. Bu bir haldir ki, tatmayan bilmez ve tarif ile anlaşılmaz. Yüce Allah cümlemize nasip etsin! Çünkü bu mertebeye ulaşan seçkin kâmiller, اذا تم الفقر فهو الله ["Fakr tamam olduğu vakit işte O Allah'tır"] buyurmuşlardır. Bu sözün anlamı idrak ile anlaşılmaz, ancak hal ile anlaşılır.

"Şerh", lügatte keşfetmek ve beyân etmek ve vüs'at vermek ma'nâlarınadır. Binâenaleyh "şerh-i sadr", sadra genişlik vermek, demek olur. Ma'lûm olsun ki, bu şerh-i sadr âyeti Resûl-i Ekrem hazretlerine hitâben münzeldir. Fakat ümmet-i merhûmesinden her bir kâmilin bu şerh-i sadrdan nasîbi vardır. Bu beyitlerde Hz. Pîr efendimiz bu nasîbe işâret buyururlar. Binâenaleyh fakrda ilm-i zevkî, ancak şerh-i sadr netîce[sin]de hâsıl olur. Zîrâ bu ilm-i zevkî husûlünde sâlikin mevhûm olan varlığı zâil olup, nazarında Hakk'ın varlığından başka bir varlık kalmayacağından, kendinin okuduğu ve dinlediği ilimden hayâlinde peydâ olan ma'nâ dahi kalmaz. Bu bir haldir ki, tatma- yan bilmez ve ta'rîf ile anlaşılmaz. Cenâb-ı Hak cümlemize müyesser eylesin! Zîrâ bu mertebeye vâsıl olan ehass-ı kâmilin اذا تم الفقر فهو الله ["Fakr tamâm olduğu vakit işte O Allah'tır"] buyurmuşlardır. Bu sözün ma'nâsı idrâk ile an- laşılmaz, ancak hâl ile anlaşılır.

1066. Sen onu henüz hariçten talibsin; sen süt kabısın, niçin başkasından süt sağıcısın?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1066. Sen onu henüz dışarıdan talep edensin; sen süt kabısın, niçin başkasından süt sağıcısın?

Sen henüz o fakirlik ilmini dışarıdan isteyensin. Halbuki sen ilim sütünün kabısın, niçin bu ilim sütünü başkasından sağıyorsun? "Mıhleb", içine süt sağdıkları kaptır. Ve "hâlib", süt sağan demektir. Hz. Pîr efendimiz Fîhî Mâ Fîh'in 9. bölümünde buyururlar ki: "Bütün ameller insanın hamurunda yoğrulduğundan, ruh gayb âlemini gösterir. Fakat o ruh cismin hükümleriyle karışınca o özellik ve o ilim ondan ayrılır. Peygamberler ve evliyalar ancak o önceki hâli hatırlatırlar. Yoksa onun cevherine yeni bir şey koymazlar." Ve ledün ilmi Hakk'ın ruha gerçekleşen tecellîsine dayandığından, insan bu ilim sütünün kabı gibidir. Bu sebeple bu sütü başkasından sağmaya gerek yoktur. Bu anlama dayanarak cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhî Mâ Fîh'in 13. bölümünde şöyle buyururlar: "Sizin de bu sözleri kendi içinizden işitmenizi Hak'tan ümit ederiz. Çünkü faydalı olan odur. Eğer dışarıdan bin hırsız gelse, onlara içeriden bir hırsız yardım etmedikçe kapıyı açamazlar. Dışarıdan bin söz söylersin, içten tasdik etmedikçe fayda vermez..."

Sen henüz o ilm-i fakrı hariçten isteyicisin. Halbuki sen ilim sütünün ka- bısın, niçin bu ilim sütünü başkasından sağıcısın? "Mıhleb", içine süt sağdıkları kaptır. Ve "hâlib", süt sağıcı demektir. Hz. Pîr efendimiz Fîhî Mâ Fîh'in 9. faslında buyururlar ki: "Bilcümle ameller adamın tıynetinde ta'cîn olduğundan, rûhu mugayyebâtı gösterir. Fakat o rûh cismin ahkâmıyla muhtelit olunca o hâssiyet ve o ilim ondan ayrılır. Enbiyâ ve evliyâ ancak o evvelki hâli müzekkir olurlar. Yoksa onun cevherine yeni bir şey koymazlar." Ve ilm-i le- dün Hakk'ın rûha vâki' olan tecellîsine müstenid olduğundan, insan bu ilim sütünün kabı mesâbesindedir. Binâenaleyh bu sütü başkasından sağmağa hâcet yoktur. Bu ma'nâya binâen cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhî Mâ Fîh'in 13. faslında şöyle buyururlar: "Sizin dahi bu sözleri kendi bâtınınızdan işitmenizi Hak'tan ümîd eyleriz. Zîrâ müfid olan odur. Eğer hâriçten bin hırsız gelse, onlara içeriden bir hırsız muâvenet etmedikçe kapıyı açamazlar. Hâricen bin söz söylersin, bâtınen musaddık olmadıkça fâide vermez ilh..."

1067. Sende kenarsız süt çeşmesi vardır. Sen niçin çamur leğeninden süt içersin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1067. Sende kenarsız süt çeşmesi vardır. Sen niçin çamur leğeninden süt içersin?

"Tegar", çamur leğeni ve kadeh anlamlarındadır (Burhan ve Şemsü'l-Lügat). "Kenarsız süt çeşmesi"nden kastedilen, Hak'ın mutlak varlığıdır. Yani, senin kimliğin Hak'ın mutlak varlığıdır; ve senin ruhunun o hakiki varlığa niteliksiz bir bağlantısı vardır. Nasıl ki IV. cildin 763 numaralı beytinde şöyle buyrulmuştu:

هست رب الناس را با جان ناس اتصالی بی تکیف بی قیاس

["İnsanların Rabbi ile insanların ruhu arasında niteliksiz ve kıyasa gelmez bir birleşme vardır"] Bu konudaki açıklamalar orada geçmişti. "Çamur leğeni"nden kastedilen, insan bedenidir. Yani, niçin çamur leğeni hükmünde olan kişilerden ledün ilmini öğrenmeyi istiyorsun? Halbuki sende ledün ilmi sütünün kaynağı olan hakiki varlık gizlidir.

"Tegar", çamur leğeni ve peymâne ma'nâlarınadır (Burhân ve Şemsü'l-Lügat). "Kenarsız süt çeşmesi"nden murâd, vücûd-i mutlak-ı Hak'tır. Ya'ni, senin hüviyetin vücûd-i mutlak-ı Hak'tır; ve senin rûhunun o vücûd-i hakîkîye keyfiyetsiz bir ittisâli vardır. Nitekim IV. cildin 763 numaralı beytinde şöyle buyrulmuş idi:

هست رب الناس را با جان ناس اتصالی بی تکیف بی قیاس

["Nâsın Rabbi ile nâsın rûhu arasında keyfiyetsiz ve kıyâsa gelmez bir birleşme vardır"] Bu bâbdaki îzâhât orada geçti. "Çamur leğeni"nden murâd, cism-i beşerîdir. Ya'ni, niçin çamur leğeni mesâbesinde olan eşhâstan ilm-i ledün öğrenmeyi istiyorsun? Halbuki sende ilm-i ledün sütünün menba'ı olan vücûd-i hakîkî gizlidir.

1068. Ey göl, senin denize bir menfezin vardır. Gölden su istemekten utan!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1068. Ey göl, senin denize bir geçidin vardır. Gölden su istemekten utan!

"Menfez", nüfuz yeri demektir ve kastedilen ruhtur. "Göl"den kastedilen ise kalptir. Yani, ey kalp sahibi olan insan, senin hakiki varlık denizinde bir geçit olan ruhun vardır. Başkasının kalbine gelen ledün ilmi suyundan isteme! Aksine ledün ilmi suyunu o denizden iste!

"Menfez", mahall-i nüfuz demek olup murâd, rûhtur. "Göl"den murâd, kalbdir. Ya'ni, ey kalb sâhibi olan insan, senin vücûd-i hakîkî deryâsında bir menfez olan rûhun vardır. Başkasının kalbine vârid olan ilm-i ledünnî suyundan isteme! Belki ilm-i ledünnî suyunu o deryâdan iste!

1069. Zîra "Elem neşrah" senin şerhin değil midir? Niçin tekrar şerh isteyici ve dilenici oldun?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1069. Çünkü "Elem neşrah" senin şerhin değil midir? Niçin tekrar şerh isteyici ve dilenici oldun?

"Bâz" kelimesi ikinci mısraya bağlıdır. Yani, Hak talep eden her kişinin Resûl-i Ekrem (a.s.) hazretlerine hitap buyrulan ألم نشرح لَكَ صَدْرَكَ (İnşirâh, 94/1) [yani, "Biz senin sadrını genişletmedik mi?"] ayet-i kerimesinden doğal olarak nasibi vardır. Ey Hak talep eden Hakk Yolcusu, bu "Biz senin sadrını genişletmedik mi?" hitabı senin sadrının genişletilmesi anlamında değil midir? Böyleyken niçin tekrar şundan bundan şerh isteyici ve ledün ilimleri (Allah katından gelen gizli ilimler) dilenici oldun? "Gedye-sâz", bileşik bir sıfat olup sual edici ve dilenici anlamındadır.

"Bâz" kelimesi ikinci mısrâ'a merbûttur. Ya'ni, her tâlib-i Hak olan kimsenin Resûl-i Ekrem hazretlerine hitâb buyrulan ألم نشرح لَكَ صَدْرَكَ (İnşirâh, 94/1) [ya'ni, "Biz senin sadrını şerh etmedik mi?"] âyet-i kerîmesinden bittabi' nasîbi vardır. Ey tâlib-i Hak olan sâlik, bu "Biz senin sadrını şerh etme- dik mi?" hitâbı senin sadrının şerhi ma'nâsında değil midir? Böyle iken niçin tekrâr şundan bundan şerh isteyici ve ulûm-i ledünniyye dilenici oldun? "Gedye-sâz", vasf-ı terkîbî olup suâl edici ve dilenici ma'nâsınadır.

1070. Bâtınında kalbin şerhine bak; ta ki “Lâ tubstrûn"un ta`nesine gelmeyesin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1070. Kalbinin iç yüzüne bak; ta ki "Görmez misiniz?" kınamasına uğramayasın!

Bu şerefli beyitte, Zâriyât Sûresi'nde geçen "Yeryüzünde kesin inananlar için ayetler vardır ve kendi nefislerinizde de vardır, görmüyor musunuz?" (Zâriyât, 51/20-21) ayet-i kerimesine işaret buyruluyor. Yani, Hak'ın varlığının ve zâtî kuşatıcılığının alametleri, kesin inanç sahipleri için yeryüzünde mevcut olduğu gibi, sizin kendi nefislerinizde de vardır. Siz bunları görmüyor musunuz ki, kiminiz İlahi Zât'ı gökte, kiminiz varlığınızın dışında, şurada burada arıyorsunuz? demek olur. Ve bu ayet-i kerimede idraklerini kötüye kullanan kullar hakkında kınama ve ayıplama anlamı vardır. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu kınama ve ayıplamadan sakındırmak için buyururlar ki: "Ey Hakk Yolcusu, sen kendi varlığının içinde bulunan kalbinin genişliğine bak ve anlamları idrak etme hususundaki geniş yatkınlığını gör de, Yüce Allah hazretlerinin zikredilen ayet-i kerimedeki kınama ve ayıplamasına maruz kalma!" Hint nüshalarında "Lâ tubsirûn" (görmez misiniz?) yerine "Lâ yubsirûn" (görmezler) geçmiştir. Bu durumda A'raf Sûresi'nde geçen "Ey habibim, sen onların sana baktıklarını görürsün, halbuki onlar görmezler" (A'raf, 7/198) ayet-i kerimesine işaret buyrulmuş olur. Ve bu ayette de kalp gözü kör olanlara kınama ve ayıplama vardır. Nitekim bu konudaki açıklamalar IV. cildin 3465 numaralı şerefli beytinde geçti.

Bu beyt-i şerîfte sûre-i Zâriyât'ta olan وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِّلْمُوقِنِينَ وَفِي أَنفُسِكُمْ أَفَلا تبصرون ya'ni, (Zâriyât, 51/20-21) "Yeryüzünde mûkınîn için âyetler vardır ve sizin nefsinizde de vardır, görmüyor musunuz?" âyet-ikerîmesine işâret buyruluyor. Ya'ni, Hakk'ın vücûdunun ve ihâta-i zâtiyyesinin alâmetleri, îkän sahipleri için yeryüzünde mevcûd olduğu gibi sizin nefsinizde de vardır. Siz bunları görmüyor musunuz ki, kiminiz zât-ı ulûhiyyeti gökte ve kiminiz vücûdunuzun hâricinde, şurada burada arıyorsunuz? demek olur. Ve bu âyet-i kerîmede idrâklerini sû-i isti'mâl eden kullar hakkında ta'n ve teşnî' ma'nâsı vardır. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu ta'n ve teşnî'den tahzîr için buyururlar ki: "Ey sâlik sen vücûdunun içinde bulunan kalbin vüs'atine bak ve idrâk-i maânî husûsundaki geniş isti'dâdını gör de, Hak Teâlâ hazretlerinin zikrolunan âyet-i kerîmedeki ta'n ve teşnî'ine ma'rûz kalma!" Hind nüshalarında لا تبصرون yerine لا يبصرون vâki' olmuştur. Bu sûrette sûre-i A'raf'ta vâki' olan وتراهم ينظرون إليك وهم لا يبصرون (A'raf, 7/198) ya'ni "Ey habîbim, sen onların sana nazar ettiklerini görürsün, halbuki onlar görmezler" âyet-i kerîmesine işaret buyrulmuş olur. Ve bu âyette dahi kalb gözü kör olanlara ta'n ve teşnî vardır. Nitekim bu bâbdaki îzâhât IV. cildin 3465 numaralı beyt-i şerîfinde geçti.

## در تفسير وَهُوَ مَعَكُمْ ["O sizinle beraberdir"] âyet-i kerîmesinin tefsîri hakkındadır

1071. Senin başının tepesi üzerinde ekmek dolu bir sepet vardır, sen ise kapı kapı ekmek kırıntısı istiyorsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1071. Senin başının tepesi üzerinde ekmek dolu bir sepet vardır, sen ise kapı kapı ekmek kırıntısı istiyorsun.

Bu ayet-i kerime Hadîd suresinde yer alır ve tamamı şöyledir: هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا (Hadîd, 57/4) Yani "Ve O öyle Yüce Allah'tır ki, gökleri ve yeri altı devrede yarattı; sonra arşa istiva etti. Yere giren şeyi ve yerden çıkan ve gökten inen şeyi ve göğe yükselen şeyi bilir; ve nerede olursanız O sizinle beraberdir ve Yüce Allah yaptığınız şeyi daima görendir."

"Fark", baş tepesi; "leb-i nân", ekmek kırıntısı demektir. Yani, ey insan, Hak her yerde seninle beraber olduğu hâlde, Hakk'ı bulacağım diye kapı kapı dolaşıyorsun. Senin hâlin, başında ekmek dolu sepet varken, kapı kapı dolaşarak ekmek parçalarını dilenen kişinin hâline benzer.

Bu âyet-i kerîme sûre-i Hadîd'de vâki' olup tamamı şudur: هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا (Hadîd, 57/4) Ya'ni "Ve O öyle Allahü Zülcelâl'dir ki, gökleri ve yeri altı devrede yarattı; sonra arşa müstevî oldu. Arza giren şeyi ve arzdan çıkan ve gökten inen şeyi ve göğe urûc eden şeyi bilir; ve nerede olursanız o sizinle beraberdir ve Allah Teâlâ yaptığınız şeyi dâimâ görücüdür"

"Fark" (فرق), baş tepesi; "leb-i nân", ekmek kırıntısı demek olur. Ya'ni, ey kimse, Hak her yerde seninle beraber olduğu hâlde, Hakk'ı bulacağım diye kapı kapı dolaşıyorsun. Senin hâlin, başında ekmek dolu sepet var iken, kapı kapı dolaşarak ekmek parçalarını dilenen kimsenin hâline benzer.

1072. Kendi başına dolan, sersemliği bırak. Git gönül kapısını çal, niçin her kapıdasın?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1072. Kendi başına dolanmayı, sersemliği bırak. Git gönül kapısını çal, niçin her kapıdasın?

Yani, hadîs-i şerîfte "من عرف نفسه فقد عرف ربه" yani, "Nefsini bilen muhakkak rabbini bildi." buyrulmuş olduğundan git, gönül kapısını çal da, Hakk'ı kendi varlığında bul! Sersemliği bırak! Onu dışarıda arayarak şunun bunun kapısını çalma! Yûnus Emre'nin (kuddise sırruhû) beyti: Dervişlik baştadır tacda değildir Kızdırmak oddadır sacda değildir Ararsan Mevlâ'yı kendinde ara Kudüs'te Mekke'de hacda değildir

Ya'ni, hadîs-i şerîfte من عرف نفسه فقد عرف ربه ya'ni, "Nefsini bilen muhakkak rabbini bildi." buyrulmuş olduğundan git, gönül kapısını çal da, Hakk'ı kendi vücudunda bul! Sersemliği bırak! Onu hâriçte arayarak şunun bunun kapısını çalma! Beyt-i Yûnus Emre (kuddise sırruhû): Dervişlik baştadır tacda değildir Kızdırmak oddadır sacda değildir Ararsan Mevlâ'yı kendinde ara Kudüs'te Mekke'de hacda değildir

1073. Dizine kadar ırmağın suyu içindesin. Sen kendinden gafilsin. Bundan ve ondan su isteyicisin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1073. Dizine kadar ırmağın suyu içindesin. Sen kendinden habersizsin. Bundan ve ondan su isteyicisin.

Birinci mısradaki "âb-ı cû" (ırmak suyu) izafet terkibi, ikinci mısradaki "âb-cû" (su arayan) ise vasıf terkibidir. "Âb-ı cû"dan kasıt, hakiki ilim ırmağıdır. Yani "Kim Allah'a ihlasla kırk sabah dâhil olsa, onun kalbinden diline hikmet pınarları ortaya çıkar." hadis-i şerifi gereğince, sen dizine kadar hikmet ve ledün ilmi ırmağının içindesin; sen ise kendinin bu yatkınlığına habersizsin. O ilim ve hikmeti şundan bundan öğrenmeye çabalayıp durursun; ve hakiki ilmin kaynağı Hak'ın Zât'ıdır ki, "Bilesiniz ki, O her şeyi kuşatmıştır." (Fussilet, 41/54) ayet-i kerimesi gereğince her şeyi kaplamış ve kuşatmıştır.

Birinci mısra'daki "âb-ı cû", terkîb-i izâfî ve ikinci mısra'daki "âb-cû" vasf-ı terkîbîdir. "Ab-ı cû"dan murâd, ilm-i hakîkî ırmağıdır. Ya'ni من اخلص لله اربعين صباحا ظهرت ينابيع الحكمة من قلبه الى لسانه ya'ni "Kim Allah'a ihlâs ederek kırk sabaha dâhil olsa, onun kalbinden lisânına hikmet pınarları zâhir olur." hadîs-i şerîfi mûcibince, sen dizine kadar hikmet ve ilm-i ledün ırmağının için- desin; sen ise kendinin bu isti'dâdına gāfilsin. O ilim ve hikmeti şundan bundan öğrenmeğe çabalayıp durursun; ve ilm-i hakîkînin menba'ı Zât-ı Hak'tır ki, لَا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ (Fussilet, 41/54) [ya'ni "Bilesiniz ki, O her şeyi kuşatmıştır"] âyet-i kerîmesi mûcibince her şeyi kaplamış ve ihâta etmiştir.

1074. Önünde su ve arkanda da mededli su vardır. Gözlerin önünde sed ve ar-kasında da sed vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1074. Önünde su ve arkanda da yardımlı su vardır. Gözlerinin önünde engel ve arkasında da engel vardır.

Bu sebeple senin hem önünde hem de arkanda yardımlı su olduğu hâlde, senin hem gözünün önünde hem de arkasında engel ve duvar vardır. Bu duvar senin görmene engel olur.

Binâenaleyh senin hem önünde ve hem de arkanda yardımlı su olduğu hâlde, senin hem gözünün önünde ve hem de arkasında sed ve duvar vardır. Bu duvar senin görmene mâni' olur.

1075. At uyluğu altında, halbuki binici at arayıcıdır. "Bu nedir?" At! "Lâ-kin, at hani?" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1075. At uyluğu altında, halbuki binici at arayıcıdır. "Bu nedir?" At! "Lâ-kin, at hani?" dedi.

Senin durumun, bir süvari ata binmiş olduğu halde, atı arama niyetine düşen kişiye benzer. Birisi çıkıp ona dedi ki: "Yahu bu altındaki nedir?" Süvari cevaben: "Attır, fakat at nerededir, görmüyorum!" dedi. İşte Yüce Allah Kur'an-ı Kerim'inde bütün eşyayı kuşattığını bildirdiği ve هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ (Hadîd, 57/3) yani "Evvel O'dur, âhir O'dur, görünen O'dur, bâtın O'dur" ayet-i kerimesi bu kuşatmayı açık bir şekilde gösterdiği halde, bir kimsenin Hakk'ın varlığını araması, tıpkı altında at olduğu halde, atı arayanın durumuna benzer ve ona bu ayetler gösterilse, bunları yorumlayıp: "Evet, bu ayetlerin Kur'an-ı Kerim'de olduğu bilinmektedir. Fakat ben Hakk'ı istiyorum ve arıyorum!" deyip durur. Esasen Hak'tan bir zerre ayrı değildir ve her zerre Hakk'a ulaşmıştır. Fakat aradaki engel, insanın kendi vehmedilmiş varlığıdır.

Şimdi bu durum, gafil dindarların durumudur. Dinsizlerin durumuna gelince, bunlardaki gaflet daha yoğundur. Görmediğimiz Allah'ı kabul etmeyiz derler. Fakat görmedikleri "esir"den bu oluş âlemindeki eşyanın varlığını çıkarırlar; ve esirden şuur ve idraki yok ettikleri halde, kendilerinde şuur ve idrak tespit ederler. Halbuki fen bilimleri yoktan var çıkmaz ve var da yok olmaz, derler. Bu sebeple, fen bilimleri düsturuna aykırı olarak, aslında var olmaması gereken şuur ve idraki yoktan çıkarıp, kendi varlıklarında ispat ederler. Ne büyük gaflet ve fiilî çelişkidir.

Senin hâlin ona benzer ki, bir süvâri ata binmiş olduğu hâlde, atı aramak kasdına düşmüştür. Birisi çıkıp ona dedi ki: "Yâhu bu altındaki nedir?" Süvâri cevâben: "Attır, fakat at nerededir, görmüyorum!" dedi. İşte Hak Teâlâ Kur'ân-ı Kerîm'inde bilcümle eşyayı muhît olduğunu beyân buyurduğu ve هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ (Hadîd, 57/3) ya'ni "Evvel O'dur, âhir O'dur, zâhir O'dur, bâtın O'dur" âyet-i kerîmesi bu ihâtayı açık bir sûrette gösterdiği hâlde, bir kimsenin vücûd-i Hakk'ı araması, tıpkı altında at olduğu hâlde, atı arayanın hâline benzer ve ona bu âyetler gösterilse, bunları te'vîl edip: "Evet, bu âyetlerin Kur'ân-ı Kerîm'de olduğu ma'lûmdur. Fakat ben Hakk'ı istiyorum ve arıyorum!" deyip durur. Esâsen Hak'tan bir zerre ayrı değildir ve her zerre Hakk'a vâsıldır. Fakat aradaki sed, insanın kendi vücûd-i mev-hûmudur.

İmdi bu hâl, gāfil mütedeyyinlerin hâlidir. Dinsizlerin hâline gelince bunlardaki gaflet daha kesiftir. Görmediğimiz Allah'ı kabûl etmeyiz derler. Fakat görmedikleri "esîr"den bu eşyâ-yı kevniyyenin vücûdunu çıkarırlar; ve esîrden şuûr ve idrāki selb ettikleri hâlde, kendilerinde şuûr ve idrâk tesbît ederler. Halbuki fennen yoktan var çıkmaz ve var dahi yok olmaz, derler. Binâenaleyh fen düstûruna muğāyir olarak hadd-i zâtında mevcûd olmaması lâ-zım gelen şuûr ve idrāki yoktan çıkarıp, kendi varlıklarında isbât ederler. Ne büyük gaflet ve tenâkuz-ı fiilidir.

1076. "Hey!. Bu senin altındaki at zahir değil midir?" dedi. "Evet, lakin bir atı muhakkak kim gördü?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1076. "Hey! Bu senin altındaki at görünen değil midir?" dedi. "Evet, ama bir atı kesin olarak kim gördü?"

Yani, örneğin soruyu soran kişi ısrar edip, "Yahu bu senin altındaki at görünen ve ortada değil midir?" dedi. Süvari, hâlâ gafletinde devam edip: "Evet, fakat benim aradığım atı kim gördü?" diye cevap verdi. Aynı şekilde Hak mutlak varlıktır. Bu varlık kendisi görünen ve eşyayı görünür kılandır. Bu sebeple gözümüzü açtığımız zaman, etrafımızda, varlıktan başka bir şey göremeyiz. Fakat bizim aklımızın gözü şekil görmeye alışmış olduğu için, Hakk'ı şekiller gibi görmek isteriz. Bu gafletimizden haberimiz yoktur. Varlık hakkındaki açıklamalar I. cildin 610 numarasına denk gelen: ما عدمهاییم و هستیهای ما تو وجود مطلقی فانی نما [yani "Biz yoklarız ve bizim varlıklarımız da yoktur; Sen fânî gösterici bir mutlak varlıksın!"] beytinde geçti.

Ya'ni, meselâ suâlci te'kîd edip, "Yahu bu senin altında at zâhir ve meydanda değil midir?" dedi. Süvâri, el-an gafletinde devâm edip: "Evet, fakat benim aradığım atı kim gördü?" diye cevab verdi. Ve kezâ Hak vücûd-i mutlak tır. Bu vücûd kendi zâhir ve eşyayı muzhirdir. Binâenaleyh gözümüzü açtığımız vakit, etrafımızda, varlıktan başka bir şey göremeyiz. Fakat bizim aklımızın gözü sûret görmeğe alışmış olduğu için, Hakk'ı sûretler gibi görmek isteriz. Bu gafletimizden haberimiz yoktur. Vücûd hakkındaki îzâhât I. cildin 610 numarasına müsâdif olan: ما عدمهاییم و هستیهای ما تو وجود مطلقی فانی نما [ya'ni "Biz yoklarız ve bizim varlıklarımız da yoktur; Sen fânî gösterici bir vücûd-ı mutlaksın!"] beyt-i şerîfinde geçti.

1077. Suyun mestidir ve o, onun yüzü önündedir, su içindedir; halbuki o akıcı sudan bî-haberdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1077. Suyun mestidir ve o, onun yüzü önündedir, su içindedir; halbuki o akıcı sudan habersizdir.

Bu şerefli beyit, anlamı açıklamak için bir örnektir. Yani, örneğin bir kimse suyun âşığı ve mestidir ve su da onun karşısındadır. Su içinde olduğu hâlde, akıcı sudan habersizdir. Varlık da böyledir.

Bu beyt-i şerîf, tavzîh-i ma'nâ için bir misâldir. Ya'ni, meselâ bir kimse suyun âşıkı ve mestidir ve su dahi onun muvâcehesindedir. Su içinde olduğu hâlde, akıcı sudan gâfildir. Vücûd dahi böyledir.

1078. Bir şeyin sarhoşudur, halbuki o şey onun yüzü önündedir. O şeyden ve kendinin şerhinden dahi bî-haberdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1078. Bir şeyin sarhoşudur, halbuki o şey onun yüzü önündedir. O şeyden ve kendinin açıklanmasından dahi habersizdir.

Yani, bir kimse, herhangi bir şeyin sarhoşu ve âşığıdır ve âşık olduğu şey dahi karşısında durur. Fakat yüzü ve elleri gözünün önünde duran kendi maşûkundan habersizdir; ve kendinin keşfinden dahi gafildir. Yani kendisinde maşûkunu keşfetmek ve bilmek özelliği mevcut olduğu hâlde onun da farkında değildir.

Ya'ni, bir kimse, herhangi bir şeyin mesti ve âşıkıdır ve âşık olduğu şey dahi muvâcehesinde durur. Fakat yüz ve elleri gözünün önünde duran kendi ma'şûkundan bî-haberdir; ve kendinin keşfinden dahi gâfildir. Ya'ni kendisinde ma'şûkunu keşfetmek ve bilmek hassası mevcûd olduğu hâlde onun da farkında değildir.

1079. Denizde gevher gibidir ki, "Deniz nerede?" der ve o sadef gibi olan hayal onun duvarıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1079. Denizde inci gibidir ki, "Deniz nerede?" der ve o sedef gibi olan hayal onun duvarıdır.

Bu şerefli beyitte, Hak'ın mutlak varlığı "derya"ya, insan "inci"ye ve insanın hayali de incinin "sedef"ine benzetilmiştir. Yani, hakiki varlık deryasındaki insan, o varlıkta batmış olduğu hâlde, onu arayıp "Nerededir?" der. Çünkü onun Hak hakkındaki hayali, incinin sedefi gibi, kendisine deryayı göstermeye engel ve duvar olmuştur; ve onun hayali, Hak'ın varlıkların dışında olduğu merkezindedir; ve bu hayal ile Hakk'ı tenzih ettiğini (eksikliklerden arındırdığını) zanneder.

Bu beyt-i şerîfte, vücûd-i mutlak-ı Hak "deryâ"ya ve insan "inci"ye ve insanın hayali de incinin "sadef"ine teşbîh buyrulmuştur. Ya'ni, vücûd-i hakîkî deryâsındaki insan, o vücûdda müstağrak olduğu hâlde, onu arayıp "Nerededir?" der. Zîrâ onun Hak hakkındaki hayâli, incinin sadefi gibi, kendisine deryâyı göstermeğe hicâb ve duvar olmuştur; ve onun hayâli, Hak, mevcûdâtın hâricinde olduğu merkezindedir; ve bu hayâl ile Hakk'ı tenzîh ettiğini zanneder.

1080. "O nerededir?" demek, onun hicabı olur. Onun güneşinin ziyasının bulutu olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1080. "O nerededir?" demek, onun perdesi olur. Onun güneşinin ışığının bulutu olur.

Yani bütün varlıkların özleri Hak'ın varlığında kaybolmuşken, gafil birinin, "O nerededir?" demesi, onun perdesi ve örtüsü olur. Çünkü Hakk'ı varlıkların dışında ve görünmez hayal etmiştir; ve bu gaflet, Hak'ın varlığı güneşinin ışığının bulutu olmuştur. Hak'ın varlığı güneşinin ışığı mesabesinde olan sıfatları ve isimleri Âdem'de tecelli etmiştir. Gafil olan kimse, Hakk'ı dışarıda aradığı için onun bu gafleti ve araması bu ışıklara bulut ve perde olmuştur. Çünkü o gafil bunları kendi varlığından ortaya çıktığını zanneder ve ayrıca da Hakk'ı arar. Mısrî-i Niyâzî'nin (k.s.) beyti: Öyle sanırdım ayrıyım, dost başkadır ben başkayım Ben dışarıda arar idim, o can içinde can imiş

Ya'ni cemî'-i zevât-ı eşyâ vücûd-i Hak'ta müstağrak iken, bir gäfilin, "O nerededir?" demesi, onun hicâbı ve perdesi olur. Zîrâ Hakk'ı eşyânın hâricinde ve gäib hayal etmiştir; ve bu gaflet vücûd-ı Hak güneşinin ziyâsının bulutu olmuştur. Vücûd-i Hak güneşinin ziyâsı mesâbesinde olan sıfât ve esmâsı Adem'de mütecellîdir. Gäfil olan kimse, Hakk'ı hariçte aradığı için onun bu gafleti ve araması bu ziyalara bulut ve perde olmuştur. Çünki o gafil bunları kendi vücûdundan peyda olduğunu zanneder ve ayrıca da Hakk'ı arar. Beyt-i Mısrî-i Niyâzî (k.s.): Öyle sanırdım ayrıyım, dost gayrıdır ben gayrıyım Ben taşrada arar idim, ol cân içinde cân imiş

1081. Onun gözünün bağı dahi kötü gözüdür. Onun seddinin refinin aynı onun seddi olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1081. Onun gözünün bağı dahi kötü gözüdür. Onun engelinin kalkması, aynı zamanda onun engeli olmuştur.

Bilinmeli ki, insanda beşi görünen ve beşi de görünmeyen olmak üzere on duyu vardır. Bunlara "on duyu" derler. Bu duyuların her biri kendilerine özgü olan idrakler tarafına yönelirler; ve kalbin yönelişi de doğal olarak bu idrakler tarafına bölünür. Bu durumda onun basiret gözünün bağı ve perdesi, kötü ve yanlış gören bir göz olan görüneni görendir. Çünkü görünen gözü çokluklara yöneliktir ve Hakk Yolcusu'nun kendiliği mevcutken vahdet (birlik) müşahedesi meydana gelmez. Bu sebeple bir kimse duyuları farklı idrakler tarafına yönelmişken, "Ben perdeyi kaldırıp Hakk'a yöneldim," dese; onun bu iddiasının kendisi, onun basiret gözünün engeli olur.

Ma'lûm olsun ki, insanda beşi zâhir ve beşi de bâtın olmak üzere on havâs vardır. Bunlara "meşâir-i aşere" derler. Bu havâssin her biri kendilerine mahsûs olan idrâkât tarafına teveccüh ederler; ve kalbin teveccühü de bittabi' bu idrâkât tarafına münkasim olur. Bu sûrette onun basar-ı basîretinin bağı ve perdesi kötü ve yanlış görücü bir göz olan zâhiri görendir. Zîrâ zâhir gözü keserâta müteveccih ve sâlikin kendisinin kendiliği mevcûd iken müşâhede-i vahdet hâsıl olmaz. Binaenaleyh bir kimse havâssi idrâkât-ı muhtelife tarafına müteveccih iken, "Ben perdeyi kaldırıp Hakk'a müteveccih oldum," dese; onun bu iddiasının "ayn"ı, onun basîret gözünün seddi olur.

1082. Onun kulağının bağı dahi onun aklıdır. Aklını Hakk'a tut! Ey onun medhûşu!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1082. Onun kulağının bağı dahi onun aklıdır. Aklını Hakk'a tut! Ey onun medhûşu!

"Medhûş", şaşkın olmak anlamına gelen "dehşet" mastarından türemiş bir ism-i mef'ûl olup "şaşkın" demektir. Yani, bu gafil kişinin kulağının bağı ve perdesi de onun aklıdır. Çünkü onun aklı kesret (çokluk) tarafına yönelmiştir ve her tarafa dağılmıştır. Ey Hakk'ın şaşkını olan kimse, aklını ayrılıktan topla da tamamen Hakk'a yönelt!

Aleyhisselâm'ın "Kim gamlarını tek bir gam hâline getirirse, Allah onun diğer gamlarına yeter. Kimin gamları dağılırsa, Allah onun hangi vadide helak olduğuna aldırış etmez" sözünün tefsiri hakkındadır.

"Medhûş", mütehayyir olmak ma'nâsına olan "dehşet" masdarından ism-i mef'ûl olup "mütehayyir" ma'nâsınadır. Ya'ni, bu gāfilin kulağının bağı ve perdesi de onun aklıdır. Zîrâ onun aklı keserât tarafına müteveccihtir ve her tarafa taksîm olunmuştur. Ey Hakk'ın mütehayyiri olan kimse, aklını tefrikadan topla da kâmilen Hakk'a tut!"

در تفسير قوله عليه السلام مَنْ جَعَلَ الْهُمُومَ هَمَّا وَاحِدًا كَفَاهُ اللهُ سَائِرَ هُمُومِهِ وَمَنْ تَفَرَّقَتْ بِهِ الْهُمُومُ لا يُبالى اللَّهُ فِي أَي وَادٍ مِنْهَا هَلَكَ Aleyhisselâm'ın "Bir kimse gamlarını bir gam kılsa, Allah onun sâir gamlarına kifâyet eder ve bir kimse gamlarını müteferrik kılsa Allah kayırmaz onlardan herhangi bir vâdîde helâk olur" kavlinin tefsîri hakkındadır

1083. Aklını cihetlere tevzî eyledin; o türrehat bir yaprağa değmez!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1083. Aklını yönlere dağıttın; o boş sözler bir yaprağa değmez!

"Türrehat", anlamsız boş sözler demektir. Halk, "saçma sapan" diye ifade eder. Yani, "Ey Hakk Yolcusu, sen aklını çeşitli yönlere dağıttın ve dış ve iç duyularını her birinin kendisine özgü idrakleriyle meşgul ettin. Halbuki bunların hiçbiri bir yaprağa ve bir buluta değmez.

"Türrehat", ma'nâsız boş sözler demek olur. Avâm, "saçma sapan" ta'bîr ederler. Ya'ni, "Ey sâlik, sen aklını muhtelif cihetlere dağıttın ve havâss-i zâhire ve bâtıneni her birinin kendisine mahsûs olan idrâkâtıyla meşgul ettin. Halbuki bunların hiçbirisi bir yaprağa ve bir buluta değmez.

1084. Akıl suyunu her dikenin kökü çeker. Senin aklının suyu meyve tarafına nasıl erişir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1084. Akıl suyunu her dikenin kökü çeker. Senin aklının suyu meyve tarafına nasıl erişir?

Bu şerefli beyitte; insan bedeni "bostan"a, duyuların idrakleri "dikenler"e, nefsanî kuvvet de bu dikenlerin köküne ve ruhun kuvveti de "meyve"ye benzetilmiştir. Yani, insan bedeni bostanına yağan akıl suyunu, duyuların idraklerinden her birinin kökü olan nefsanî kuvvetler çeker ve emer. Bu sebeple bu akıl suyu ruhanî kuvvetler tarafına ulaşamadığından o kuvvetler gelişip büyüyemez.

Bu beyt-i şerîfte; cism-i beşer "bostan"a ve idrâkât-ı havâs "dikenler"e ve nefsânî olan kuvvet dahi bu dikenlerin köküne ve rûhun kuvveti dahi "meyve"ye teşbîh buyrulmuştur. Ya'ni, cism-i beşer bostanına yağan akıl suyunu, idrâkât-ı havâstan her birinin kökü olan kuvâ-yı nefsâniyye çeker ve emer. Binâenaleyh bu akıl suyu kuvâ-yı rûhânî tarafına vâsıl olamadığından o kuvvetler neşv ü nemâ bulamaz.

1085. Agah ol, o kötü dalı vur, onu uzaklaştır! Bu latif dala su ver, onu yeni et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1085. Agâh ol, o kötü dalı vur, onu uzaklaştır! Bu latif dala su ver, onu yeni et!

"Hav kerden", "kenden" ve "dûr kerden" yani koparmak ve uzaklaştırmak anlamındadır (Burhân ve Şemsü'l-Lügat). Yani, "Agâh ol, akıl suyunu çeken o kötü nefsanî kuvvet dalını vur, onu kopar ve uzaklaştır! O suyu, bu latif olan ruhanî kuvvet dalına ver! Bu beden bostanında onu taze ve yeni yap!"

"Hav kerden", "kenden" ve "dûr kerden" Ya'ni koparmak ve uzaklaştırmak ma'nâsınadır (Burhân ve Şemsü'l-Lügat). Ya'ni, "Agâh ol, akıl suyunu çeken o kötü kuvve-i nefsânî dalını vur, onu kopar ve uzaklaştır! O suyu, bu latîf olan kuvve-i rûhânî dalına ver! Bu cisim bostanında onu ter ü tâze yap!"

1086. Bu zamanda her ikisi de yeşildirler; sona bak ki bu bâtıl olur, ondan meyve biter.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1086. Bu zamanda her ikisi de yeşildirler; sona bak ki bu bâtıl olur, ondan meyve biter.

Şimdi bu dünya hayatında, hem nefsanî kuvvetin hem de ruhanî kuvvetin her ikisi de yeşildir; ve her ikisinin de hükmü geçerlidir. Fakat sonunda zahirî ölüm vasıtasıyla bu nefsanî kuvvet söner ve yeşilliği bitip bâtıl olur. Aksine o ruhanî kuvvetten hem bu âlemde hem de berzah âleminde güzel amellerin meyvesi gelişip büyür.

Şimdi bu hayât-ı dünyeviyyede, hem kuvve-i nefsâniyyenin ve hem de kuvve-i rûhâniyyenin her ikisi de yeşildir; ve her ikisinin de hükmü cârîdir. Fakat sonunda sûrî ölüm vâsıtasıyla bu nefsânî kuvvet söner ve yeşilliği bitip bâtıl olur. Halbuki o kuvve-i rûhâniyyeden hem bu âlemde ve hem de âlem-i berzahta a'mâl-i hasene meyvesi neşv ü nemâ bulur.

1087. Bağın suyu buna helâl ve ona harâmdır. Farkı sonunda görürsün vesselâm!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1087. Bağın suyu buna helâl ve ona haramdır. Farkı sonunda görürsün vesselâm!

İnsan bedeninin bağına ait akıl suyu, bu ruhanî kuvvete (manevî güce) helâl, nefsanî kuvvete (nefse ait güce) haramdır. Sen bu ikisini sulamanın farkını sonunda, yani iradî ölümle bu dünyada veya zorunlu ölümle ahiret âleminde görürsün.

Cism-i beşer bağının akıl suyu bu kuvve-i rûhânîye helâl ve kuvve-i nefsânîye harâmdır. Sen bu ikisini sulamanın farkını sonunda, ya'ni mevt-i ihtiyârî ile bu âlemde veyâhud mevt-i ıztırârî ile âlem-i âhirette görürsün.

1088. Adl ne olur? Ağaçlara su verici olmaktır. Zulüm ne olur? Dikene su vermektir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1088. Adalet ne olur? Ağaçlara su verici olmaktır. Zulüm ne olur? Dikene su vermektir.

Yani, adaletin anlamı, faydası olan işi yapmaktır; ve zulmün anlamı faydasız bir işi yapmaktır. Bu sebeple, meyve veren ağaçları sulamak adalettir; ve zararlı olan dikenlere su vermek ise zulümdür. Çünkü "zulüm", sözlükte bir şeyi yerinden başka bir yere koymaktır. "Adalet" ise bir şeyi yerine koymaktır.

Ya'ni, adlin ma'nâsı, fâidesi olan işi işlemektir; ve zulmün ma'nâsı fâidesiz bir işi yapmaktır. Binâenaleyh, meyve veren ağaçları sulamak adldir; ve muzır olan dikenlere su vermek ise zulümdür. Zîrâ "zulüm", lügatte bir şeyi mevzi'inin gayrına koymaktır. "Adl", ise bir şeyi yerine koymaktır.

1089. Adl bir ni'meti yerine koymaktır. Her bir su çekici olan kök için değil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1089. Adalet, bir nimeti yerine koymaktır. Her bir su çekici olan kök için değil!

Adalet, her bir suyu çeken kökü sulamak değil, bu su nimetini lâyık bir yer olan meyve verici ağaçların köküne koymaktır.

Adl, her bir suyu çeken kökü sulamak değil, bu su ni'metini lâyık bir mahal olan meyve verici ağaçların köküne koymaktır.

1090. Zulüm ne olur? Bir nâ-mevzi'e koymaktır ki, belâdan başkasına bir menba' olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1090. Zulüm ne olur? Bir şeyi uygun olmayan bir yere koymaktır ki, beladan başkasına bir kaynak olmaz.

Yani zulmün sözlük anlamı, bir şeyi kendi yerinden başka bir yere koymaktır ki, bu tersine koyma, beladan başka bir şeye kaynak olmaz. Örneğin gazilerin eline silah vermek adalettir. Fakat eşkıyanın eline silah vermek bir bela kaynağı hazırlamak demek olduğundan, zulümdür. Bunun gibi akıl suyuyla nefsanî kuvvetlerini sulayıp onların gelişip büyümesine hizmet etmek, bir şakinin eline silah vermek mahiyetinde olur.

Ya'ni zulmün ma'nâ-yı lügavîsi, bir şeyi mahallinin gayrına koymaktır ki, bu ma'kûs koyma, belâdan başka bir şeye menba' olmaz. Meselâ gāzilerin eline silâh vermek adldir. Fakat eşkıyânın eline silâh vermek bir belâ menba'ı ihzâr etmek demek olduğundan, zulümdür. Bunun gibi akıl suyuyla nefsânî kuvvetlerini sulayıp onların neşv ü nemâsına hizmet etmek, bir şakînin eline silâh vermek mâhiyetinde olur.

1091. Hakk'ın ni'metini cana ve akla ver! Zahîr ve düğüm dolu olan tab'a değil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1091. Hakk'ın nimetini cana ve akla ver! Sıkıntılı ve düğüm dolu olan tabiata değil!

"Zahîr", şiddetle nefes almak ve inlemek, karın ağrısı, ishal ve dizanteri demektir. "Girih", düğüm anlamındadır. "Zahîr" ve "girih"ten maksat, burada hayvanî tabiatın üzüntülü emelleri ve kördüğüm gibi olan hazları ve lezzetleridir. "Hakk'ın nimeti"nden maksat, irade ve kudrettir. Yani, "Ey Hakk Yolcusu, bu dünya hayatında Hakk'ın sana bir nimet olarak verdiği irade ve kudreti canına ve aklına harca! Hayvanî tabiatın karın ağrısı gibi olan üzüntülü emellerine ve kördüğüm gibi olan onun hazlarına ve lezzetlerine harcama!"

"Zahîr" (زحير), şiddetle nefes almak ve nâle etmek ve karın ağrısı ve ishal ve dizanteri demektir. "Girih", düğüm ma'nâsınadır. "Zahîr" ve "girih"ten murâd, burada hayvanlık tab'ının üzüntülü emelleri ve kördüğüm mesâbesinde olan huzûzat ve telezzüzâtıdır. "Ni'met-i Hak"tan murâd, irâde ve kudrettir. Ya'ni, "Ey sâlik bu hayât-ı dünyeviyyede Hakk'ın sana bir ni'met olarak verdiği irâde ve kudreti canına ve aklına sarfet! Hayvanlık tabîatının karın ağrısı mesâbesinde olan üzüntülü emellerine ve kördüğüm mesâbesinde olan onun huzûz ve telezzüzâtına sarfetme!

1092. Gamın cengini tenin üzerine yüklet! O can çekişmeyi kalb ve can üzerine koy!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1092. Hayat mücadelesinin gamını bedenin üzerine yükle! O can çekişmeyi kalp ve can üzerine az koy!

Hayat mücadelesinin gamını ancak cismin üzerine yükle, o senin can çekişmeni kalbine ve insan ruhunun üzerine az yükle! Yani, bu âlemde cismin ihtiyaçları da vardır; fakat o ihtiyaçların karşılanması için yapacağın mücadelelerden ancak cismin etkilensin! Yapamadım, edemedim diye kalbini ve canını çok etkileme ve o mücadele gamını tamamen bunlara yükleme! Cismin idare olmakla beraber kalbini ve ruhunu geniş tut! Onların manevî zevklerine engel olma!

Mücâdele-i hayat gamını ancak cismin üzerine yüklet, o senin can çekişmeni kalbine ve rûh-i insânînin üzerine az yüklet! Ya'ni, bu âlemde cismin ihtiyâcâtı da vardır; fakat o ihtiyâcâtın tedariki için yapacağın mücâdelâttan ancak cismin müteessir olsun! Yapamadım, edemedim, diye kalbini ve canı- nı çok müteessir etme ve o mücadele gamını kâmilen bunlara yükletme! Cismin idâre olmakla beraber kalbini ve rûhunu geniş tut! Onların ezvâk-ı ma'neviyyelerine mâni' olma!

1093. Yük ve dengi İsa'nın başı üzerine konulmuş eşek yeşillikte çifte vurur!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1093. Yük ve dengi İsa'nın başı üzerine konulmuş eşek yeşillikte çifte vurur!

"Teng", eşeğin üzerine yükledikleri "yük dengi" anlamındadır. "Merg-zâr", yeşillik; "sikîze" ve "iskîze", hayvanın çifte atması ve sıçraması demektir. Yani, ne yapalım ki ilâhî hikmet olarak bu dünyada cisim yükünün dengi, ruh olan İsa'nın başı üstüne konulmuştur. O cismin ihtiyacı da vardır. Eşek mesabesinde (derecesinde) olan o cisim, bu dünya yeşilliği içinde kendi arzularını isteyerek çifte atıp durur. Fakat sen onun sıçramasına ve çifte atmasına çok önem verme ve onun arzularına pek kulak asma, ruh olan İsa'ya hizmet et!

"Teng", eşek üzerine yükledikleri "yük dengi" ma'nâsınadır. "Merg-zâr", yeşillik; "sikîze" ve "iskîze", hayvanın çifte atması ve sıçraması demektir. Ya'ni, ne yapalım hikmet-i ilâhî olarak bu dünyâda cisim yükünün dengi Îsâ- yı rûhun başı üstüne konulmuştur. O cismin ihtiyacı da vardır. O eşek mesâbesinde olan cisim bu dünyâ yeşilliği içinde kendi arzularını isteyerek çifte atıp durur. Fakat sen onun sıçramasına ve çifte atmasına çok ehemmiyet ver- me ve onun arzularına pek kulak asma, Îsâ-yı rûha hizmet et!

1094. Sürmeyi kulağa yapmak şart değildir. Kalbin işini cisimden istemek şart değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1094. Sürmeyi kulağa yapmak şart değildir. Kalbin işini cisimden istemek şart değildir.

Yani, sürmenin yeri gözdür, kulağa sürme çekmek uygun değildir. Sürme kulağa sürülürse sürmeye zulüm olur. Bu sebeple her işi ehlinden istemek gerekir. Terziden mimarlık beklemek anlamsız olduğu gibi, kalbin işini ve amelini de cisimden beklemek ve istemek anlamsız olur.

Ya'ni, sürmenin mahalli gözdür, kulağa sürme çekmek câiz değildir. Sür- me kulağa sürülürse sürmeye zulüm olur. Binâenaleyh her işi ehlinden istemek lazımdır. Terziden mî'marlık beklemek abes olduğu gibi, kalbin işini ve amelini de cisimden beklemek ve istemek abes olur.

1095. Eğer gönül isen, git nazar et, horluk çekme ve eğer ten isen, şeker içme ve zehir tat!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1095. Eğer gönül isen, git bak, horluk çekme ve eğer ten isen, şeker içme ve zehir tat!

Ey Hakk Yolcusu, eğer gönül isen ve kalp mertebesine ulaştın ise, git dünyaya naz et ve onun hazları, lezzetleri ve işleri için zillet ve horluk çekme! Ve eğer ten isen ve henüz cismaniyet mertebesinde isen, bu dünyanın lezzetlerini ve hazlarını yeme ve içme ve onun zehrini tat ve cefalarına katlan!

Ey sâlik, eğer gönül isen ve mertebe-i kalbe vâsıl oldun ise, git dünyaya nâz et ve onun huzûz ve lezzâtı ve umûru için zillet ve horluk çekme! Ve eğer ten isen ve henüz cismâniyet mertebesinde isen, bu dünyânın lezzetlerini ve hazlarını yeme ve içme ve onun zehrini tat ve cefâlarına katlan!

1096. Cisme zehir nafi'dir ve şeker fenâdır, ten heman daha iyidir ki mededsiz ola!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1096. Beden için zehir faydalıdır, şeker ise zararlıdır; beden yardımsız kalsa daha iyidir!

Beden için bu dünyanın zehri ve onun isteklerine ve arzularına karşı zehir gibi olan mücâhede ve riyâzât faydalıdır ve yararlıdır; aksine dünyanın bedene şeker gibi tatlı görünen hazları ve lezzetleri zararlıdır. Bedenin kendi heveslerine ve arzularına karşı bir yardım görememesi, kendisi için daha hayırlıdır.

Cisme bu dünyânın zehri ve onun isteklerine ve arzularına karşı zehir gibi olan mücâhede ve riyâzât nâfidir ve fâidelidir; ve bilâkis dünyanın cisme şeker gibi tatlı görünen hazları ve lezzetleri fenâdır. Cismin kendi heveslerine ve arzularına karşı bir yardım görememesi, hakkında daha hayırlıdır.

1097. Cehennemin odunu cisimdir, onu eksik yap; ve eğer yeni odun biterse onu kopar!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1097. Cehennemin odunu cisimdir, onu eksik yap; ve eğer yeni odun biterse onu kopar!

Yani, cismin mayası, cehennemin ta kendisi olan tabiat ve unsurlar âlemindendir. Bu sebeple o, cehennemin odunudur. Cehennemin ateşi, onun kuvvetlenmesiyle şiddet kazanır. Bu sebeple onun kuvvetini ve büyümesini eksilt ve gider; ve eğer onun kuvvetleri ve sıfatları yeniden büyüyüp gelişirse, onun çalı çırpı gibi olan bu sıfatlarını mücâhede (nefisle mücadele) ve riyâzât (nefsî perhizler) vasıtasıyla kopar!

Ya'ni, cismin mayası ayn-ı cehennem olan âlem-i tabîat ve anâsırdandır. Binâenaleyh o cehennemin odunudur. Cehennemin ateşi onun kuvvetlen-mesiyle şiddet kesb eder. Binâenaleyh onun kuvvetini ve neşv ü nemâsını eksilt ve gider; ve eğer onun kuvvetleri ve sıfatları yeniden neşv ü nemâ bulursa, onun çalı çırpı gibi olan bu sıfatlarını mücâhede ve riyâzât vâsıtasıyla kopar!

1098. Ve yoksa odun hamalı olursun odun; her iki âlemde Bû Leheb'in eşi gibi olursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1098. Yoksa odun hamalı olursun odun; her iki âlemde Ebû Leheb'in eşi gibi olursun.

"Cüft-i Ebû Leheb"den kastedilen, Ebû Leheb'in karısı olan Ümmü Cemîl'dir. Bu yüce beyitte "Tebbet yedâ Ebî Leheb'in ve teb" yüce sûresindeki وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ (Tebbet, 111/4) [yani "Onun karısı da odun hamalıdır. Boynunda hurma lifinden ip vardır!"] yüce ayetine işaret buyrulur. Bu yüce ayetin işarî anlamı III. cildin 1659 numarasına denk gelen: ["Ebû Leheb'in karısının sırtı üzerinde odun dengini gördü; "O odun hamalı!" dedi.] yüce beytinde geçti. Burada tekrarı fazladır. Yani, eğer cehennem odunu olan bedenin nefse ait sıfatlarını eksiltmez isen, odun hamalı olursun! Dünyada ve ahirette Ebû Leheb'in eşi ve karısı olan Ümmü Cemîl gibi olursun.

"Cüft-i Bû-Leheb"den murâd, Ebû Leheb'in karısı olan Ümmü Cemîl'dir. Bu beyt-i şerîfte "Tebbet yedâ Ebî Leheb'in ve teb" sûre-i şerifindeki وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ (Tebbet, 111/4) [ya'nî "Onun karısı da odun hammalıdır. Boynunda hurma lifinden ip vardır!"] âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Bu âyet-i ke-rîmenin ma'nâ-yı işârîsi III. cildin 1659 numarasına müsâdif olan: ["Ebû Leheb'in karısının sırtı üzerinde odun dengini gördü; "O odun ha-malı!" dedi.] beyt-i şerîfinde geçti. Burada tekrârı zâiddir. Ya'ni, eğer cehennem odunu olan cismin sıfât-ı nefsâniyyesini eksiltmez isen, odun hamalı olursun! Dünyâda ve âhirette Ebû Leheb'in eşi ve karısı olan Ümmü Cemîl gibi olursun.

1099. Ey delikanlı, her ne kadar her ikisi de yeşil olurlar ise de, Sidre'nin dalını odundan tanı!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1099. Ey delikanlı, her ne kadar her ikisi de yeşil olsalar da, Sidre'nin dalını odundan ayırt et!

"Sidre", sözlükte, Arabistan'da yetişen bir ağacın adıdır ki gölgesi çok koyu ve güzel olur. Tasavvuf ilminde ise, gölge varlığın başlangıcı ve hakiki varlığın başkalık elbisesiyle ilk ortaya çıkışı olan ruhlar âlemidir. Bu sebeple "Sidre dalı"ndan kastedilen, insan ruhudur; ve "odun"dan kastedilen, unsurlardan oluşan beden yani cisimdir. Yani, ey delikanlı, gerek ruh gerekse cisim bu dünyada yeşil olup, her ne kadar ikisinin de hükümleri ve eserleri geçerli olsa da, odunu Sidre'nin dalından ayırmak ve fark etmek gerekir. Çünkü nefsin sıfatları bazen ruhun sıfatları altında dolaşarak ortaya çıkar. Bunu ayırt edip, sağlamını ve çürüğünü bilmek çok zordur. Bunun için, Hakk Yolcusu'na içindeki hastalıkları keşfedecek usta bir tabip ve kâmil bir mürşid lazımdır.

"Sidre", lügatte, Arabistan'da biten bir ağacın ismidir ki gölgesi gāyet ko- yu ve latîf olur. İlm-i tasavvufta, vücûd-i zıllînin ibtidâsı ve vücûd-i hakîkînin libâs-ı gayriyet ile bidâyet-i zuhûru olan âlem-i ervâhtır. Binâenaleyh "şâh-ı sidre"den murâd, rûh-i insânî olur; ve "hatab"dan murâd, vücûd-i unsurî olan cisimdir. Ya'ni, ey delikanlı gerek rûh ve gerek cisim bu dünyâda yeşil olup, her ne kadar ikisinin ahkâm ve âsân cârî ise de, odunu sidrenin dalından fark ve temyîz etmek lâzımdır. Zîrâ nefsin sıfatları ba'zan rûhun sıfatları altında gezinmek sûretiyle zâhir olur. Bunu tefrîk edip, sağlamını ve çürüğünü bilmek gäyet müşkildir. Bunun [için], sâlike bâtınındaki emrâzı keşf edecek bir tabîb-i hâzık ve mürşid-i kâmil lâzımdır.

1100. O dalın aslı yedinci göktedir. Bu dalın aslı ateşten ve dumandandır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1100. O dalın aslı yedinci göktedir. Bu dalın aslı ateşten ve dumandandır.

"Yedinci gök"ten kastedilen, ahadiyyet mertebesidir. Çünkü insanlık mertebesinden yukarı doğru: şehadet, misal, ervah, vahidiyyet, vahdet ve ahadiyyet mertebelerine kadar altı mertebe vardır ve insanlık yedinci mertebededir. "Gökler"den kastedilen, bu mertebelerdir. Gerçi cismaniyet âlemi de ahadiyyet mertebesinden sâdır olmuş ise de, onun doğrudan doğruya bu mertebeye bir bağlantısı yoktur. Arada cüziyat itibarıyla pek çok mertebeler vardır. İnsan ruhu böyle değildir. Onun doğrudan doğruya hakiki varlığa ve ahadiyyet mertebesine, nitelendirilemez ve tarif edilemez bir bağlantısı vardır. Nitekim yukarıda 1067 numaralı beyitte açıklanmıştır. Hz. Pîr efendimiz, cismin aslında ateşten ve dumandan olmasını şu hadis-i şerife dayanarak buyururlar: ان الله تعالى خلق درة بيضاء فنظر الجلال والهيبة فذابت حياء فصار نصفها ماء ونصفها نارا فحصل منها دخان فخلق السماوات من دخان والارض من زبدها وكان عرشه على الماء Yani "Yüce Allah bir büyük beyaz inci yarattı, celâl ve heybet ile baktı, hayâdan eridi, onun yarısı su oldu ve yarısı ateş oldu. Ondan bir duman meydana geldi. Gökleri dumandan ve yeri onun köpüğünden yarattı. Bu sebeple onun arşı su üzerinde meydana geldi."

Bu hadis-i şerifin, gözlem ehlinin çıkarımına göre şerhi şudur ki, "bir büyük beyaz inci"den kastedilen, milyonlarca kilometre çapında ve küre şeklinde fezada oluşan parlak buluttur ki, bu küre zerrelerinin şiddetli titreşimlerinden hararet meydana gelip yoğun duman hâline geldi; ve ondan sonra bir ateş küresi oldu. Sonra köpük mesabesinde olan nârî sıvı hâlini kazandı. Yer bu küreden ayrıldı. Sular ve tufanlar meydana geldi. Gökleri de yani yedi gezegeni de böyle dumandan yarattı. Sonra yerküre soğudu. Önce bitki, sonra hayvan ve sonra insan bedenleri en güzel biçimde oluştu. Bu sebeple insan bedeninin aslı ateşten ve dumandan oldu. Sözün özü, cisimde bu başkalaşmalar mevcut ise de ruhta böyle başkalaşmalar yoktur. O, doğrudan doğruya kendi aslına bağlıdır.

"Yedinci gök"ten murâd, mertebe-i ahadiyyedir. Zîrâ mertebe-i insâniyyeden yukarı doğru: Şehâdet, misal, ervâh, vâhidiyyet, vahdet ve ahadiyyet mertebelerine kadar altı mertebe vardır ve insanlık yedinci mertebededir. "Gökler"den murâd, bu merâtibdir. Gerçi cismâniyet âlemi dahi mertebe-i ahadiyyeden sâdır olmuş ise de, onun doğrudan doğruya bu mertebeye ittisâli yoktur. Arada cüzi'yat i'tibariyle pek çok mertebeler vardır. Rûh-i insânî böyle değildir. Onun doğrudan doğruya vücûd-i hakîkîye ve mertebe-i ahadiyyete bî-tekeyyüf ve ta'rîfe sığmaz bir ittisâli vardır. Nitekim yukarıda 1067 numaralı beyitte îzâh olundu. Hz. Pîr efendimiz, cismin aslında ateşten ve dumandan olmasını şu hadîs-i şerîfe istinâden buyururlar: ان الله تعالى خلق درة بيضاء فنظر الجلال والهيبة فذابت حياء فصار نصفها ماء ونصفها نارا فحصل منها دخان فخلق السماوات من دخان والارض من زبدها وكان عرشه على الماء Ya'ni "Allah Teâlâ bir büyük beyaz inci yarattı, celâl ve heybet ile nazar etti, hayâdan eridi, onun yarısı su oldu ve yarısı ateş oldu. Ondan bir duman hâsıl oldu. Semâvâtı dumandan ve arzı onun köpüğünden halk eyledi. Binâenaleyh onun arşı su üzerinde vâki' oldu."

Bu hadis-i şerîfin ehl-i rasadın istidlâline göre şerhi budur ki, "bir büyük beyaz inci"den murâd, milyonlarca kilometre kutrunda ve küre şeklinde fe- zâda tekevvün eden sehâb-ı muzîdir ki, bu küre zerrelerinin şiddet-i ihtizâ- zâtından harâret hâsıl olup kesîf duman hâline geldi; ve ondan sonra bir kü- re-i âteşîn oldu. Sonra köpük mesâbesinde olan mâyi-i nârî hâlini iktisab et- ti. Arz bu küreden ayrıldı. Sular ve tûfanlar peyda oldu. Semâvâtı da ya'ni seb'a-i seyyârâtı da böyle dumandan yarattı. Sonra küre-i arz teberrüd etti. Evvelâ nebât, sonra hayvan ve sonra ecsâm-ı insâniyye ahsen-i takvîm üzere tekevvün etti. Binâenaleyh cism-i beşerin aslı ateşten ve dumandan oldu. Velhâsıl cisimde bu istihâlât mevcûd ise de rûhta böyle istihâlât yoktur. O, doğrudan doğruya kendi aslına muttasıldır.

1101. Sûrette his önünde bu mümâsildir. Zîrâ hissin gözü ve mezhebi galat görücüdür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1101. Şekilde hissin önünde bu benzerdir. Çünkü hissin gözü ve anlayışı yanlış görendir.

Yani, cismin hisse göre görünüşte bu aslı yedinci gök olan insan ruhu ile cismin doğal sıcaklığından ve kan buharından oluşan hayvanî ruhun ikisi de birbirine benzerdir. Çünkü hissin gözü ve anlayışı yanlış görendir. Eğer akıl gözü olmasa his gözü aldanır. Örneğin his gözü ayı bir okkalık ekmek büyüklüğünde görür. Akıl gözü ise uzakta olan cismin büyük olacağını hatırlatır ve onun hatasını önüne koyar; ve akıl insan ruhunun sıfatıdır.

Ya'ni, cismin his indinde sûretâ bu aslı yedinci gök olan rûh-i insânî ile cismin harâret-i garîziyyesinden ve kan buhârından hâsıl olan rûh-i hayvânînin ikisi de birbirine mümâsildir. Zîrâ hissin gözü ve mezhebi yanlış görücüdür. Eğer akıl gözü olmasa his gözü aldanır. Meselâ his gözü ayı bir ok- kalık ekmek cesâmetinde görür. Akıl gözü ise uzakta olan cismin büyük olacağını ihtâr eder ve onun hatâsını önüne koyar; ve akıl rûh-i insânînin sıfatıdır.

1102. Kalb gözünün önünde o zahirdir. Mukilin cehdi gibi cehd et, gönül tarafına gel!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1102. Kalp gözünün önünde o açıktır. Fakirin çabası gibi çabala, gönül tarafına gel!

"Mukıl", fakir ve müflis anlamına gelir. "Cehdü'l-mukıl" ise, fakirin nafakasını tedarik etmek için çalışması gibi çalış demektir. Yani, insan ruhu ile hayvanî ruhun bedende ortaya çıkan tesirleri ve hükümleri, kalp gözünün önünde birbirinden ayrı ve farklı olarak görünür. Bu kalp gözünü açmak için, bir fakirin nafakasını tedarik etme amacıyla çalışması gibi çalış!

"Mukıl", fakir ve müflis ma'nâsına olup, "cehdü'l-mukıl", fakîrin nafaka- sını tedarik için çalışması gibi çalış, demek olur. Ya'ni, rûh-i insânî ile rûh-i hayvânînin cisimde zahir olan âsârı ve ahkâmı kalb gözünün önünde birbirinden ayrı ve farklı olarak zâhirdir. Bu kalb gözünü açmak için bir fakîrin na- fakasını tedarik etmek kasdıyla çalışması gibi çalış!

1103. Ve eğer ayağın yok ise kendini tahrik et, tâ ki her nâkısı ve her kamili göresin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1103. Ve eğer ayağın yok ise kendini tahrik et, tâ ki her noksan ve her olgunu göresin!

Birinci mısradaki ifade, aşırı çabadan kinayedir. Yani, eğer Hak yolunda koşacak ayağın yok ise, yuvarlana yuvarlana koş! Ta ki olgun olan insan ruhu ile noksan olan hayvan ruhunun farkını ve tesirlerini göresin! Ve bu gözlem sonucunda insan fertlerinden hangisinde insan ruhunun hükümleri ve hangisinde hayvan ruhunun tesirleri ortaya çıktığını ve bu sebeple her olgunu ve noksanı tanıyasın! Bu beytin anlamı hakkındadır: "Eğer yola gidici isen senin üzerine yolu açarlar; ve eğer yok olur isen sana varlık ile meylederler."

"Girâyisten", meyil ve istek ve sarılış ve kasıt ve ahenk anlamlarındadır (Burhan). "Bigirâyend", bu mastarın muzari ve cem'-i gaibi (çoğul üçüncü şahıs) sıygasıdır. Yani, "Ey kimse eğer sen Hak yolunun yolcusu isen, senin üzerine bu yolu açarlar; ve yolda yürümenin ilk şartı kişi kendi vehmedilmiş varlığından ve benliğinden geçmektir. Eğer bu benlikten ve enaniyet iddiasından geçip yok olur isen, sana Hak'tan gelen varlık ihsanına meylederler. Bu beytin söyleyeni hakkında değerli şarihlerin hiçbir mütalaası yoktur. Fakirin zannı budur ki, bu şerefli beyit, ya Hakim Senâî veyahut Hz. Attar gibi büyüklerden birinin olsa gerektir. Hint nüshalarına göre, bu beyit bir rubainin ilk beytidir. Rubainin tamamı şudur:

"Eğer yola gidici isen senin üzerine yolu açarlar ve eğer yok olur isen sana varlık ile meylederler; ve eğer alçakgönüllü ve mütevazı olursan âleme sığamazsın ve ondan sonra seni sana sensiz gösterirler."

Birinci mısra'daki ifade fart-1 sa'yden kinâyedir. Ya'ni, eğer tarîk-ı Hak'ta koşacak ayağın yok ise, yuvarlana yuvarlana koş! Tâ ki kâmil olan rûh-i insânî ile nâkıs olan rûh-i hayvânînin farkı ve âsârını göresin! Ve bu müşâhede netîcesinde efrâd-ı beşerden hangisinde rûh-i insânînin ahkâmı ve hangi- sinde rûh-i hayvânînin âsârı zâhir olduğunu ve binâenaleyh her kâmili ve nâkısı tanıyasın! Bu beytin ma'nâsı hakkındadır: "Eğer yola gidici isen senin üzerine yolu açarlar; ve eğer yok olur isen sana varlık ile meylederler."

"Girâyisten", meyl ve hâhiş ve sarılış ve kasd ve âhenk ma'nâlarınadır (Burhân). "Bigirâyend", bu masdarın muzârii ve cem'-i gāibi sîgasıdır. Ya'ni, "Ey kimse eğer sen tarîk-ı Hakk'ın yolcusu isen, senin üzerine bu yolu açarlar; ve yolda yürümenin ilk şartı kişi kendi mevhûm varlığından ve benliğinden geçmektir. Eğer bu benlikten ve da'vâ-yı enâniyyetten geçip yok olur isen, sana vücûd-i Hakkānî ihsânına meylederler. Bu beytin kāili hakkında şurrâh-ı kirâm hazarâtının hiçbir mütâlaası yoktur. Fakîrin zannı budur ki, bu beyt-i şerîf, ya Hakîm Senâî veyâhud Hz. Attar gibi ekâbirden birinin olsa gerektir. Hind nüshalarına nazaran, bu beyit bir rubâînin ilk beytidir. Rubâînin tamâmı şudur:

"Eğer yola gidici isen senin üzerine yolu açarlar ve eğer yok olur isen sana varlık ile meylederler; ve eğer alçak ve mütevâzı' olursan âleme sığamazsın ve ondan sonra seni sana sensiz gösterirler."

1104. Gerçi Züleyha her tarafta kapılarını bağladı. Yūsuf dahi hareket cihetinden munsaraf oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1104. Gerçi Züleyha her tarafta kapılarını bağladı. Yusuf da hareket etme yerinden geri döndü.

"Munsaraf", ism-i mekândır, "dönecek yer" demektir. Kıssası Yusuf Suresi'nde açıklandığı üzere, Mısır azizinin karısı Züleyha, Yusuf (a.s.)'ı satın aldı ve onun güzelliğine âşık olduğundan bir odaya çekti ve kapıları her taraftan kilitleyip yakınlaşmak için onu kendine davet etti. Yusuf (a.s.) şanlı bir peygamber olup, evli bir kadınla yakınlaşmanın meşru bir nikâha dayanma ihtimali olmadığından "Zinadan Allah'a sığınırım!" diyerek, oraya buraya kaçarak kurtulmak için bir yer aradı.

"Munsaraf", ism-i mekândır, "dönecek mahal" demektir. Kıssası sûre-i Yûsuf'ta beyân olunduğu üzere, Mısır azîzinin karısı Züleyha Yûsuf (a.s.)'ı satın aldı ve onun cemâline âşık olduğundan bir odaya çekti ve kapıları her taraftan kilitleyip mukārenet için kendine da'vet etti. Yûsuf (a.s.) bir nebiyy-i zîşân olup, kocalı bir kadına mukārenetin meşrû bir nikâha müstenid olmak ihtimali olmadığından "Zinâdan Allah'a sığınırım!" diyerek, oraya buraya kaçarak kurtulmak için bir yer aradı.

1105. Kilit ve kapı açık oldu ve yol zahir oldu. Çünki Yûsuf tevekkül etti ve sıçradı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1105. Kilit ve kapı açık oldu ve yol göründü. Çünkü Yusuf tevekkül etti ve sıçradı.

Yusuf (a.s.)'ın o zinadan yüz çevirmesi ve hareket etmesiyle kilit ve kapı olağanüstü bir şekilde açıldı ve kaçmak için yol göründü. Çünkü Yusuf (a.s.) tamamen Allah'a tevekkül etti ve tevekkül eden bir şekilde Züleyha'dan sıçrayıp kaçtı.

Yûsuf (a.s.)ın o zinâdan insırâfından ve hareketinden kilit ve kapı bir hârika olarak açıldı ve kaçmak için yol zâhir oldu. Çünki Yûsuf (a.s.) tamâmen Hakk'a mütevekkil oldu ve mütevekkilâne bir sûrette Züleyhâ tarafından sıçrayıp kaçtı.

1106. Gerçi dünyanın rahnesi zahir değildir. Yûsuf gibi mütehayyir olarak koşmak lâzımdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1106. Gerçi dünyanın yırtığı/açıklığı görünür değildir. Yusuf gibi şaşkın bir halde koşmak gerekir.

"Rahne", yırtık, yıkık ve aralık anlamındadır. Yani, bu dünya alanından kaçıp onun dışına ve melekût âlemine (görünmeyen, ruhani âlem) çıkacak bir aralık görünür değildir; ve duyu organlarının gözüne göre böyle bir geçit görünmez. Fakat duyu organlarının gözünün görmediği bir geçit vardır. Yusuf (a.s.) gibi hayran olarak koşmak gerekir. Bu şerefli beyit, yukarıda 1103 numaralı beyitte geçen "ور نداری پا بجنبان خویش را" mısraına bağlıdır.

"Rahne", yırtık ve yıkık ve aralık ma'nâsınadır. Ya'ni, bu dünyâ sâhasından kaçıp onun hâricine ve âlem-i melekûta çıkacak bir aralık zâhir değildir; ve his gözüne nazaran böyle bir menfez görünmez. Fakat his gözünün görmediği bir menfez vardır. Yûsuf (a.s.) gibi hayrân olarak koşmak lâzımdır. Bu beyt-i şerîf yukarıda 1103 numaralı beyitte geçen ور نداری پا بجنبان خویش را misrâ'ına merbûttur.

1107. Tâ ki kilit açılsın ve kapı zahir olsun; yersizlik tarafı size yer olsun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1107. Ta ki kilit açılsın ve kapı görünsün; yersizlik tarafı size yer olsun!

Yani, bu şaşkınlıkla koşma ve hareket etme sonucunda nihayet âlem-i melekûta (melekler âlemi, gayb âlemi) ait olan bu dünyanın kilidi açılsın ve kapısı görünsün ve mekânsızlık tarafı size mekân olsun! Çünkü mekân, yoğunluk âleminin özelliğindendir. Mana âlemi mekân açısından bağımsızdır.

Ya'ni, bu mütehayyirâne koşma ve hareket neticesinde âkıbet âlem-i melekûta olan bu dünyanın kilidi açılsın ve kapısı zâhir olsun ve mekânsızlık tarafı size mekân olsun! Zîrâ mekân âlem-i kesâfetin şânındandır. Âlem-i ma'nâ mekân i'tibârından vârestedir.

1108. Ey imtihan olmuş, cihana geldin; gelmek yolunu hiç görmüyor musun?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1108. Ey imtihan olmuş, cihana geldin; gelmek yolunu hiç görmüyor musun?

"Mümtehan", imtihan olmuş veya mihnet (sıkıntı) sahibi demektir. Bu anlamların ikisi de uygundur. Sen babanın nutfesi olmadan ve ana rahmine inmeden önce nerede idin de cihana geldin ve babanın sulbüne (bel kemiğine) hangi yoldan geldin? Bu gelmek yolunu his gözüyle hiç görüyor musun?

"Mümtehan", imtihan olmuş veyâ mihnet sâhibi demektir. Bu ma'nâların ikisi de münasibdir. Sen pederinin nutfesi olmazdan ve ana rahmine nüzûlden evvel nerede idin de cihâna geldin ve sulb-i pedere hangi yoldan geldin? Bu gelmek yolunu his gözüyle hiç görüyor musun?

1109. Sen bir yerden ve bir mevtından geldin, hiç gelmenin yolunu bilir misin? Hayır!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1109. Sen bir yerden ve bir mekândan geldin, hiç gelmenin yolunu bilir misin? Hayır!

Sen bu âleme gelmeden önce, elbette bir yerde ve bir mekânda idin. Çünkü yoktan varlık çıkmaz. Her şey var olandan var olur. Bu sebeple bu dünyaya daha önce bulunduğun bir yerden ve bir mekândan geldin. Oradan gelişinin yolunu hiç biliyor musun? Hayır! İkinci mısra soru ve cevabı içerir.

Sen bu âleme gelmezden evvel, elbet bir yerde ve bir mevtında idin. Zîrâ yoktan var çıkmaz. Her şey vardan var olur. Binâenaleyh bu dünyâya evvelce bulunduğun bir yerden ve bir mevtından geldin. Oradan gelişinin yolunu hiç biliyor musun? Hayır! İkinci mısra' sual ve cevabı hâvîdir.

1110. Eğer bilmez isen, tâ yol yoktur demeyesin! Bu yolsuz yoldan bize gitmeklik vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1110. Eğer bilmez isen, sakın yol yoktur demeyesin! Bu yolsuz yoldan bize gitmek vardır.

Yani, mademki gayb âleminden bu görünen âleme geldiğin yolu bilmiyorsun, bu sebeple yine o gayb âlemine gitmek ve geri dönmek için yol yoktur, deme! Bu görünüşte görünmeyen yoldan bizim için gitmek ve geri dönmek vardır.

Ya'ni, mâdemki âlem-i gaybdan bu âlem-i şehadete geldiğin yolu bilmiyorsun, binâenaleyh yine o âlem-i gayba gitmek ve rücû' etmek için yol yoktur, deme! Bu zâhiren görünmeyen yoldan bizim için gitmek ve rücû' etmek vardır.

1111. Rü'yâda mesrûr olarak sola sağa gidersin; hiç bilir misin o sadânın yolu nerededir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1111. Rüyada sevinçle sola sağa gidersin; hiç bilir misin o sesin yolu nerededir?

Örneğin güzel bir rüya görüp, büyük bir bağda ve bostanda tam bir sevinçle sola ve sağa gezinti yaparsın. Hiç bilir misin ki, o meydana hangi yoldan girdin ve o meydanın yolu hangi taraftadır?

Meselâ güzel bir rü'yâ görüp bir geniş bağda ve bostanda kemâl-i sürûr ile sola ve sağa gezinti yaparsın. Hiç bilir misin ki, o meydana hangi yoldan gir- din ve o meydanın yolu hangi taraftadır?

1112. Sen o bağlı olan gözü ve kendini teslîm et! Kendini o eski şehir içinde göresin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1112. Sen o bağlı olan gözü ve kendini teslim et! Kendini o eski şehir içinde göresin!

Sen o aşağı âlemin suretleriyle bağlı olan görünen gözünü ve kendi varlığını Hakk'ın iradesine teslim et ki, kendini bu âleme gelmeden önce bulunduğun eski şehir içinde, yani ruhlar âlemi içinde göresin! "Gözünü ve kendini insân-ı kâmile teslim et!" demek de sonraki beyitlerin anlamına göre caizdir.

Sen o suver-i âlem-i süflî ile bağlı olan zâhir gözünü ve kendi varlığını Hakk'ın iradesine teslîm et ki, kendini evvelce bu âleme gelmezden evvel, bulunduğun eski şehir içinde, ya'ni âlem-i ervâh içinde göresin! "Gözünü ve kendini mürşid-i kâmile teslîm et!" demek dahi âtîdeki beyitlerin ma'nâsına göre câizdir.

1113. Gözü nasıl bağlarsın ki, yüz mahmûr göz bu tarafta gırârdan senin gözünün bağıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1113. Gözü nasıl bağlarsın ki, yüz mahmur göz bu tarafta aldatmadan senin gözünün bağıdır.

Sen bu görünen gözünü bu aşağı âlemden nasıl bağlarsın ki, birçok mahmur gözlü güzeller bu dünyada aldatma yönünden melekût âlemine karşı senin gözünün bağı olmuştur. "Gırâr", müfâale babının ikinci mastarı olup "aldatışmak" demektir.

Sen bu zâhir gözünü bu âlem-i süflîden nasıl bağlarsın ki, birçok mahmûr gözlü güzeller bu dünyâda aldadışmak cihetinden âlem-i melekûta karşı senin gözünün bağı olmuştur. "Gırâr", müfâale bâbının ikinci masdarı olup "al- dadışmak" demektir.

1114. Büyüklük ve reîslik ümîdi üzere sen müşterînin aşkından dört gözlüsün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1114. Büyüklük ve liderlik umuduyla sen müşterinin aşkından dört gözlüsün.

Sen gözünü ve kendini insân-ı kâmile nasıl teslim edersin ki, bu dünyanın süsleri senin gözünü bağlamıştır; ve sen şeyh olup halk nazarında büyük ve lider olmak umuduyla, kendine müşteri ve mürid bulmak aşkından dört gözlü olmuşsun ve halk nereden başına toplanacak diye beklemektesin.

Sen gözünü ve kendini mürşid-i kâmile nasıl teslîm edersin ki, bu dünyânın âlâyişi senin gözünü bağlamıştır; ve sen şeyh olup halk nazarında büyük ve reîs olmak ümîdiyle, kendine müşterî ve mürîd bulmak aşkından dört gözlü olmuşsun ve halk nereden başına toplanacak diye beklemektesin.

1115. Ve eğer uyursan rüyada müşteri görürsün; kötü baykuş harabın gayrını ne vakit görür!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1115. Ve eğer uyursan rüyada müşteri görürsün; kötü baykuş harabeden başka ne zaman görür!

Ey şeyh ve mürşid olma iddiasında bulunan kişi, kendine mürid ve müşteri bulmaya o kadar heveslisin ki, eğer uyursan bu fikrin üstün gelmesinden dolayı rüyanda kendine müşteri ve mürid görürsün. Çünkü uğursuz ve kötü baykuş ancak harabeler görür. Zira onun hazzı ve zevki harabelerdedir.

Ey şeyh ve mürşid olmak dâiyesinde bulunan kimse, kendine mürîd ve müşterî bulmağa o kadar heveskârsın ki, eğer uyursan bu fikrin galebesinden nâşî rü'yânda kendine müşteri ve mürîd görürsün. Zîrâ uğursuz ve kötü bay- kuş ancak harâbeler görür. Çünki onun hazzı ve zevki harâbelerdedir.

1116. Her demde birbirine dolaşmış müşterî istersin. Sen ne tutarsın ki satasın? Hiç, hiç!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1116. Her an birbirine karışmış müşteri istersin. Sen ne tutarsın ki satasın? Hiç, hiç!

Ey şeyhlik arzusunda bulunan kimse, sen her an çokluğundan birbirine karışmış ve birbirini ite kaka senin huzuruna gelmiş olan müşterileri ve müridleri istersin. Bu isteğine göre senin neyin vardır ki bunlara satacaksın? Hiçin hiçi!

Ey şeyhlik arzûsunda bulunan kimse, sen her demde çokluğundan birbirine girift olup dolaşmış ve birbirini ite kaka senin huzûruna gelmiş olan müş- terîleri ve müridleri itersin. Bu talebine göre senin nen vardır ki bunlara sata- caksın? Hiçin hiçi!

1117. Eğer senin bir ekmeğin veya bir kuşluğun olaydı, müşterilerden feragat tu- tardın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1117. Eğer senin bir ekmeğin veya bir kuşluk yemeğin olsaydı, müşterilerden vazgeçerdin!

"Çâşt", burada "kuşluk vaktinde yenilen yemek" anlamındadır. Yani, ey iddialı şeyh, eğer senin bir ekmeğin veya bir kuşluk yemeğin olsaydı, etrafına müşteri ve mürid (tasavvuf yolunda ilerleyen kişi) toplamaktan vazgeçerdin. Çünkü senin şeyhliğin ve başkanlığın, çıkar sağlamak içindir.

"Çâşt", burada "kuşluk vaktinde yenilen yemek" ma'nâsınadır. Ya'ni, ey şeyh-i müddeî, eğer senin bir ekmeğin veya bir kuşluk taâmın olaydı, başına müşterî ve mürîd toplamaktan ferâgat ederdin. Zîrâ senin şeyhliğin ve riyâsetin, celb-i menfaat içindir.

## O şahsın kıssasıdır ki, peygamberlik da'vâsı ederdi. Ona dediler ki: "Ne yemişsin ki böyle ahmak olmuşsun ve boş söz söylüyorsun?" Dedi: "Eğer bir şey bula idim ve yiye idim ne ahmak olurdum ve ne boş söz söylerdim!" Zîrâ her iyi sözü ehlinin gayrına söyleseler beyhûde söylenmiş olur. Her ne kadar o boş sözü söylemeye me'mûr iseler de!

1118. O bir kimse, "Ben peygamberim, bütün peygamberlerden efdalim!" dedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1118. O bir kimse, "Ben peygamberim, bütün peygamberlerden üstünüm!" dedi.

Bu şerh-i şerîf, yukarıdaki 1117 numaralı beyte bağlıdır. Orada şeyhlik iddiasında bulunanlara hitaben: "Eğer senin bir ekmeğin veya bir kuşluk vaktinde yiyecek yemeğin olsa idi, müşterilerden ve müridlerden vazgeçerdin," buyrulmuştu. Burada da sahte peygamberin ihtiyaçtan dolayı bu iddiaya kalkışması açıklanıyor. Fakat bu kıssa içinde, gerçek bir peygamber ile ehliyetsiz kimseler arasındaki ilişkiye geçiş yapılır. Nitekim bu şerh-i şerîfin son cümlesinde, ehliyetsiz kimselere söylenmiş olan iyi sözler boş ve faydasız sözler hükmünde kalır ve peygamberlerin (a.s.) daveti bütün insanlara yönelik olduğundan, onlar bu iyi sözleri herkes arasında ehil olmayana da söylemiş olurlar ve onlara karşı boş ve beyhude hükmünde kalan bu iyi sözleri söylemeye de memurdurlar.

Bu şerh-i şerîf yukarıdaki 1117 numaralı beyte merbûttur. Orada şeyhlik iddiasında bulunanlara hitâben: "Eğer senin bir ekmeğin veya bir kuşluk vaktinde yiyecek taâmın olsa idi, müşterîlerden ve mürîdlerden ferâgat ederdin", buyrulmuş idi. Burada da sahte peygamberin ihtiyaçtan dolayı bu da'vâya kıyâmı beyân olunuyor. Fakat bu kıssa zımnında sâdık bir peygamber ile, ehliyetsiz olan kimseler arasındaki münasebete intikāl buyrulur. Nitekim bu şerh-i şerîfin son cümlesinde, ehliyetsiz kimselere söylenmiş olan iyi sözler boş ve fâidesiz sözler mesâbesinde kalır ve enbiyâ (aleyhimüsselâm)ın da'veti umûm efrâd-ı beşere râci' olduğundan, onlar bu iyi sözleri umûm arasında nâ-ehle de söylemiş olurlar ve onlara karşı boş ve beyhûde mesâbesinde kalan bu iyi sözleri söylemeğe de me'mûrdurlar.

1119. Onun boynunu bağladılar ve onu, "Bu hep Allah tarafından resulüm!" diyor diye şaha götürdüler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1119. Onun boynunu bağladılar ve onu, "Bu hep Allah tarafından resulüm!" diyor diye şaha götürdüler.

1120. Halk, "Bu ne mekrdir ve ne tezvîrdir ve ne tuzaktır!" diye onun üzerine karınca ve çekirge gibi toplandı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1120. Halk, "Bu ne hiledir ve ne aldatmadır ve ne tuzaktır!" diye onun üzerine karınca ve çekirge gibi toplandı.

"Melah", çekirge; "fah", tuzak demektir. Türkçe'de bozularak "fak" derler. Örneğin "faka bastım" derler ki, "tuzağa tutuldum" demek olur.

"Melah", çekirge; "fah", tuzak demektir. Türkçe tahrîf ile "fak" derler. Meselâ "faka bastım" derler ki, "tuzağa tutuldum", demek olur.

1121. "Eğer resûl bu ise ki, ademden geldi, biz hep peygamberiz ve muhteşemiz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1121. "Eğer peygamber bu ise ki, yokluktan geldi, biz hepimiz peygamberiz ve yüceyiz!"

Bu söz, sahte peygamberin etrafında toplanan halkın dilindendir. Fakat aynı zamanda sadık peygamberin inkârcılarına da ilişkindir. Yani, inkârcılar peygambere karşı dediler ki: "Eğer izafî yokluk âleminden gelen bu adam peygamber ise, biz de buraya o âlemden geldik. Bu sebeple biz de onun gibi peygamberiz ve ihtişam sahibiyiz!"

Bü söz sahte peygamberin başında toplanan halkın lisânındandır. Fakat sâdık peygamberin münkirlerine de şâmildir. Ya'ni, münkirler peygambere karşı dediler ki: "Eğer adem-i izâfî âleminden gelen bu adam peygamber ise, biz de buraya o âlemden geldik. Binâenaleyh biz de onun gibi peygamberiz ve ihtişam sahibiyiz!"

1122. "Biz oradan buraya garib geldik; ey edib sen niçin mahsûs olasın?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1122. "Biz oradan buraya garip geldik; ey edip sen niçin özel olasın?"

"Edip", "edeb" mastarından türemiş sıfat-ı müşebbehedir (benzetme sıfatı). "Edeb" kelimesinin çeşitli anlamları vardır. Burada "ziyafet tertip etmek" anlamına gelir ve ilâhî bilgiler ziyafeti tertip etmekten kinaye olur. Yani, inkârcılar, peygamberlere ve onların vârisleri olan evliyaya derler ki: "Ey ilâhî bilgiler ziyafeti tertip edici olan kimse, biz insanların hepsi o mana âleminden bu suret âlemine garip olarak geldik. Bu sebeple bu gelişte hepimiz eşitiz. Peygamberlik denilen mana niçin yalnız sana özel olsun?" Bu mana, birinci cildin 269 numarasına denk gelen: [yani "Peygamberler ile beraberlik davasına kalktılar; evliyayı kendileri gibi zannettiler"] beyt-i şerifinde de geçti. Yüce Allah Kur'an-ı Kerim'de onların dilinden haber verip: قَالُوا إِنْ أَكتُمْ إلا بشر مثلنا (İbrahim, 14/10) yani "Siz de ancak bizim gibi beşersiniz, dediler" buyurur.

"Edîb", "edeb" masdarından sıfat-ı müşebbehedir. "Edeb" kelimesinin muhtelif ma'nâları vardır. Burada "ziyafet tertib etmek" demek olup, maârif-i ilâhiyye ziyafeti tertib etmekten kinâye olur. Ya'ni, münkirler, enbiyâya ve onların vârisleri olan evliyâya derler ki: "Ey maarif-i ilâhiyye ziyafeti tertîb edici olan kimse, biz insanların cümlesi o âlem-i ma'nâdan bu âlem-i sûrete garîb olarak geldik. Binâenaleyh bu gelişte hepimiz müsâvîyiz. Nübüvvet denilen ma'nâ niçin yalnız sana mahsûs olsun?" Bu ma'nâ I. cildin 269 numarasına müsâdif olan: [ya'ni "Peygamberler ile beraberlik da'vâsına kalktılar; evliyâyı kendileri gibi zannettiler"] beyt-i şerîfinde de geçti. Hak Teâlâ hazretleri Kur'ân-ı Kerim'de onların lisânından haber verip: قَالُوا إِنْ أَكتُمْ إلا بشر مثلنا (İbrahim, 14/10) ya'ni "Siz de ancak bizim gibi beşersiniz, dediler" buyurur.

1123. O hoş resûl onlara cevab verdi ki. "Ey câhil ve boş sözlü tâife!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1123. O hoş resûl onlara cevap verdi ki: "Ey cahil ve boş sözlü topluluk!"

O latif peygamber, inkârcılara cevap olarak buyurdu ki: "Ey cahiller ve ey hadlerini bilmeyerek boş sözler söyleyen topluluk ve ey inkârcı kavim! Evet, siz de gayb âleminden bizim gibi bu âleme garip olarak geldiniz. Fakat bilmediniz ki, yatkınlığınızın azlığına dayanarak meydana gelen ilâhî kazâdan dolayı, o âlemden bu âleme gelinceye kadar geçtiğiniz yolları ve menzilleri kör ve gözleri kapalı olarak geçtiniz ve bu âleme kör olarak geldiniz." Ve ilâhî kazâ hakkındaki ayrıntılar, I. cildin 625 numaralı beytinin açıklamalarında geçti.

O latîf olan peygamber, münkirlere cevâben buyurdu ki: "Ey câhiller ve ey hadlerini bilmeyerek boş sözler söyleyici olan tâife ve ey kavm-i münkirîn! Evet siz de âlem-i gaybdan bizim gibi bu âleme garîb olarak geldiniz. Fakat bilmediniz ki, isti'dâd azlığınıza müsteniden vâki' olan kazâ-yı ilâhîden nâşî, o âlemden bu âleme gelinceye kadar geçtiğiniz yolları ve menzilleri kör ve gözleri kapalı olarak geçtiniz ve bu âleme kör olarak geldiniz." Ve kazâ-yı ilâhî hakkında tafsîlât I. cildin 625 numaralı beytinin îzâhâtında geçti.

1124. "Ey kavim, kazâdan nâşî körlük cihetinden buraya habersiz olarak eriş- tiniz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1124. "Ey topluluk, ilâhî kazâdan kaynaklanan körlük yüzünden buraya habersiz olarak geldiniz!"

1125. "Siz uyumuş çocuk gibi gelmediniz mi? Yoldan ve menzilden bî-haber oldunuz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1125. "Siz uyumuş çocuk gibi gelmediniz mi? Yoldan ve menzilden habersiz oldunuz!"

Yani, "Ey inkârcılar, siz o gayb âleminden bu âleme, babasının veya anasının kucağında uyumuş bir çocuk gibi geldiniz. Geçtiğiniz yolları ve indiğiniz menzilleri göremediniz. Örneğin, nefes-i rahmânîden (Rahman'ın nefesi) esir âlemine, esirden göklere, göklerden yeryüzüne, yeryüzünden bitkiye, bitkiden hayvana ve hayvandan insana gelinceye kadar birçok yollar ve menziller geçtiğiniz hâlde bunlardan haberiniz yoktur."

Ya'ni, "Ey münkirler, siz o âlem-i gaybdan bu âlemde babasının veyâ anasının kucağında uyumuş bir çocuk gibi geldiniz. Geçtiğiniz yolları ve in- diğiniz menzilleri göremediniz. Meselâ nefes-i rahmânîden âlem-i esîre ve esîrden eflâke ve eflâkten arza ve arzdan nebâta ve nebâttan hayvana ve hayvandan insana gelinceye kadar birçok yollar ve menziller geçtiğiniz hâlde bunlardan haberiniz yoktur."

1126. "Menzillerden uyumuş ve sarhoş bir hâlde yoldan ve yukarıdan ve aşağıdan bî-haber olarak geldiniz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1126. "Menzillerden uyumuş ve sarhoş bir hâlde yoldan ve yukarıdan ve aşağıdan habersiz olarak geldiniz!"

Ey gafil, sen bahsedilen menzillerden uyumuş ve sarhoş olmuş bir hâlde geçtin. Geçtiğin yollardan ve lâtiflik âlemi olan yüce âlemden ve yoğunluk âlemi olan unsurlar âleminden habersiz olarak geçip şimdiki insan şeklini buldun. Senin bakış açın ancak baba sulbüyle ana rahmine sınırlı kalmıştır. Kökenin olan vahdet deryasından ve ruhlar âleminden beri geldiğinin farkında değilsin! Hz. Pîr, Fîhi Mâ Fîh'in 15. bölümünde bu anlama dair şöyle buyururlar: "Zannedersin ki, bütün âlem dırâbhâneden gelip yine dırâbhâneye döner. (Dırâbhâne: Hayvanların üreme yeri anlamına gelip, yeryüzünün yüzeyi kastedilir.) إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (Bakara, 2/156) [yani, "Biz Allah'a aidiz ve O'na dönücüyüz"]. Yani, bütün parçalarımız o mahalden geldiler ve o mahalin örnekleridir; ve yine küçük ve büyük ve hayvanlar o mahale döner. Ama bu tabla içinde ortaya çıkıyorlar. Bu tabla olmaksızın meydana çıkmıyorlar. Çünkü o âlem lâtiftir, görünmez."

"Ey gâfil, sen zikrolunan menzillerden uyumuş ve sarhoş olmuş bir hâlde geçtin. Geçtiğin yollardan ve âlem-i letâfet olan âlem-i ulvîden ve âlem-i ke- sâfet olan âlem-i unsuriyattan bî-haber olarak geçip şimdiki insan sûretini buldun. Senin nazarın ancak baba sulbüyle ana rahmine münhasır kalmıştır. Menşein olan deryâ-yı vahdetten ve âlem-i ervâhtan beri geldiğinin farkında değilsin!" Hz. Pîr Fîhi Mâ Fîh'in 15. faslında bu ma'nâya dâir şöyle buyururlar: "Zannedersin ki, cemî'-i âlem dırâbhâneden gelip yine dırâbhâneye rücû' eder. (Dırâbhâne: Hayvânâtın tenâsülgâhı ma'nâsına olup, küre-i arzın sathı murâd buyrulur (إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ) (Bakara, 2/156) [ya'ni, "Biz Allah'a âidiz ve O'na dönücüyüz"]. Ya'ni, cemî'-i eczâmız o mahalden geldiler ve o mahallin nümûneleridir; ve yine küçük ve büyük ve hayvânât o mahalle rücû' eder. Ammâ bu tabla içinde zâhir oluyorlar. Bu tabla olmaksızın meydana çıkmıyorlar. Zîrâ o âlem latîftir, görünmez."

1127. "Biz beşin ve altının verâsından beşe ve altıya kadar uyanık ile hoşluk ile revân olduk."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1127. "Biz beşin ve altının ötesinden beşe ve altıya kadar uyanık ve hoş bir şekilde akıp geldik."

"Beş"ten kasıt, beş dış duyu organıdır; "altı"dan kasıt ise sağ, sol, ön, arka, yukarı ve aşağı olmak üzere altı yöndür ki, yönlerle sınırlı olmak bu yoğunluk âleminin ve belirlenmişliklerin özelliğidir; beş duyu organının ve altı yönün ötesi ve arkası ise latiflik âlemidir. Yani, bu yoğunluk âlemine kadar uyanık ve hoş bir şekilde akıp geldin. Nasıl ki Bayezid-i Bistâmî (k.s.) hazretlerine: "Elestü bi-rabbiküm (Ben sizin Rabbiniz değil miyim?) hitabını hatırlıyor musun?" diye sormuşlar. O hazret de "Bu hitabın üzerinden hiçbir gün geçmedi," buyurmuşlardır. Bu sebeple peygamberler ve evliyalar gördüklerini bilirler ve bildiklerini söylerler. Körler ise kendilerini onlara kıyaslayıp, onların bu haberlerini inkâr ederler.

"Beş"ten murâd, havâss-i hamse-i zâhire; ve "altı"dan murâd, sağ ve sol ve ön ve arka ve yukarı ve aşağı olmak üzere altı cihettir ki, cihetler ile mukayyed olmak bu âlem-i kesâfetin ve taayyünâtın şânıdır; ve havâss-i hamsenin ve altı cihetin mâverâsı ve arkası âlem-i letâfettir. Ya'ni, bu âlem-i kesâfete kadar uyanık ve hoş olarak akıp geldin. Nitekim Bâyezîd-i Bistâmî (k.s.) hazretlerine: "Elestü bi-rabbiküm hitâbını tahattur ediyor musun?" diye sormuşlar. O hazret dahi "Bu hitâb üzerinden hiçbir gün geçmedi", buyurmuşlardır. Binâenaleyh enbiyâ ve evliyâ hazarâtı gördüklerini bilirler ve bildiklerini söylerler. Körler ise kendilerine kıyâs edip, onların bu haberlerini inkâr ederler.

1128. "Habîr ve yol tanıyan kılavuzlar gibi asıldan ve esastan menzilleri görmüşüz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1128. "Habîr ve yol tanıyan kılavuzlar gibi asıldan ve esastan menzilleri görmüşüz!"

Yani, "Biz peygamberler ve evliyalar topluluğu, geçtikleri menzilleri ve yolları bilip tanıyan kılavuzlar gibi, asıldan ve esastan ortaya çıkan menzilleri görüp haber vermişizdir."

Ya'ni, "Biz gürûh-i enbiyâ ve evliyâ, geçtikleri menzilleri ve yolları bilip tanıyan kılavuzlar gibi, asıldan ve esastan neş'et eden menzilleri görüp haber vermişizdir."

1129. Şâha dediler ki: "Ona işkence et, tâ ki onun cinsi aslâ bu sözleri söylemesin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1129. Şâha dediler ki: "Ona işkence et, tâ ki onun cinsi aslâ bu sözleri söylemesin!"

Peygamberlik iddiasında bulunan kişinin başına toplanan halk, şahlarına dediler ki: "Bu kişiye işkence ve ceza ver ki, başkaları da bundan ibret alıp, bunun söylediği sözlerin benzerini bir daha söylemesinler!"

Peygamberlik da'vâsı eden şahsın başına toplanan halk, şahlarına dediler ki: "Bu şahsa işkence ve cezâ et ki, başkaları da bundan ibret alıp, bunun söylediği sözlerin cinsini bir daha söylemesinler!"

1130. Şah onu çok çelimsiz ve çok zayıf gördü ki, bir tokat ile o zayıf ölür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1130. Şah onu çok çelimsiz ve çok zayıf gördü ki, bir tokat ile o zayıf ölür.

Bu şerefli beyitte, peygamberlerin ve evliyaların maddî zayıflıklarına ve maddî zayıflıklarıyla birlikte, Yüce Allah'ın onları zorba hükümdarlara karşı koruduğuna işaret vardır.

Bu beyt-i şerîfte, enbiyâ ve evliyâ hazarâtının za'f-ı maddîlerine ve za'f-ı maddîleriyle beraber, cebbâr hükümdarlara karşı Hak Teâlâ hazretlerinin onları muhâfaza buyurduğuna işâret vardır.

1131. "Onu sıkmak ve dövmek ne vakit mümkin olur? Zîrâ onun bedeni şişe gibi olmuştur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1131. "Onu sıkmak ve dövmek ne zaman mümkün olur? Çünkü onun bedeni şişe gibi olmuştur."

Yani, padişah kendi kendine dedi ki: "Şişe nasıl küçük bir darbe ile kırılırsa, bu şahsın vücudu da hafif bir darbe ile harap olur. Bu sebeple onu sıkmak ve dövmek uygun değildir."

Ya'ni, pâdişah kendi kendine dedi ki: "Şişe nasıl küçük bir darbe ile kırılırsa bu şahsın vücûdu da hafif bir darbe ile berbâd olur. Binâenaleyh onu sıkmak ve döğmek muvâfik değildir."

1132. "Lâkin ona, "Sen niçin serkeşlik lâfını tutarsın?" diye lutuf yolundan söyleyim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1132. "Lâkin ona, "Sen niçin serkeşlik lâfını tutarsın?" diye lutuf yolundan söyleyim!"

Fakat bu zayıf şahsa lutuf ve yumuşaklık yoluyla "Sen niçin böyle güçlüler gibi serkeşlik sözünü ve iddiasını ediyorsun?" diyeyim.

Fakat bu zayıf şahsa lutuf ve mülâyemet tarîkıyla "Sen niçin böyle kavîler gibi serkeşlik lâfını ve iddiasını ediyorsun?" diyeyim.

1133. "Zîrâ burada sertlik hiç işe gelmez. Yumuşaklık ile yılan bile gardan baş eder."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1133. "Çünkü burada sertlik hiç işe yaramaz. Yumuşaklık ile yılan bile ininden çıkar."

Yani, fikri anlaşılarak doğru yola getirilmek istenen bir kimseye karşı yapılacak sertlik ve ters muamele asla fayda vermez. Nasıl ki Kur'an-ı Kerim'de Âl-i İmrân suresinde Resûl-i Ekrem Efendimiz hakkında Yüce Allah buyurur: فَبِمَا رَحْمَةً مِّنَ الله لنتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْب لانفضوا من حولك (Âl-i İmrân 3/159). Yani "Ey habibim, Allah tarafından bir rahmettir ki, sen onlara yumuşak davrandın ve eğer sen kötü huylu, katı kalpli olaydın, elbette senin etrafından dağılırlardı." Hatta "Tatlı söz yılanı deliğinden çıkarır" atasözü meşhurdur.

Ya'ni, fikri anlaşılarak doğru yola getirilmek istenilen bir kimseye karşı yapılacak sertlik ve ters muâmele aslâ fâide vermez. Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de sûre-i Âl-i İmrân'da Resûl-i Ekrem Efendimiz hakkında Cenâb-ı Hak buyurur: فَبِمَا رَحْمَةً مِّنَ الله لنتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْب لانفضوا من حولك (Âl-i İmrân 3/159). Ya'ni "Ey habîbim, Allah tarafından rahmettir ki, sen onlara mülâyemet ettin ve eğer sen kötü huylu olarak katı kalbli olaydın, elbette senin etrâfından dağılırlar idi." Hattâ tatlı söz yılanı deliğinden çıkarır" darb-ı meseli meşhûrdur.

1134. Adamları onun etrafından uzaklaştırdı. Şah bir latîf ve onun âdeti yumuşaklık idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1134. Adamları onun etrafından uzaklaştırdı. Şah latif bir zattı ve onun âdeti yumuşaklık idi.

Şah, peygamberlik iddiasında bulunan şahsın etrafından adamları uzaklaştırdı. Çünkü şah latif ve kerim bir zattı ve onun âdeti yumuşak davranmak idi.

Şah, adamları da'vâ-yı nübüvvet eden şahsın etrafından uzaklaştırdı. Zî-râ şah bir latîf ve kerîm zât olup onun âdeti mülâyemet etmek idi.

1135. Müteakiben onu oturttu, "Mültecâ ve maaşın nerededir?" diye tekrar ona sordu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1135. Sonra onu oturttu, "Sığınacağın ve geçim kaynağın nerededir?" diye tekrar ona sordu.

"Mültecâ", sığınacak yer demektir. Yani, padişah onu oturttu, "Sen nerede yatıp kalkarsın ve ne yönden geçimini sağlarsın?" diye sordu.

"Mültecâ", sığınacak mahal demektir. Ya'ni, pâdişah onu oturttu, "Sen nerede yatıp kalkarsın ve ne cihetten taayyüş edersin?" diye sordu.

1136. Dedi: "Ey padişah, dârü's-selâmdanım, yoldan bu dârü'l-melâma geldim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1136. Dedi: "Ey padişah, dârü's-selâmdanım, yoldan bu dârü'l-melâma geldim."

"Selâm", sözlükte, eksikliklerden ve ayıplardan emin olma anlamındadır. "Melâm", rüsvaylık (rezillik) anlamındadır. "Dârü's-selâm"dan kastedilen, eksikliklerden ve ayıplardan arınmış olan gayb âlemidir ve "dârü'l-melâm"dan kastedilen, esfel-i sâfilîn (aşağıların aşağısı) olan kesafet (yoğunluk) âlemidir. Bu cevap her ne kadar sahte peygamber tarafından gelmiş olsa da, doğru olan yüce peygamberler (a.s.) hazretlerinin dilindendir. Yani: "Ey şah, ben eksikliklerden ve ayıplardan pak olan letafet (incelik) âleminden birtakım yollardan ve menzillerden geçerek dârü'l-melâm olan bu kesafet âlemine ve izafî varlık âlemine geldim."

"Selâm", lügatte, nekāyıstan ve uyûbdan emîn ma'nâsınadır. "Melâm", rüsvaylık ma'nâsınadır. "Dâru's-selâm"dan murâd, nekāyısdan ve uyûbdan müberrâ olan âlem-i gayb ve "dârü'l-melâm"dan murâd, esfel-i sâfilîn olan âlem-i kesâfettir. Bu cevâb her ne kadar sahte peygamber tarafından vârid olmuşsa da, sâdık olan peygamberân-ı ızâm hazarâtının lisânındandır. Ya'ni: "Ey şah, ben nekāyıstan ve uyûbdan pâk olan âlem-i letâfetten birtakım yollardan ve menzillerden geçerek dârü'l-melâm olan bu âlem-i kesâfet ve vücûd-i izâfî âlemine geldim."

1137. "Benim ne evim ne de refîkım vardır. Bir ay ne vakit yeryüzünde ev yapmıştır?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1137. "Benim ne evim ne de yoldaşım vardır. Bir ay ne zaman yeryüzünde ev yapmıştır?"

Bu şerefli beyit de aynı şekilde doğru sözlü peygamberin dilindendir. Yani, "Benim, benimseyecek ne evim vardır ne de sırdaş olan bir yoldaşım vardır. Çünkü ben ay gibi yüce âleme aidim. Bir ayın yeryüzünde ikametgâhı olur mu?"

Bu beyt-i şerîf dahi kezâlik nebiyy-i sâdık lisânındandır. Ya'ni, "Benim, benimseyecek ne evim vardır ve ne de sırdaş olan bir refikım vardır. Zîrâ ben ay gibi âlem-i ulvîye mensûbum. Bir ayın yeryüzünde ikämetgâhı olur mu?"

1138. Padişah ona latîfe cihetinden tekrar dedi ki: "Ne yedin ve kuşluk tedâriki nen vardır?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1138. Padişah ona şaka yollu tekrar dedi ki: "Ne yedin ve kuşluk yemeği olarak neyin var?"

"Çâşt", kuşluk vakti; "sâz", düzenleme ve hazırlık; "çâşt-sâz", "sâz-ı çâst" demektir ve "kuşluk için hazırlanan yemek" anlamındadır. "Lâğ", şaka, alay ve zariflik demektir. Yani, şah şaka yollu ona dedi ki: "Ne yedin ve kuşluk yemeği olarak ne hazırladın?"

"Çâşt", kuşluk vakti; "sâz", tertîb ve tedarik; "çâşt-sâz", "sâz-ı çâst" demek olup "kuşluk için tertib olunan taâm" ma'nâsınadır. "Lâğ", latîfe ve hezl ve zarâfet demektir. Ya'ni, şâh latîfe cihetinden ona dedi ki: "Ne yedin ve kuşluk taâmı olarak ne tertib ettin?"

1139. İştihân var mı, sabahleyin ne yedin ki, böyle sermestsin ve pür-lâf ve pür-hevâsın?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1139. İştahın var mı, sabahleyin ne yedin ki, böyle sarhoşsun ve boş sözlerle, boş heveslerle dolusun?

"Lâf", anlamsız söz, övünme ve hayâsızlık demektir (Burhân sözlüğüne göre). "Bâd" ise hava, rüzgâr, kibir, gurur ve kendini beğenmişlik anlamlarına gelir. Bu sorudaki incelik şudur ki, dünya ehli, yalnızca bedenin hayvansal hallerini bilirler ve bunun dışındaki latif âlemin (maddî olmayan, ince âlem) varlığını akıllarına aykırı görürler. Peygamberler ve evliyalar ise latif âleme davet ettikleri için onları, yemeden ve içmeden sarhoş olmuş ve nefsin sürüklemesiyle boş davaya, kendini beğenmişlik ve gurur göstermeye kalkışmış zannederler.

"Lâf", ma'nâsız söz ve öğünmek ve hayâsızlık (Burhân). "Bâd", hava ve rüzgâr ve nahvet ve gurûr ve hodbînlik ma'nâlarına. Bu suâlde nükte budur ki, ehl-i dünyâ, ancak cismin hayvâniyetten ibaret olan ahvâlini bilirler ve bunun hâricinde olan âlem-i letâfetin vücûdunu akıllarına muhâlif görürler. Enbiyâ ve evliyâ ise âlem-i letâfete da'vet ettiklerinden onları, yemeden ve içmeden sarhoş olmuş ve sâika-i nefsâniyyet ile boş da'vâya ve hodbînlik ve gurûr ızhârına kıyâm etmiş zannederler.

1140. Dedi: "Eğer bayat ve tâze ekmeğim olaydı, ne vakit peygamberlik da'vâsı ederdim?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1140. Dedi: "Eğer bayat ve taze ekmeğim olaydı, ne zaman peygamberlik iddiasında bulunurdum?"

"Huşk", kuru demektir; ekmek bağlamıyla burada "bayat" anlamındadır. "Tarî", taze demektir. Yani, "Benim bu yoğunluk âleminin bayatından ve tazesinden, kurusundan ve yaşından nasibim olaydı ve sizin gibi cismaniyet hükümlerinin altında zayıf ve yenik düşseydim, peygamberlik iddiasında bulunup sizi bu yoğunluk ve cismaniyet âleminin üstünde olan lâtiflik âlemine davet eder miydim?"

"Huşk", kuru demek olup, ekmek karînesiyle burada "bayat" ma'nâsınadır. "Tarî", tâze demektir. Ya'ni, "Benim bu âlem-i kesâfetin bayatından ve tâzesinden ve kurusundan ve yaşından nasîbim olaydı ve sizin gibi cismâniyet ahkâmı altında zebûn ve mağlûb olaydım, peygamberlik da'vâsı edip sizi bu âlem-i kesâfet ve cismâniyetin fevkı olan âlem-i letâfete da'vet eder mi idim?"

1141. Bu taifeye peygamberlik da'vâsı dağdan gönül istemek gibi olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1141. Bu topluluğa peygamberlik iddiasında bulunmak, dağdan gönül istemek gibi olur.

Maddîlik ve tenin/bedenin yoğunluğu âlemine dalmış olup cansız varlıklar hükmünde kalan bu topluluğa karşı, peygamberlik iddiasında bulunup onları mana âlemine davet etmek, cansız bir varlık olan dağdan manaları idrak etme yeri olan kalp istemek gibi olur. Dağda idrak eden bir kalp aramak ise boşunadır.

Cismâniyet ve kesâfet âleminde müstağrak olup cemâdât hükmünde kalan bu tâifeye karşı, peygamberlik da'vâsı edip onları ma'nâ âlemine da'vet etmek, bir cemâd olan dağdan idrâk-i maânî mahalli olan kalb istemek gibi olur. Dağda bir kalb-i müdrik aramak ise abestir.

1142. Kimse dağdan ve taştan akıl ve kalb istemedi. Anlayış ve zabt ve müşkil nükte istemedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1142. Kimse dağdan ve taştan akıl ve kalp istemedi. Anlayış, kavrama ve zor meseleleri çözme yeteneği istemedi.

Cansız varlıklardan ibaret olan dağdan ve taştan hiçbir kimse akıl ve kalp istemedi ve: "Ey dağ, benim söylediğim sözün anlamını anla ve kavra ve sözümdeki zor olan incelikleri düşünerek çöz demedi!" Çünkü dağın bunlara yatkınlığı yoktur. Maddi varlıklar da birer dağ gibi olup anlamları idrak etmekten nasipsizdirler.

Cemâddan ibaret olan dağdan ve taştan hiçbir kimse akıl ve kalb istemedi ve: "Ey dağ, benim söylediğim sözün ma'nâsını anla ve zabt et ve sözüm- deki müşkil olan nükteleri i'mâl-i fikr ile hallet demedi!" Zîrâ dağın bunlara isti'dâdı yoktur. Cismânîler dahi birer dağ gibi olup idrâk-i maânîden bî-beh- redirler.

1143. Her ne söylersek tekrar ancak onu söyler. Müstehzîler gibi efsûs eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1143. Ne söylersek, ancak onu tekrar eder. Alaycılar gibi alay eder.

"Efsûs" kelimesinin çeşitli anlamları vardır. Burada "alay etmek" ve "eğlenmek" demektir. Örneğin dağdan ses ve söz gelir. Fakat bu ses ve söz, senin sesinin ve sözünün yankısı ve aynısıdır. Sen söylersen, alaycılar gibi sözünü tekrar edip seninle eğlenir ve alay eder. Cismanîler de tıpkı bu dağa benzerler.

"Efsûs" kelimesinin müteaddid ma'nâsı vardır. Burada "istihzâ etmek" ve "eğlenmek" demektir. Meselâ dağdan sadâ ve kelâm gelir. Fakat bu sadâ ve kelâm, senin sadânın ve kelâmının aksi ve aynıdır. Sen söylersen müstehzîler gibi sözünü tekrar edip seninle eğlenir ve alay eder. Cismânîler de tıpkı bu dağa benzerler.

1144. Bu tâife nereden ve peygām nereden! Bir cemâddan kime can ümîdi olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1144. Bu topluluk nereden ve ilâhî haber nereden! Bir cansızdan kime can ümidi olur?

"Peygâm", haber demektir. Buradaki "peygam"dan kasıt, ilâhî haber ve Rabbanî vahiydir. Yani, bedensel hükümlerle dolu olan topluluk hayvan hükmündedir. Yüce Allah onları insan şeklinde yaratmış ve onlara insanlara özgü olan idrak eden kalbi ihsan etmiş olduğu hâlde, onlar bu yatkınlıklarını hayvansal hükümlerinin altında atıl bıraktıklarından, idraksiz olan cansız varlık seviyesinde kalmışlardır. Buna göre bu topluluk nerede ve ilâhî vahiy nerede! Bir cansızda insan ruhu aramak ne kadar anlamsız ise, bunlarda dahi bu ruhun hükümlerini ve eserlerini istemek ve aramak da o derece anlamsızdır.

"Peygām", haber demektir. Buradaki "peygam"dan murâd, haber-i ilâhî ve vahy-i rabbânî olur. Ya'ni, ahkâm-ı cismâniyetle müstağrak olan tâife hayvan hükmündedir. Hak Teâlâ onları sûret-i insâniyyede yaratmış ve onlara insanlara mahsûs olan kalb-i müdriki ihsân etmiş olduğu hâlde, onlar bu isti'dâdlarını ahkâm-ı hayvâniyyeleri altında muattal bırakmış olduklarından, idrâksiz olan cemâd mesâbesinde kalmışlardır. Binâenaleyh bu tâife nerede ve vahy-i ilâhî nerede! Bir cemâdda rûh-i insânî aramak ne kadar abes ise, bunlarda dahi bu rûhun ahkâmını ve âsârını istemek ve aramak dahi o derece abestir.

1145. Eğer sen bunlara bir kadının ve altının haberini getirsen senin önüne bütün gümüş ve baş koyarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1145. Eğer sen bunlara bir kadının ve altının haberini getirsen, senin önüne bütün gümüş ve baş koyarlar.

1146. Desen ki, filân yerde bir mahbûb seni da'vet ediyor. Sana âşık geldi ve seni biliyor.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1146. Desen ki, filan yerde bir sevgili seni davet ediyor. Sana âşık geldi ve seni biliyor.

"Şâhid", Farsçada sevgili demektir. Önceki beytin ikinci mısraı, birinci mısraıyla ikinci beytin cezası ve haberi olur. Yani, bu topluluk cismaniyet ve nefsaniyet âleminde o kadar batmıştır ki, eğer sen bunlara, "Filan yerde bir güzel kadın yahut altın yığını vardır," diye bir haber getirsen; yahut "Filan yerde bir sevgili vardır, seni biliyor ve sana âşık olmuştur, seni davet ediyor," desen senin bu haberine mükâfat olarak önüne paralar koyarlar ve sana başlarını feda edercesine hizmet ederler.

"Şâhid", Fârisî'de mahbûb demektir. Evvelki beytin ikinci mısrâ'ı, birinci mısrâ'ıyla ikinci beytin cezâsı ve haberi olur. Ya'ni, bu tâife cismâniyet ve nefsâniyet âleminde o kadar müstağraktır ki, eğer sen bunlara, "Filân yerde bir güzel kadın veyâhud altın yığını vardır," diye bir haber getirsen; veyâhud "Filân yerde bir mahbûb vardır, seni biliyor ve sana âşık olmuştur, seni da'vet ediyor," desen senin bu haberine mükâfat olarak önüne paralar koyarlar ve sana başlarını fedâ edercesine hizmet ederler.

1147. Ve eğer sen Hudâ'nın bal gibi haberini getirsen, desen ki: "Ey iyi ahidli, Hak tarafına gel!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1147. Ve eğer sen Allah'ın bal gibi haberini getirsen, desen ki: "Ey iyi ahitli, Hak tarafına gel!"

1148. "Ölüm cihanından kudret tarafına git, mâdemki bekā mümkin olur, fânî olma!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1148. "Ölüm dünyasından kudret tarafına git, mademki sonsuzluk mümkün olur, fani olma!"

Yani, "Ey peygamber ve veli, sen bu gibi cismani insanlara Yüce Allah'ın bal gibi tatlı ve latif olan haberlerini ve marifetlerini söylesen ve desen ki: "Ey bir şeyle layıkıyla korunan insan! Cismaniyet ve bedenin yoğunluğu âlemi ölüm âlemidir; ruhanilik ve maneviyat âlemi ise kudret âlemidir. Bu sebeple ölüm âlemini bırak da, kudret âlemine git! Mademki bu fani dünyayı bırakmak ile sonsuzluk mümkün oluyor, bu sebeple fani olma! Baki olan ruhanilik ve meleklik dünyasına gel!" "Ahd"in çeşitli anlamları vardır. Burada "bir şeyle korunmak" anlamındadır. Yani "bir şey sebebiyle korunmak" demek olur.

Ya'ni, "Ey nebî ve velî, sen bu gibi cismânî insanlara Hak Teâlâ'nın bal gibi tatlı ve latîf olan haberlerini ve maârifini söylesen ve desen ki: "Ey bir şeyle lâyıkıyla tahaffuz eden insan! Cismâniyet ve kesâfet âlemi ölüm âlemidir; rûhâniyet ve ma'neviyet âlemi ise kudret âlemidir. Binâenaleyh ölüm âlemini bırak da, kudret âlemine git! Mâdemki bu fânî cihânı bırakmak ile bekā mümkin oluyor, binâenaleyh fânî olma! Bâkî olan rûhâniyet ve melekiyet cihânına gel! "Ahd"in müteaddid ma'nâsı vardır. Burada "et-tehaffuz bi'ş-şey'" ma'nâsınadır. Ya'ni "Bir şey sebebiyle tehaffuz etmek" demek olur.

1149. Senin kanına kasd ve başına kasd ederler. Hımyet-i dîn ve hünerlerinden dolayı değil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1149. Senin kanına kastederler ve başına kastederler. Din gayretinden ve hünerlerinden dolayı değil!

Bu topluluk, peygamberlerin varlığını ortadan kaldırmaya azmederler ve kanlarını dökmeye kastederler. Onların bu azimleri ve kastları, daha önce bağlı oldukları dini ve mezhebi koruma kastıyla ve hüner ve marifet gösterme sebebiyle değildir. Örneğin İsa (a.s.) geldi, onları Hakk yoluna davet etti. Museviler o hazrete suikast ettiler. Fakat onların bu kastları dinî gayretlerinden dolayı değildi. Aksine, nefsanî bir saik ile kurdukları bâtıl düzenin bozulmasından idi. Aynı şekilde Âlemlerin Efendisi Efendimiz geldi, onları Hakk yoluna davet etti. Musevilik ve İsevilik adına icat ettikleri "Bâtıl fikirleri ve inançları terk ediniz, Hak yoluna dönünüz!" buyurdu, düşman oldular. Bunların düşmanlıkları da aynı şekilde dinî gayretlerinden değildi. Çünkü kabul etselerdi, ruhanî reislerinin maddî menfaatleri altüst olacaktı. Her asırda evliyâ-yı kirâm hazretlerinin nasihatleri de bunlara böyle kötü tesirler yaptı. Onların hayatına suikast ettiler. "Hımyet", zarar veren şeyden perhiz etmek anlamındadır (Akrebü'l-mevârid). "Hımyet-i dîn", kendi dinlerine zarar veren bir şeyden perhiz etmek demek olur. Avamın Hakk evliyasına düşmanlığının ve onlara yabancı yaşamasının sebebi, onların Hakk'a ve ebedî olan âb-ı hayata davet etmesindedir.

Bu tâife enbiyânın vücûdunu kaldırmağa azm ederler ve kanını dökmeğe kasd ederler. Onların bu azimleri ve kasdları evvelce sâlik oldukları dîni ve mezhebi himâye kasdıyla ve hüner ve ma'rifet ibrâzı sebebiyle değildir. Meselâ Îsâ (a.s.) geldi, onları tarîk-ı Hakk'a da'vet etti. Mûsevîler o hazrete sû'-i kasd ettiler. Fakat onların bu kasdları hamiyyet-i dîniyyelerinden dolayı değildi. Belki sâika-i nefsâniyyet ile kurdukları bâtıl dolabın bozulmasından idi. Ve kezâ Server-i âlem Efendimiz geldi, onları tarîk-ı Hakk'a da'vet etti. Mûseviyet ve Îseviyet nâmına îcâd eyledikleri "Bâtıl efkâr ve i'tikādâtı terk ediniz, Hak yoluna dönünüz!" buyurdu, düşman oldular. Bunların düşmanlıkları da kezâ hamiyyet-i dîniyyelerinden değil idi. Zîrâ kabûl etseler rüesâ-yı rûhaniyyelerinin menâfi'-i mâddiyyeleri herc ü merc olacak idi. Her asırda evliyâ-yı kirâm hazarâtının nasâyıhı da bunlara böyle fenâ te'sîrler yaptı. Onların hayâtına sû'-i kasd ettiler. "Hımyet", zarar veren şeyden perhîz etmek ma'nâsınadır (Akrebü'l-mevârid). "Hımyet-i dîn", kendi dînlerine zarar veren bir şeyden perhîz demek olur. Avâmın evliyâ-yı Hakk'a düşmanlığının ve onlara yabancı yaşamasının sebebi bayânındadır ki, onlar Hakk'a ve ebedî olan âb-ı hayâta da'vet ederler

1150. Belki hânûman üzerine yapışmadandır. Bu beyânı işitmek onlara acı gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1150. Aksine, evlerine ve barklarına bağlı olmalarındandır. Bu açıklamayı işitmek onlara acı gelir.

Peygamberlere ve evliyalara karşı, cismanî olan kimselerin kötü niyetleri, onların dinî gayretlerinden, yani dinlerine zarar veren bir şeyden sakınmalarından ve kaçınmalarından dolayı değil, aksine evlerine ve barklarına yapışmış olmalarından ve onlardan ayrılmalarından dolayıdır. Onların sevgilerini kalpten çıkarıp Hak'ka yönelmelerine dair olan peygamberlerin ve evliyaların yüce açıklamaları, onlara acı gelir. Çünkü bu açıklamalar onların nefislerinin rahatını bozar.

Enbiyâ ve evliyâya karşı, cismânî olan kimselerin sû'-i kasdları, onların hamiyyet-i dîniyyelerinden, ya'ni dînlerine zarar veren bir şeyden tevakkî ve perhîz ettiklerinden nâşî değil, belki hânûmanlarına yapışmış olmalarından ve onlardan ayrılmalarından nâşîdir. Onların muhabbetlerini kalbden çıkarıp Hakk'a teveccüh etmelerine dâir olan enbiyâ ve evliyânın beyânât-ı aliyyeleri, onlara acı gelir. Zîrâ bu beyânât onların nefislerinin râhatını bozar.

1151. Eşeğin yarası üzerine sıkı yapışmış olan bezi ondan parça parça koparmak istediğin vakit...&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1151. Eşeğin yarası üzerine sıkı yapışmış olan bezi ondan parça parça koparmak istediğin zaman...

Peygamberlerin ve evliyaların bedenlerinin daveti ve onları terbiye etmesi, eşeğin yarası üzerine çok sıkı yapışmış olan bir bezi parça parça çıkarmak istediğin zamanki duruma benzer.

Enbiyâ ve evliyânın cismânîleri da'veti ve onları tımarı ona benzer ki, eşeğin yarası üzerine pek yapışmış olan bir bezi parça parça çıkarmak istediğin vakit...

1152. O eşek muhakkaktır ki acıdan dolayı çifte atar. Ne güzeldir o kimse ki, ondan perhîz etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1152. O eşek muhakkaktır ki acıdan dolayı çifte atar. Ne güzeldir o kimse ki, ondan perhîz etti.

Yani, çifte yememek için, eşeğin sırtındaki yaradan bezleri koparmaktan perhîz eden kimse ne güzeldir! Ve cismanîleri (bedensel zevklere düşkün olanları) nasihatle yola getirmek boş olduğundan onlarla boş yere uğraşıp düşmanlıklarını kazanmayan kimse ne güzeldir!

Ya'ni, çifte yememek için, eşeğin sırtındaki yaradan bezleri koparmaktan perhîz eden kimse ne güzeldir! Ve cismânîleri nasîhatle yola getirmek boş olduğundan onlarla beyhûde uğraşıp düşmanlıklarını kazanmayan kimse ne güzeldir!

1153. Husûsiyle elli yara ve her yerde bir bez. Islaklığa gark olarak onun başı üzerine yapışmış.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1153. Özellikle elli yara ve her yerde bir bez. Islaklığa boğularak onun başı üzerine yapışmış.

Özellikle beden bineğinin üzerinde elli yara ve her yerde yara üzerinde de bir bez var ve o yaralar sürekli taze ve sızan irinlerden dolayı bezler ıslanıp o yaraların başı üzerine yapışmış bir hâldedir.

Husûsiyle cisim merkebinin üzerinde elli yara ve her yerde yara üzerinde de bir bez var ve o yaralar dâimâ tâze ve sızan cerâhatlardan bezler ıslanıp o yaraların başı üzerine yapışmış bir hâldedir.

1154. Altın ve gümüş bir bez parçası ve hırs yara gibidir. Her kimin hırsı ziyâde olursa, yarası da ziyâdedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1154. Altın ve gümüş bir bez parçası, hırs ise yara gibidir. Kimin hırsı çok olursa, yarası da çoktur.

Dünyanın altını ve gümüşü bir bez parçası, nefsin hırsı da yara gibidir. Nefsinin hırsı çok olan kimsenin beden merkebinin yarası da çoktur. Bu sebeple, bedensel ve nefsanî olan kimselerin, bu hırs yaraları üzerinden altın ve gümüş bezleri koparılmak istendiği zaman, çok fazla acı çekip çifte atarlar.

Dünyânın altını ve gümüşü bir bez parçası ve nefsin hırsı dahi yara gibidir. Nefsinin hırsı çok olan kimsenin cisim merkebinin yarası da çoktur. Binâenaleyh cismânî ve nefsânî olan kimselerin, bu hırs yaraları üzerinden altın ve gümüş bezleri koparılmak istendiği zaman, pek ziyâde muztarip olup çifte atarlar.

1155. Baykuşun hânumânı ancak vîrânedir. O Bağdâd'ın ve Tabes'in evsâfını işitmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1155. Baykuşun evi ancak viranedir. O, Bağdat'ın ve Tabes'in özelliklerini işitmez.

"Tabes", Horasan tarafında bilinen bir şehrin adıdır. Yani cismanî olan kimseler baykuş gibidir. Baykuşun evi viran ve harap yerler olduğu gibi, cismanîlerin evi de viran ve harap olan bu dünya yurdudur. Onlar, Bağdat ve Tabes şehirleri gibi mamur olan ruhlar âleminin ve mana dünyasının özelliklerini işitmekten haz ve zevk almazlar. Onlara bu fani ve harap dünyadan bahsetmek gerekir.

"Tabes", Horasan tarafında ma'rûf bir şehrin adıdır. Ya'ni cismânî olan kimseler baykuş mesâbesindedir. Baykuşun hânumânı vîrâne ve harâb mahaller olduğu gibi, cismânîlerin hânumânı dahi vîran ve harâb olan bu dâr-ı dünyâdır. Onlar Bağdâd ve Tabes şehirleri gibi ma'mûr olan âlem-i ervâhın ve cihân-ı ma'nânın evsâfını işitmekten haz ve zevk almazlar. Onlara bu fânî ve harâb dünyâdan bahsetmek lâzımdır.

1156. Eğer sultanın doğanı yoldan gelse bu baykuşlara şahtan yüz haber getirse;&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1156. Eğer sultanın doğanı yoldan gelse bu baykuşlara şahtan yüz haber getirse;

1157. O dâru'l-mülkün ve bağlığın ve ırmağın şerhini getirse, her düşman onun üzerine efsûs tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1157. O, o mülk evinin, bağın ve ırmağın açıklamasını getirse, her düşman onun üzerine alay eder.

"Sultan"dan kasıt, Yüce Allah'tır; "doğan"dan kasıt ise peygamberler ve onların vârisleri olan evliya zevatıdır. "Baykuşlar"dan kasıt, cismanî ve dünya ehli olan kimselerdir. Yani, gerçek sultan olan Hakk'ın doğanları konumundaki peygamberler ve evliya zevatı ruhlar âleminden gelse ve bu harabede yaşayan dünya ehline ve cismanîlere birçok haber getirse ve ruhlar âleminin mamur yerlerinin, bağ ve bostanlarının ve ırmaklarının halini ve şanını açıklasa ve tasvir etse, onların düşmanları bu haberlerle eğlenirler ve alay ederler de derler ki:

"Sultan"dan murâd, Hak Teâlâ hazretleridir; ve "doğan"dan murâd, dahi enbiyâ ve onların vârisleri olan evliyâ hazarâtıdır. "Baykuşlar"dan murâd, cismânî ve ehl-i dünyâ olan kimselerdir. Ya'ni, sultân-ı hakîkî olan Hakk'ın doğanları mesâbesinde olan enbiyâ ve evliyâ hazarâtı âlem-i ervâhtan gelse ve bu harâbede sâkin olan ehl-i dünyâya ve cismânîlere birçok haberler getirse ve âlem-i ervâhın ma'mûrelerinin ve bağ ve bostanlarının ve ırmaklarının hâl ve şânını şerh ve tavsîf etse, onların düşmanları bu haberler ile eğlenirler ve istihzâ ederler de derler ki:

1158. "Doğan yine eski efsaneyi getirdi ki, beyhûde ve lâf cihetinden söz söyler!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1158. "Doğan yine eski efsaneyi getirdi ki, boş ve laf yönünden söz söyler!"

Bu yüce beyitte إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأُولِينَ (Mü'minûn, 23/83) yani "Bu ancak evvelkilerin masallarıdır" yüce ayetine işaret buyruluyor. Yani, cismanîler (bedensel zevklere düşkün olanlar) peygamberlerin ve evliyanın (Allah dostlarının) vasıflandırmalarını ve haberlerini dinledikleri zaman, "Bu, eskiden beri söylenen efsaneler ve masallardır ve boş sözlerdir!" diye alay ederler.

Bu beyt-i şerifte إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأُولِينَ (Mü'minûn, 23/83) ya'ni "Bu ancak evvelkilerin masallarıdır" âyet-i kerîmesine işâret buyruluyor. Ya'ni, cismânîler enbiyâ ve evliyânın tavsîflerini ve ihbârlarını dinledikleri vakit, "Bu evvelden beri söylenen efsâneler ve masallardır ve boş sözlerdir!" diye istihzâ ederler.

1159. Eski onlardır ve ebedin çürümüşüdürler; ve yoksa o dem eskiyi yeni eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1159. Eskiler onlardır ve ebediyen çürümüşlerdir; yoksa o an eskileri yeni eder.

Yani, cismanî varlıkların kendileri eskidir. Çünkü cisimler karbon, azot, hidrojen ve oksijen, klor, sodyum ve kireç gibi birtakım basit elementlerin birbiriyle birleşmesinden oluşur. Ondan sonra, o elementler dağılır; bu yoğunluk âleminde sürekli bir döngü yaparlar ve dolaşa dolaşa gelip hayvanî ruhları devam ettiği sürece yine onların cisimlerini düzenler ve artırırlar; ve hayvanî ruhları kesilip cisimleri çürüdükten sonra yine döngüye başlarlar. Bu sebeple o cismanî varlıklar eski ve ebediyen çürümüşlerdir. O "an"a yani nefes-i rahmânîye (Allah'ın rahmet nefesiyle varlıkları sürekli yenilemesi) gelince, eskileri yeni yapar. Eskiyi yeni yapmakta iki yön vardır. Birisi maddî, diğeri manevîdir. Maddîsi şudur ki, maddî zerreler ve cisimlerin suretleri nefes-i rahmânî ile her bölünmez anda hayat bulur. Yani bir tecelli (Allah'ın bir şeyi açığa çıkarması) ile yok olur ve bir tecelli ile var olur. Buna tasavvuf dilinde "teceddüd-i emsâl" (benzerlerin sürekli yenilenmesi) derler. Bu husustaki açıklamalar I. cildin 2066 [ve 1170] numaralı beyit[ler]inde geçti. İkincisi şudur ki, ilahî hakikatlerin ve bilgilerin sonu yoktur; ve bu ilimler ve bilgiler her peygambere ümmetinin yatkınlığı oranında verilir. Yatkınlıklarından ne fazla ne de eksiktir. Bu sebeple peygamberlerin şeriatları ve ilimleri eskiyi artırma ve ayrıntılandırma suretiyle yeni yapar.

Ya'ni, cismânîlerin kendileri eskidir. Çünki cisimler karbon, azot, müvellidü'l-mâ ve müvellidü'l-hamûza, klor, sodyum ve kils ilh. gibi birtakım anâsır-ı basîtanın yekdiğeriyle terekkübünden hâsıl olur. Ondan sonra, o anâsır dağılır; bu kesâfet âleminde devr-i dâim yaparlar ve dolaşa dolaşa gelip rûh-i hayvânîleri devam ettiği müddetçe yine onların cisimlerini tertîb ve tezyîd ederler; ve rûh-i hayvânîleri munkati' olup cisimleri çürüdükten sonra yine devre başlarlar. Binâenaleyh o cismânîler eski ve ebedin çürümüşleridir. O "dem"e ya'ni nefes-i rahmânîye gelince, eskileri yeni yapar. Eskiyi yeni yapmakta iki vecih vardır. Birisi maddî, diğeri ma'nevîdir. Maddîsi budur ki, zerrât-ı maddiyyat ve suver-i ecsâm nefes-i rahmânî ile her ân-ı gayr-ı münkasimde hayat bulur. Ya'ni bir tecellî ile ma'dûm ve bir tecellî ile mevcûd olur. Buna lisân-ı tasavvufta "teceddüd-i emsâl" derler. Bu husutaki îzâhât I. cildin 2066 [ve 1170] numaralı beyit[ler]inde geçti. İkincisi budur ki, hakäyık ve maârif-i ilâhiyyenin nihâyeti yoktur; ve bu ulûm ve maârif her peygambere ümmetinin isti'dâdı nisbetinde verilir. İsti'dâdlarından ne fazla ve ne de noksandır. Binâenaleyh şerâyi' ve ulûm-i enbiyâ eskiyi tezyîd ve tafsîl sûretiyle yeni yapar.

1160. Eski ölülere can verir; akıl ve îman nûrunun tacını verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1160. Eski ölülere can verir; akıl ve iman nurunun tacını verir.

O Rahmanî nefes, kesintisiz yeni tecellileri ile, eski ölü olan cismanîlere hayvanî ruh verir; ve yine o Rahmanî nefes, hayvanî ruhu yönünden diri fakat insanî ruhu yönünden ölü olan o cismanîlere, peygamberler ve evliya diliyle manevî hayat bağışlayıp akıl ve iman nurunun tacı olan Rabbanî marifetleri ve hakikatleri verir.

O nefes-i rahmânî gayr-ı münkatı' olan tecelliyât-ı cedîdesi ile, eski ölü olan cismânîlere rûh-i hayvânî verir; ve yine o nefes-i rahmânî, rûh-i hayvânîsi cihetinden diri ve fakat rûh-i insânîsi cihetinden ölü olan o cismânîlere, enbiyâ ve evliyâ lisânıyle hayât-ı ma'neviyye ihsân edip akıl ve îman nûrunun tâcı olan maârif ve hakäyık-ı rabbâniyyeyi verir.

1161. Rûh bağışlayıcı olan gönül kapıcıdan gönül çalma! Zîrâ seni rahşın hayretine bindirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1161. Ruh bağışlayıcı olan gönül kapıcıdan gönül çalma! Çünkü seni hayret atına bindirir.

Yani, bir insân-ı kâmil, senin kalbini ele geçirmiş ve seni kendi tarafına çekmişse, artık ondan kalbini çalma! Yani onun gönlünden düşecek artıklara talip olma ve onun gönlünün rızası dairesinde çalış! Çünkü seni, ilâhî bir at mesabesinde olan insan ruhuna bindirir. "Rahş", beyaz ile kızıl rengin birbirine karışmasından meydana gelen renktir. İran pehlivanlarından meşhur Rüstem'in atı bu renkte olduğundan onun atına bu isim verilmiştir. Sonra mecazen her ata "rahş" denilmiştir (Reşîdî ve Burhân ve Gıyâsü'l-Lügat).

Ya'ni, bir insân-ı kâmil, senin kalbini kapmış ve seni kendi tarafına celb etmiş, artık ondan kalbini çalma! Ya'ni onun gönlünden düşecek efâle tasaddî etme ve onun gönlünün rızâsı dairesinde çalış! Zîrâ seni, ilâhî bir at mesâbesinde olan rûh-i insânîye bindirir. "Rahş", beyaz ile kızıl rerigin bir- birine karışmış olmasından husûle gelen renktir. Îran pehlivanlarından meşhûr Rüstem'in atı bu renkte olduğundan onun atına bu isim verilmiştir. Sonra mecâzen her ata "rahş" denilmiştir (Reşîdî ve Burhân ve Gıyâsü'l- Lügat).

1162. Tâc verici ser-efrâzdan baş çalma! Zîrâ o kalbin ayağından yüz düğüm açar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1162. Taç verici yüce kişiden yüz çevirme! Çünkü o, kalbin ayağından yüz düğüm çözer.

"Ser-efrâz", başı yüksekte olan demektir ve şerefli, yüce ve manevi ikbal sahibi olandan kinayedir. "Ser-medüzd"deki "ser", meyil anlamına gelir ve "meylini geri almak" demektir. "Pây-i dil"den kasıt, hayvani ruhtur. Yani, Rabbanî marifet tacını veren ve manevi ikbal sahibi olan insân-ı kâmilden kalbinin meyletmesini geri alma ve ondan yüz çevirme! Çünkü o, senin kalbinin ayağı olan hayvani ruhundaki beş duyu (havâss-i hamsen) vasıtasıyla bağlanmış olan birçok düğümü çözer ve perdeleri yırtar.

"Ser-efrâz", başı yüksekte olan demek olup, şerîf ve âlî ve sahib-i ikbal olandan kinâyedir. "Ser-medüzd"de "ser", meyil ma'nâsına olup, "meylini geri almak" demek olur. "Pây-i dil"den murâd, rûh-i hayvânîdir. Ya'ni, ma'rifet-i rabbâniyye tâcını verici ve ikbâl-i ma'nevî sâhibi olan insân-ı kâmilden meyl-i kalbîni geri alma ve ondan yüz çevirme! Zîrâ o senin kalbinin ayağı olan rûh-i hayvânîndeki havâss-i hamsen vâsıtasıyla bağlanmış olan birçok düğümleri açar ve perdeleri yırtar.

1163. Kime söyleyim, bütün köyde diri hani? Ab-ı hayât tarafına koşucu hani?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1163. Kime söyleyeyim, bütün köyde diri olan nerede? Ab-ı hayat tarafına koşan nerede?

"Ab-ı zindegî", yani "ab-ı hayat"tan kastedilen, ilahi aşktır. Bu şerefli beyit, zamanının insân-ı kâmili olan Hz. Pir efendimizin yüce üzüntüsüdür. Buyururlar ki: "Ben bu dünyanın fâniliğini ve mana âleminin kalıcılığını çevremde bulunan insanlara kime söyleyeyim ki, bütün köy ve mahalle halkı arasında insan ruhuyla diri olan bir kimse nerede ve ilahi aşka yönelip koşan bir fert nerede? Hepsi cisimlerinin ve nefislerinin işleriyle meşgul ve beka âleminden habersizdir."

"Ab-ı zindegî", ya'ni "âb-ı hayât"tan murâd, aşk-ı ilâhîdir. Bu beyt-i şerîf, vaktinin insân-ı kâmili olan Hz. Pîr efendimizin teessüf-i âlîleridir. Buyururlar ki: "Ben bu dünyanın fânîliğini ve cihân-ı ma'nânın bâkîliğini muhî- timde bulunan efrâd-ı beşerden kime söyleyeyim ki, bütün köy ve mahalle ahâlîsi arasında rûh-i insânî ile diri olan bir kimse nerededir ve aşk-ı ilâhî tarafına meyl edip koşan bir ferd nerededir? Hepsi cisimlerinin ve nefislerinin umûruyla meşgül ve âlem-i bekādan bî-haberdir."

1164. Sen bir zillet ile aşktan kaçıcısın. Sen aşktan bir nâmın gayrını ne bi- lirsin?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1164. Sen bir zillet ile aşktan kaçıcısın. Sen aşktan bir isimden başkasını ne bilirsin?

Ey bana mürid olup kendisini tarîkate (tasavvuf yoluna) Hakk Yolcusu olmuş sayan kimse! Sen, Hakk yolculuğun sırasında karşılaştığın yüzeysel bir zillet sebebiyle, ilâhî aşktan kaçıcı ve yüz çeviricisin. Eğer sen gerçekten kalbinde ilâhî aşk duygusunu bulmuş olsaydın, bu yüzeysel zillete asla önem vermez ve aşk yolunda devam ederdin. Bu sebeple sen ancak ilâhî aşkın adını duymuşsun. O aşkın kendisinden asla haberin yoktur. Çünkü ilâhî aşk çok zillet ve zorluğa tahammül etmek ister.

Ey bana mürid olup kendisini tarîkate sâlik olmuş addeden kimse! Sen sülûkün esnâsında dûçâr olduğun bir zillet-i sûrî sebebiyle, aşk-ı ilâhîden kaçı- cı ve yüz çeviricisin. Eğer sen hakîkaten kalbinde aşk-ı ilâhî duygusunu bulmuş olsa idin, bu zillet-i sûrîye aslâ ehemmiyet vermez ve tarîk-ı aşkta devâm ederdin. Binâenaleyh sen ancak aşk-ı ilâhînin adını duymuşsun. O aş- kın kendisinden aslâ haberin yoktur. Zîrâ aşk-ı ilâhî çok zillet ve zorluğa tahammül etmek ister.

1165. Aşkın yüz nâz ve istikbârı vardır; aşk yüz nâz ile ele gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1165. Aşkın yüz nazı ve kibri vardır; aşk yüz naz ile elde edilir.

Yani, ilâhî aşk çok nazlı ve kibirlidir. Öyle kolay kolay elde edilmez. Ona çok hizmet etmek ve yalvarmak gerekir ki, birçok nazlandıktan sonra elde edilebilsin!

Ya'ni, aşk-ı ilâhî çok nazlı ve kibirlidir. Öyle kolay kolay ele gelmez. Ona çok hizmet etmek ve niyâz etmek lâzımdır ki, birçok nazlandıktan sonra ele gelebilsin!

1166. Aşk vefâ edici olduğundan vefâ ediciyi satın alır. Vefasız olan hem-ni- şîne bakmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1166. Aşk vefalı olduğundan, vefalı olanı satın alır. Vefasız olana yoldaş olmaz.

"Harîf", iş ve sanat arkadaşı olan kimse, dost ve yoldaş olan adam anlamındadır. Yani, ilâhî aşk, vefalı bir arkadaştır. Bu sebeple kendisi de vefalı olanı kabul eder, vefasız olanlara yoldaş olmaz.

"Harîf", iş ve san'at refîkı olan kimse, dost ve hemnişîn olan adam ma'nâsınadır. Ya'ni, aşk-ı ilâhî, vefâkâr olan bir arkadaştır. Binâenaleyh kendisi de vefâkâr olanı kabûl eder, vefâsız olanlara hemnişîn olmaz.

1167. Ademî, ağaç; ve ahid kök gibidir, köke cehd ile tımar lâzımdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1167. İnsan, ağaç gibidir; ahid ise kök gibidir, köke çabayla bakım gereklidir.

"Ahid"den kastedilen, öncesiz olarak gerçekleşen kulluk ahdi olduğu gibi, insân-ı kâmile bağlanma sırasında pîr (mürşid) ile mürid arasında gerçekleşen ahid olması da mümkündür. Yani, insan şekli bir ağaç gibi olup, onun kökü de onun ahdidir. Bu sebeple onun insan şekline ilişkin söz ne kadar parlak olursa olsun itibar edilmez. Onun kökü ve anlamı olan ahde riayet etmek ve ona hizmet etmek gereklidir.

"Ahid"ten murâd, ezelde vâki' olan ahd-i ubûdiyyet olduğu gibi, insân-ı kâmile intisâb esnasında pîr ile mürîd arasında vâki' olan ahid olmak dahi muhtemeldir. Ya'ni, sûret-i insâniyye bir ağaç gibi olup, onun kökü de onun ahdidir. Binâenaleyh onun sûret-i insâniyyesine taalluk eden söz ne kadar parlak olursa olsun îtibâr yoktur. Onun kökü ve ma'nâsı olan ahde riâyet etmek ve ona hizmet lâzımdır.

1168. Ahid fâsid, kök çürümüş olur; ve latif olan meyveden munkatı' olmuş olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1168. Ahit bozuk, kök çürümüş olur; ve latif olan meyveden kesilmiş olur.

Bir kimsenin Hakk'a veya insân-ı kâmile karşı olan ahdi bozuk olursa, insanlık şeklindeki ağacının kökü çürümüş olur. Artık onun meyvesi olan latif haller ve güzel ameller ondan kesilir.

Bir kimsenin Hakk'a veyâhud insân-ı kâmile karşı olan ahdi bozuk olursa, sûret-i insâniyyesi ağacının kökü çürümüş olur. Artık onun meyvesi olan ahvâl-i latîfe ve a'mâl-i hasene ondan munkatı' olur.

1169. Hurma ağacının dalı ve yaprağı her ne kadar yeşil oldu ise de, kökün fesadıyla beraber yeşillik faide değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1169. Hurma ağacının dalı ve yaprağı ne kadar yeşil olsa da, kökün bozukluğuyla beraber yeşillik fayda sağlamaz.

Sözünde durmayan bir kimsenin, kökü bozuk olan hurma ağacının yeşil yaprağı gibi olan görünen ilimleri ve sözleri ne kadar parlak olursa olsun asla fayda vermez ve kalplere tesir etmez.

Ahdi bozuk olan bir kimsenin, kökü bozuk olan hurma ağacının yeşil yaprağı mesâbesindeki ulûm-i zâhiriyyesi ve sözleri ne kadar parlak olsa aslâ fayda vermez ve kalblere te'sîri olmaz.

1170. Ve eğer yeşil yaprağı olmaz ve kökü olursa, âkıbet yüz yaprak dışarı el yapar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1170. Ve eğer yeşil yaprağı olmaz ve kökü olursa, sonunda yüz yaprak dışarıya doğru uzanır.

Ve eğer ahdine vefalı olan kimsenin, her ne kadar görünürde bir ilmi ve konuşma gücü olmasa dahi, sonunda ledün ilimleri (Allah tarafından doğrudan verilen ilimler) ve dilin akıcılığı yaprakları ortaya çıkar.

Ve eğer ahdine vefâkâr olan kimsenin her ne kadar zâhiren bir ilmi ve kuvve-i nutkıyyesi olmasa dahi, âkıbet ulûm-i ledünniyye ve talâkat-i lisâniyye yaprakları zâhir olur.

1171. Sen onun ilmine aldanma, ahd iste! İlim kabuk, onun ahdi onun içi gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1171. Sen onun ilmine aldanma, ahit iste! İlim kabuktur, onun ahdi onun içi gibidir.

Ey Hakk Yolcusu, sen bir kimsenin ilmine aldanma, ahit iste! Yani ahdine vefalı olan kimsenin ilmine bakma ve ilmi yoktur diye aldanma! Onun Hak'la veya pîriyle olan ahdinde sadık olup olmadığına bak! Çünkü zahirî ilim kabuk gibidir ve o kimsenin ahdi de o aradığın ilmin içi gibidir. Çünkü ilimden maksat ameldir ve amel ise ahde vefa etmektir.

Onun beyanındadır ki, kötü fiilli adam kötü fiillilikte yerleştiği ve iyi fiillilerin devletinin eserini gördüğü zaman şeytan olur. Harmanı yanmış şeytan gibi hasetten dolayı hayrın engelleyicisi olur ve herkesin harmanının yanmasını ister. Nitekim ayet-i kerimede, "Gördün mü şu kimseyi ki, namaz kıldığı vakit kulu engeller!" buyrulur.

"Hirmen-sûhte", sermayesi havaya gitmiş ve iflas etmiş kimseden kinayedir. Bu şerif şerhte beyan buyrulan ayet-i kerime Alak suresindedir. İniş sebebi şudur ki: Ebu Cehil habisi demiştir ki: "Eğer ben Muhammed'i (a.s.) secde ederken görürsem boynunu çiğnerim!" O habis bu kasıtla Resûl-i Ekrem hazretleri tarafına gitti ve o hazreti namaz kılarken gördü ve geri geri çekilmeye başladı. "Niçin böyle yapıyorsun?" dediler. Cevaben dedi ki: "Muhammed ile benim aramda ateşten bir hendek görüyorum!" Bu ayet-i kerimenin anlamı her asırda mevcut olan münafıklar ile inkarcıların hepsini kapsar.

Ey sâlik, sen bir kimsenin ilmine aldanma, ahid iste! Ya'ni ahdine vefâkâr olan kimsenin ilmine bakma ve ilmi yoktur diye aldanma! Onun Hak'la veyâ pîriyle olan ahdinde sâdık olup olmadığına bak! Zîrâ ilm-i zâhirî kabuk gibi ve o kimsenin ahdi dahi o aradığın ilmin içi gibidir. Zîrâ ilimden maksûd olan ameldir ve amel ise ahde vefâ etmektir.

Onun beyânındadır ki, kötü fiilli adam vaktâki kötü fiillilikte mütemekkin olur ve iyi fiillilerin devletinin eserini görür, şeytan olur. Harmanı yanmış şeytan gibi hasedden dolayı hayrın mâni'i olur ve cümleyi harmanı yanmış ister. Nitekim âyet-i kerîmede, "Gördün mü şu kimseyi ki, namaz kıldığı vakit abdi nehyeder!" buyrulur

"Hirmen-sûhte", sermâyesi havaya gitmiş ve müflis olmuş kimseden kinâyedir. Bu sürh-ı şerîfte beyân buyrulan âyet-i kerîme sûre-i Alak'tadır. Sebeb-i nüzülü budur ki: Ebû Cehil habîsi demiştir ki: "Eğer ben Muhammed'i (a.s.) secde ederken görürsem boynunu çiğnerim!" O habîs bu kasd ile Resûl-i Ekrem hazretleri tarafına gitti ve o hazreti namaz kılarken gördü ve geri geri çekilmeğe başladı. "Niçin böyle yapıyorsun?" dediler. Cevâben dedi ki: "Muhammed ile benim aramda ateşten bir hendek görüyorum!" Bu âyet-i kerîmenin ma'nâsı her asırda mevcûd olan münafıklar ile münkirlerin cümlesine şâmildir.

1172. Vefâ edicileri fâide etmiş gördüğün vakit, sen orada hasûd bir şeytan gibi olursun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1172. Vefalı olanları fayda elde etmiş gördüğün zaman, sen orada kıskanç bir şeytan gibi olursun.

Ey nefsine düşkün kimse, sen Allah'a veya mürşidine karşı ahdine vefa edenleri, fayda elde etmiş bir halde gördüğün zaman, sen onların karşısında, Adem'i kıskanan bir şeytan gibi olursun. Nasıl ki Hz. Pîr'in yüce zamanlarında kendisine bağlanan müridlerinden bir grup, o hazretin Salahaddin Zerkûb hazretlerine olan teveccühünü ve iltifatını çekemeyip kıskanarak aleyhinde bulunmuşlardır. Sipehsâlâr hazretleri yazdığı Menâkıb'da bu hali şu şekilde açıklar: "Kıskançlar topluluğu, Şeyh Salahaddin'in haddinden fazla Hz. Pîr'e yakınlığını gördüklerinde yine kin ve kıskançlıkla meşgul olup düşmanlığa başladılar ve aşırı katılıklarından ve nihayetsiz bedbahtlıklarından dolayı yüce zatını cahilliğe nispet ettiler. Halbuki onun ledünnî hakikatlerinden habersiz idiler." Fakir tarafından tercüme edilmiş olan bu menâkıbta Sultan Veled (k.s.) hazretlerinin bu kıskançlık meselesi hakkında manzum yüce beyanları da vardır.

Ey nefsânî olan kimse, sen Hakk'a veyâ pîrine karşı olan ahdine vefâ edenleri, fâide hâsıl etmiş bir hâlde gördüğün vakit, sen onların müvâcehesinde, Adem'e hased eden bir şeytan gibi olursun. Nitekim Hz. Pîr'in zamân-ı âlîlerinde kendilerine intisâb eden mürîdânından bir gürûh, o hazretin Salâhaddin Zerkûb hazretlerine olan teveccüh ve iltifatını çekemeyip hased ederek aleyhinde bulunmuşlardır. Sipehsâlâr hazretleri yazdığı Menâkıb'da bu hâli şu tazda beyân buyurur: "Cemâat-i hasûdân Şeyh Salahaddin'in hadden ziyâde Hz. Pîr'e yakınlığı- nı müşâhede eylediklerinde yine hıkd ü hased ile meşgûl olup adâvete başladılar ve gāyet-i kasâvet ve nihâyet-i şekāvetlerinden zât-ı âlîlerini cehle mensûb kıldılar. Halbuki onun hakāik-ı ledünniyyesinden bîhaber idiler." Fakir tarafından tercüme olunmuş olan bu menâkıbta Sultan Veled (k.s.) hazretlerinin bu mes'ele-i hased hakkında manzûm beyânât-ı aliyyeleri de vardır.

1173. Her kimin mizacı ve tab'ı gevşek olsa, o hiç kimseyi sağlam istemez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1173. Kimin mizacı ve tabiatı gevşek olsa, o hiç kimseyi sağlam istemez.

Bu şerefli beyitte iki yön vardır: Birisi maddî ve diğeri manevîdir. Maddî yönü şudur ki, nefsine düşkün bir kimsenin mizacı ve tabiatı gevşek, zayıf ve hastalıklı olsa, o kimse herkesi de kendisi gibi hastalıklı ve zayıf görmek ister; ve onun nefsi bu görüşle teselli bulur; ve kendisi o kimselerin arkadaşı ve yoldaşı olur. Vücudu sağlam olanlara haset eder. Manevî yönü ise şudur ki, kimin manevî mizacı ve tabiatı, kötü ahlaklarla bozulmuş olsa, o kimse herkesi kendi gibi hilekâr, düzenbaz, fâsık ve fâcir görmek ister; ve kendisi o gibi adamların arkadaşı ve yoldaşı olur; ve güzel ahlak sahiplerine haset eder. Nasıl ki meşhur bir atasözüdür: Kuyruksuz olan tilkiye: "Bütün tilkiler senin gibi kuyruksuz mu olsun, yoksa sen de onlar gibi kuyruklu mu olasın?" diye sormuşlar. Tilki cevaben: "Bütün tilkilerin benim gibi kuyruksuz olmalarını isterim!" demiş.

Bu beyt-i şerîfte iki vecih vardır: Birisi maddî ve diğeri ma'nevîdir. Mad- dîsi budur ki, nefsânî olan bir kimsenin mizâcı ve tab'ı gevşek ve zayıf ve hastalıklı olsa, o kimse herkesi de kendisi gibi hastalıklı ve zayıf görmek ister; ve onun nefsi bu görüş ile mütesellî olur; ve kendisi o kimselerin musâhibi ve refîkı olur. Vücûdu sağlam olanlara hased eder. Ve ma'nevîsi budur ki, her kimin mizâcı ve tab'-1 ma'nevîsi, ahlâk-ı mezmûme ile ma'lûl olsa, o kimse herkesi kendi gibi hîlekâr ve müzevvir ve fâsık ve fâcir görmek ister; ve kendisi o gibi adamların musâhibi ve refîkı olur; ve ahlâk-ı hamîde sâhiblerine hased eder. Nitekim meşhûr bir darb-ı meseldir: Kuyruksuz olan tilkiye: "Hep tilkiler senin gibi kuyruksuz mu olsun, yoksa sen de onlar gibi kuyruklu mu olasın?" diye sormuşlar. Tilki cevâben: "Bütün tilkilerin benim gibi kuyruksuz olmalarını isterim!" demiş.

1174. Eğer İblis'in hasedini istemez isen, da'vâ derdinden Huda'nın dergâ- hina gel!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1174. Eğer İblis'in hasedini istemez isen, iddia derdinden Allah'ın dergâhına gel!

"İblîsî"deki "yâ" harfi, masdarlık, birlik ve nispet için olabilir. Masdarlık için olursa "iblislik", birlik için olursa "bir iblisin hasedi" ve nispet için olursa "İblis'e ait olan hasedin" demek olur; ve her üç durumda da anlam doğru olur. Yani, ey nefsine düşkün olan kimse, eğer sen "şeytanlığın hasedini" veya "bir şeytanın hasedini" veya "şeytana ait olan hasedi" istemez isen; "Ben ondan daha hayırlıyım!" iddiasının derdinden vazgeç de Yüce Allah hazretlerinin yüce dergâhına yönel ve kendi nefsinin kötü sıfatlarını gör de, başkalarının nefsindeki kötülükleri söylemekten vazgeç! Nefse ait sıfatlardan kurtuluşunu Cenâb-ı Hak'tan dile! Çünkü şeytanlığın özü أنا خير منه (A'râf, 7/12) yani, "Ben ondan daha hayırlıyım ve üstünüm!" iddiasından ibarettir; ve kendini beğenip başkalarını kötülemektir. Ve Cenâb-ı Hak Bakara sûresinde nefse ait sıfatlarla nitelenmişken başkalarını düzeltmeye kalkanları kötüleyerek şöyle buyurur: أتأمرون الناس بالبر وتنسون أنفسكم (Bakara, 2/44) yani "Nefsinizi unuttuğunuz hâlde insanlara iyilik ve takva ile mi emrediyorsunuz?"

"İblîsî"deki "yâ", masdariyet, vahdet ve nisbet için olması câizdir. Masdariyet için olursa "iblislik", vahdet için olursa "bir iblisin hasedi" ve nisbet için olursa "İblîse mensûb olan hasedin" demek olur; ve her üç sûrette ma'nâ doğru olur. Ya'ni, ey nefsânî olan kimse, eğer sen "şeytanlığın hasedini" veyâ "bir şeytanın hasedini" veyâ "şeytana mensûb olan hasedi" istemez isen; "Ben ondan daha hayırlıyım!" da'vâsının derdinden vazgeç de Hak Teâlâ hazretlerinin dergâh-ı izzetine teveccüh et ve kendi nefsinin kötü sıfatlarını gör de, başkalarının nefsindeki fenâlıkları söylemekten sarf-ı nazar et! Sıfât-ı nefsâniyyeden halâsını Cenâb-ı Hak'tan niyâz et! Zîrâ şeytanlığın hulasası أنا خير منه (A'râf, 7/12) ya'ni, "Ben ondan daha hayırlıyım ve efdalim!" da'vâsından ibârettir; ve kendini beğenip başkalarını takbîh etmektir. Ve Cenâb-ı Hak sûre-i Bakara'da sıfât-ı nefsâniyye ile muttasıf iken başkalarını ıslâha kıyâm edenleri takbihen: أتأمرون الناس بالبر وتنسون أنفسكم (Bakara, 2/44) ya'ni "Nefsinizi unuttuğunuz hâlde nâsa birr ve takvâ ile mi emrediyorsunuz?" buyurur.

1175. Mâdemki vefân yoktur, bâri dem vurma! Zîrâ söz ağleb olarak bizlik ve benlik da'vâsıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1175. Mademki vefan yoktur, bari söz etme! Çünkü söz, çoğunlukla bizlik ve benlik davasıdır.

Yani, ey kişi, mademki senin Hakk'a veya pirine karşı verdiğin sözde vefan yoktur ve onların emrine karşı gelmen vardır, bari iyilikten söz edip olgun kişilere özgü olan tavrı takınarak konuşma! Çünkü nefsani sıfatlarından kurtulmamış olan kişilerin sözleri çoğunlukla bizlik ve benlik davasıdır. Ancak kendilerinde varlık göremeyen peygamberler ve evliya hazretlerinin sözleri bu davadan dışarıdadır.

Ya'ni, ey kimse mâdemki senin Hakk'a veyâ pîrine karşı ettiğin ahidde vefân yoktur ve onların emrine muhalefetin vardır, bâri salâhtan dem vurup ehl-i kemâle mahsûs olan tavrı takınarak söyleme! Zîrâ, sıfât-ı nefsâniyye-sinden kurtulmamış olan kimselerin sözleri ekseriyâ bizlik ve benlik da'vâsıdır. Ancak kendilerinde vücûd ve varlık göremeyen enbiyâ ve evliyâ hazarâtının sözleri bu da'vâdan hâriçtir.

1176. Bu söz sînede mağzların îrâdıdır. Sükûtta can mağzına yüz nemâ vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1176. Bu söz, gönüldeki özlerin dile getirilmesidir. Susmakta canın özüne yüzlerce gelişme vardır.

Yani, bu söz, harf ve sesle dışarı çıkmadan önce gönülde ve kalpteki içlerin ve bâtınların dile getirilmesidir; ve o sözü dışarı çıkarmayıp susmakta ise canın içine ve bâtınına birçok gelişme ve büyüme vardır. Örneğin, bir kimse birinin yalan söylediğini fark etse ve onun bu yalanını yüzüne vurup ortaya çıkarmak mümkün iken, kendisinin de yalan söylediğini düşünüp, bu hususta söz söylemekten vazgeçerek sabretse, o kimsenin bu hâli nefsine karşı bir mücadele olur; ve bu mücadeleden ruhunun kuvvetinde gelişme ve büyüme meydana gelir.

Ya'ni, bu söz, harf ve savt ile dışarıya çıkmazdan evvel sînede ve kalbde içlerin ve bâtınların îrâdıdır; ve o sözü dışarıya çıkarmayıp sükût etmekte ise canın içine ve bâtınına birçok neşv ü nemâ vardır. Meselâ bir kimse birinin yalan söz söylediğine muttali' olsa ve onun bu yalanını yüzüne vurup meydana çıkarmak kâbil iken kendisinin dahi yalan söylediğini düşünüp, bu husûsta söz söylemekten vazgeçerek sabretse, o kimsenin, bu hâli nefsine karşı bir mücâhede olur; ve bu mücâhededen rûhunun kuvvetinde neşv ü nemâ hâsıl olur.

1177. Vaktāki dile gelir mağzın masrafı olur. Masrafı az yap, ta ki mağz, nağz olarak kalsın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1177. Ne zaman ki söz dile gelir, özün harcaması olur. Harcamayı az yap ki öz, güzel olarak kalsın!

Yani, ne zaman ki söz dile gelir ve harf ve ses ile dışarıya çıkarılır, özün ve bâtının (içsel hakikatin) geliri harcanmış ve sarf edilmiş olur. Bu sebeple, harcamayı az yap ve sözü ihtiyaç ve zorunluluk miktarı söyle ki, bâtının güzel ve latif olarak kalsın! Çünkü Hakk Yolcusu'nun dilini tutması düşünmesine sebep olur; ve düşünmekte nefsî mücadele vardır; ve mücadele ile bâtında güzellik ve letafet hâsıl olur.

Ya'ni, vaktāki söz dile gelir ve harf ve savt ile dışarıya çıkarılır, mağzın ve bâtının îrâdı harc ve sarf edilmiş olur. Binâenaleyh, masrafı az yap ve sözü ihtiyaç ve zarûret mikdârı söyle ki, bâtının güzel ve latîf olarak kalsın! Zîrâ sâlikin lisânını zabt etmesi düşünmesine sebeb olur; ve düşünmekde mücâhede-i nefsiyye vardır; ve mücâhede ile bâtında güzellik ve letâfet hâsıl olur.

1178. Az söyleyici adamın azîm bir fikri vardır. Söylemek kışrı ziyade olduğu vakit iç gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1178. Az konuşan adamın büyük bir fikri vardır. Konuşmak kabuğu çok olduğu zaman iç gitti.

Yani, az konuşan adamın elbette büyük büyük düşünceleri vardır. Nasıl ki çok konuşan adamların sözlerinde çoğu zaman düşünce bağlantısı olmadığı her zaman görülmektedir. Çünkü sözlerle dışarıya çıkarılan şey, meyvenin kabuğu gibidir. Kabuk ne kadar kalın ve çok olursa, iç o kadar az olur.

Ya'ni, az söyleyen adamın elbet büyük büyük düşünceleri vardır. Nitekim çok söyleyen adamların sözlerinde ekseriyâ revâbıt-ı fikriyye olmadığı her zaman görülmektedir. Zîrâ elfâz ile dışarıya çıkarılan söz meyvenin kabuğu gibidir. Kabuk ne kadar kalın ve çok olursa iç o kadar az olur.

1179. Kabuk ziyade oldu, iç zayıf oldu. Letâfet kâmil olduğu vakit kabuk zayıf oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1179. Kabuk çok oldu, iç zayıf oldu. İncelik tam olduğu zaman kabuk zayıf oldu.

"Nağz", sözlükte güzel, iyi, ince, şaşırtıcı ve eşsiz şey anlamına gelir. "Nağzın tam olması"ndan kasıt, meyvenin ince ve güzel olan iç kısmıdır. Yani, ceviz ve badem gibi meyvelerin kabuğu kalın olduğu zaman içi az ve zayıf olur; ince olan içi tam ve çok olduğu zaman da kabuk zayıf ve ince olur. Bunun gibi, kabuk hükmünde olan sözler çok ve kalın olursa, iç olan fikir az olur; iç olan fikir iyi, ince ve tam olduğu zaman da sözler az olur.

"Nağz", lügatte güzel ve iyi ve latîf ve şey'-i acîb ve bedî' ma'nâsınadır. "Nağzın kâmil olması"ndan murâd, meyvenin latîf ve güzel olan içidir. Ya'ni, ceviz ve bâdem gibi meyvelerin kabuğu kalın olduğu vakit içi az ve zayıf olur ve latîf olan içi kâmil ve ziyâde olduğu vakit dahi kabuk zayıf ve ince olur. Bunun gibi kabuk mesâbesinde olan elfâz çok ve kalın olursa, iç olan fikir az olur ve iç olan fikir iyi ve latîf ve kâmil olduğu vakit elfâz dahi az olur.

1180. Bu üç hamlıktan kurtulmuş, cevize ve bâdeme ve fıstığa bak!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1180. Bu üç hamlıktan kurtulmuş cevize, bademe ve fıstığa bak!

"Levz" badem ve "pisteh" fıstıktır. Yani, kabuk ve iç örneğinde hamlıktan kurtulmuş ve olgunlaşmış olan ceviz, badem ve fıstıktan ibaret olan üç meyvenin hâline dikkat et! Bunlardan her birinin olgunluğu, kabuklarının inceliği ve içlerinin çokluğundadır. İşte insan düşüncesi bunların içine ve dışa ait söz de bunların kabuklarına benzer.

"Levz", bâdem ve "pisteh" fıstık. Ya'ni, kabuk ve iç misâlinde hamlıktan kurtulmuş ve kemâle gelmiş olan ceviz ve bâdem ve fıstıktan ibaret olan üç meyvenin hâline nazar et! Bunlardan her birinin kemâli, kabuklarının inceliği ve içlerinin çokluğundadır. İşte fikr-i insânî bunların içine ve kelâm-ı zâhirî dahi bunların kabuklarına benzer.

1181. Her o kimse ki isyan ede, şeytan olur. Zîrâ iyilerin devletine hased edici olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1181. İsyan eden her kimse şeytan olur. Çünkü iyilerin devletine haset edici olur.

"İsyan", serkeşlik etmek anlamına gelir. Her kim serkeşlik ederse, o kimse şeytan olur. Nasıl ki bu cildin 524 numarasında اسب سرکش را عرب شیطانش خواند ("Serkeş at için Arap ona "şeytan" dedi"); ve 525 numarasında dahi شیطنت گرد نکشی بد در لغت ("Şeytanlık lügatte gerdenkeşlik oldu") buyrulmuştu. Bu sebeple şeytanlığın esası serkeşlik ve isyandan ibaret olur; serkeşlik de haset sıfatından kaynaklanır ve böyle serkeş olan kimse iyilerin ulaştığı devlete ve saadete haset edici olur.

"İsyân", serkeşlik etmek ma'nâsınadır. Her kim ki serkeşlik ederse, o kimse şeytan olur. Nitekim bu cildin 524 numarasında اسب سرکش را عرب شیطانش خواند ["Serkeş at için Arap ona "şeytan" ta'bîr etti"]; ve 525 numarasında dahi شیطنت گرد نکشی بد در لغت ["Şeytanet lügatte gerdenkeşlik oldu"] buyrulmuş idi. Binâenaleyh şeytanlığın esâsı serkeşlik ve isyandan ibâret olur; ve serkeşlik dahi sıfat-ı hasedden neş'et eder ve böyle serkeş olan kimse iyilerin nâil olduğu devlete ve saâdete hased edici olur.

1182. Vaktaki Hudâ'nın ahdine vefâ ettin, Hudâ kerem cihetinden senin ahdini hıfz eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1182. Ne zaman ki Allah'ın ahdine vefa ettin, Allah kerem yönünden senin ahdini korur.

Yani, ey insan, sen Yüce Allah'ın emrine itaat ve yasaklarından kaçınmak suretiyle O'nun ahdine vefa ettiğin zaman, Yüce Allah da vaat ettiği ödül ve mükâfatı yerine getirmek suretiyle kerem yönünden sana karşı olan ahdi korur ve seni ödülsüz bırakmaz.

Ya'ni, ey kimse, sen Hak Teâlâ hazretlerinin emrine itâat ve nehyinden ictinâb etmek sûretiyle onun ahdine vefâ ettiğin vakit, Hak Teâlâ hazretleri dahi va'd buyurduğu ecir ve mükâfâtı icrâ buyurmak sûretiyle kerem cihetinden sana karşı olan ahdi hıfz eder ve seni ecirsiz bırakmaz.

1183. Sen Hakk'ın vefâsından gözü bağlamışsın, "Üzkürü ezkürküm!"ü işitmemişsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1183. Sen Hakk'ın vefâsından gözünü bağlamışsın, "Beni anın ki ben de sizi anayım!" sözünü işitmemişsin.

Bu şerefli beyitte, Bakara sûresinde yer alan "فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُون" (Bakara, 2/152) yani, "Beni zikrediniz, ben de sizi zikredeyim ve bana şükrediniz ve nankörlük etmeyiniz!" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani, ey insan, senin kalp ve idrak gözün Yüce Allah hazretlerinin kullarına karşı olan vefâsını görmekten bağlanmıştır; ve sen bu zikredilen ayet-i kerimeyi işitmemişsin. Bu sebeple sen Hakk'ın emrine itaat ve yasaklarından kaçınmak suretiyle onu zikret ki, Hak da seni bağışlamak ve karşılık ile mükâfat vermek suretiyle seni zikretsin!

Bu beyt-i şerîfte, sûre-i Bakara'da olan فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُون (Bakara, 2/152) Ya'ni, "Beni zikrediniz, ben de sizi zikredeyim ve bana şükrediniz ve küfran etmeyiniz!" âyet-i kerîmesine işaret buyrulur. Ya'ni, ey kimse, senin kalb ve idrak gözün Hak Teâlâ hazretlerinin kullarına karşı olan vefâsını görmekten bağlanmıştır; ve sen bu zikrolunan âyet-i kerîmeyi işitmemişsin. Binâenaleyh sen Hakk'ın emrine itâat ve nehyinden ictinâb etmek sûretiyle onu zikret ki, Hak dahi seni mağfiret etmek ve ecir ve mükâfat vermek sûretiyle seni zikretsin!

1184. "Evfû bi-ahdî"ye kulak ver, akıl tut, tâ ki yârdan "Üfi ahdeküm" gelsin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1184. "Evfû bi-ahdî"ye kulak ver, aklını kullan ki, yârdan "Üfi ahdeküm" gelsin!

Bu şerefli beyitte de aynı şekilde Bakara Suresi'nde yer alan وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ (Bakara, 2/40) yani "Size açıkladığım ahde vefa gösterin! Ben de sizin vefanıza karşılık vereyim!" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Bazı nüshalarda (گوش نه) yerine (گوش کن) geçmektedir. Bu da "Kulak ver!" demektir. Yani, bu zikredilen ayet-i kerimeye kulak ver ve onun aydınlatıcı anlamını idrak etmek için aklını yönelt ve bu işitme ve idrak etme sonucunda imanını güçlendirip amel et ki, gerçek dost olan Hak'tan da vaat edilmiş ve söz verilmiş olan karşılık ve mükâfat gelsin!

Bu beyt-i şerîfte de kezâ sûre-i Bakara'da olan وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ (Bakara, 2/40) Ya'ni "Size beyân ettiğim ahde vefâ edin! Ben de sizin vefânı-za mükâfât edeyim!" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Bazı nüshalarda (گوش نه) yerine (گوش کن) vâki' olmuştur. "Kulak koy!" demek olur. Ya'ni, bu zikrolunan âyet-i kerîmeye kulak ver ve ma'nâ-yı münîfini idrâk için aklını tevcîh et ve bu işitme ve idrâk etme neticesinde îmânını takviye edip amel et ki, yâr-ı hakîkî olan Hak'tan dahi mev'ûd ve ma'hûd olan ecir ve mükâfât gelsin!

1185. Ey hazîn, bizim ahdimiz ve karzımız ne olur? Yere kuru dâne ekmek gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1185. Ey hüzünlü kişi, bizim ahdimiz ve ödüncümüz ne olur? Yere kuru tohum ekmek gibidir.

"Hazîn", gamlı ve hüzünlü anlamındadır. İnsan bireyleri hakikatte hiçbir şeye sahip olmayıp her ihtiyacını mülkün sahibi olan Yüce Allah hazretlerinden beklediği için, hakikatte boynu bükük hüzünlü bir kul durumundadır. Bu münasebetle cenâb-ı Pîr insan bireylerine hitaben: "Ey hüzünlü kişi!" buyuruyor. Ve "karz"dan kasıt, وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا (Müzzemmil, 73/20) yani, "Yüce Allah'a güzel bir ödünç ile ödünç verin!" ayet-i kerimesinde beyan buyrulan ödünçtür ki, bu da Hak yolunda infak ve mal harcamaktır. Her bir iyiliğin karşılığında Yüce Allah on mislini vermeyi ahdetmiş olduğundan, bu infakı ve mal harcamayı İlahi Zât'a ödünç verilmiş gibi tutmuştur. Yani, "Ey hüzünlü bir durumda bulunan kul, bizim Hakk'a karşı olan ahdimiz ve ödünç vermemiz ne demektir bilir misin? Bir tarla sahibinin toprağına tohum ekmek gibidir."

"Hazîn", gamlı ve mahzûn ma'nâsınadır. Efrâd-ı beşer hakîkatte hiçbir şeye mâlik olmayıp her ihtiyacını mülkün mâliki olan Hak Teâlâ hazretlerinden beklediği cihetle, hakîkatte boynu bükük mahzûn bir bende vaziyetin-dedir. Bu münasebetle cenâb-ı Pîr efrâd-ı beşere hitâben: "Ey hazîn!" buyuruyor. Ve "karz"dan murad, وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا (Müzzemmil, 73/20) ya'ni, "Allah Teâlâ'ya karz-ı hasen ile ikrâz edin!" âyet-i kerîmesinde beyân buyrulan karzdır ki, bu da Hak yolunda infâk ve sarf-ı maldır. Her bir iyiliğin mukābilinde Hak Teâlâ on mislini vermeyi ahd buyurmuş olduğundan, bu infâkı ve sarf-ı mâli zât-ı ulûhiyyete ödünç verilmiş mesâbesinde tutmuştur. Ya'ni, "Ey mahzûn bir vaziyette bulunan kul, bizim Hakk'a karşı olan ahdimiz ve ödünç vermemiz ne demektir bilir misin? Bir tarla sahibinin toprağına dâne ekmek gibidir."

1186. Ne ondan zemîne revnak ve semizlik vardır ne de zemînin sahibine zenginlik vardır!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1186. Ne ondan toprağa güzellik ve verimlilik vardır ne de toprağın sahibine zenginlik vardır!

"Lemtür", semiz ve güçlü demektir, "ya" masdarlık içindir. Yani, bizim ektiğimiz amel tohumlarından ilâhî mülk ne güzellik ne de verimlilik ve güç kazanır; ve ne de mülkün sahibi zengin olur!

"Lemtür", semiz ve kavî demektir, "ya" masdariyet içindir. Ya'ni, bu bi-zim ektiğimiz dâne-i a'mâlden mülk-i ilâhî ne revnak ve ne de semizlik ve kuvvet kesb eder; ve ne de mülkün sahibi zengin olur!

1187. Ancak işâreten demektir ki, "Bana bundan lazımdır. Zîrâ bunun as-lını ademden sen verdin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1187. Ancak işaretle demektir ki, "Bana bundan lazımdır. Çünkü bunun aslını yokluktan sen verdin."

1188. "Yedim ve dâneyi bizim tarafımıza bu ni'metten çek diye nişan olarak getirdim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1188. "Yedim ve taneyi bizim tarafımıza bu nimetten çek diye işaret olarak getirdim."

Yani, bizim amel tanemizi Allah'ın mülküne ekmekte ancak bir işaret vardır. O da şu demektir: "Ey mülkün sahibi, bana bu tohumun mahsulü lazımdır. Çünkü bunun aslı olan varlığı, izafî yokluktan sen çıkarıp verdin. Ben o varlıktan faydalandım. Bizim tarafımıza bu nimetin benzerlerini ihsan et diye şimdi bu amel tanesini işaret olarak getirdim ve yine senin mülküne saçtım."

Ya'ni, bizim amel dânemizi mülk-i Hudâ'ya ekmekte ancak bir işaret vardır. O da bu demektir ki: "Ey mülkün sahibi, bana bu tohumun mahsûlü lâzımdır. Zîrâ bunun aslı olan vücûdu, adem-i izâfîden sen çıkarıp verdin. Ben o vücûddan istifâde ettim. Bizim tarafımıza bu ni'metin emsâlini ihsân et, diye şimdi bu dâne-i ameli nişan olarak getirdim ve yine senin mülküne saçtım."

1189. Binâenaleyh ey tâlihli, kuru duâyı bırak! Zîrâ ağaç, saçılmış dâne ister.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1189. Bu sebeple ey tâlihli, kuru duayı bırak! Çünkü ağaç, saçılmış tohum ister.

"Ey tâlihli"den kasıt, insân-ı kâmilin huzuru kendisine nasip olup Hakk yoluna giren kimsedir. "Kuru dua"dan kasıt, amel etmeyip sadece dille talep etmektir. Yani, ey Hakk yolunun sâliki, ahde vefa, salih amel işlemekle olur. Ameli terk edip: "Ey Rabbim, bana şunu bunu ihsan et!" demek doğru bir hareket değildir. Çünkü dünya, Zâhir isminin (Allah'ın görünen, açıkça beliren isminin) tecelli yeri olduğundan, görünen amel gereklidir. Nasıl ki bir ağacın ortaya çıkmasını isteyen kimse, mutlaka onun çekirdeğini ve tohumunu toprağa ekmiş olmalıdır. Tohumu ekmeden ağaç istemek tam bir talep değildir, eksik bir taleptir.

"Ey tâlihli"den murâd, insân-ı kâmilin huzûru kendisine nasîb olup tarîk-ı Hakk'a sülük eden kimsedir. "Kuru duâ"dan murâd, amel etmeyip lisânen taleb etmektir. Ya'ni, ey tarîk-ı Hakk'ın sâliki ahde vefâ, amel-i sâlih işlemekle olur. Ameli terk edip: "Yâ Rab, bana şunu bunu ihsân et!" demek doğru bir hareket değildir. Zîrâ dünyâ, ism-i Zâhir'in mazharı olduğundan amel-i zâhirî lâzımdır. Nitekim bir ağacın zuhûrunu murâd eden kimse, mutlakā onun çekirdeğini ve tohumunu toprağa ekmiş olmalıdır. Tohumu ekmeden ağaç istemek taleb-i kâmil değildir, bir taleb-i nâkıstır.

1190. Eğer dânen yok ise Hâlık o duâdan sana, "Ne güzel sa`ydir!" diye bir nahl bağışlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1190. Eğer bilgin yoksa, Yaratıcı o duadan sana "Ne güzel çabadır!" diye bir hurma ağacı bağışlar.

Fakat birtakım görünen sebepler ve acizlikler engeliyle tohuma sahip olamamış ve amel işlemeye muvaffak olamamış isen, "Bana dua edin, size icabet edeyim!" (Sebe', 40/60) ayet-i kerimesi gereğince, için yanarak dua ettiğin takdirde, Yüce Allah senin o duanı çaba yerinde tutup, "Ne güzel çabadır!" diye sana meyveleriyle dolu bir hurma ağacı yaratarak bağışlar.

Fakat birtakım zâhirî sebebler ve aczler haylûletiyle dâneye mâlik ve amele muvaffak olamamış isen ادْعُوني أستجب لكم (Sebe', 40/60) ya'ni "Duâ edin, size icâbet edeyim!" âyet-i kerîmesi mûcibince, için yanarak duâ ettiğin takdirde, Hâlık Teâlâ senin o duânı sa'y makamında tutup, "Ne güzel sa'ydir!" diye sana meyveleriyle dolu bir hurma ağacı halk ederek bağışlar.

1191. Meryem gibi ki, onun derdi var idi, dânesi yok idi. O nahli bir sâhib-i fen yeşil yaptı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1191. Meryem gibi ki, onun derdi vardı, dânesi yoktu. O hurma ağacını bir hüner sahibi yeşil yaptı.

Yani, çabalamaktan âciz kalanın duasının, çaba makamında kabul edildiğinin delili şudur ki, Hz. Meryem'in doğum yapacağı bir yerde hiçbir yardımcı olmadığı gibi yiyeceği de yoktu. Talep ve fiilî duadan âciz bir halde olduğundan, lisanî dua ile Hakk'a niyaz etti. Onun fiilî dânesi ve ameli olmadığı halde, hüner sahibi olan Yüce Allah kuru bir hurma ağacını yeşil yaptı ve meyveli bir hale girdi. Nasıl ki Meryem Suresi'nde buyrulur: فَأَجَاءهَا الْمَخاض إلى جذع النخلة قالت يا ليتني مت قبل هذا وكنت نسيا منسيا فناداها من تحتها ألا تحزني قد جعل ربك تحتك سريا وهزي إليك بجذع النخلة تساقط عليك رطبا جنيا (Meryem 19/23-25) yani "Doğum ağrısı onu bir kuru hurma ağacına dayanmaya mecbur etti. Dedi ki: "Keşke ben bundan evvel ölüp tamamen unutulmuş olaydım!" Altından cenâb-ı Îsâ seslenip dedi ki: "Mahzun olma, rabbin senin altından ırmak akıttı ve kuru hurma ağacını salla ki üzerine hurma düşsün!"

Ya'ni, sa'yden âciz kalanın duâsının sa'y makamında kabûl buyrulduğunun delîli budur ki, Hz. Meryem'in doğuracağı bir yerde hiçbir yardımcı olmadığı gibi yiyeceği dahi yok idi. Taleb ve duâ-yı fiilîden âciz bir hâlde olduğundan, duâ-yı lisânî ile Hakk'a niyâz etti. Onun dâne-i fiili ve ameli olmadığı hâlde, hüner sahibi olan Hak Teâlâ kuru bir hurma ağacını yeşil yaptı ve meyveli bir hâle girdi. Nitekim sûre-i Meryem'de buyrulur: فَأَجَاءهَا الْمَخاض إلى جذع النخلة قالت يا ليتني مت قبل هذا وكنت نسيا منسيا فناداها من تحتها ألا تحزني قد جعل ربك تحتك سريا وهزي إليك بجذع النخلة تساقط عليك رطبا جنيا (Meryem 19/23-25) ya'ni "Doğum ağrısı onu bir kuru hurma ağacına dayanmağa mecbûr etti. Dedi ki: "Keşke ben bundan evvel ölüp külliyyen unutulmuş olaydım!" Altından cenâb-ı Îsâ nidâ edip dedi ki: "Mahzun olma, rabbin senin altından ırmak akıttı ve kuru hurma ağacını salla ki üzerine hurma düşsün!"

1192. Zîrâ ki, o himmet sahibi olan hâtûn vefâ edici idi. Hâlık onun murâdı olmaksızın yüz murad verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1192. Çünkü o himmet sahibi kadın vefalıydı. Yaratıcı, onun isteği olmaksızın yüz istek verdi.

"Râd", cömert, civanmert, himmet ve cömertlik sahibi anlamındadır. Başka anlamları da vardır. Burada "himmet sahibi" anlamı uygundur. "Hâtûn", kadın demektir; ve "kadın" kelimesi bu "hâtûn" kelimesinden bozulmuştur. Yani, o Meryem ve o yüce himmet sahibi kadın, Hakk'a karşı olan ahdine vefalıydı. Yüce Allah da onun çabadan aciz kaldığı zamanda, onun isteği olmaksızın birçok isteğini verdi; ve onun sözlü talepten uzak olan hâlî talebini derhal yerine getirdi.

"Râd", kerim ve civanmerd ve sahib-i himmet ve sehâvet ma'nâsınadır. Ve diğer ma'nâları da vardır. Burada "sâhib-i himmet" ma'nâsı münasibdir. "Hâtûn", kadın demektir; ve "kadın" bu "hâtûn" kelimesinden muharreftir. Ya'ni, o Meryem ve o himmet-i âlî sâhibi olan kadın, Hakk'a karşı olan ah- dine vefâ edici idi. Hâlık Teâlâ hazretleri dahi onun sa'yden aczi zamânında, onun murâdı olmaksızın birçok murâdlarını verdi; Ve onun taleb-i lisânîden ârî olan taleb-i hâlîsini derhal is'âf buyurdu.

1193. O cemaat ki, vefâ edici olmuş idiler, bütün sınıflar üzerine onları ziya- deleştirmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1193. O cemaat ki vefalı olmuşlardı, bütün sınıflar üzerine onları üstün kılmıştır.

Hakk'ın emrine itaat ve yasaklarından kaçınmak suretiyle ahitlerine vefa eden cemaati, diğer insan sınıfları üzerine üstün kılmıştır. Nasıl ki Yüce Allah Kur'ân-ı Kerim'de إِنَّ أَكْرَمَكُم عند الله أتْقَاكُمْ (Hucurat, 49/13) yani "Allah katında en değerli olanınız, O'na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır" buyurur.

Hakk'ın emrine itâat ve nehyinden ictinâb etmek sûretiyle ahidlerine ve- fâ eden cemâati diğer asnâf-ı beşer üzerine efdal etmiştir. Nitekim Hak Teâlâ hazretleri Kur'ân-ı Kerim'de إِنَّ أَكْرَمَكُم عند الله أتْقَاكُمْ (Hucurat, 49/13) ya'ni "Al- lah indinde en mükerrem olanınız en müttakî olanınızdır" buyrulur.

1194. Denizler ve dağ onlara müsahhar oldu. Dört unsur dahi o taifenin bendesidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1194. Denizler ve dağ onlara boyun eğdi. Dört unsur dahi o topluluğun kuludur.

Yani, ahitlerine vefa eden peygamberlere ve evliyaya denizler ve dağlar boyun eğip denizlerden yürüyüp geçmek ve dağlarda tasarruf etmek gibi haller meydana geldi. Örneğin Musa (a.s.) denizi asasıyla yarıp geçti; ve Resûl-i Ekrem Efendimiz Hz. Sıddîk ve Hz. Ömer ve Hz. Osman ve Hz. Ali ile Uhud dağı üzerinde oturdukları sırada hareket meydana geldi. Buyurdular ki: "Ey Uhud sakin ol, senin üzerinde Nebî ve Sıddîk ve şehîd vardır!" Derhal hareket sakin oldu. Ve aynı şekilde bu yüce zatlara dört unsur yani toprak, su, hava, ateş kul oldular. Nasıl ki Musa (a.s.)'ın işaretiyle yer Karun'u batırdı ve denizi yardı; ve Süleyman (a.s.) havada tasarruf etti; ve ateş İbrahim (a.s.)'a gül bahçesi oldu. Yüce evliya hazretlerinin dahi mucizelerden mirasları vardır ki, ona şeriat dilinde "keramet" derler.

Ya'ni, ahidlerine vefâ eden enbiyâ ve evliyâya deryâlar ve dağlar müsahhar olup denizlerden yürüyüp geçmek ve dağlarda tasarruf etmek gibi ahvâl vâki' oldu. Meselâ Mûsâ (a.s.) denizi asâsıyla yarıp geçti; ve Resûl-i Ekrem Efendimiz Hz. Sıddîk ve Hz. Ömer ve Hz. Osman ve Hz. Ali ile Uhud dağı üzerinde oturdukları sırada hareket vâki' oldu. Buyurdular ki: "Ey Uhud sâkin ol, senin üzerinde Nebî ve Sıddîk ve şehîd vardır!" Derhal hareket sâkin oldu. Ve kezâ bu zevât-ı kirâma dört unsur ya'ni toprak, su, hava, ateş bende oldular. Nitekim Mûsâ (a.s.)ın işâretiyle arz Kârun'u batırdı ve denizi yardı; ve Süleyman (a.s.) havada tasarruf etti; ve ateş İbrâhim (a.s.)a gülzâr oldu. Evliyâ-yı kirâm hazarâtının dahi mûcizâttan mîrâsları vardır ki, ona lisân-ı şer'de "kerâmet" derler.

1195. Bu ise nişan için bir ikramdır, tâ ki ehl-i inkâr onu âşikâr göreler!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1195. Bu ise bir nişan için bir ikramdır, tâ ki inkâr edenler onu açıkça görsünler!

Yani, peygamberlerin ve evliyaların bu yoğunluk âleminde ve görünen âlemde gösterdikleri olağanüstü haller (havârık), onların Allah katındaki değerlerine bir nişan ve alâmet olmak üzere bir ikramdır; ve onların Allah katındaki değerlerini inkâr edenlerin onu açık bir şekilde görmeleri içindir.

Ya'ni, enbiyâ ve evliyânın bu âlem-i kesâfette ve zâhirde gösterdikleri havârık, onların ind-i ilâhîdeki kıymetlerine nişan ve alâmet [olmak] üzere bir ikramdır; ve onların ind-i ilâhîdeki kıymetlerini inkâr edenler onu âşikâr bir sûrette görmek içindir.

1196. Onların o gizli kerâmetleri ki, o havâsse ve beyana gelmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1196. Onların o gizli kerâmetleri ki, o havâssa ve beyana gelmez.

O ahitlerine vefalı olan peygamberlerin ve evliyaların, bu görünen kerâmetlerinden başka birtakım gizli kerâmetleri daha vardır ki, o kerâmetleri dış ve iç duyularla idrak etmek mümkün değildir ve tarif ve açıklamak da mümkün değildir. Çünkü onları açıklamak için bu görünen âlemde kullanılan kelimeler yeterli değildir.

O ahidlerine vefâkâr olan enbiyâ ve evliyânın bu zâhir olan kerâmetlerinden başka birtakım gizli kerâmetleri daha vardır ki, o kerâmetleri havâss-ı zâhire ve bâtıne ile idrâk etmek mümkin değildir ve ta'rîf ve beyân kābil değildir. Çünki onları beyân için bu âlem-i zâhirde müsta'mel elfâz kifayet etmez.

1197. Kârı o tutar ki, muhakkak o ebed ola, dâimâ ne munkatı'dır ne de reddi taleb olunmuştur..&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1197. Kârı o tutar ki, muhakkak o sonsuz olsun, daima ne kesilir ne de geri çevrilmesi istenir.

Yani, işe yarayan şey sonsuz olandır ki, o da gizli keramet olan manevî kerametlerdir; ve bu kerametler çeşmeye ait değil ruha ait olduğundan görünür kerametler gibi kesintiye uğramaz ve geri çevrilmesi de istenmez. Görünür kerametler ise görünür ölümle kesintiye uğrar; ve fani olan görünüş âlemine ait bulunan kerametler evliya tarafından kabul edilmediğinden çoğunlukla geri çevrilmiştir; ve onlar görünür ve oluşa ait kerametlerden kaçarlar. Fakat manevî kerametler Hak ile kendi aralarında ve daimî olduğundan onların kabulüdür; ve hakikat ehli olanların çoğunun katında manevî kerametler ilim ve hikmettir. Nasıl ki ayet-i kerimede ومن يؤت الحكمة فقد أوتي خيراً كثيراً (Bakara, 2/269) yani "Hikmet verilmiş kimseye, muhakkak çok hayır verildi" buyrulur. Nasıl ki ilahî cezbe sahiplerinden birisine: "Oluşa ait kerametler mi daha üstündür, yoksa ilim ve hikmet mi daha üstündür?" diye sormuşlar. "Elbette ilim ve hikmet daha üstündür. Çünkü oluşa ait kerametler için daima abdestli bulunmak lazımdır. Fakat ilim ve hikmet cünüp olsa bile sahibinden ayrılmaz" diye cevap vermiştir.

Ya'ni, işe yarayan şey ebedî olandır ki, o da gizli kerâmet olan kerâmât-ı ma'neviyyedir; ve bu kerâmât çeşme âid değil rûha âid olduğundan kerâmât-ı sûrî gibi munkatı' değildir ve reddi dahi matlûb değildir. Kerâmât-ı sûrî ise mevt-i sûrî ile munkatı' olur; ve fânî olan âlem-i sûrete âid bulunan kerâmât evliyâ tarafından makbûl olmadığından ekseriyâ reddolunmuştur; ve onlar kerâmât-ı sûriyye ve kevniyyeden kaçarlar. Fakat kerâmât-ı ma'neviyye Hak ile kendi aralarında ve dâimî olduğundan onların makbûlüdür; ve muhakkıklarının çoğunun indinde kerâmât-ı ma'neviyye ilim ve hikmettir. Nitekim âyet-i kerîmede ومن يؤت الحكمة فقد أوتي خيراً كثيراً (Bakara, 2/269) ya'ni "Hikmet verilmiş kimseye, muhakkak hayr-ı kesîr verildi" buyrulur. Nitekim mecâzîb-i ilâhiyyeden birisine: "Kerâmât-ı kevniyye mi efdaldir, yoksa ilim ve hikmet mi efdaldir?" diye sormuşlar. "Elbette ilim ve hikmet efdaldir. Zîrâ kerâmât-ı kevniyye için dâimâ abdestli bulunmak lâzımdır. Fakat ilim ve hikmet cünüb olsa bile sahibinden münfekk olmaz" diye cevab vermiştir.

## Münâcât

1198. Ey küt ve temkîn ve sebât verici, halka bu sebatsızlıktan necât ver!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1198. Ey küt, temkin ve sebat verici, halkı bu sebatsızlıktan kurtar!

"Küt", gıda demektir. Burada kastedilen, ruhanî gıda olan ilahî bilgilerdir. "Temkin", istikamet üzerinde sağlamlık ve istikrar makamı demektir. Çünkü Hakk yolcusu bu sağlamlık makamına ulaşıncaya kadar telvin (değişkenlik) sahibidir ve bir halden bir hale ilerler, bir vasıftan bir vasfa geçer. Ne zaman ki sağlamlık makamına ulaşır ve ona bağlanır, temkin meydana gelir (Seyyid Şerif Cürcanî'nin Ta'rîfât'ından tercüme). Yani, ey manevî gıdayı, temkin makamını ve ahde vefada sebatı veren Yüce Allah, halkı telvinden ve sebatsızlıktan kurtar ve onları ahde vefada sabit kıl!

"Küt", gıdâ demektir. Burada murâd, gıdâ-yı rûhânî olan maârif-i ilâhîdir. "Temkîn", istikāmet üzerinde rüsûh ve istikrar makāmı demektir. Zîrâ sâlik-i tarîk-ı Hak bu makām-ı rüsûha vâsıl oluncaya kadar sahib-i telvîndir ve bir hâlden bir hâle terakkî ve bir vasıftan bir vasfa intikal eder. Vaktâki makām-ı rüsûha vâsıl ve muttasıl olur, temkin husûle gelir (Ta'rîfât-ı Seyyid'den tercüme). Ya'ni, ey gıdâ-yı ma'nevîyi ve temkîn makāmını ve ahde vefâda sebâtı verici olan Hak Teâlâ hazretleri, halkı telvînden ve sebâtsızlıktan kurtar ve onları ahde vefâda sâbit kıl!

1199. O bir işte ki, sabit olmak layıktır, münsenî olan nefse kāimlik ver!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1199. O bir işte ki, sabit olmak layıktır, münsenî olan nefse kâimlik ver!

"Münsenî", iki kat olan ve bükülmüş ve baş aşağı olan demektir. "Bûdenî"deki "yâ", liyakat yâ'sıdır. Yani, Ey Rabbim, sabit olmak layık ve gerekli olan riyâzât ve mücâhedât emrinde aciz kalıp iki kat olmuş ve bükülmüş olan nefse kâimlik ve doğru duruş ver!

"Münsenî", iki kat olan ve bükülmüş ve baş aşağı olan demektir. "Bûdenî"deki "yâ", yâ-yı liyâkattır. Ya'ni, Yâ Rab sabit olmak lâyık ve lâzım olan riyâzât ve mücâhedât emrinde âciz kalıp iki kat olmuş ve bükülmüş olan nefse kāimlik ve doğru duruculuk ver!

## Menkıbe: Hz. Pîr'in müridlerinden Mevlânâ Mecdüddîn Atabek, dâimâ çileye girmek isterdi. Bir gün Hz. Hudâvendigâr'dan ricâ ve iltimas etti. Ba'delkabûl onu kendi refîkı ile medresede yekdiğerine muttasıl iki hücrede çileye oturttular. Birkaç gün sonra ona açlık te'sîr edip tâkati tak oldu. Refîkı ile açlık zarûretinden bahisle gece müttefikan hücrelerinden çıkıp ahbablarından birinin evine gittiler ve açlıklarının derecesini söylediler. O azîz onlar için bir kaz dolması tertîb etti. Onu yedikten sonra gelip hücrelerinde oturdular. Sabâh oldukta Hz. Hüdâvendigâr, âdet-i seniyyeleri vech ile hücrenin kapısına geldiler ve mübarek parmaklarını hücrenin kapısına sürüp kokladılar ve ondan sonra buyurdular ki: "Ey ashâbımız bu hücreden riyâzât kokusu değil, kaz dolması kokusu geliyor!" Her ikisi de mübârek ayaklarına kapandılar ve tövbe istiğfar edip, "Böyle bir rahmet dururken, insanın kendisini halvet köşelerinde habsetmesi sadākatsizliktir dediler!" (Menâkıb-1 Sipehsâlâr'dan menküldür)

1200. Onlara sabır bahş et, mîzânın kefesini ağır et! Onları sûret-gerlerin hîlesinden kurtar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1200. Onlara sabır bahşet, mizanının kefesini ağır et! Onları suret yapanların hilesinden kurtar.

Birinci mısrada, "Mevâzîn-i hasenâtı ağır gelen kimseye gelince, imdi o kimse razı olduğu bir yaşayış içindedir." anlamındaki فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَازِينَهُ فَهُوَ فِي عيشة راضية (Kâria, 101/6) ayet-i kerimesine işaret buyrulur. "Suret yapanlar"dan kasıt, suret ile kayıtlı olanlardır ki, onlar nefislerinin hazlarını ve lezzetlerini elde etmek için çalışırlar. Yani, "Ey Rabbim, senin yoluna giren Hakk Yolcularına riyâzât ve mücâhedâta sabır bağışla ve onların amelleri tartıldığı zaman mizanının iyilikler kefesini ağır yap ve onları suretle kayıtlı olan kimselerin hilelerinden ve aldatmalarından kurtar!"

Birinci mısra'da فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَازِينَهُ فَهُوَ فِي عيشة راضية (Kâria, 101/6) ya'ni, “Mevâzîn-i hasenâtı ağır gelen kimseye gelince, imdi o kimse râzı olduğu bir yaşayış içindedir." âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. "Sûret-gerân"dan murâd, sûret ile mukayyed olanlardır ki, onlar nefislerinin huzûzât ve lezzetlerini tahsîl için çalışırlar. Ya'ni, "Yâ Rab, senin tarîkına sülük edenlere riyâzât ve mücâhedâta sabır bağışla ve onların a'mâli tartıldığı vakit mîzânın hasenât kefesini ağır yap ve onları sûretle mukayyed olan kimselerin hîlelerinden ve iğvâlarından kurtar!"

1201. Ey Kerîm onları hasûdluktan kurtar, tâ ki hasedden şeytân-ı racîm olmayalar!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1201. Ey Kerîm, onları kıskançlıktan kurtar ki, kıskançlıktan kovulmuş şeytan olmasınlar!

"Bâz harîden" (bir şeyi satın almak), kurtarmak ve halâs etmekten kinayedir (mecazdır) (Bahâr-ı Acem). Ey kerîm olan Allah'ım, Hakk yolcusu olanları kıskançlıktan kurtar. Hakk yolculuğunda birinin ilerlemesini görüp ona kıskançlık ederek incitmesinler ve sonunda bu kıskançlık sıfatının kendisinde üstün gelmesi yüzünden kovulmuş ve dışlanmış bir şeytan olmasınlar ve senin yolundan kovulmasınlar!

"Bâz harîden", halâs etmek ve kurtarmaktan kinâyedir (Bahâr-ı Acem). Ey kerîm olan Allah'ım, ehl-i tarîki hasûdluktan kurtar. Sülükünde birinin terakkîsini görüp ona hased ederek incitmesinler ve âkıbet bu hased sıfatının kendisinde galebesi yüzünden bir şeytân-ı racîm ve matrûd olmasınlar ve senin yolundan koğulmasınlar!

1202. Fânî olan mülk ve cesedin naîminde avâm, hasedden nasıl yanıyorlar!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1202. Fani olan mülk ve cesedin nimetlerinde halk, hasetten nasıl yanıyorlar!

Fani olan bu dünyanın mülkünün nimetleri ve bedene ait olan hazlar ve lezzetler hakkında, cismani olan halk tabakası, birbirlerine karşı hasetlerinden dolayı nasıl yanıp tutuşuyorlar ve birbirlerini çekemiyorlar. Fani olduğu kendilerince de aşikâr olan bu nimetlere karşı bir türlü hasetten vazgeçemiyorlar. Şimdi, nefsinde bu haset sıfatı baki olan bir kimsenin, baki mülkün nimetine nail olanlara karşı ne derece şiddetli muamele edeceği kıyas olunsun!

Fânî olan bu dünyanın mülkünün ni'metleri ve cesede âid bulunan hu- zûzat ve telezzüzât hakkında, cismânî olan avâm-ı halk, birbirlerine karşı hasedlerinden nâşî nasıl yanıp tutuşuyorlar ve birbirlerini çekemiyorlar. Fânî olduğu kendilerince de âşikâr olan bu ni'metlere karşı bir türlü hasedden vazgeçemiyorlar. Ya nefsinde bu sıfat-ı hased bâkî olan bir kimsenin, mülk-i bâkî ni'metine nâil olanlara karşı ne derece şedîd muâmele edeceği kıyâs olunsun!

1203. Padişahları gör ki ordu çekerler, hasedden kendi akrabalarını öldürürler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1203. Padişahları gör ki ordu çekerler, hasetten kendi akrabalarını öldürürler.

Padişahlara bak ki, güç ve ihtişamını çekemedikleri bir padişah üzerine ordu çekip savaşırlar; ve akıl ve dirayette kendilerinden daha yüksek gördükleri akrabalarını hasetten dolayı öldürürler. Nasıl ki zamanımızda meydana gelen genel savaş, Alman milletinin ticaretinin gelişmesine haset etmeleri yüzünden meydana geldi ve bu yüzden dokuz milyon kadar tahmin edilen insan bireyleri helak toprağına serildi.

Pâdişahlara bak ki, satvet ve şevketini çekemedikleri bir padişah üzerine ordu çekip harb ederler; ve akıl ve dirâyette kendilerinden daha yüksek gördükleri akrabalarını hasedden nâşî öldürürler. Nitekim zamânımızda vâki' olan harb-i umûmî, Alman milletinin inkişaf-ı ticaretine hased etmeleri yüzünden vâki' oldu ve bu yüzden dokuz milyon kadar tahmîn olunan efrâd-ı beşer hâk-i helâke serildi.

1204. Necis dolu olan kuklaların âşıkları, kana ve birbirlerinin canına kasd etmişlerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1204. Necis dolu olan kuklaların âşıkları, kana ve birbirlerinin canına kast etmişlerdir.

"Lu'bet", kukla ve çocukların oynadıkları yapma bebek anlamındadır. Yani, bağırsakları necaset dolu olan, o topraktan yapılmış bir kukla mesabesinde bulunan sevgili ve sevgililerin âşıkları, kıskançlıktan dolayı kana ve cinayete ve birbirlerinin canına kast etmişlerdir; ve hatta bazıları kendi canlarına kıyıp intihar bile ederler.

"Lu'bet", kukla ve çocukların oynadıkları yapma bebek ma'nâsınadır. Ya'ni, bağırsakları necâset dolu olan, o topraktan ma'mûl bir kukla mesâbesinde bulunan mahbûb ve mahbûbelerin âşıkları, hasedden dolayı kana ve cinâyete ve birbirlerininin canına kasd etmişlerdir; ve hatta ba'zıları kendi canlarına kıyıp intihâr bile ederler.

1205. Vis'i ve Râmîn'i ve Husrev ve Şîrîn'i oku ki, hasedden nâşî o ahmaklar ne yaptılar!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1205. Vis'i ve Râmîn'i ve Hüsrev ile Şîrîn'i oku ki, o ahmaklar hasetten dolayı neler yaptılar!

"Vis", bir kadının ismi ve "Râmîn" de onun âşığının adıdır. "Hüsrev", Şîrîn ismindeki kadının âşığı olup, rakibi olan Ferhad'ı haset yüzünden öldürmüş ve Şîrîn'i almıştır. Bunların aşkları hakkında ayrıca kitaplar yazılmıştır. Nasıl ki Ferhad ile Şîrîn'in hikâyesi dillerde destandır; ve Hüsrev'in Ferhad'ı öldürüp Şîrîn'i aldığı hakkında şairler türlü türlü şiirler söylemişlerdir ki, birinin bir beyti şöyledir: Haclegâh-ı Hüsrev'i ol dem ki tezyîn ettiler Hûn-i Ferhâd'ı hınâ-yı pây-ı Şîrîn ettiler Yani, bu murdar kuklaların âşıkları birbirlerine karşı haset yüzünden ne yaptıklarını anlamak istersen Vis ile Râmîn'in ve Hüsrev ile Şîrîn'in maceralarını içeren hikâye kitabını oku!

"Vîs", bir kadının ismi ve "Râmîn" dahi onun âşığının adıdır. "Hüsrev", Şîrin ismindeki kadının âşıkı olup, rakîbi olan Ferhad'ı hased yüzünden öldürmüş ve Şîrîn'i almıştır. Bunların muâşakaları hakkında ayrıca kitablar yazılmıştır. Nitekim Ferhâd ile Şîrîn'in hikâyesi dillerde destandır; ve Hüsrev'in Ferhâd'ı öldürüp Şîrîn'i aldığı hakkında şairler türlü türlü şiirler söylemişlerdir ki, birinin bir beyti şöyledir: Haclegâh-ı Hüsrev'i ol dem ki tezyîn ettiler Hûn-i Ferhâd'ı hınâ-yı pây-ı Şîrîn ettiler Ya'ni, bu murdar kuklaların âşıkları birbirlerine karşı hased yüzünden ne yaptıklarını anlamak istersen Vîs ile Râmîn'in ve Hüsrev ile Şîrîn'in mâcerâlarını hâvî olan hikâye kitabını oku!

1206. Nihayet âşık ve ma'şûk dahi fânî oldu. Hem nâçardırlar ve hem de muhabbetleri nâçîzdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1206. Sonunda âşık ve maşuk da fani oldu. Hem çaresizdirler hem de muhabbetleri değersizdir.

O ahmak âşıkların kitabını okuduğun zaman görürsün ki, sonunda hem âşık hem de maşuk fani oldu; ve ikisi de buz gibi eriyip yok oldular. Onların kendileri hiç idiler. Muhabbetleri de kendileri gibi hiç ve değersiz oldu.

O ahmak âşıkların kitabını okuduğun vakit görürsün ki, nihâyet hem âşık ve hem ma'şûk fânî oldu; ve ikisi de buz gibi eriyip yok oldular. Onların kendileri hîç idiler. Muhabbetleri de kendileri gibi hîç ve nâçîz oldu.

1207. Bir pâk ilâh ki, ademi birbirine vurur, ademi adem üzerine âşık eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1207. Öyle pak bir ilâh ki, yokluğu birbirine çarpar, yokluğu yokluğa âşık eder.

Yani, her türlü eksiklikten uzak ve kutsal olan bir ilâh ki, ilâhî isim ve sıfatlarının zuhur yerleri olmak üzere izafî yokluk âlemini ortaya çıkarıp, onun fertlerini birbirine çarptırır; ve aslında yokluktan ibaret olan o fertlerden her birini diğerine âşık yapar. Bu durum, buzdan yapılmış bir erkekle bir kadının birbirine âşık olmasına benzer. Buzlar eridiği zaman, ne kendileri ne de aşkları kalır, yok olup giderler.

Ya'ni, her türlü nakāyıstan pâk ve mukaddes olan bir ilâh ki, esmâ ve sıfât-ı ilâhiyyesinin mezâhiri olmak üzere adem-i izâfî âlemini ızhâr edip, onun efrâdını birbirine çarpıştırır; ve hadd-i zâtında ademden ibaret olan o efrâddan her birini diğerine âşık yapar. Bu hâl, buzdan yapılmış bir erkekle bir kadının yekdiğerine âşık olmasına benzer. Buzlar eridiği vakit, ne kendileri ve ne de aşkları kalmaz, mahvolup giderler.

1208. Aşıkın kalbinde hasedler zâhir olur; yoku, var böyle muztar eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1208. Âşığın kalbinde kıskançlıklar ortaya çıkar; onu böyle çaresiz bırakır.

"Bî-dil", âşık anlamına gelir. Yani, yokluktan ibaret olan âşığın kalbinde kıskançlık ortaya çıkar ve o âşık bu kıskançlık sebebiyle çaresiz ve zor durumda kalır. İşte gerçek varlığın sahibi olan Yüce Allah, hakikatte yok olan âşığı böyle çaresiz ve zor durumda bırakır.

"Bî-dil", âşık ma'nâsınadır. Ya'ni, ademden ibaret olan âşıkın kalbinde hased zâhir olur ve o âşık bu hased sebebiyle muztar ve nâçâr bir hâle gelir. İşte vücûd-i hakîkî sâhibi olan Allâhü zülcelâl hazretleri, hakîkatte yok olan âşıkı böyle muztar ve nâçâr kılar.

1209. Bu kadınlar ki, cümleden daha müşfiktirler, hasedden dolayı iki ortak kendilerini yerler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1209. Bu kadınlar ki, herkesten daha şefkatlidirler, kıskançlıktan dolayı iki ortak kendilerini yerler.

"Darre", bir erkeğin nikâhı altında bulunan iki kadın demektir ki, Türkçede "ortak" derler. Yani, bu kadınlar sınıfı ki, Yüce Allah onların kalbine şiddetli bir şefkat duygusu koymuştur ve bu şefkat hissiyle erkeklerden ayrıcalıklı bir durumdadırlar, kendilerinde bu kadar şefkat varken, her biri kendi ortağını eşinden kıskanıp haset eder; ve bu haset duygusu onun kalbindeki şefkat duygusunu giderip kendi kendini yer.

"Darre", bir erkeğin taht-ı nikâhında bulunan iki kadın demek olup Türkçe'de "ortak" derler. Ya'ni, bu kadın tâifesi ki, Hak Teâlâ hazretleri onların kalbine şiddetli bir şefkat duygusu koymuştur, ve bu hiss-i şefkatle, erkeklerden mümtâz bir hâldedirler, kendilerinde bu kadar şefkat varken, her birisi kendi ortağını zevcinden kıskanıp hased eder; Ve bu hased duygusu onun kalbinde şefkat duygusunu izâle edip kendi kendini yer.

1210. Hatta erkekler ki, muhakkak taş kalblidirler, nihayet hasedden hangi menzildedirler!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1210. Hatta erkekler ki, kesinlikle taş kalplidirler, sonunda hasetten hangi mertebededirler!

Hatta katı yürekli ve kadınlardan daha az şefkatli olan erkeklerin sonunda, haset sıfatının hangi mertebesinde ve konumunda bulunduğunu sen kıyas et!

Hattâ katı yürekli ve kadınlardan daha az şefîk olan erkeklerin nihâyet, sıfat-ı hasedin hangi mertebesinde ve menzilinde bulunduğunu var kıyas et!

1211. Eğer şerîat efsûn-ı latif yapmasa idi, her bir kimse refîkının cismini yırtar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1211. Eğer şeriat latif bir büyü yapmasaydı, her bir kimse arkadaşının bedenini yırtardı.

"Efsun", azimetler (büyülü sözler), hile ve sihir anlamlarına gelir. Yani, eğer şeriat ve ilâhî kanun, latif sihri ile insanlar üzerinde etkili olmasaydı, her bir kimse kıskançlık sebebiyle kendi arkadaşının bedenini yırtar ve öldürürdü. Bereket versin ki, şeriatin kısas hükmü, kıskançların ellerini bağlamıştır.

"Efsun", azâim ve hîle ve sihir ma'nâlarına gelir. Ya'ni, eğer şerîat ve kānûn-i ilâhî sihr-i latîfi ile efrâd-ı beşer üzerinde müessir olmasa idi, her bir kimse hased sebebiyle kendi refîkının cismini yırtar ve öldürür idi. Bereket versin ki, şerîatin hükm-i kısâsı, hasûdların ellerini bağlamıştır.

1212. Şerîat şerrin def'i için bir re'y vurur. Şeytanı hüccet şişesi içine koyar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1212. Şeriat, şerrin defedilmesi için bir görüş ortaya koyar. Şeytanı hüccet şişesi içine koyar.

"Der şîşe kerden", şişeye koymak, güçlü olanı zayıf aracılığıyla yenmekten kinayedir. Yani, şeriat ve ilâhî kanun, insan topluluğundaki şerrin defedilmesi için bir hüküm verir ve şeytanın ta kendisi gibi olup güçlü bir şekilde insana musallat olan haset duygusunu, birkaç satırlık yazıyı içeren bir kâğıt parçasıyla yener ve boyun eğdirir.

"Der şîşe kerden", şişeye koymak, kavîyi zayıf vâsıtasıyla mağlûb etmekten kinâyedir. Ya'ni, şerîat ve kānûn-ı ilâhî, câmia-i beşeriyyetteki şerrin def'i için bir hüküm verir ve ayn-ı şeytan mesâbesinde olup kaviyyen beşere musallat olan hased duygusunu birkaç satırlık yazıyı hâvi bir kâğıt parçasıyla mağlûb ve makhûr eder.

1213. Şahidden ve yeminden ve nükülden akıbet, fuzûl olan şeytan şişeye gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1213. Şahitten, yeminden ve yeminden kaçınmaktan sonra, fuzûlî olan şeytan şişeye girer.

Yani, kıskançlık saikiyle suç işleyen ve şeytanın kıskançlık sıfatını temsil eden bir kimse, şeriat mahkemesinde ve kanun önünde aleyhine açılan bir davada, dinlenen şahitten, gerçekleşen yeminden veya teklif edilen yeminden kaçınmaktan ve çekinmekten dolayı şer'î delil şişesinin içine girip yenik düşer ve mağlup olur.

Ya'ni, sâika-i hased ile cinâyet işleyen ve şeytanın sıfat-ı hasedini temsîl eden bir kimse, huzûr-i şerîatte ve kānûnda aleyhine açılan bir da'vâda dinlenen şâhidden ve vâki' olan yeminden veyâhud teklif olunan yeminden nükûlden ve istinkâftan dolayı hüccet-i şer'iyye şişesinin içine girip makhûr ve mağlûb olur.

1214. İki zıddın hoşnutsuzluğu olan terazi gibi muhakkak hezlde ve cidde cem' gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1214. İki zıddın hoşnutsuzluğu olan terazi gibi muhakkak şakada ve ciddiyette bir araya gelir.

Yani, şeriat, birbirine zıt ve muhalif olan iki kişiyi hoşnut ve razı eden bir teraziye benzer. Örneğin, şaka ve latife yoluyla iki kiloluk bir maddeye üç kilo desek veya ciddi olarak iki kilo olduğunu söylesek, terazi ne şakaya ne de ciddiyete bakıp görevini yapar; ve şaka ile ciddiyeti birleştirip kaç kilo ise tamamen onu gösterir; ve satan ile alan, terazinin gösterdiği miktara razı olur.

Ya'ni, şerîat birbirine zıd ve muhâlif olan iki kimseyi hoşnud ve râzı eden bir terâzîye benzer. Meselâ latîfe ve hezl tarîkıyla iki kiloluk bir maddeye üç kilo desek veyâhud ciddî olarak iki kilo olduğunu söylesek, terâzi ne hezle ne de cidde nazar edip vazîfesini yapar; ve hezl ile ciddi birleştirip kaç kilo ise tamâmen onu gösterir; ve satan ile alan, terâzinin gösterdiği mikdâra râzı olur.

1215. Şerîati muhakkak kîle ve terazi bil; zîrâ onun sebebiyle hasımlar niza'dan ve kînden kurtulurlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1215. Şeriatı muhakkak kile ve terazi bil; çünkü onun sebebiyle hasımlar çekişmeden ve kinden kurtulurlar.

Örneğin, bir maddenin ağırlığında anlaşmazlığa düşüp kavga eden kimseleri, terazi o şeyin ağırlığını göstererek onları kavgadan ve kinden kurtardığı gibi, şeriatın hükmü de bir hak davasında birbirine düşman olan iki kimseyi düşmanlıktan kurtarır.

Meselâ bir maddenin sıkletinde ihtilâfa düşüp kavga eden kimseleri, terâzi o şeyin sıkletini göstererek onları kavgadan ve kinden kurtardığı gibi, şerîatin hükmü dahi bir hak da'vâsında birbirine muhâsım olan iki kimseyi husûmetten kurtarır.

1216. Eğer terazi olmasa o hasım cidâlden ve hayf ve ihtiyâl vehminden ne vakit kurtulur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1216. Eğer terazi olmasa o hasım, çekişmeden ve haksızlık ile hile vehminden ne zaman kurtulur?

"Hayf", eziyet etmek, zulmetmek ve zulüm anlamındadır. "İhtiyâl", hile yapmak demektir. Yani, terazi olmasa bir malı satın alan ve satıcıya karşı hasım durumunda bulunan kimse, çekişmeden ve kendisine zulüm ile hile edilmiş olduğu vehminden asla kurtulamaz.

"Hayf", cevr ve zulmetmek ve zulüm ma'nâsınadır. "İhtiyâl", hîle etmek demektir. Ya'ni, terâzi olmasa bir malı satın alan ve satıcıya karşı hasım mevki'inde bulunan kimse, cidâlden ve kendisine zulüm ve hîle edilmiş olmak vehminden aslâ kurtulamaz.

1217. İmdi bu vefâsız olan çirkin cîfede bütün bu hased ve hasım ve cefâ vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1217. Şimdi bu vefasız olan çirkin leşte bütün bu kıskançlık, düşmanlık ve eziyet vardır.

Şimdi bir leş ve vefasız olan bu çirkin dünyada hep bu kıskançlık, düşmanlık ve zulüm vardır. Dünya bu kötü sıfatların tecelli ettiği bir yerdir. Nitekim hadis-i şerifte الدنيا جيفة وطالبها كلاب yani, "Dünya leştir ve onun talipleri köpeklerdir" buyrulmuştur. Bu sebeple dünyanın talipleri arasında kıskançlık, düşmanlık ve zulüm olması tabiidir.

İmdi bir cîfe [ve] vefâsız olan bu çirkin dünyâda hep bu hased ve hasım ve zulüm vardır. Dünyâ bu kötü sıfatların tecellîgâhı olan bir yerdir. Nitekim hadîs-i şerîfte الدنيا جيفة وطالبها كلاب ya'ni, "Dünyâ cîfedir ve onun tâlibleri kelblerdir" buyrulmuştur. Binâenaleyh dünyânın tâlibleri arasında hased ve husûmet ve zulüm olmak tabîîdir.

1218. Binâenaleyh onda ikbâl ve devlet nasıl olur; cinnî ve insî nasıl hased içinde olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1218. Bu sebeple onda ikbal ve devlet nasıl olur; cin ve insan nasıl haset içinde olur?

Yani, dünya leşi haset ve düşmanlığın ve zulmün bir tecelli yeri olunca, o dünyadaki ikbal ve devletin hâli nasıl olur? Bu dünya ehlinden olan cin taifesinin ve insanların, bu dünyevi devlet ve ikbal için birbirlerine karşı hasetleri nasıl ve ne derecede olur, var kıyas et!

Ya'ni, dünyâ cîfesi hased ve husûmetin ve zulmün bir tecellîgâhı olunca, o dünyâdaki ikbâl ve devletin hâli nasıl olur? Bu dünyâ ehlinden olan cin tâifesinin ve insanların, bu devlet ve ikbâl-i dünyeviyye için birbirlerine karşı hasedleri nasıl ve ne derecede olur, var kıyâs et!

1219. O şeytanlar muhakkak eski hasûddurlar, yol vuruculuktan bir zaman hâlî değildirler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1219. O şeytanlar kesinlikle eski kıskançlardır, yol kesicilikten bir an bile geri durmazlar.

"Şeytanlar"dan kasıt, kötü ruhlardır. Yani, kötü ruhlar, Hakk yolunda gidenlerin eski kıskançları olup, onların kalplerine türlü türlü vesveseler (şüpheler, kuruntular) vererek yollarını kesmekten bir an bile geri kalmazlar. Çünkü onlar, saptırıcı olan "Mudill" isminin tecellisi olup, doğru yola iletici olan "Hâdî" isminin yolunda yürüyenleri çekemezler.

"Şeytanlar"dan murâd, ervâh-ı habîsedir. Ya'ni, hele ervâh-ı habîse Hak yolundan gidenlerin eski hasûdu olup onların kalblerine türlü türlü vesveseler ittisâliyle yollarını vurmaktan bir an hâlî kalmazlar. Zîrâ onlar, ism-i Mudill'in mazharı olup ism-i Hâdî hazretinin yolunda yürüyenleri çekemezler.

1220. Kur'ân'dan oku ki insan şeytanları, Hakk'ın meshinden şeytan ile cins olmuşlardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1220. Kur'ân'dan oku ki insan şeytanları, Hakk'ın meshinden şeytan ile cins olmuşlardır.

Bu şerefli beyitte, İsrâ Sûresi'nde yer alan "İnne'l-mübezzirîne kânû ihvâne'ş-şeyâtîn ve kâne'ş-şeytânü li-Rabbihî kefûrâ" (İsrâ, 17/27) yani "Müsrifler muhakkak şeytanların kardeşleridir ve şeytan Rabbine karşı çok nankördür" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. "Tebzîr" ise nefsin heveslerine ve şeytanî ayartmalara uyarak şer'î sınırların dışında mal ve kuvvet harcamaktır; ve şeytanın kardeşi doğal olarak şeytanın cinsinden olur. En'âm Sûresi'nde yer alan "Ve inne'ş-şeyâtîne leyûhûne ilâ evliyâihim li-yücâdilûküm ve in eta'tümûhüm inneküm le-müşrikûn" (En'âm, 6/121) yani "Muhakkak şeytanlar, insanlardan olan dostlarına, sizinle mücadele etmeleri için vesvese verirler. Eğer onlara itaat ederseniz, muhakkak siz müşriklersiniz!" ayet-i kerimesine de işaret buyrulur.

Bu beyt-i şerîfte sûre-i İsrâ'da olan إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا (İsrâ, 17/27) ya'ni "Mübezzirler muhakkak şeytanların kardeşleridir ve şeytan Rabbine kefûrdur" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Ve "tebzîr" hevâ-yı nefsâniyye ve iğvâât-ı şeytâniyyeye tebean hadd-i şer'î hâricinde vâki' olan mal ve kuvvet sarfıdır; ve şeytanın kardeşi bittabi' şeytanın cinsi olur. Ve sûre-i En'amda olan وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (En'âm, 6/121) ya'ni "Muhakkak şeytanlar, insanlardan olan dostlarına, sizin ile mücadele etmek için vesvese verirler. Eğer onlara itâat ederseniz, muhakkak siz müşriklersiniz!" âyet-i kerîmesine de işâret buyrulur.

1221. Şeytan iftitânda âciz olursa o, bu enîslerden istiâne ister.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1221. Şeytan fitneye düşürmekte âciz kalırsa, o, bu dostlardan yardım ister.

"İftitân", fitneye düşürmek demektir. Yani, şeytan iğvâlarıyla (baştan çıkarmalarıyla) ve vesvesesiyle insanları fitneye düşürmekte âciz kalırsa, kendi dostları olan, azdırdığı insanları saptırma hususunda aracı yapıp bu insan şeytanlarından yardım ister.

"İftitân", fitneye düşürmek. Ya'ni, şeytan iğvââtıyla ve vesvesesiyle insanları fitneye düşürmekte âciz kalırsa kendi dostları olan azdırdığı insanları ıdlâl husûsunda tavsît edip bu insan şeytanlarından yardım ister.

1222. Der ki: "Siz bize dostsunuz, bize yâr ve muhiblik edin! Bizim tarafımızsınız, tarafdarlık edin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1222. Der ki: "Siz bize dostsunuz, bize yâr ve seven olun! Bizim tarafımızsınız, taraftarlık edin!"

1223. Eğer cihanda bir kimsenin yolunu vursalar, her iki nevi' şeytan mesrûr gelirler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1223. Eğer dünyada bir kimsenin yolunu kesseler, her iki tür şeytan sevinçle gelirler.

Yani, eğer görünen ve görünmeyen insan ve cin şeytanları, Hak yoluna giden bir kimsenin yolunu kesip onu saptırsalar, bu iki tür şeytan onu sapkınlığa düşürdükleri için sevinirler.

Ya'ni, eğer görünen ve görünmeyen insan ve cin şeytanları Hak yoluna giden bir kimsenin yolunu vurup ıdlâl etseler, bu iki nevi' şeytan onu dalâlete düşürdüklerinden dolayı sevinirler.

1224. Ve eğer bir kimse can götürdü ve dînde âlî oldu ise, o iki hasûd nevha tutarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1224. Ve eğer bir kimse canını doğru yola götürdü ve dinde yüceldi ise, o iki hasetçi feryat ederler.

Ve eğer bir kimse insan ve cin şeytanlarının vesvesesine kulak asmayıp, canını doğru yola götürdü ve dinde mertebesi yükseldi ise, o iki tür hasetçi feryat ederler.

Ve eğer bir kimse insan ve cin şeytanlarının vesvesesine kulak asmayıp, canını doğru yola götürdü ve dinde mertebesi yükseldi ise, o iki nevi' hasedci feryâd ederler.

1225. Her ikisi hased dişi çiğnerler, bir kimse üzerine ki edîb ona akıl verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1225. Her ikisi de, edîbin akıl verdiği bir kimseye haset dişlerini bilerler.

"Edîb", burada mürşid (manevî rehber) ve muallim (öğretmen) anlamındadır. Yani, o iki tür şeytan, dinde mertebesi yükselen kimseyi gördükleri ve kâmil mürşidin o kimseye âhiret aklının zevkini verdiğini gözlemledikleri zaman, haset dişlerini gıcırdatırlar ve öfkelenirler. Padişahın o peygamberlik iddiasında bulunan kimseye sormasıdır: "O kimse ki, sadık peygamber olsa ve davası da sabit olsa, onunla ne olur ki bir kimseye bağışlasın? Yahut onun sohbeti ve hizmeti sebebiyle dil ile söylediği nasihatten başka ne ihsan bulurlar?"

Yani padişah, peygamberlik iddiasında bulunan kimseye şu soruları sorup diyor ki: "Bir kimse sadık peygamber olsa ve davasının doğruluğu da sabit olsa, böyle bir kimsenin insanlara bağışlayacak nesi olur? Yahut onun sohbetinde ve hizmetinde bulunan kimseler, onun dili ile söylediği nasihatlerden başka ne gibi bir fayda ve ihsana nail olabilirler?" Çünkü dil ile nasihat söylemek herkesin işidir. Fakat onların kalplerinde ve iç dünyalarında etkili olmak herkesin işi değildir.

"Edîb", burada mürşid ve muallim ma'nâsınadır. Ya'ni, o iki nevi' şeytan, dinde mertebesi yükselen kimseyi gördükleri ve mürşid-i kâmilin o kimseye akl-ı maâd zevkini verdiğini müşâhede ettikleri vakit, hased dişini gıcırdatırlar ve öfkelenirler. Pâdişahın o peygamberlik da'vâsı eden kimseye sormasıdır: "O kimse ki, sâdık peygamber ola ve sâbit de ola, onunla ne olur ki bir kimseye bağışlaya? Yâhud onun sohbeti ve hizmeti sebebiyle dil ile söylediği nasîhatten başka ne ihsân bulurlar?"

Ya'ni pâdişah da'vâ-yı nübüvvet eden kimseye şu suâlleri sorup diyor ki: "Bir kimse sâdık peygamber olsa ve da'vâsının doğruluğu da sâbit olsa, böyle bir kimsenin nâsa bağışlayacak nesi olur? Yâhud onun sohbetinde ve hizmetinde bulunan kimseler, onun dili ile söylediği nasîhatlerden başka ne gibi bir fâide ve ihsâna nâil olabilirler?" Zîrâ dil ile nasîhat söylemek herkesin kârıdır. Fakat onların kalblerinde ve bâtınlarında müessir olmak herkesin kâ- rı değildir.

1226. Şah ona sordu ki: "Bir kerre vahiy nedir, yâhud ne hâsıl tutar o ki nebîdir?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1226. Şah ona sordu ki: "Bir kere vahiy nedir, yahut peygamber olan kimsenin elde ettiği şey nedir?"

Padişah o iddia sahibine sordu ki: "Önce söyle bakalım vahiy nedir? Yahut peygamber olan kimsenin elde ettiği şey ve diğer insanlardan üstünlüğü ve mertebesi ne gibi bir şeydir?"

Pâdişah o müddeîye sordu ki: "Evvelâ söyle bakalım vahiy nedir? Yâ- hud peygamber olan kimsenin hâsılı ve sair nâstan fazl ve mertebesi ne gibi şeydir?"

1227. Dedi: "O nedir ki muhakkak ona hâsıl olmadı; yâhud ne devlet kaldı ki o vâsıl olmadı?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1227. Dedi: "O nedir ki muhakkak ona hâsıl olmadı; yâhud ne devlet kaldı ki o vâsıl olmadı?"

Davacı, padişaha cevap olarak dedi ki: "Sadık olan peygamberin elde etmediği ne vardır! Yâhud onun maddî ve manevî devletten ulaşmadığı şey mi kalmıştır. Ona her şey hâsıl olmuş ve o her türlü devlete nâil olmuştur."

Müddeî pâdişâha cevâben dedi ki: "Sâdık olan peygamberin tahsîl etmediği ne vardır! Yâhud onun sûrî ve manevî devletten vâsıl olmadığı şey mi kalmıştır. Ona her şey hâsıl ve o her türlü devlete nâildir."

1228. Tutayım ki bu nebînin vahyi hazîne sahibi değildir. Bal arısının kalbinin vahyinden dahi nâkıs değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1228. Diyelim ki bu peygamberin vahyi hazine sahibi değildir. Bal arısının kalbinin vahyinden dahi eksik değildir.

"Gencûr", hazinedar, hazine sahibi (Burhan). "Vahiy", gizli söz ve gizli işaret demektir. Yüce Allah'tan her yaratılmışın içine gelen işarete ve gizli söze, bu özel anlamıyla vahiy denir. Nitekim ayet-i kerimede Nahl suresinde şöyle buyrulur: وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (Nahl, 16/68). Yani "Senin Rabbin bal arısına, dağlarda ve ağaçlarda ve insanların sizin için yaptığı mekanlarda evler edinin, diye vahyetti" buyrulur; ve diğer bir ayet-i kerimede dahi وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا (Fussilet, 41/12) Yani "Yüce Allah her bir semaya emirlerini vahyetti" buyrulur. Özel anlamına göre peygamberlere melek aracılığıyla gelen ilahi öğretim ve Rabbanî bildirimdir. Şer'î ıstılahta (dini terim olarak) bu işaret ve gizli söz peygamberlere olursa "vahiy" ve evliyaya olursa "ilhâm" denir; ve eğer gizli söz şeytanlar tarafından insan kalbine bırakılırsa "vesvese" denir. Yani, "Farz edelim ki, bu sadık olan peygamberin vahyi, ilahi ilimlerin hazinedarı değildir; acaba bal arısının içine gelen işaretlerden ve gizli sözden de aşağı ve eksik midir? Ve o bal arısı ki süslü petekler içinde ballar yapar!"

"Gencûr", hazînedar, hazîne sahibi (Burhân). "Vahy", kelâm-ı hafi ve işâret-i hafi demektir. Cenâb-ı Hak'tan her mahlûkun bâtınına vâki' olan işâret ve kelâm-ı hafiye, bu ma'nâ-yı husûsî i'tibâriyle vahiy denir. Nitekim âyet-i kerîmede sûre-i Nahl'de : وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (Nahl, 16/68). Ya'ni "Senin Rabbin bal arısına, dağlarda ve ağaçlarda ve nâsın sizin için yaptığı mekânlarda evler ittihâz edin, diye vahyetti" buyrulur; ve diğer bir âyet-i kerimede dahi وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا (Fussilet, 41/12) Ya'ni "Hak Teâlâ her bir semâya emirlerini vahyetti" buyrulur. Ma'nâ-yı husûsîsine göre enbiyâya melek vâsıtasıyla vâki' olan ta'lîm-i ilâhî ve tefhîm-i rabbânîdir. Istılâh-ı şer'îde bu işâret ve kelâm-ı ha-fî enbiyâya olursa "vahiy" ve evliyâya olursa "ilhâm" denir; ve eğer ke-lâm-ı hafî şeyâtîn tarafından kalb-i beşere ilkā olunursa "vesvese" denir. Ya'ni, "Farz edelim ki, bu sâdık olan peygamberin vahyi, ulûm-i ilâhiyyenin hazînedârı değildir; acabâ bal arısının bâtınına vârid olan işârât ve ke-lâm-ı hafîden de aşağı ve nâkıs mıdır? Ve o bal arısı ki süslü petekler içinde ballar yapar!"

1229. Vaktaki bal arısına "Rab vahy etti" gelmiştir, onun vahyinin evi tatlıdan dolu olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1229. Vaktaki bal arısına "Rab vahy etti" gelmiştir, onun vahyinin evi tatlıdan dolu olmuştur.

Yukarıdaki beytin açıklamasında zikredilen ayet-i kerimeye işaret buyrulmuştur. Yani, Yüce Rab hazretlerinin bal arısına vahyetmesi gerçekleştiği zaman, o arının vahyinin evi olan kovan tatlı bal ile dolmuştur.

Yukarıki beytin îzâhında zikr olunan âyet-i kerîmeye işâret buyrulmuştur. Ya'ni, vaktaki Rab Teâlâ hazretlerinin bal arısına vahy etmesi vukūa gelmiştir, o arının vahyinin evi olan kovan tatlı bal ile dolmuştur.

1230. O, Hak (azze ve celle)nin vahyinin nûru sebebiyle âlemi bal mumundan ve baldan dolu etmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1230. O, Yüce Allah'ın vahyinin nuru sebebiyle âlemi bal mumundan ve baldan dolu etmiştir.

"O" zamiri bal arısına aittir. Yani, o bal arısı, aziz ve celil olan Yüce Allah hazretlerinin onun iç dünyasına gerçekleşen gizli kelamı sebebiyle, dünyayı yaptığı bal mumu ve bal ile doldurmuştur ki, o bal tamamen şifadır. Çünkü Yüce Allah bal hakkında "Onda insanlar için şifa vardır" (Nahl, 16/69) buyurur.

"O" zamîri bal arısına râci'dir. Ya'ni, o bal arısı, azîz ve celîl olan Hak Teâlâ hazretlerinin onun bâtınına vâki' olan kelâm-ı hafîsi sebebiyle, dünyayı yaptığı bal mumu ve bal ile doldurmuştur ki, o bal şifâ-yı mahzdır. Zîrâ Hak Teâlâ bal hakkında فيه شفاء للناس (Nahl, 16/69) ya'ni "Balda nâs için şifâ vardır" buyurur.

1231. Bu ki, "Kerremnâ"dır ve yukarıya gider; onun vahyi, ne vakit bal arısından daha aşağı olur!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1231. Bu ki, "Kerremnâ"dır ve yukarıya gider; onun vahyi, ne zaman bal arısından daha aşağı olur!

Bu insanoğlu ki Yüce Allah onun hakkında "Biz insanoğlunu şerefli kıldık" (İsrâ, 17/70) buyurur ve bu şereflendirme sebebiyle yoğunluk âleminden ve aşağıların en aşağısından yüce âleme ve yücelerin en yücesine gider. Ona olan ilâhî vahiy, hiç bal arısına olan vahiyden daha aşağı olur mu?

Bu benî-âdem ki Hak Teâlâ onun hakkında وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ (İsrâ, 17/70) ya'ni "Biz benî-âdemi mükerrem kıldık" buyurur ve bu mükerrimeyeti hasebiyle âlem-i kesâfetten ve esfel-i sâfilînden âlem-i bâlâya ve a'lâ-yı illîyîne gider. Ona olan vahy-i ilâhî hiç bal arısına olan vahiyden daha aşağı olur mu?

1232. "Sana Kevseri verdik"i okumadın mı? Öyle ise niçin kurusun ve susamış kalmışsın?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1232. "Sana Kevser'i verdik"i okumadın mı? Öyleyse niçin kurusun ve susamış kalmışsın?

Yani, Yüce Allah Kur'ân-ı Kerîm'de إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ (Kevser, 108/1) yani "Biz sana muhakkak Kevser'i verdik" buyuruyor. Bunu okumadın mı ve şerefli anlamına nüfuz etmedin mi? Eğer okudun ve anlamını anladın ise, niçin kupkuru bir zühd içinde ve hakikati idrak etmeye susamış bir hâlde kaldın? Bilinmeli ki, Ruzbihan Baklî (k.s.) hazretleri Tefsîru Arâisü'l-Beyân'ında buyurur ki: "Kevser'den maksat, gerçek kevserdir. Resûl-i Ekrem hazretlerinin Hakk'ın cemâlinin deryasında istiğrakıdır (tamamen batması, kendini kaybetmesidir) ve onun için kalbin kevseri vardır ki, o kalbe ezel ve ebed deryalarından Hakk'ın müşâhedesinin (görülmesinin) nurlarının nehri akar."

İbn Atâ hazretleri, "Risâlet ve nübüvvete ve Hakk'ın rubûbiyetine (Rab oluşuna) ve vahdâniyeti (birliği) ile infirâdına (tekliğine) marifettir" buyurur; ve Cüneyd-i Bağdâdî hazretleri "marifet nuru ve Hakk'ın vahdâniyeti ile infirâdıdır" buyurur; ve Ni'metullah Nahcıvânî hazretleri de, tefsirinde "Zâtın birliği ve onunla inkişaf (açığa çıkma) ve onun üzerinde vukuf (durma, bilme) ile tahakkuktan (gerçekleşmeden) ibarettir" buyurur. Bunların hepsi Hakk'ın varlığının birliğini ve eşyanın çokluklarının aslında meydana gelmeyip vehmedilmiş bir varlıktan ibaret olduğunu idrak etmek anlamından ibarettir.

Ve kevser, lügatte "kesret"ten (çokluktan) alınmış olup ilimden ve amelden aşırı derecede çok hayır anlamına almışlardır. Şimdi âbidler (ibadet edenler) ve zâhidler (dünyadan el çekenler), amel yönünden zengin iseler de varlığın birliğini ve tekliğini müşâhede zevkiyle idrak etme yönünden fakirdirler ve bu yönden fakir olduklarını da idrak etmeyip, hakikat ehlinin beyan ettikleri marifetler ve hakikatlerle alay ederler; ve hakikat ehlini Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat sınıfından dışarıda sayarlar ve eşyanın çokluklarına varlık verdikleri gibi, kendilerine de varlık verirler. Yüksek makamlar sahibi olmaya ve cennette nefislerinin arzu ettiği ilahi nimetlerin elde edilmesine âşıktırlar. Buna göre bunlar fer'den (ikincil olandan) ibaret olan zahirlere (görünenlere) âşık olup aslın aslı olan Hakk'a âşık olmamış olurlar. Nasıl ki cenâb-ı Pîr efendimiz sonraki beyitlerde ve bundan sonra gelecek olan şerefli şerhte bunların hallerine işaret buyururlar:

Ya'ni, Hak Teâlâ hazretleri Kur'ân-ı Kerîm'de إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ (Kevser, 108/1) Ya'ni "Biz sana muhakkak Kevser'i verdik" buyuruyor. Bunu okumadın mı ve ma'nâ-yı şerîfine nüfüz etmedin mi? Eğer okudun ve ma'nâsını anladın ise, niçin kupkuru bir zühd içinde ve hakîkati idrâke teşne ve susamış bir hâlde kaldın? Ma'lûm olsun ki, Ruzbihan Baklî (k.s.) hazretleri Tefsîru Arâisü'l-Beyân'ında buyurur ki: "Kevser'den murâd, kevser-i hakîkîdir. Resûl-i Ekrem hazretlerinin Hakk'ın cemâlinin deryâsında istiğrâkıdır ve onun için kevser-i kalb vardır ki, o kalbe ezel ve ebed deryâlarından Hakk'ın müşâhedesinin nûrlarının nehri akar."

İbn Atâ hazretleri, "Risâlet ve nübüvvete ve Hakk'ın rubûbiyetine ve vahdâniyeti ile infirâdına ma'rifettir" buyurur; ve Cüneyd-i Bağdâdî hazretleri nûr-i ma'rifet ve Hakk'ın vahdâniyeti ile infirâdıdır", buyurur; ve Ni'metullah Nahcıvânî hazretleri dahi, tefsîrinde "Vahdet-i zât ve onunla inkişaf ve onun üzerinde vuküf ile tahakkuktan ibarettir", buyurur. Bunların hepsi vücûd-i Hakk'ın vahdetini ve keserât-ı eşyânın nefsü'l-emrde vâki' olmayıp mevhûm bir varlıktan ibaret olduğunu idrâk etmek ma'nâsından ibarettir.

Ve kevser, lügatte "kesret"ten me'hûz olup ilimden ve amelden hayr-ı kesîr-i müfrit ma'nâsına almışlardır. İmdi âbidler ve zâhidler, amel cihetinden zengin iseler de vücûdun vahdetini ve infirâdını zevk-ı müşâhede ile idrâk cihetinden fakirdirler ve bu cihetten fakîr olduklarını da müdrik olmayıp, ehl-i hakîkatin beyân ettikleri maârif ve hakāyık ile istihfâf ederler; ve ehl-i hakîkati ehl-i sünnet ve'l-cemâat sınıfından hâriç addederler ve keserât-ı eşyâya vücûd verdikleri gibi, kendilerine de vücûd verirler. Makāmât-ı âliye sâhibi olmağa ve cennette nefislerinin iştihâ eylediği niam-ı ilâhiyyenin tahsîline âşıktırlar. Binâenaleyh bunlar fer'den ibaret olan zavâhire âşık olup aslın aslı olan Hakk'a âşık olmamış olurlar. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz âtîdeki beyitlerde ve bundan sonra gelecek olan şerh-i şerîfte bunların hallerine işâret buyururlar:

1233. Yahud galiba Fir'avn'sun, kevser senin üzerine kan ve nâhoş olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1233. Yahut galiba Firavun'sun, kevser senin üzerine kan ve nahoş olmuştur.

Ey görüneni gören kimse, galiba sen Firavun gibi vehmedilmiş benliğinde boğulmuşsun. Nil nehri Firavun'a kan ve iğrenç geldiği gibi, hakikat ehlinin kevser bilgileri de sana Nil gibi iğrenç ve tiksindirici olmuştur. Sana varlığın birliğinden ve varoluşun tekliğinden bahsedilse; "Hayır, ikidir, birisi Hakk'ın varlığı, biri de eşyanın ve benim varlığım!" dersin. Bu sebeple açık şirk ile hastasın.

Ey zâhir-bîn olan kimse, gālibâ sen Fir'avn gibi mevhûm olan enâniyetinde müstağraksın, Nil nehri Fir'avn'a kan ve iğrenç olduğu gibi, ehl-i hakîkatin kevser maârifi de sana Nil gibi iğrenç ve müstekreh olmuştur. Sana vücûdun vahdetinden ve varlığın birliğinden bahs olunsa; "Hayır ikidir, birisi Hakk'ın varlığı, biri de eşyânın ve benim varlığım!" dersin. Binâenaleyh şirk-i alenî ile ma'lûlsün.

1234. Tövbe et, âb-ı kevsere boğaz tutmayan her düşmandan bizar ol!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1234. Tövbe et, Kevser suyuna boğaz tutmayan her düşmandan bıkıp usan!

"Boğaz"dan kastedilen, yatkınlıktır. Yani, ey kişi, senin birtakım düşmanların vardır. Bunların en büyüğü senin nefsindir ki, daima Hakk'ın varlığı karşısında kendi varlığını ispat eder ve seni daima Hak yolundan alıkoyup vehmedilmiş hazlar ve lezzetler tarafına çevirir. Diğer düşmanlardan birisi de cin şeytanlarıdır; diğer düşmanlar da insan şeytanlarıdır ki, bunların hiçbirinde Kevser suyu olan ilâhî marifetleri ve Rabbanî hakikatleri içebilecek yatkınlık yoktur. Bunlar seni Hak yoluna yönelmiş bir halde gördükleri zaman, kıskançlıklarından ve yatkınlıksızlıklarından dolayı senin azmini ve gayretini kırmaya çalışırlar. Sen bunlardan tövbe ve geri dönüş yap ve insân-ı kâmil tarafına gel! Eğer ben insân-ı kâmili ne bileyim? dersen dikkat et!

"Boğaz"dan murâd, isti'dâddır. Ya'ni, ey kimse senin birtakım düşmanların vardır. Bunların en büyüğü senin nefsindir ki, dâimâ Hakk'ın varlığı muvâcehesinde, kendi varlığını isbât eder ve seni dâimâ tarîk-ı Hak'tan alıkoyup ve huzûzât ve lezzât-ı mevhûme tarafına çevirir. Ve diğer düşmanlardan birisi de şeyâtîn-i cindir; ve diğer düşmanlar dahi insan şeytanlarıdır ki, bunların hiçbirisinde âb-ı kevser olan maârif-i ilâhiyye ve hakāyık-ı rabbâniyyeyi içebilecek isti'dâd yoktur. Bunlar seni Hak yoluna teveccüh etmiş bir hâlde gördükleri vakit, hasedlerinden ve isti'dâdsızlıklarından nâşî senin himmetini ve gayretini kırmağa çabalarlar. Sen bunlardan tövbe ve rücû' et ve insân-ı kâmil tarafına gel! Eğer ben insân-ı kâmili ne bileyim? dersen dikkat et!

1235. Her kimi ki, kevserden kırmızı yüzlü görsen, o Muhammed huyludur, onunla huy tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1235. Her kimi ki, kevserden kırmızı yüzlü görsen, o Muhammed huyludur, onunla huy tut!

İlahi marifetleri ve hakikatleri kevser şarabını içip yüzü güler yüzlü ve latif olan her kimi görürsen, o kimse, Muhammed (s.a.v.) hazretlerinin yüce ahlaklarının varisi olup, o ahlak ile ahlaklanmıştır. Bu sebeple o şerefli zatın mübarek ahlakını kendine örnek edin! Ve böyle bir kimse insân-ı kâmildir ve hakkıyla mürşiddir.

Bilinmeli ki, Hakk yoluna girmek isteyen kimselerden pek çoğu mürşit edinmede aldanmıştır. İmam Gazali hazretleri Eyyühe'l-Veled risalesinde mürşidin şu alametlerini beyan buyururlar: "Mürşit olan kimsede makam sevgisi ve mal sevgisi olmamalı. Bağlılığı kesintisiz olarak ta Resulullah (s.a.v.) hazretlerine kadar ulaşan, basiret sahibi bir kişiye bağlılığı bulunmalı; ve az yemek ve az uyumak ve az söylemek ve çok namaz kılmak ve çok sadaka vermek ve çok oruç tutmak gibi her bir riyâzâtı çekmiş olmalı; ve sabır ve şükür, tevekkül, yakîn (kesin bilgi), tuma'nînet (kalp huzuru), sehâvet (cömertlik), kanâat, emânet, mal bezletme (malını cömertçe harcama), hilm (yumuşak huyluluk), tevazu' ve irfan (bilgi), sıdk (doğruluk) ve vakār (ağırbaşlılık), hayâ, sükûn (sakinlik) ve teennî (ağırdan alma) ve bunların benzeri güzel ahlaklar onun sireti (yaşam biçimi) olmuş olmalı; ve Muhammed (s.a.v.) Efendimiz'in nurlarından bir nur iktibas etmiş (almış) bulunmalı; ve kibir ve buhl (cimrilik), hased, hıkd (kin), hırs, tûl-i emel (uzun emeller besleme), hiffet (hafiflik) ve acûllük (acelecilik) gibi kötü ahlaklardan pak olmuş bulunmalı; ve mütekelliflerin (yapmacık davrananların) ve mutaassıpların (bağnazların) ilminden müstağni (ihtiyaçsız) olmalı. İşte tarikat pirlerinin alametlerinden bazısı zikredildi. Böyle bir kimseye uymak doğru yoldur."

Maârif ve hakāyık-ı ilâhiyye kevser şarabını içip yüzü beşûş ve latîf olan her kimi görürsen, o kimse, Muhammed (s.a.v.) hazretlerinin ahlâk-ı seniyyelerinin vârisi olup, o ahlâk ile mütehallık olmuştur. Binâenaleyh o zât-ı şerîfin ahlâk-ı mübârekesini kendine örnek ittihâz et! Ve böyle bir kimse insân-ı kâmildir ve hakkıyla mürşiddir.

Ma'lûm olsun ki, tarîk-ı Hakk'a sülûk etmek isteyen kimselerden pek çokları mürşid ittihâzında aldanmıştır. İmâm-ı Gazâlî hazretleri Eyyühe'l-Veled risâlesinde mürşidin şu alâmetlerini beyân buyururlar: "Mürşid olan kimsede hubb-i câh ve hubb-i mâl olmamalı. Mütâbaatı müteselsilen tâ Resûlullah (s.a.v.) hazretlerine kadar vâsıl olan bir şahs-ı bînâya mütâbaatı bulunmalı; ve az yemek ve az uyumak ve az söylemek ve çok namaz kılmak ve çok sadaka vermek ve çok oruç tutmak gibi her bir riyâzeti çekmiş olmalı; ve sabır ve şükür, tevekkül, yakîn, tuma'nînet, sehâvet, kanâat, emânet, bezl-i mâl, hilm, tevâzu' ve irfan, sıdk u vakār, hayâ, sükûn ve teennî ve bunların emsâli hüsn-i ahlâk onun sîreti olmuş olmalı; ve Muhammed (s.a.v.) Efendimiz'in nûrlarından bir nûr iktibas etmiş bulunmalı; ve kibir ve buhl, hased, hıkd, hırs, tûl-i emel, hiffet ve acûllük gibi ahlâk-ı zemîmeden pâk olmuş bulunmalı; ve mütekelliflerin ve mutaassıbların ilminden müstağnî olmalı. İşte pîrân-ı tarîkatin alâmetlerinden ba'zısı zikrolundu. Böyle bir kimseye iktidâ etmek tarîk-ı savabdır."

1236. Ta ki hesabda "Ehabba'llah" gelesin, zîrâ Ahmed'in ağacındansın, elma onunla beraberdir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1236. Hesapta "Allah için seven" olasın, çünkü Ahmed'in ağacındansın, elma onunla beraberdir!

"Hisâb", "hesap" kelimesinin imâle edilmiş (uzatılmış) şeklidir. Bu şerefli beyitte Ümâme (r.a.) hazretlerinden rivayet edilen "Kim Allah için sever ve Allah için buğz eder ve Allah için verir ve Allah için men ederse muhakkak onun imanı kâmil oldu" hadis-i şerifine işaret buyrulur. Yani, Muhammedî ahlakla ahlaklanmış olan insân-ı kâmilin huyunu edin ve onunla sohbet et ki, Allah için muhabbet eden topluluk arasında sayılasın! Çünkü sen Ahmed (a.s.v.)'e mensup olan nübüvvet ağacından bitmiş bir dalsın ve ledün ilimleri (Allah tarafından doğrudan öğretilen ilimler) ve ilahi marifetler (Allah'ı bilme bilgileri) elması o ağaç ile beraberdir. Bu sebeple sen onun bir dalı olmak itibarıyla o ledün ilimleri meyvesi sende de ortaya çıkar.

"Hisîb", "hesâb" kelimesinin imâle olunmuşudur. Bu beyt-i şerîfte Ümâme (r.a.) hazretlerinden mervî olan من احب لله و ابغض لله و اعطى لله و منع لله فقد استكمل ايمانه Ya'ni. "Kim Allah için sever ve Allah için buğz eder ve Allah için verir ve Allah için men' ederse muhakkak onun îmânı kâmil oldu" hadîs-i şerîfine işâret buyrulur. Ya'ni, ahlâk-ı Muhammediyye ile mütehallik olan insân-ı kâmilin huyunu tut ve onunla sohbet et ki, Allah için muhabbet eden tâife arasında sayılasın! Zîrâ sen Ahmed (a.s.v.)a mensûb olan nübüvvet ağacından bitmiş bir dalsın ve ulûm-i ledünniyye ve maârif-i ilâhiyye elması o ağaç ile beraberdir. Binâenaleyh sen onun bir dalı olmak i'tibâriyle o ulûm-i ledünniyye meyvesi sende dahi peydâ olur.

1237. Her kimi kevserden dudağı kuru gördün ise, onu da ölüm ve sıtma gibi düşman tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1237. Her kimi kevserden dudağı kuru gördün ise, onu da ölüm ve sıtma gibi düşman tut!

Her kimi ki, peygamberlerin ve evliyaların ilimleri olan ledün ilmi (Allah katından gelen ilim) kevserinden dudağını kuru görür ve onu inkârcı bulursan, o kimse senin ruhunun ölümü ve sıtmasıdır. Onu ölüm ve sıtma gibi kendine düşman kabul et!

Her kimi ki, ulûm-i enbiyâ ve evliyâ olan ulûm-i ledünniyye kevserinden dudağını kuru görür ve onu münkir bulur isen, o kimse senin rûhunun ölümü ve sıtmasıdır. Onu ölüm ve sıtma gibi kendine düşman addet!

1238. Her ne kadar senin baban ve anan ise de; zîrâ o hakikatte senin kanını içicidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1238. Her ne kadar senin baban ve anan ise de; çünkü o hakikatte senin kanını içicidir.

Birinci mısra yukarıdaki beyte bağlı olan bir cümledir; ve ikinci mısra o cümlenin sebebi ve illetidir. Yani, ilahi bilgilerden ve ledün ilimlerinden (Allah katından gelen gizli ilimler) nasipsiz ve onu inkâr eden her kim olursa olsun, senin baban ve anan olsa bile, onu ölüm ve sıtma gibi düşman say! Çünkü o hakikatte seni manen öldürücüdüdür.

Birinci mısrâ' yukarıki beyte merbût olan bir cümledir; ve ikinci mısrâ' o cümlenin sebeb ve illetidir. Ya'ni, maârif-i ilâhiyyeden ve ulûm-i ledünniyeden bî-behre ve onu münkir olan her ne kadar senin baban ve anan olsa bile, onu ölüm ve sıtma gibi düşman addet! Zîrâ o hakîkatte seni ma'nen öldürücüdür.

1239. Bu sîretleri Hakk'ın Halîl'inden öğren ki, o evvelâ babasından bîzâr oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1239. Bu davranışları Hakk'ın Halîl'inden (dostundan) öğren ki, o önce babasından uzaklaştı.

Bu şerefli beyitte Tevbe suresinde bulunan şu ayet-i kerimeye işaret buyrulur: وَمَا كَانَ اسْتغفار إبراهيم لأبيه إلا عن موعدة وعدها إياه فلما تبين له أنه عدو الله تبرأ منه إن إبراهيم لأواه حليم (Tevbe, 9/114) Yani "İbrahim'in (a.s.) babası için mağfiret dilemesi, ancak daha önce ona 'senin için ben mağfiret dilerim' diye söz vermesinden dolayı idi. Ne zaman ki İbrahim'e (a.s.) babasının Yüce Allah'ın düşmanı olduğu açıkça belirdi, ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrahim (a.s.) çok ah eden, kalbi yumuşak ve kendisine eziyet edeni affeden biriydi." Yani, Allah'ın düşmanından, baban ve anan dahi olsa yüz çevirme özelliğini İbrahim'den (a.s.) öğren ki, o şanlı peygamber, babası Azer'in hakka ve hakikate düşman olduğunu gördüğü zaman ondan uzaklaşıp yüz çevirdi.

Bu beyt-i şerîfte sûre-i Tevbe'de olan şu âyet-i kerîmeye işâret buyrulur: وَمَا كَانَ اسْتغفار إبراهيم لأبيه إلا عن موعدة وعدها إياه فلما تبين له أنه عدو الله تبرأ منه إن إبراهيم لأواه حليم (Tevbe, 9/114) Ya'ní "İbrâhim (a.s.)ın babası için mağfiret taleb etmesi ancak mukaddemâ ona senin için ben mağfiret taleb ederim diye va'detmesinden nâşî idi. Vaktâki İbrâhim (a.s.)a babasının Allah Teâlâ'nın düşmanı olduğu zâhir oldu ondan vazgeçti. Muhakkak İbrâhim (a.s.) çok âh edici rakîku'l-kalb ve kendine ezâ edeni affedici idi." Ya'ni, Allah'ın düşmanından, baban ve anan dahi olsa yüz çevirmek hasletini İbrâhim (a.s.)dan öğren ki, o nebiyy-i zîşan, babası Azer'in, hak ve hakîkate düşman olduğunu gördüğü vakit ondan bîzâr olup yüz çevirdi.

1240. Tâ ki Hak indinde "Ebğaza lillâh" gelesin! Tâ ki senin üzerine aşkın reşki ta'n tutmasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1240. Tâ ki Allah katında "Allah için buğzeden" olasın! Tâ ki aşkın kıskançlığı sana ta'n etmesin!

Yukarıdaki 1236 numaralı beytin açıklamasında zikredilen hadis-i şerife işaret buyrulur. "Dakk", dövmek ve ta'n etmek demektir. Yani, Hakk'ın muradı, dostlarının kulları tarafından sevilmesi ve düşmanlarının sevilmemesidir. Bu sebeple Allah'ı sevenler, O'nun sevdiğini sevmek ve sevmediğinden yüz çevirmek ve ona Allah için buğz etmek zorundadır. Çünkü aşk ve muhabbet denilen anlamda kıskançlık ve gayret vardır; ve o anlam nereye yönelmişse herkesin de o tarafa toplanmasını ister. Yönelmediği tarafa gidenlere onun kıskançlığı ve gayreti darbeler vurmaya başlar; ve ilâhî aşk gayretinin vuracağı darbelerin dehşeti açıklamaya muhtaç değildir.

Yukarıdaki 1236 numaralı beytin îzâhında mezkûr olan hadîs-i şerîfe işâret buyrulur. "Dakk", döğmek ve ta'netmek demektir. Ya'ni, Hakk'ın murâdı, dostlarının kulları tarafından sevilmesi ve düşmanlarının sevilmemesidir. Binâenaleyh Allah'ı sevenler, O'nun sevdiğini sevmek ve sevmediğinden yüz çevirmek ve ona Allah için buğz etmek lâzımdır. Zîrâ aşk ve muhabbet denilen ma'nâda kıskançlık ve gayret vardır; ve o ma'nâ nereye müteveccih ise herkesin de o tarafa ictimâ'ını ister. Müteveccih olmadığı tarafa gidenlere onun reşki ve kıskançlığı darbeler vurmağa başlar; ve aşk-ı ilâhî gayretinin vuracağı darbelerin dehşeti muhtâc-1 îzâh değildir.

1241. Sen "lâ" ve "illallah"ı okumadıkça bu yolun açığını bulamazsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1241. Sen "lâ" ve "illallah"ı okumadıkça bu yolun açığını bulamazsın.

Bilinmeli ki, "Lâ ilahe illallah" kelimesinin anlamı "İlâh yoktur, ancak Allah vardır" demektir. Mesnevî şârihi İsmail Ankaravî (kuddise sırruhû) hazretleri Fâtiha Tefsîri'nde buyurur ki: "İlâh, cins isimlerdendir, hak olsun bâtıl olsun her ma'bûda (tapılan şeye) uygulanır. Fakat "Allah", ancak hakiki ma'bûda özgü olan bir isimdir, O'ndan başkasına uygulanmaz." "İlâh" kelimesinin türemesi hakkında çeşitli görüşler vardır. Bir türemesi de kalbin sükûneti anlamına gelen "eleh" kelimesindendir. Bu durumda "ilâh", "zikriyle kalbin mutmain olup sükûnet bulduğu şey" demek olur. Şimdi bu anlama göre, Allah'tan başkasından her ne şey ile bir insanın kalbi sükûnet bulur ve mutmain olursa, o şey onun ilâhı olmuş olur ki, bunların her birisi birer bâtıl ilâhtır. Bu sebeple bir kimsenin kalbi, Hakk'tan başka olan eşya ile sükûnet bulmuş iken "Lâ ilâhe illallah" dese, bu kimsenin tevhidi ancak lisânî (dille söylenen) olur, kalbî (kalpten gelen) olmaz ve onun kalbi lisânını yalanlar. Böyle olunca tevhid; "lisânî", "fikrî" ve "kalbî" olmak üzere üç derece üzerine olur. Fikir ile lisân birleşir ve fakat kalp Hak'tan başkasıyla mutmain olursa, o kimse resmî tevhid sahibi olan bir mü'mindir ve onun imanı taklidîdir. Eğer kalbi Hak'tan başkasıyla mutmain ve sakin ve fikren tevhidi inkâr edip lisânen kelime-i tevhidi zikrederse münafıktır; ve lisânen dahi inkâr ederse kâfirdir. Fakat kalben Hak'tan başkasını nefy edip onlara itimadı ve istinadı (dayanması) olmaz ve fikren kabul ve lisânen kelime-i tevhidi zikrederse bu kimse kâmil iman sahibidir; ve ancak Hak yolunu açık ve vazıh bir şekilde bulmuş olan bu kimsedir. Bu sebeple şerif beyitte "Lâ ilâhe illallâh"ı okumak bu son anlama göredir; ve böyle bir kimse sadık bir sâliktir (Hakk Yolcusu).

Ma'lûm olsun ki, "Lâ ilahe illallah" kelimesinin ma'nâsı "İlâh yoktur, ancak Allah vardır" demektir. Şârih-i Mesnevî İsmail Ankaravî (kuddise sırruhû) hazretleri Fâtiha Tefsîri'nde buyurur ki: "İlâh, esmâ-i ecnâsdandır, hak olsun bâtıl olsun her ma'bûda ıtlâk olunur. Fakat "Allah", ancak ma'bûd-i hakîkîye mahsûs olan bir isimdir, O'ndan başkasına ıtlâk olunmaz." "İlâh" kelimesinin iştikākı hakkında muhtelif mütâlaalar vardır. Bir iştikākı da sükûnet-i kalb ma'nâsına olan "eleh" kelimesindendir. Bu sûrette "ilâh", "zikriyle kalbin mutmain olup sükûnet bulduğu şey" demek olur. İmdi bu ma'nâya göre, Allah'ın gayrından her ne şey ile bir insanın kalbi sükûnet bulur ve mutmain olursa, o şey onun ilâhı olmuş olur ki, bunların her birisi birer ilâh-ı bâtıldır. Binâenaleyh bir kimsenin kalbi, Hakk'ın gayrı olan eşyâ ile sükûnet bulmuş iken "Lâ ilâhe illallah" dese, bu kimsenin tevhîdi ancak lisânî olur, kalbî olmaz ve onun kalbi lisânını tekzîb eder. Böyle olunca tevhîd; "lisânî", "fikrî" ve "kalbî" olmak üzere üç derece üzerine olur. Fikr ile lisân ictimâ eder ve fakat kalb mâsivâ-i Hak ile mutmain olursa, o kimse tevhîd-i resmî sâhibi olan bir mü'mindir ve onun îmânı taklîdîdir. Eğer kalbi mâsivâ-yı Hak ile mutmain ve sâkin ve fikren tevhîdi münkir olup lisânen kelime-i tevhîdi zikr ederse münâfıktır; ve lisânen dahi inkâr ederse kâfirdir. Fakat kalben mâsivâ-yı Hakk'ı nefy edip onlara i'timâdı ve istinâdı olmaz ve fikren kabûl ve lisânen kelime-i tevhîdi zikr ederse bu kimse îmân-ı kâmil sâhibidir; ve ancak Hak yolunu açık ve vâzıh bir sûrette bulmuş olan bu kimsedir. Binâenaleyh beyt-i şerîfte "Lâ ilâhe illallâh"ı okumak bu son ma'nâya göredir; ve böyle bir kimse sâlik-i sâdıktır.

## O âşıkın hikâyesidir ki, kendi ma'şûkuna kendisinin hizmetlerini ve vefâlarını ve uzun gecelerde yattığı yerlerden yanlarının tebâudunu ve bî-nevâlığını ve uzun günlerde ciğeri susamışlığını sayardı ve derdi ki: "Ben bundan başkasını bilmiyorum. Eğer başka hizmet varsa beni irşâd et ki her ne buyurur isen münkādım. Eğer Halil (a.s.) gibi ateşe gitmek ve eğer Yûnus (a.s.) gibi denizde timsahın ağzına düşmek ve eğer Circis (a.s.) gibi yetmiş kere ölmek ve eğer Şuayb (a.s.) gibi ağlamaktan a'mâ olmak olsa bile. Ve enbiyâ (aleyhimü's-selâm)ın vefâsına ve can oyunculuğuna ise sayı yoktur; ve ma'şûkun ona cevabı

1242. O bir âşık kendi yârinin huzûrunda, kendinin hizmetinden ve işinden saydı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1242. O bir âşık, kendi sevgilisinin huzurunda, bunu kendi hizmetinden ve işinden saydı.

Bu şerefli şerhte "maşuk"tan kasıt, Hak'tır ve "âşık"tan kasıt, ibadet eden ve zâhid olan Hakk Yolcusudur. Şerefli şerhin metninde zikredilen تتجافى جنوبهم عن المضاجع يدعون ربهم خوفا وطمعاً (Secde, 32/16) ifadesi, Secde sûresinde geçen bir ayet-i kerimedir ki şerefli anlamı: "Vücutlarını yataklarından ayırıp Rablerinin azabından korkarak ve rahmetini umarak dua ederler" demektir ki, ibadet eden ve zâhid olan sâliklerin hâli budur. Onlar gece sıcak yataklarından kalkıp kış günleri soğuk sular ile abdestlerini alıp ve teheccüd namazlarını kılıp ilâhî azaptan kurtulmalarını ve rahmete ve rahatlığa erişmelerini Hak'tan niyaz ederler. Halbuki azap korkusu ve rahatlığa erişme arzusu, nefse olan sevgiden kaynaklanır ve İbrahim Halil, Yunus, Circis ve Şuayb (a.s.)'ın kıssaları tefsirlerde yer aldığından burada zikri uzun olur.

Bu şerh-i şerîfte "ma'şûk"tan murâd, Hak'tır ve "âşık"tan murâd, âbid ve zâhid olan tarîk-ı Hak sâlikidir. Şerh-i şerîfin metninde mezkûr olan تتجافى جنوبهم عن المضاجع يدعون ربهم خوفا وطمعاً (Secde, 32/16) ibâresi sûre-i Secde'de vâki' olan âyet-i kerîmedir ki ma'nâ-yı şerîfi: "Vücûdlarını yataklarından ayırıp Rablerinin azabından korkarak ve rahmetini tama' ederek duâ ederler" demek olur ki, âbid ve zâhid olan ehl-i sülükün hâli budur. Onlar gece sıcak yataklarından kalkıp kış günleri soğuk sular ile abdestlerini alıp ve teheccüd namazlarını kılıp azâb-ı ilâhîden halâslarını ve rahmete ve râhata nâiliyetlerini Hak'tan niyâz ederler. Halbuki azâb korkusu ve râhata nâiliyet tama'ı, nefse olan muhabbetten neş'et eder ve İbrâhim Halîl ve Yûnus ve Circîs ve Şuayb (aleyhimü's-selâm)ın kıssaları tefsîrlerde münderic olduğundan burada zikri uzun olur.

1243. Dedi ki: "Senin için böyle ve öyle yaptım. Bu cenkte oklar ve mızraklar yedim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1243. Dedi ki: "Senin için böyle ve öyle yaptım. Bu savaşta oklar ve mızraklar yedim."

Bu yüce beyitte, Hakk Yolcusu kulun mücâhedât (nefisle mücadeleler) ve riyâzâtını (nefsî perhizler) Yüce Allah'ın dergâhına sayıp döktüğüne işaret buyrulur.

Bu beyt-i şerîfte sâlik-i âbidin mücâhedât ve riyâzâtını dergâh-ı izzete sayıp döktüğüne işaret buyrulur.

1244. "Mal gitti ve kuvvet gitti ve nam gitti; senin aşkından benim üzerime birçok muradsızlıklar vâki oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1244. "Mal gitti ve kuvvet gitti ve nam gitti; senin aşkından benim üzerime birçok muradsızlıklar vâki oldu."

Yani, "Ey maşukum, وأنفقوا في سبيل الله (Bakara, 2/195) yani "Allah yolunda malınızı infak ediniz" buyurdun; malımı dağıttım, elimde bir şey kalmadı. Nefsimi terbiye etmek için riyâzât yapıp az yedim, az uyudum, kuvvetim gitti. Kibir ve azameti nefsimden uzaklaştırmak için halkın gözünde kendimi zelil ettim ve namım ve şerefim gitti. Sözün özü, senin aşkından dolayı bana birçok dünyevî muratsızlıklar meydana geldi."

Ya'ni, "Ey ma'şukum وأنفقوا في سبيل الله (Bakara, 2/195) ya'ni "Allah yolunda malınızı infâk ediniz" buyurdun; malımı dağıttım, elimde bir şey kalmadı. Terbiye-i nefsim için riyâzet yapıp az yedim, az uyudum, kuvvetim gitti. Kibir ve azameti nefsimden def' için enzâr-ı halkta kendimi zelîl ettim ve nâm ve şerefim gitti. Velhâsıl senin aşkından dolayı bana birçok dünyevî murâdsızlıklar vâki' oldu."

1245. "Hiçbir sabah beni uyumuş veyahud gülücü bulmadı. Hiçbir akşam beni ser ü sâmânlı bulmadı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1245. "Hiçbir sabah beni uyumuş veya güler yüzlü bulmadı. Hiçbir akşam beni kuvvetli ve rahat bulmadı."

"Ser", burada "kuvvet" ve "sâmân", sükûn ve rahatlık demektir ve "bâ-ser ü sâmân", kuvvetli ve rahat demektir.

"Ser", burada "kuvvet" ve "sâmân", sükûn ve ârâm ve "bâ-ser ü sâmân", kuvvetli ve rahatlı demek olur.

1246. O şey ki o, acıdan ve derdden içmiş idi, o onu tafsiîl ile bir bir saydı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1246. O şey ki o, acıdan ve dertten içmiş idi, o onu ayrıntılarıyla bir bir saydı.

Yani, âşık hayatında çektiği acıları ve zorlukları, ayrıntılarıyla beraber maşukuna bir bir sayıp döktü. "Dürd", tortu demektir ki, burada zahmet ve zorluktan kinayedir.

Ya'ni, âşık hayatında çektiği acıları ve meşakkatleri, tafsîlâtıyle beraber ma'şûkuna bir bir saydı döktü. "Dürd", tortu demektir ki, burada zahmet ve meşakkatten kinâyedir.

1247. Bir minnet için değil, belki muhabbetin sıdkı üzerine yüz şuhûd gösterdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1247. Bir minnet için değil, aksine muhabbetin doğruluğu üzerine yüzlerce şahit gösterdi.

Yani, âşığın bunları sayıp dökmesi, maşukunun kendisine minnettar kalması için değildi; aksine maşukuna karşı olan muhabbetinin doğruluğunu ispat etmek üzere birçok şahit göstermiş olmak içindi.

Ya'ni, âşıkın bunları sayıp dökmesi, ma'şûkunun kendisine minnetdâr kalması için değil idi; belki ma'şûkuna karşı olan muhabbetinin doğruluğunu isbât etmek üzere birçok şâhidler göstermiş olmak için idi.

1248. Akıllere bir işaret kâfi olur; âşıkların ondan dolayı susamışlığı ne vakit gider?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1248. Akıllılara bir işaret yeterli olur; âşıkların ondan dolayı susamışlığı ne zaman gider?

Yani, ben söylediğim bu sözleri akıl mertebesinden söylüyorum; ve akıl mertebesinde akıllılara iddiayı ispat etmek için bir söz ve bir delil yeterlidir. Aşk mertebesinde ise, söz ile susuzluk gitmez ve söz âşıkları kandırmaz. Bu beyit âşığın dilinden olduğuna göre böyledir. Hazret-i Pîr'in dilinden olduğuna göre âşığın ve akıllının hâlini tasvirdir. Yani, akıllılar sözlerini uzatmazlar, âşıklar ise çok söylerler. Bu sebeple bizim âşık da maşukuna hitaben sözünü uzattı durdu demek olur.

Ya'ni, ben söylediğim bu sözleri akıl mertebesinden söylüyorum; ve akıl mertebesinde âkıllere isbât-ı müddeâ için bir söz ve bir delîl kifayet eder. Aşk mertebesinde ise, söz ile susuzluk gitmez ve söz âşıkları kandırmaz. Bu beyt âşıkın lisânından olduğuna göre böyledir. Hazret-i Pîrin lisânından olduğuna göre âşıkın ve âkılin hâlini tasvîrdir. Ya'ni, âkıller sözlerini uzatmazlar âşıklar ise çok söylerler. Binâenaleyh bizim âşık dahi ma'şûka hitâben sözünü uzattı durdu demek olur.

1249. Usanmaksızın söylemeyi tekrar eder; balık saf su için ne vakit bir işâretten kanâat eder?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1249. Usanmaksızın söylemeyi tekrar eder; balık saf su için ne zaman bir işaretten kanaat eder?

(Ez zülâl)deki (ez) harfi, sebep bildirme anlamındadır. Yani, âşık bıkmaksızın sözünü uzatır ve tekrar eder durur, aşktan bir işarete kanaat etmez. Nasıl ki balık saf su için bir işarete, yani az bir miktara kanaat etmez.

(از زلال) deki (از) ta'lil ma'nasınadır. Ya'ni, âşık bıkmaksızın sözünü uzatır ve tekrar eder durur, aşktan bir işârete kanâat etmez. Nitekim balık sâf su için bir işârete ya'ni az bir mikdâra kanâat etmez.

1250. "Bir söz söylemedim!" diye şikâyet içinde. O eski derdden yüz söz söyledi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1250. "Bir söz söylemedim!" diye şikâyet içinde. O eski dertten yüz söz söyledi.

Bu bizim âşık da ma'şûkuna karşı birçok sözler söylediği hâlde, "Hâlimden bir söz söylemiş olmadım!" diyerek kendisinin eskiden beri devam eden ayrılığından birçok söz söyledi.

Bu bizim âşık dahi ma'şûkuna karşı birçok sözler söylediği hâlde, "Hâlimden bir söz söylemiş olmadım!" diyerek kendinin eskiden beri devâm eden firâkından ve ayrılığından birçok sözler söyledi.

1251. Onun bir ateşi var idi, bilmez ki nedir; fakat şem' gibi onun harâretinden ağladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1251. Onun bir ateşi vardı, ne olduğunu bilmezdi; fakat mum gibi onun hararetinden ağladı.

Âşığın iç dünyasında bir ateş vardı, fakat bu ateşin kaynağını ve mahiyetini ne olduğunu bilmezdi. Bu bilgisizliğiyle birlikte, bir mumun hararetten eriyerek damlalar döktüğü gibi gözlerinden yaş dökerek ağlardı.

Âşıkın bâtınında bir ateş var idi, fakat bu ateşin menşeini ve mâhiyetini bilmezdi ki nedir. Bu bilgisizliği ile beraber, bir mumun harâretten eriyerek damlalar döktüğü gibi gözlerinden yaş dökerek ağlardı.

1252. Ma'şûk dedi, "Bunun hepsini yaptın; ve fakat kulağını geniş aç ve iyi anla!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1252. Maşuk dedi ki: "Bunun hepsini yaptın; fakat kulağını iyice aç ve iyi anla!"

1253. "Zîrâ o şey ki aşkın ve vilânın aslının aslıdır, onu yapmadın ve bunu ki yaptın, fer'lerdir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1253. "Çünkü o şey ki aşkın ve vilânın aslının aslıdır, onu yapmadın ve bunu ki yaptın, fer'lerdir."

"Vila", muhabbet anlamındadır. Yani, sadık Hakk Yolcusu'nun gerçek maşuka karşı ibadetlerinden, amellerinden, mücâhedât ve riyâzâtından bahsedip, "Daha ne emredersen yapayım?" demesine karşılık, gerçek maşuk tarafından cevaben şöyle buyrulur: "Evet, bu sayıp döktüğün şeylerin hepsini yaptın. Gece uyumadın, birçok namazlar kıldın, oruçlar tuttun, nefsinin hazzına muhalefet ettin. Fakat iyi dinle ki, bu yaptığın şeylerin hepsi asıl değil, birtakım fer'lerden (tali/ikincil şeyler) ibaretti. Asıl yapılacak şey, aslın aslı olan şeydi ki onu yapmadın."

"Vila", muhabbet ma'nâsınadır. Ya'ni, sâlik-i sâdıkın ma'şûk-ı hakîkîye karşı ibâdetinden ve amellerinden ve mücâhede ve riyâzetlerinden sayıp dök- mesine ve daha ne emredersen yapayım demesine ma'şûk-ı hakîkî tarafından cevâben buyrulur ki: "Evet bu sayıp döktüğün şeylerin hepsini yaptın. Gece uyumadın birçok namazlar kıldın, oruçlar tuttun, nefsinin hazzına muhalefet ettin. Fakat iyi dinle ki, bu yaptığın şeylerin hepsi asıl değil, birtakım fer'lerden ibâret idi. Asıl yapılacak şey aslın aslı olan şey idi ki onu yapmadın."

1254. O âşık ona dedi ki: "O asıl nedir?" Dedi: "Onun aslı ölmektir ve yokluktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1254. O âşık ona dedi ki: "O asıl nedir?" Dedi: "Onun aslı ölmektir ve yokluktur."

1255. "Sen hepsini yaptın, ölmedin, dirisin. Agah ol, eğer can oynayıcı yâr isen öl!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1255. "Sen hepsini yaptın, ölmedin, dirisin. Agah ol, eğer can oynayıcı yâr isen öl!"

Yani, "Ey âşık, benim karşımda yapılacak şey canına olan sevgiden vazgeçmekti, sen ise henüz canının derdindesin. Eğer canını ortaya koyan ve benim aşkım için canını feda eden isen öl!" Bilinmeli ki, şerefli beyitteki "öl" emri, zorunlu ve doğal ölümle öl, demek değildir. Aksine benim aşkımın uğrunda kendi canına karşı kayıtsız ol, demektir. Çünkü aşk ve sevgi bölünmeyi kabul etmeyen bir anlamdır. مَا جَعَلَ اللهُ لرجل من قلبين في جوفه (Ahzab, 33/4) Yani "Yüce Allah bir adamın içinde iki kalp yapmadı" ayet-i kerimesi gereğince insanın ancak bir kalbi vardır. Eğer o bir kalbi ilahi aşk istila etmiş ise, artık o kalbe başka bir şeyin sevgisi ve aşkı sığmaması gerekir. Eğer sığmış ise, o aşk ve sevgi hakiki bir aşk ve sevgi değildir, aksine bir eğilimdir. Bu sebeple Hakk'a ulaşanlar yalnız ibadetler ve itaatlerle değil, aksine bu ibadetler ve itaatlere candan geçmeyi de ekledikten sonra ulaşmışlardır. Yalnız ibadetler ve itaatler ve mücahedeler ve riyazatlar insanları, nefsin hazlarını içeren cennete ulaştırır, Hakk'a ulaştırmaz. Aşk yolu candan geçmek yoludur. Allâhümme yessir lenâ! [=Allah'ım onu bize kolaylaştır!]. Mısrî Niyâzî'nin (kuddise sırruhû) beyti: Aşk yolu belalıdır her işi cefalıdır Canından ümidini kes canana erem dersen

Nasıl ki şerefli sürh'ta (sürh: kırmızı, burada mecazi olarak "yazılı metin" veya "kitap" anlamında kullanılmış olabilir), can derdinden geçmiş olan peygamberlerin (a.s.) şerefli isimleri zikredilmişti; ve böyle canından geçmiş olan zatların yanında doğal ölümün hiç önemi yoktur ve aksine onlar doğal olan ölüme âşıktırlar. Nasıl ki muhterem üstadım Mesnevîhân Selânikli Mehmed Es'ad Dede Efendi (kuddise sirruhû) hazretlerine Mesnevî-i Şerîf'i şerh buyurmalarını rica etmiştim. Cevaben buyurdular ki: "Bu şerh için yirmi sene lazımdır, bakalım bizim yirmi sene ömrümüz var mı? Bu kadar ömrümüz olsa bile, canımız sıkılmadan bu dünyada nasıl dururuz." İşte görülüyor ki, bu gibi zatlar, dünyada durunca canları sıkılan taifedendir. Biz ise yaşamadan zevk alan gruptanız.

Ya'ni, "Ey âşık, benim karşımda yapılacak şey canına olan muhabbetten vazgeçmek idi, sen ise henüz canının kaydındasın. Eğer can oynayıcı ve benim aşkım için can fedâ edici isen öl!" Ma'lûm olsun ki, beyt-i şerîfteki "öl" emri mevt-i ıztırârî ve tabîî ile öl, demek değildir. Belki benim aşkımın uğrunda kendi canına karşı lâkayd ol, demektir. Zîrâ aşk ve muhabbet inkısâm kabûl etmeyen bir ma'nâdır. مَا جَعَلَ اللهُ لرجل من قلبين في جوفه (Ahzab, 33/4) Ya'ni "Allah Teâlâ bir adamın içinde iki kalb yapmadı" âyet-i kerîmesi mûcibince insanın ancak bir kalbi vardır. Eğer o bir kalbi aşk-ı ilâhî istîlâ etmiş ise, artık o kalbe başka bir şeyin muhabbet ve aşkı sığmamak îcâb eder. Eğer sığmış ise, o aşk ve muhabbet hakîkî bir aşk ve muhabbet değildir, belki bir meyildir. Binâenaleyh Hakk'a vâsıl olanlar yalnız ibâdât ve tâât ile değil, belki bu ibâdât ve tââta candan geçmeyi de ilâve ettikten sonra vâsıl olmuşlardır. Yalnız ibâdât ve tâât ve mücâhedât ve riyâzât insanları, nefsin telezzüzâtını muhtevî olan cennete vâsıl eder, Hakk'a vâsıl etmez. Aşk yolu candan geçmek yoludur. Allâhümme yessir lenâ! [=Allah'ım onu bize kolaylaştır!]. Beyt-i Mısrî Niyâzî (kuddise sırruhû) Aşk yolu belâlıdır her kârı cefalıdır Cânından ümîdin kes cânâna erem dersen

Nitekim sürh-ı şerîfte, can kaydından geçmiş olan enbiyâ (aleyhimüsselâm)ın ism-i şerîfleri mezkûr idi; ve böyle canından geçmiş olan zevâtın indinde mevt-i tabîînin hiç ehemmiyeti yoktur ve belki onlar tabîî olan ölüme âşıktırlar. Nitekim üstâd-ı muhteremim Mesnevîhân Selânikli Mehmed Es'ad Dede Efendi (kuddise sirruhû) hazretlerine Mesnevî-i Şerîf'i şerh buyurmalarını niyâz etmiştim. Cevâben buyurdular ki: "Bu şerh için yirmi sene lâzımdır, bakalım bizim yirmi sene ömrümüz var mı? Bu kadar ömrümüz olsa bile, canımız sıkılmadan bu dünyâda nasıl dururuz." İşte görülüyor ki, bu gibi zevât, dünyâda durunca canları sıkılan tâifesindendir. Biz ise yaşamadan zevk alan gürûhdanız.

1256. O anda da uzandı ve can verdi. Gül gibi gülücü ve şad olarak dahi baş oynattı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1256. O anda da uzandı ve can verdi. Gül gibi gülücü ve şad olarak dahi baş oynattı.

Yani o sadık Hakk Yolcusu, maşukundan bu tavsiyeyi işittiği zaman, derhal uzandı, yani canının kaydından geçti ve canını maşukun emrine teslim etti ve "Ne istersen yap" dedi. Bu şerefli beyitte, sadık Hakk Yolcusu'nun zâtî tecelliye (Allah'ın özünün tecellisi) nailiyetine işaret buyrulur; ve zâtî tecellinin hükmü şudur ki, kulun vehmedilmiş kul varlığı kalkar, yerine Hakk'ın Hak varlığı kaim olur ve bu zât insân-ı kâmildir; ve sülûkü (Hakk yolculuğu) nihayet bulduğundan, kulları irşat etmeye (doğru yolu göstermeye) ehliyet kazanır. Her an meydana gelen ilahi iradeye karşı gülücü ve sevinçli olarak baş oynatır, yani razı ve boyun eğen olur.

Ya'ni o sâlík-i sâdık ma'şûkundan bu tavsiyeyi işittiği vakit, derhal uzandı, ya'ni canının kaydından geçti ve canını ma'şûkun emrine teslîm etti ve ne istersen yap dedi. Bu beyt-i şerîfte sâlik-i sâdıkın tecellî-i zâtîye nâiliyetine işâret buyrulur; ve tecellî-i zâtînin hükmü budur ki abdin vücûd-i mevhûm-i abdânîsi kalkar, yerine Hakk'ın vücûd-i Hakkānîsi kāim olur ve bu zât insân-ı kâmildir; ve sülükü nihâyet bulduğundan, irşâd-ı ibâda ehliyet kesbeder. Her an sâdır olan irâde-i ilâhiyyeye karşı gülücü ve mesrûr olarak baş oynatır, ya'ni râzı ve münkād olur.

1257. O hande onun üzerinde ârifin meşakkatsiz olan canı ve aklı gibi ebedin vakfı kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1257. O gülüş onun üzerinde, ârifin meşakkatsiz olan canı ve aklı gibi sonsuza dek kalıcı oldu.

"Vakf", hapsetmek demektir, burada "hapsedilmiş" demektir. "Kebed", sıkıntı ve meşakkat anlamındadır. Yani, kâmil (olgun insan) o zâtî tecelli (Allah'ın özünden gelen görünme) ile fani olduktan sonra, o gülüş onun üzerinde, ârifin (Hakk'ı bilen kişinin) meşakkatsiz olan canı ve aklı gibi sonsuza kadar hapsolmuş ve kalıcı kaldı. Bu yüce beyitte ârif, kâmilden ayrı tutulmuştur. Çünkü her ârif kâmil değildir. Kâmil ancak zâtî tecelliye ulaşan kimsedir. Çünkü birçok ârif bu tecelliye ulaşamadıkları için vehmedilmiş (sadece sanıda var olan) varlıklarından kurtulamamışlardır. Onların canları ve akılları, ancak bu marifet (bilgi) sayesinde dünya hayatının meşakkatlerinden kurtulmuştur. Ârif olmayanların canı ve aklı ise daima sıkıntı içindedir.

"Vakf", habsetmek demektir, burada "mahbûs" demektir. "Kebed", sıkıntı ve meşakkat ma'nâsınadır. Ya'ni, kâmil o tecellî-i zâtî ile fânî olduktan sonra o gülüş onun üzerinde, ârifin meşakkatsiz olan canı ve aklı gibi ebede kadar mahbûs ve bâkî kaldı. Bu beyt-i şerîfte ârif, kâmilden tefrîk buyrulmuştur. Zîrâ her ârif kâmil değildir. Kâmil ancak tecellî-i zâtîye nâil olan kimsedir. Zîrâ birçok ârifler bu tecellîye nâil olamadıkları cihetle mevhûm olan varlıklarından kurtulmamışlardır. Onların canları ve akılları, ancak bu ma'rifet sâyesinde hayât-ı dünyâ meşakkatlerinden kurtulmuştur. Arif olmayanların canı ve aklı ise dâimâ sıkıntı içindedir.

1258. Ayın nûru ne vakit ebedî âlûde olur, eğer o nûr iyi ve kötü üzerine çarpsa bile?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1258. Ayın nuru ne zaman ebediyen kirlenir, o nur iyi ve kötü üzerine çarpsa bile?

"Ayın nuru"ndan kasıt zâtî tecellî nurudur. Yani, zâtî tecellî nuru beşeriyet sıfatlarıyla nitelenmiş bir kimse üzerine çarpsa o sıfata bulaşmaz. Nasıl ki cismanî olan ayın nuru iyi ve kötü eşya üzerine çarpsa bile, hiçbir zaman birinin sıfatına bulaşmaz ve rengine boyanmaz.

"Ayın nûru"ndan murâd tecellî-i zâtî nûrudur. Ya'ni, tecellî-i zâtî nûru sıfât-ı beşeriyetle muttasıf olan bir kimse üzerine çarpsa o sıfâta bulaşmaz. Nitekim cismânî olan ayın nûru iyi ve kötü eşya üzerine çarpsa bile, hiçbir vakit birinin sıfatına bulaşmaz ve rengine boyanmaz.

1259. İlâh tarafına olan akıl ve canın nûru gibi, o cümleden pâk olarak aya rücû' eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1259. İlâh tarafına olan akıl ve canın nuru gibi, o cümleden pak olarak aya rücû' eder.

O zâtî tecelli nuru, Hak tarafına yönelmiş olan aklın ve canın nuru gibi, yoğunluktan ve yaratılmışlık sıfatlarından arınmış ve temiz olarak tecellinin sahibi olan Hakk'a geri döner.

O tecellî-i zâtî nûru, Hak tarafına müteveccih olan aklın ve canın nûru gibi, kesâfetten ve sıfât-ı kevniyyeden pâk ve tâhir olarak sâhib-i tecellî olan Hakk'a rücû' eder.

1260. Paklık vasfı ayın nûru üzerinde mahbûstur, her ne kadar onun pertevi yolun necâsetleri üzerine olsa da!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1260. Paklık vasfı ayın nuru üzerinde mahpustur, her ne kadar onun ışığı yolun pislikleri üzerine olsa da!

Yani, ayın nuru üzerinde paklık ve temizlik vasfı asıldır, her ne kadar ayın nuru yolun pislikleri üzerine de düşse, o nur kirlenmez ve pis olmaz. Bunun gibi zâtî tecelli nuru da beşerî sıfatların kirleri üzerine gelse bile kutsallık ve temizlik onun asıl vasfıdır.

Ya'ni, ayın nûru üzerinde pâklik ve temizlik vasfı aslîdir, her ne kadar ayın nûru yolun necâsetleri üzerine de düşse, o nûr kirlenmez ve münecces olmaz. Bunun gibi tecellî-i zâtî nûru da sıfât-ı beşeriyye kirleri üzerine vâki' olsa bile kudsiyyet ve tahâret onun vasf-ı aslîsidir.

1261. Yolun necâsetlerinden ve bulaşıklarından nûra kötü damarlılık hasıl olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1261. Yolun pisliklerinden ve bulaşıklarından nura kötü damarlılık oluşmaz.

Yukarıdaki anlamın pekiştirilmesi ve açıklanmasıdır.

Yukarıki ma'nânın te'kîd ve ve tavzîhidir.

1262. Güneşin nûru "İrciî!"yi işitti. Kendi aslı tarafına acele gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1262. Güneşin nuru "Dön!" emrini işitti. Kendi aslına doğru aceleyle gitti.

"Güneş"ten kasıt, Hak'ın Zât'ı; "nur"dan kasıt ise insan ruhu ve düşünen nefistir. "Dön!" emriyle, يَا أَيَّتِهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجعي إلَى رَبِّكَ رَاضِيَةً مرضية (Fecr, 89/27-28) yani "Ey huzura ermiş nefis, Rabbine razı olmuş ve kendisinden razı olunmuş olarak dön!" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani, nasıl ki Hak'ın Zât'ının Hayat sıfatının tecelligâhı olan insan ruhu "Rabbine dön!" hitabını işitince, kendi aslı olan Hak'ın Zât'ına doğru aceleyle gitti.

"Güneş"ten murâd, zât-ı Hak ve "nûr"dan murâd, rûh-i insânî ve nefs-i nâtıkadır. "İrcii!" ile يَا أَيَّتِهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجعي إلَى رَبِّكَ رَاضِيَةً مرضية (Fecr, 89/27-28) ya'ni "Ey nefs-i mutmainne, Rabbine râzıye ve marziyye olarak rücû' et!" âyet-i kerîmesine işaret buyrulur. Ya'ni, nitekim zât-ı Hakk'ın sıfat-ı Hayât'ının mazharı olan rûh-i insânî "Rabbine rücû' et!" hitâbını işitince, kendi aslı olan zât-ı Hak tarafına acele gitti.

1263. Onun üzerinde ne külhanlardan bir ayıp kaldı, ne de onun üzerinde gülşenlerden bir renk kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1263. Onun üzerinde ne külhanlardan bir ayıp kaldı, ne de onun üzerinde gülşenlerden bir renk kaldı.

Yani, zâtî tecellinin (Allah'ın özünün tecellisi) kutsallığı ve temizliği, ilâhî Hayat sıfatının mazharı (ortaya çıktığı yer) olan insan ruhuna benzer. İnsan ruhu aslında temizlikle nitelenmişken, bu yoğunluk âleminde iyiye ve kötüye ışığını saldı; "Dön!" emrini duyduğu zaman, yine kendi aslına tam bir temizlikle döndü. Onun üzerinde ne külhandan ne de gülşenden bir kusur ve renk kalmadı.

Ya'ni, tecellî-i zâtînin kudsiyeti ve tahâreti, sıfat-ı Hayât-ı ilâhiyyenin mazharı olan rûh-i insânîye benzer. Rûh-i insânî aslında tahâretle muttasıf iken, bu âlem-i kesâfette iyiye ve kötüye pertevini saldı, "İrciî!" emrini duyduğu vakit, yine kendi aslına kemâl-i tahâretle döndü. Onun üzerinde ne külhandan ve ne de gülşenden bir kusûr ve renk kalmadı.

1264. Gözün nuru ve nûr görmüş olan rücû' etti, sahrâ ve çöl onun verâsında kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1264. Gözün nuru ve nur görmüş olan geri döndü, sahra ve çöl onun arkasında kaldı.

"Gözün nuru"ndan maksat, insân-ı kâmilin ruhudur. Çünkü insân-ı kâmil Hak için gözbebeği gibidir; ve Hak, isim ve sıfatlarının suretlerini insân-ı kâmilin mazharından (tecelli ettiği yerden) müşahade eder. Nitekim Şeyh-i Ekber (kuddise sirruhû) hazretleri Fass-ı Ademî'de وهو للحق بمنزلة انسان العين yani "İnsân-ı kâmil Hak için gözbebeği gibidir." فانه به نظر الحق الى خلقه فرحمهم Yani "Çünkü Hak onunla halkına baktı ve onlara rahmet etti" buyurur. Ve "nur görmüş olanlar"dan maksat, insân-ı kâmilin zâtıdır. Çünkü insân-ı kâmil kendi hakikatine bakar. Ne zaman ki insân-ı kâmil "İrciî!" (Rabbine dön!) emrine uyarak bu yoğunluk âleminden incelik âlemine geçer; sahra ve çöl, yani tabiat sahrası ve kesret (çokluk) çölü onun ayrılık sevdasıyla kalır. Birisi bir âlimden, bir âriften sordu ki: "Eğer bir kimse namazda sesli ağlarsa ve ah edip feryat ederse, onun namazı bozulur mu yoksa bozulmaz mı?" Cevap verdi ki: "Onun adı gözyaşıdır. Acaba o ağlayan ne görmüştür? Eğer Allah'ın şevkini görmüştür de ağlarsa, yahut günah pişmanlığından ağlarsa, onun namazı bozulmaz. Aksine kemale erer. Çünkü namaz ancak kalbin huzuruyladır; ve eğer o, cismin hastalığını veya evlat ayrılığını görmüşse onun namazı bozulur. Çünkü namazın aslı cismi terk etmek ve evladı terk etmektir. İbrahim gibi ki, namazı tamamlamak için oğlunu kurban etti ve cismini Nemrud'un ateşine teslim etti. Mustafa (a.s.)'a da فَاتَّبِعْ مِلَّةَ ابراهيم (Nahl, 16/123) yani "İbrahim'in milletine uy!", "Ve sizin için İbrahim'de güzel bir örnek vardır" (Mümtahine, 60/4) diye bu özelliklerle emir geldi. Bu şerif açıklama, bundan önceki şerif açıklamada geçen "Peygamberlerin (aleyhimü's-selâm) vefasına ve can oyunculuğuna sayı yoktur" ifadesinin anlamına ve 1255 numaralı beyitte geçen "Uyanık ol eğer can oynayıcı yâr isen öl!" mısraının manevi ruhuna bağlıdır. Çünkü namaz, insanın bütün kuvvetleriyle Hakk'a yönelmesidir. Eğer yönelişi tamamen Hakk'a olur da ağlarsa, Hakk'ın dışındaki her şeyi Hakk'a feda etmiş olur ve namazı kâmil olur; ve eğer Hakk'ın gayrına yöneldiği için ağlarsa, onun namazı suretten ibaret olup bozulur. Çünkü hadis-i şerifte لا صلوة الا بحضور القلب ["Namaz ancak kalp huzuruyla namaz olur"] buyrulmuştur; ve bu durumda Hakk'ı Hakk'ın gayrına tercih etmiş olur; ve Hakk'a yönelişin kemali Hakk'ı, halka tercih etmekledir. Nitekim İbrahim (a.s.) böyle yaptı ve Yüce Allah Resul-i Ekrem Efendimiz'e bu özelliklerle emir buyurdu ve ayet-i kerimede: "Ve İbrahim (a.s.)'da sizin için güzel örnek ve uyulacak bir kimse vardır" buyurdu (Mümtahine, 60/4). Hz. Pir efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 38. faslında da birinin: "Birisi namazda nara atıp ağlasa namazı bozulur mu, yoksa bozulmaz mı?" sorusuna cevaben şöyle buyururlar: "Bunun ayrıntısı vardır, eğer o ağlama ona duyular âlemi dışında başka bir âlem görünmesinden kaynaklanıyorsa, gerçi ona gözyaşı derler, acaba gözü ne gördü? Eğer namaz cinsinden ve namazı mükemmel kılan böyle bir şey görmüş ise, namazdan maksat o olduğundan, onun namazı sahih ve daha kâmil olur. Eğer bunun aksine olarak dünya için ağlamış ise veya ona bir düşman galip gelip kin sebebiyle ağlama gelmiş ise veya yahut "Onun bu kadar serveti vardır; benim yoktur", diye bir kimse hakkında haset etmiş ise namazı eksik, noksan ve bozulur." ( فاتبع ملة ابراهيم Âl-i İmran suresinde olan فاتبعوا ملة إبراهيم )Âl-i İmran, 3/95) ayet-i kerimesinden alınmıştır.

"Gözün nûru"ndan murâd, insân-ı kâmilin rûhudur. Zîrâ insân-ı kâmil Hak için gözbebeği mesâbesindedir; ve Hak, esmâ ve sıfatının sûretlerini insân-ı kâmilin mazharından müşâhede buyurur. Nitekim Şeyh-i Ekber (kuddise sirruhû) hazretleri Fass-1 Ademi'de وهو للحق بمنزلة انسان العين ya'ni "Insân-ı kâmil Hak için gözbebeği mesâbesindedir ." فانه به نظر الحق الى خلقه فرحمهم Ya'ni "Zîrâ Hak onunla halkına nazar eyledi ve onlara rahmet etti" buyurur. Ve "nûr görmüş olanlar"dan murâd, insân-ı kâmilin zâtıdır. Zîrâ insân-ı kâmil kendi hakîkatine nâzırdır. Vaktâki insân-ı kâmil "İrciî!" emrine imtisâlen bu âlem-i kesâfetten âlem-i letâfete intikal eder; sahrâ ve çöl, ya'ni tabîat sahrâsı ve keserât çölü onun firâkı sevdâsında kalır. Birisi bir âlim, bir âriften sordu ki: "Eğer bir kimse namazda ses ile ağlarsa ve âh ve nevha ederse, onun namazı bâtıl olur mu veyâ olmaz mı?" Cevâb verdi ki: "Onun adı göz yaşıdır. Acabâ o ağlayan ne görmüştür? Eğer Hudâ'nın şevkını görmüştür de ağlarsa, yâhud günah pişmanlığından ağlarsa, onun namazı bâtıl olmaz. Belki kemâl tutar. Zîrâ namaz ancak kalbin huzûruyladır; ve eğer o cismin hastalığını veyâ evlâd firâkını görmüşse onun namazı bâtıl olur. Zîrâ namazın aslı cismin terki ve evlâdın terkidir. İbrâhim gibi ki, namazın tekmîli için oğlunu kurban etti ve cismini Nemrûd'un ateşine tevdî' etti. Mustafâ (a.s.)a da فَاتَّبِعْ مِلَّةَ ابراهيم (Nahl, 16/123) ya'ni "İbrahim'in milletine tâbi' ol!", "Ve sizin için İbrâhim'de üsve-i hasene vardır" (Mümtahine, 60/4) diye bu hisâl ile emir geldi Bu sürh-i şerîf bundan evvelki sürh-i şerîfte vâki' "Enbiyâ (aleyhimü's-selâm)ın vefâsına ve can oyunculuğuna sayı yoktur" ibâresinin ma'nâsına ve 1255 numaralı beyitte vâki' "Âgâh ol eğer can oynayıcı yâr isen öl!" mısrâ'ının rûh-ı ma'nâsına merbûttur. Zîrâ namaz insanın bilcümle kuvâsıyle Hakk'a teveccühüdür. Eğer teveccühü kâmilen Hakk'a olur da ağlarsa, Hakk'ın mâsivâsını Hakk'a fedâ etmiş olur ve namazı kâmil olur; ve eğer Hakk'ın gayrına müteveccih olduğu için ağlarsa, onun namazı sûretten ibâret olup bâtıl olur. Zîrâ hadîs-i şerîfte لا صلوة الا بحضور القلب ["Namaz ancak kalb huzûruyla namaz olur"] buyrulmuştur; ve bu sûrette Hakk'ı Hakk'ın gayrına tercih etmiş olur; ve Hakk'a teveccühün kemâli Hakk'ı, halka tercîh iledir. Nitekim İbrâhim (a.s.) böyle yaptı ve Hak Teâlâ Resûl-i Ekrem Efendimiz'e bu hisâl ile emir buyurdu ve âyet-i kerîmede: "Ve İbrâhim (a.s.) da sizin için güzel üsve ve muktedâlık vardır" buyurdu (Mümtahine, 60/4). Hz. Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 38. faslında da birinin: "Birisi namazda na'ra vurup ağlasa namazı bâtıl olur mu, yoksa olmaz mı?" suâline cevâben şöyle buyururlar: "Bunun tafsîli vardır, eğer o girye ona mahsüsât hâricinde başka bir âlem görünmesinden münbais ise, gerçi ona göz yaşı derler, acabâ gözü ne gördü? Eğer namaz cinsinden ve namazı mükemmel kılan böyle bir şey görmüş ise, namazdan maksûd o olduğundan, onun namazı sahîh ve kâmil-ter olur. Eğer bunun aksine olarak dünyâ için ağlamış ise veyâ ona bir düşman galib gelip kîni sebebiyle girye gelmiş ise veyâhud "Onun bu kadar serveti vardır; benim yoktur", diye bir kimse hakkında hased eylemiş ise namazı ebter ve nâkıs ve bâtıl olur." ( فاتبع ملة ابراهيم Âl-i İmrân sûresinde olan فاتبعوا ملة إبراهيم )Âl-i İmrân, 3/95) âyet-i kerîmesinden muktebestir.

1265. O bir kimse müftîden hafiyyen sordu: "Eğer bir kimse namazda na'ra ile ağlasa,"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1265. O bir kimse müftüden gizlice sordu: "Eğer bir kimse namazda yüksek sesle ağlasa,"

1266. "Onun namazı acaba bâtıl olur mu? Yâhud onun namazı câiz ve kamil olur mu?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1266. "Onun namazı acaba geçersiz mi olur? Yahut onun namazı geçerli ve tam mı olur?"

1267. Ona dedi: "Göz yaşının adı ne içindir, bakasın; tâ ki acaba o ne gördü ve ağladı?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1267. Ona dedi: "Göz yaşının adı ne içindir, bakasın; tâ ki acaba o ne gördü ve ağladı?"

Yani, "Gözden akan yaşa bir isim vermek gerekir. O isim de onun sebebine göre verilir. Bu sebeple bakalım o göz yaşı ne için aktı ve ağlayan kimse acaba ne gördü de ağladı?"

Dipnot: (*) Bk. Fîhi Mâ Fîh, (hazırlayan: Selçuk Eraydın), s.134, İz yayıncılık, 2001.

Ya'ni, "Gözden akan yaşa bir isim vermek lâzımdır. O isim de onun sebebine göre verilir. Binâenaleyh bakalım o göz yaşı ne için aktı ve ağlayan kimse acabâ ne gördü de ağladı?"

Dipnot: (*) Bk. Fîhi Mâ Fîh, (hazırlayan: Selçuk Eraydın), s.134, İz yayıncılık, 2001.

1268. "O göz yaşı acaba gizliden ne görmüştür; hattâ o sebeble o kendi çeşme-sinden akıcı oldu?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1268. "O gözyaşı acaba gizlice ne görmüştür; hatta o sebeple kendi çeşmesinden akıcı oldu?"

1269. "Eğer o pür-niyaz o cihanı görmüş ise, o namazın na'rasından bir revnak bulur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1269. "Eğer o çok muhtaç kişi o cihanı görmüş ise, o namazın feryadından bir parlaklık bulur."

Yani, "O münâcât (Allah'a yakarış) ile meşgul olan kişi namazında o mana cihanını görmüş ise, bu müşahedesinden (gözleminden) dolayı namazda attığı feryattan ve ağlamadan bir parlaklık bulur ve onun kalbi ve ruhu bir incelik kazanır."

Ya'ni, “O münâcât ile meşgül kimse namazında o cihân-ı ma'nâyı görmüş ise, bu müşâhedesinden dolayı namazda attığı na'radan ve ağlamadan bir revnak bulur ve onun kalbi ve rûhu bir letâfet kesbeder."

1270. "Eğer o girye cisim zahmetinden ve mâtemden oldu ise, iplik koptu ve iğ dahi kırıldı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1270. "Eğer o ağlama, bedenin zahmetinden ve matemden oldu ise, iplik koptu ve iğ de kırıldı."

"Sûg", matem ve "dûg" iplik büktükleri alet olup, Türkçede "iğ" denir. Yani, namazda ağlamak bedensel bir sebepten kaynaklandığı takdirde, Hakk'a olan yöneliş bağıntısının ipliği koptu ve ihlas iği de kırıldı ve namaz geçersiz oldu.

"Sûg", mâtem ve "dûg" iplik büktükleri âlet ki, Türkçe "iğ" ta'bîr ederler. Ya'ni, namazda ağlamak cismâniyete müteallik bir sebebden olduğu takdirde Hakk'a olan teveccüh râbıtasının ipliği koptu ve ihlâs iği dahi kırıldı ve na-maz bâtıl oldu.

## Mürîdi geldi şeyhinin hizmetine. Dedi ki: "Ben bu şeyhi ihtiyar bilmem, belki akıl ve ma'rifet ihtiyarı bilirim. Ve eğerçi İsa beşiktedir ve Yahya çocukların mektebindedir." Şeyhin mürîdi ağlar gördü. O da muvafakat etti ve ağladı. Çünki fâriğ oldu ve dışarı çıktı. Diğer mürîd ki şeyhin hâline daha vâkıftı; gayretinden dolayı onun arkasından çabuk dışarı çıktı ve ona dedi ki: "Ey birader, ben sana söylemiş olayım, Allah Allah, şeyh ağlıyordu ve ben de ağlıyordum diye düşünme ve söyleme. Zîrâ ben çok seneler riyâzet

1271. Bir mürid şeyhin huzuruna içeriye geldi, şeyh ağlamada ve nevhada idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1271. Bir mürid şeyhin huzuruna içeriye geldi, şeyh ağlamada ve inlemedeydi.

Bir mürid kendi şeyhinin huzuruna geldi. Bu şeyhten yaşlı birini kastetmiyorum, aksine beşikte İsa ve çocukların okulunda Yahya olsa bile, akıl ve marifet sahibi bir piri kastediyorum. Mürid şeyhi ağlarken gördü, o da uyum sağladı ve ağladı; ne zaman ki işi bitti, o dışarı çıktı. Diğer mürid ki, şeyhin hâline daha çok vakıftı; gayretinden dolayı onun arkasından derhal dışarı çıktı ve ona dedi: "Ey kardeşim, ben sana söylemiş olayım; sakın, sakın ha! Düşünmeyesin ve demeyesin ki şeyh ağladı, ben de ağladım; çünkü birçok sene riyasız riyâzet yapmak lazımdır ve engellerden ve timsah dolu denizlerden ve aslan ve kaplan dolu yüksek dağlardan geçmek lazımdır, ta ki şeyhin ağlamasına erişesin! Yahut erişmeyesin! Eğer erişir isen, "Arz benim için dürüldü"nün şükrünü çok söyleyesin!"

Bu şerif açıklama, ağlamadan ağlamaya çok farklar olduğunu belirtmek için söylenmiş ve bu anlamla yukarıdaki şerif açıklamaya bağlı bulunmuştur. Cenab-ı Pir buyururlar ki: "Benim şeyh dediğim kimse saçı ve sakalı ağarmış ve yaşlanmış olan kimse değildir; aksine akıl ve marifet sahibi olan kimsedir. Bu kimse velev ki İsa (a.s.) gibi beşikte bir çocuk olsun; çünkü İsa (a.s.) hakkında Meryem Suresi'nde beşikte iken إني عبد الله آثاني الكتاب وجعلني نبياً (Meryem, 19/30) yani "Ben Allah'ın kuluyum ve bana kitap verdi ve beni peygamber yaptı" ayet-i kerimesi zikredilmiştir. Yahut Yahya (a.s.) gibi çocukların okuluna devam etmekte bulunsun. Nitekim onun hakkında Yüce Allah yine Meryem Suresi'nde وآتيناه الحكم صبيا (Meryem, 19/12) yani "Biz ona çocukluğunda hikmet verdik" buyurur. Ve şerif açıklamanın son cümlesinde zikredilen زويت الأرض لى ifadesiyle زويت الأرض فاريت مشارقها و مغاربها لی yani "Yeryüzü benim için dürülüp büküldü, bana arzın doğuları ve batıları gösterildi" hadis-i şerifine işaret buyruluyor. Hazret-i Pir hakiki olan bir şeyhin hâline bu şekilde işaret buyururlar. Bu hâlin dışında kalıp şeyhlik iddiasında bulunanların hepsi taklitçidirler.

Bir mürîd kendi şeyhinin huzûruna geldi. Bu şeyhden yaş ihtiyarını murâd etmiyorum, belki beşikte Îsâ ve çocukların mektebinde Yahyâ olsa bile, akıl ve ma'rifet pîrini murâd ediyorum. Mürîd şeyhi ağlayıcı gördü, o da muvâfakat etti ve ağladı; vaktâki fâriğ oldu o dışarıya çıktı. Diğer mürîd ki, şeyhin hâline daha ziyâde vâkıf idi; gayret cihetinden onun arkasından derhal dışarıya çıktı ve ona dedi: "Ey kardeşim, ben sana söylemiş olayım; sakın, sakın ha! Düşünmeyesin ve demeyesin ki şeyh ağladı, ben de ağladım; zîrâ birçok sene riyâsız riyâzet yapmak lâzımdır ve akabelerden ve timsah dolu deryalardan ve arslan ve kaplan dolu yüksek dağlardan geçmek lâzımdır, tâ ki şeyhin ağlamasına erişesin! yâhud erişmeyesin! Eğer erişir isen, "Arz benim için dürüldü"nün şükrünü çok söyleyesin!"

Bu sürh-ı şerîf ağlamadan ağlamaya çok farklar olduğunu beyân için îrâd buyrulmuş ve bu ma'nâ ile yukarıki sürh-ı şerîfe merbût bulunmuştur. Cenâb-ı Pîr buyururlar ki: "Benim şeyh dediğim kimse saçı ve sakalı ağarmış ve yaşlanmış olan kimse değildir; belki akıl ve ma'rifet sahibi olan kimsedir. Bu kimse velev ki Îsâ (a.s.) gibi beşikte bir çocuk olsun; zîrâ Îsâ (a.s.) hakkında sûre-i Meryem'de beşikte iken إني عبد الله آثاني الكتاب وجعلني نبياً (Meryem, 19/30) ya'ni "Ben Allah'ın kuluyum ve bana kitab verdi ve beni peygamber yaptı" âyet-i kerîmesi mezkûrdur. Veyâhud Yahyâ (a.s.) gibi çocukların mektebine devâm etmekte bulunsun. Nitekim onun hakkında Hak Teâlâ kezâ sûre-i Meryem'de وآتيناه الحكم صبيا (Meryem, 19/12) ya'ni "Biz ona çocukluğunda hikmet verdik" buyurur. Ve sürh-ı şerîfin son cümlesinde mezkûr olan زويت الأرض لى ibâresiyle زويت الأرض فاريت مشارقها و مغاربها لی ya'ni "Yeryüzü benim için dürülüp büküldü, bana arzın şarkları ve garbları gösterildi" hadîs-i şerîfine işâret buyruluyor. Hazret-i Pîr hakîkî olan bir şeyhin hâline bu sûretle işâret buyururlar. Bu hâlin hâricinde kalıp şeyhlik da'vâsında bulunanların hepsi mukalliddirler.

1272. Vaktaki o mürid şeyhi ağlayıcı gördü, onun gözünden su koştu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1272. O mürid, şeyhi ağlarken gördüğünde, onun gözünden yaşlar aktı.

Yani, mürid şeyhi ağlar bir halde görünce ona da rikkat (duygulanma) gelip ağlamaya başladı ve gözünden yaşlar aktı; onun ağlaması taklit idi. Çünkü şeyhi ağlatan sebebi bilmiş ve görmüş değildi. O sadece his gözüyle şeyhin ağladığını gördü.

Ya'ni, mürid şeyhi ağlar bir hâlde görünce ona da rikkat gelip ağlamağa başladı ve gözünden yaşlar aktı; onun ağlaması taklîd idi. Zîrâ şeyhi ağlatan sebebi bilmiş görmüş değil idi. O yalnız his gözüyle şeyhin ağladığını gördü.

1273. Bir dost, dosta latîfe imla ettiği vakit; kulaklı bir kere, sağır iki kere güler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1273. Bir dost, dosta şaka yaptığı zaman; kulaklı bir kere, sağır iki kere güler.

"Gûş-ver", işiten ve kulaklı demektir; ve "imlî", "imla" kelimesinin imâle edilmiş hâlidir, "doldurmak" demektir. Yani, bir mecliste bir dost, dostunun kulağına bir şaka ve latife fısıldasa ve o mecliste de bir sağır bulunsa, o latifeyi işitenler güler, sağır da güler.

"Gûş-ver", işiten ve kulaklı; ve "imlî", "imla" kelimesinin imâle olunmuşudur, "doldurmak" demektir. Ya'ni, bir mecliste bir dost dostun kulağına bir hezl ve latîfe doldursa ve o mecliste de bir sağır bulunsa o latîfeyi işitenler güler, sağır da güler.

1274. Birinci def'a taklîd ve tekellüf yolundandır, zîrâ görür ki kavim gülüyorlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1274. Birinci defa taklit ve zorlama yolundandır, çünkü görür ki topluluk gülüyorlar.

"Sevm", zorlama göstermek anlamındadır. Sağırın birinci defa gülmesi, mecliste olanların güldüklerini görmesi sebebiyle taklit ve zorlama yönündendir.

"Sevm", tekellüf göstermek ma'nâsınadır. Sağırın birinci def'a gülmesi, mecliste olanların güldüklerini görmesi sebebiyle taklîd ve tekellüf cihetindendir.

1275. Sağır da o zaman onlar gibi güler, gülenlerin hâlinden bî-haberdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1275. Sağır da o zaman onlar gibi güler, gülenlerin hâlinden habersizdir.

1276. Tekrar "Gülme nedendir?" diye sorar, sonra işittiği vakit ikinci def'a güler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1276. Tekrar "Gülme nedendir?" diye sorar, sonra işittiği zaman ikinci defa güler.

1277. Binâenaleyh mukallid dahi sağır gibidir, o şâdîde ki onun başındadır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1277. Bu sebeple taklitçi de sağır gibidir, o sevinçte ki onun başındadır.

"Mukallid", sözde ve fiilde bir kimseye uyan kişiye denir ki, bu kişi o sözün ve fiilin hakikatini bilmez, körü körüne uyar. Böyle bir kişi, bir mecliste herkesin güldüğünü gördüğü için gülen bir sağıra benzer. Bu sebeple taklitçi bir müridin taklit ettiği sözde ve fiilde kendisine arız olan sevinç ve neşesi, hakikati bilen kişinin sevinç ve neşesinden yansır. Bu onun birinci defadaki sevincidir. Ne zaman ki o sözün ve fiilin hakikati kendisine açılır; ikinci defa sevinir ve neşelenir.

"Mukallid", sözde ve fiilde bir kimseye tâbi' olan kimseye derler ki, bu kimse o sözün ve fiilin hakîkatini bilmez, körü körüne tâbi' olur. Böyle bir kimse bir mecliste herkesin güldüğünü gördüğü için gülen bir sağıra benzer. Binâenaleyh bir mürîd-i mukallidin taklîd ettiği sözde ve fiilde kendisine ârız olan sürür ve şâdîliği, muhakkıkın sürür ve şâdîliğinden aks eder. Bu onun birinci def'adaki sürûrudur. Vaktâki o sözün ve fiilin hakîkati kendisine inkişaf eder; ikinci def'a mesrûr ve şâd olur.

1278. Pertev şeyhten geldi ve menhel dahi şeyhten. Şâdîlik feyzi mürîdlerden değil, belki şeyhtendir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1278. Işık şeyhten geldi ve su kaynağı da şeyhten. Sevinç feyzi müridlerden değil, aksine şeyhtendir.

"Menhel", otlaklarda hayvanları suladıkları kuyu veya pınar anlamına gelir. Müridin hâli, şeyhin hâlinin ışığı ve yansımasıdır; ve onun feyzinin pınarı da aynı şekilde şeyhtendir. Eğer müridlerin kalplerinde genişlik ve sevinç olursa, o hâl kendilerinden değil, aksine şeyhlerindendir. Bu sebeple müridlerin çoğu, şeyhlerinden kendilerine yansıyan hâli kendilerinin zannedip, olgunluk iddiasında bulunurlar; bu iddia onları ilerlemeden mahrum eder.

"Menhel", mer'âlarda hayvan suladıkları kuyu veyâ pınar ma'nâsına gelir. Mürîdin hâli, şeyhin hâlinin pertevi ve aksidir; ve onun feyzinin pınarı dahi kezâlik şeyhtendir. Eğer mürîdlerin kalblerinde bast ve şâdî olursa, o hâl kendilerinden değil, belki şeyhlerindendir. Binâenaleyh müridlerin çoğu şeyhlerinden kendilerine mün'akis olan hâli kendilerinin zannedip, kemâl da'vâsında bulunurlar, bu da'vâ onları terakkîden mahrûm eder.

1279. Suda sepet ve şişe üzerinde bir nûr gibidir. Eğer kendilerinden bilirler ise, o noksan olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1279. Suda sepet ve şişe üzerinde bir nur gibidir. Eğer kendilerinden bilirlerse, o noksan olur.

"Hıdâc", eksik ve noksan demektir. Mürid (tasavvuf yolunda ilerleyen kişi), su içinde sepet gibidir. Sepetin asıl hali içinde su bulunmamasıdır; fakat su içinde olduğu zaman içine su dolar ve müridin kalbine yansıyan sevinç feyzi, cam ve şişe gibi cam maddeler üzerine yansıyan güneşin veya ayın parlaklığı gibidir. Eğer sepet, içindeki suyu ve cam; içindeki parıltıyı kendinden bilirse, eksik bir hüküm olur.

"Hıdâc", nâkıs ve noksan demektir. Mürîd, su içinde sepet gibidir. Sepetin hâl-i aslîsi içinde su bulunmamaktır; fakat su içinde olduğu vakit içine su dolar ve mürîdin kalbine mün'akis olan feyz-i şâdî, sırça ve şişe gibi mevâdd-ı zücâciyye üzerine aks eden güneşin veyâ ayın parlaklığı gibidir. Eğer sepet, içindeki suyu ve sırça; içindeki lem'ayı kendinden bilirse nâkıs bir hüküm olur.

1280. İnadçı olan, ırmaktan cüdâ olduğu vakit, bilir ki onda o latîf su ırmaktan idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1280. İnatçı olan, ırmaktan ayrıldığı zaman, o latîf suyun ırmaktan olduğunu bilir.

Yani, iddiasında inat eden sepet, ırmaktan ve su içinden ayrıldığı zaman, kendi içindeki o latîf suyun kendinden değil, ırmaktan olduğunu bilir ve anlar. Kemâl iddiasında olan mürid de şeyhinden ayrıldığı zaman sepet gibi olur.

Ya'ni, da'vâsında inâd eden sepet ırmaktan ve su içinden ayrıldığı vakit, bilir ve anlar ki, kendi içindeki o latîf su, kendinden değil ırmaktan idi. Da'vâ- yı kemâl eden mürîd dahi, şeyhinden ayrıldığı vakit sepet gibi olur.

1281. Zücâc dahi bilir ki, o parlama, güzel parlayıcı olan aydan idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1281. Cam dahi bilir ki, o parlama, güzel parlayan aydan idi.

"Lema", ikinci bâbdan masdar olup "parlamak ve aydınlık olmak" anlamındadır. Yani, parlaklığı kendinden bilen cam dahi ay battığı zaman, kendinde parlaklık kalmadığını görünce, o parlaklığın aydan olduğunu bilir. Olgunluk iddiasında olan mürid (tasavvuf yolunda ilerleyen kişi) dahi, şeyhinden ayrılınca, geçici olan feyizlerini kaybeder.

"Lema", ikinci bâbdan masdar olup "parlamak ve aydınlık olmak" ma'nâsınadır. Ya'ni, parlaklığı kendinden bilen zücâc dahi ay gurûb ettiği vakit, kendinde parlaklık kalmadığını görünce, o parlaklığın aydan olduğunu bi- lir. Da'vâ-yı kemâl eden mürîd dahi, şeyhinden ayrılınca, ârızî olan füyûzâ- tını kaybeder.

1282. Vaktaki onun gözünü "Kum!" emri açar, müteakiben seher gibi ikinci def'a güler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1282. Onun gözünü "Kum!" emri açtığında, ardından seher gibi ikinci kez güler.

Bu şerefli beyitte, Müzzemmil Suresi'nde geçen يَا أَيُّهَا الْمُرَمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا (Müzzemmil, 73/1-2) yani "Ey örtünen, gece kalk namaz kıl, uyku için gecenin azı müstesnadır" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Müridin (tasavvuf yoluna girmiş kişi) tabiat karanlığı içindeki hali geceye, taklit halindeki sevinci ve neşesi yalancı şafağa ve "Kum!" emriyle tabiat karanlığından uyanıp kalkması sebebiyle meydana gelen sırların açığa çıkmasından dolayı duyduğu gerçek sevinci ise gerçek şafağa benzetilmiştir.

Bu beyt-i şerîfte sûre-i Müzzemmil'de vâki' olan يَا أَيُّهَا الْمَرْمَلُ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا (Müzzemmil, 73/1-2) ya'ni "Ey örtünen, gece kalk namaz kıl, uyku için gecenin azı müstesnâdır" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Mürîdin zulmet-i tabîat içindeki hâli geceye ve hâl-i taklîddeki sürûru ve şâdîsi subh-ı kâzibe ve "Kum!" emriyle zulmet-i tabîattan uyanıp kalkması sebebiyle vâki' olan inkişafı esrârdan dolayı sürür-i hakîkîsi subh-ı sâdıka teşbîh buyrulmuştur.

1283. Onun kendi gülmesi üzerine de gülme gelir ki, o taklîd içinde ona geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1283. Onun kendi gülmesi üzerine de gülme gelir ki, o taklit içinde ona geldi.

Taklit edenin gülmesi ve sevinci iki defa olup birincisi taklit yönündendir. Güldüğü ve sevindiği şeyin hakikatini anladığı zaman, ikinci defa güler ve sevinir; ve önceki taklit üzerine meydana gelen gülüşlerine de güler ve "Benim anlamadan gülüşüm ve sevinmem ne garip bir hâl imiş!" der.

Mukallidin gülmesi ve sürûru iki def'a olup birincisi taklîd cihetindendir. Vaktāki güldüğü ve sevindiği şeyin hakîkatine muttali' olur, ikinci def'a güler ve mesrûr olur; ve evvelki taklîd üzerine vâki' olan gülüşlerine de güler ve "Benim anlamadan gülüşüm ve mesrûr oluşum ne garîb bir hâl imiş!" der.

1284. Der: "Bu kadar uzak ve uzun yoldan ki, bu hakîkat ve sırrın sırları idi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1284. Der ki: "Bu kadar uzak ve uzun yoldan ki, bu hakikatin ve sırrın sırları idi."

1285. "Ben ise o vâdîde nasıl uzaktan körlük ve şûr cihetinden şûdîlik ederdim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1285. "Ben ise o vadide nasıl uzaktan körlük ve fitne yönünden sevinç gösteriyordum!"

"Şûr" kelimesinin birçok anlamı vardır, burada "fitne" demektir. "Umya", kör gözlülük demektir. Yani, taklitçi olan kimse, ikinci defaki gülüşünde der ki: "Şimdi idrak ettiğim bu hakikat ve sırların sırrına karşı ben evvelce pek uzak ve uzun yol olan taklit vadisinde imişim. Bu taklit vadisinde, ben biçare nasıl olmuş da uzaktan basiret gözü körlüğü ve hayalin fitnesi yönünden, işin aslını ve hakikatini anladım diye güler ve sevinir dururdum!"

"Şûr" kelimesinin müteaddid ma'nâlan vardır, burada "fitne" demektir. "Umya", kör gözlülük demektir. Ya'ni, mukallid olan kimse, ikinci defaki gü- lüşünde der ki: "Şimdi idrâk ettiğim bu hakîkat ve sırların sırına karşı ben ev- velce pek uzak ve uzun yol olan taklîd vâdîsinde imişim. Bu taklîd vâdîsinde, ben bîçâre nasıl olmuş da uzaktan basar-ı basîret körlüğü ve hayalin fitnesi cihetinden, işin aslını ve hakikatini anladım diye güler ve sevinir durur idim!"

1286. Ben ne hayal bağladım ve o ne idi! Benim zayıf olan derkim alçak bir nakış gösterdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1286. Ben ne hayal kurdum ve o ne idi! Benim zayıf olan idrakim alçak bir nakış gösterdi.

Yani, o taklitçi sözüne devam edip der ki: "Ben varlık ve vücut hakkında ne hayallere saplanmış kalmıştım; halbuki o varlık ve vücut ne imiş! Ne zaman ki bu vehmedilmiş olan varlığım o hakiki varlık içinde eridi ve yok oldu, vücut zannettiğim şeylerin yokluk olduğunu anladım. O hakiki varlığı ispat etmek için getirdiğim delillerin hepsi çürüdü ve söylediğim sözlerin hepsi anlamsız kaldı. Beni önceden bu taklit haline sevk eden şey, benim zayıf olan idrakimin bana alçak bir nakış göstermesi, yani bu en aşağı tabiatta oluşmuş olan vehmedilmiş suretleri göstermesi idi ki, benim varlığım dahi o vehmedilmiş suretlerden birisi idi ki, o zayıf idrakim, o hakiki varlık karşısında, beni bana var diye gösterdi. Bu sebeple ben varlığımla sevindim. Şimdi anladım ki ben yok imişim. Benim benliğim ise bende görünen hakiki varlık imiş. Buna göre benim şimdiki sevincim, bu hakikati zevk ederek ve hal olarak idrak etmem sebebiyledir; ve şimdi önceki taklidime ve hayalime gülmekteyim." Niyazî-i Mısrî'nin (kuddise sirruhû) beyti: Çü bildim cümle Hak imiş arada gayrı yok imiş Bi-külli anda gark imiş ne ben varım ne irfânım

Ya'ni, o mukallid sözüne devâm edip der ki: "Ben varlık ve vücûd hakkında ne hayâllere saplanmış kalmıştım; halbuki o varlık ve vücûd ne imiş! Vaktâki bu mevhûm olan varlığım o hakîkî varlık içinde eridi ve mahv oldu, vücûd zannettiğim şeylerin yokluk olduğunu anladım. O vücûd-i hakîkîyi isbât için getirdiğim delîllerin hepsi çürüdü ve söylediğim sözlerin hepsi ma'nâsız kaldı. Beni evvelce bu taklîd hâline sevkeden şey, benim zayıf olan idrâkimin bana alçak bir nakş göstermesi ya'ni bu esfel-i sâfilîn-i tabîatta mütekevvin olan suver-i mevhûmeyi göstermesi idi ki, benim varlığım dahi o suver-i mevhûmeden birisi idi ki, o zayıf idrâkim, o vücûd-i hakîkî muvâcehesinde, beni bana var diye gösterdi. Bu sebeble ben varlığım ile mesrûr oldum. Şimdi anladım ki ben yok imişim. Benim benliğim ise bende zâhir olan vücûd-1 hakîkî imiş. Binâenaleyh benim şimdiki sürûrum, bu hakîkati zevkan ve hâlen idrâk sebebiyledir; ve şimdi evvelki taklîdime ve hayâlime gülmekteyim." Beyt-i Niyazî-i Mısrî (kuddise sirruhû): Çü bildim cümle Hak imiş arada gayrı yok imiş Bi-külli anda gark imiş ne ben varım ne irfânım

1287. Yol çocuğu olana merdânın fikri nerededir! Zîrâ onun hayali nerede ve doğru olan tahkîk nerede!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1287. Yol çocuğu olana erlerin fikri nerededir! Çünkü onun hayali nerede ve doğru olan tahkik nerede!

Tarikat çocuğu olan bir müride, ilahi erler olan insân-ı kâmillerin fikri pek uzaktır; çünkü o tarikat çocuğunun hayali ve idraki nerede, insân-ı kâmilin zevken ve hâlen idrak ettiği o doğru anlamlar nerede!

Tarîkat çocuğu olan bir mürîde, merdân-ı ilâhî olan insân-ı kâmillerin fikri pek uzaktır; zîrâ o tarîkat çocuğunun hayâli ve idrâki nerede, insân-ı kâmilin zevkan ve hâlen idrâk buyurduğu o doğru ma'nâlar nerede!

1288. Çocukların fikri ya dâye, ya süt, ya kuru üzüm ve ceviz, yahud ağlama ve feryaddır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1288. Çocukların düşüncesi ya dadı, ya süt, ya kuru üzüm ve ceviz, yahut ağlama ve feryattır.

Çocuklar, kendi dadıları ve süt ve kuru üzüm ve ceviz gibi şeylerle eğlenip teselli buldukları gibi, tarikat çocukları da birtakım rüyalar ve zikir esnasında kendilerine görünen nurlar ve renklerle veyahut "cezbe" (Allah'a duyulan şiddetli sevgi ve coşku hali) dedikleri feryatlar ve naralarla teselli bulup ilerledik diye sevinirler.

Çocuklar, kendi dâyeleri ve süt ve kuru üzüm ve ceviz gibi şeyler ile eğlenip müteselli oldukları gibi, tarîkat çocukları da birtakım rü'yâlar ve zikrullah esnâsında kendilerine görünen nûrlar ve renkler ile veyâhud "cezbe" ta'bîr ettikleri feryâdlar ve na'ralar ile mütesellî olup terakkî ettik diye sevinirler.

1289. O mukallid, alîl olan çocuk gibidir. Her ne kadar ince bahis ve delîl tutar ise de.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1289. O taklitçi, hasta çocuk gibidir. Her ne kadar ince bahis ve delil tutsa da.

"Taklitçi"den kastedilen, zâhirî ilimler sahipleridir ki, onlar kendi görüşlerini ve fikirlerini, kendi benzerlerine taklit ederek elde ederler. Bu hususta mantıkî delillere dayanırlar ve iddialarına delil getirmek için ince bahislere girişirler ve bahisleri inceledikçe vehim kuvvetleri (gerçek olmayan tahayyül gücü) faaliyete geçip, meseleleri içinden çıkılmaz bir duruma sürüklerler, ne kendileri ne de dinleyenler şüpheden kurtulamazlar; bu sebeple onlar hak ve hakikat yolunda hasta olan bir çocuk gibi sendeleyerek yürürler.

"Mukallid"den murâd, ulûm-i zâhiriyye erbâbıdır ki, onlar kendi nazarlarını ve fikirlerini, kendi emsâllerine taklîd ile elde ederler. Bu husûsta delâil-i mantıkıyyeye istinad ederler ve müddeâlarına delîl ikāmesi için ince bahislere girişirler ve bahisleri inceledikçe kuvve-i vâhimeleri faâliyete gelip, mes'eleleri içinden çıkılmaz vâdîye sürüklerler, ne kendileri ve ne de dinleyenler şübheden kurtulamazlar; binâenaleyh onlar hak ve hakîkat yolunda alîl olan bir çocuk gibi sendeleyerek yürürler.

1290. Delilde ve şikâlde o taammuk, onu basîretten uzak eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1290. Delilde ve şikâyette o derinleşme, onu basiretten uzaklaştırır.

"Şikâl", burada tuzak ve hile demektir; ve "işkâl" kelimesinin kısaltılmışı olması da mümkündür, "müşkil kılmak ve örtmek" anlamına gelir. "Güsâl", ayırmak ve uzağa atmak demektir. Yani, o taklitçinin delilde ve iddiasını ispat etmek için giriştiği hilede derinleşmesi ve konuyu zorlama ile derinleştirmesi, kendisini meselenin hakikatini basiret gözüyle görmekten ayırır ve uzağa atar. Bazı nüshalarda "şikâl" yerine "şekîl" geçmiştir ki, "şikâl" kelimesinin imale edilmiş (uzatılmış) hâlidir; ve yukarıdaki anlamı içerir; "güsâl" yerine de kafiye uyumu için "güsîl" geçmiştir. Bu da "uzak ve ayrı" anlamındadır.

"Şikâl", burada mekr ve hîle demektir; ve "işkâl" kelimesinin muhaffefi olması da câizdir, "müşkil kılmak ve örtmek" demek olur. "Güsâl", ayırmak ve uzağa atmak demektir. Ya'ni, o mukallidin delîlde ve isbât-ı müddeâ için teşebbüs ettiği hîlede taammuku ve bahsi külfet ile derinleştirmesi kendisini hakîkat-i mes'eleyi basar-ı basîret ile görmekten ayırır ve uzağa atar. Ba'zı nüshalarda "şikâl" yerine "şekîl" vâki' olmuştur ki, "şikâl" kelimesinin imâle olunmuşudur; ve yukarıdaki ma'nâyı mutazammındır; "güsâl" yerine de mutâbakat-ı kafiye için "güsîl" vâki' olmuştur. Bu da "uzak ve ayrı" ma'nâsınadır.

1291. Bir mâye ki o, onun sırrının sürmesidir; götürdü ve işkâl söylemekte işi bağladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1291. Bir maya ki o, onun sırrının sürmesidir; götürdü ve işi söylemekte zorlaştırdı.

"Maya"dan kasıt, akıl ve idraktir. Yani, o taklitçinin böyle ince ve zor bir konuya ve deliller getirmeye meşgul olması, kendi basiret gözünün sürmesi olan akıl ve idraki ortadan kaldırdı ve yerine bu gözün perdesi olan vehim kuvvetini faaliyete geçirdi ve istenen işin ve doğru sonucunun önüne engel çekti.

"Mâye"den murâd, akıl ve idrâktir. Ya'ni, o mukallidin böyle ince ve müşkil bahse ve delîller îrâdına meşgül olması, kendi basîret gözünün sürmesi olan akıl ve idrâki izâle etti ve yerine bu gözün perdesi olan kuvve-i vâhímesini faâliyete getirdi ve maksûd olan işin ve doğru neticesinin önüne sed çekti.

1292. Ey mukallid, Buhâra'dan geri dön! Zillete git, tâ ki sen arslan adam olasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1292. Ey taklitçi, Buhara'dan geri dön! Zillete git, tâ ki sen aslan adam olasın!

Buhara, Asya'da Türkistan'da bulunan meşhur bir şehrin ismidir. Hz. Pîr zamanında Buhara medreseleri, dış ilimlerin (şeriat ilimleri) öğrenim merkeziydi; ve bu ilimleri öğrenmek için birçok şehirden oraya öğrenci giderdi. Bu dış ilimler erbabı taklitçiler zümresinden olduğundan, cenâb-ı Pîr efendimiz, ey taklitçi Buhara'dan geri dön ve dış ilimlerle ömrünü tüketmekten vazgeç ki, bu dış ilimler senin nefsinin kibir ve gurur sermayesidir. Oradan dön, zillet ve horluk tarafına git ve manevî fakirliği seç ki, nefsinin kibir ve gururu kırılmak suretiyle, mana âleminde bir aslan adam olasın!

Buhârâ, Asya'da Türkistan'da vâki' meşhûr bir şehrin ismidir. Hz. Pîr zamânında Buhârâ medreseleri, ulûm-i zâhiriyyenin makarr-ı tahsîli idi; ve bu ulûmun tahsîli için birçok şehirlerden oraya talebe giderdi. Bu ulûm-i zâhiriyye erbâbı mukallidîn zümresinden olduğundan cenâb-ı Pîr efendimiz, ey mukallid Buhârâ'dan geri dön ve ulûm-i zâhiriyye ile ömrünü ifnâ etmekten vazgeç ki, bu ulûm-i zâhiriyye senin nefsinin sermâye-i kibir ve gurûrudur. Oradan dön, zillet ve horluk tarafına git ve fakr-ı ma'nevîyi ihtiyar et ki, nefsin kibir ve gurûru kırılmak sûretiyle, âlem-i ma'nâda bir arslan adam olasın!

1293. Nihayet bâtında başka Buhârâ göresin! Saf yırtıcılar onun meclisinde lâ-yefkahundur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1293. Sonunda iç âleminde başka bir Buhârâ görürsün! Saf yırtıcılar onun meclisinde anlamazlar.

Yani, horluk ve zillet tarafına gitmekle sonunda, kendi iç âleminde ve kalbinde başka bir Buhârâ, yani ilm-i ledün (Allah tarafından doğrudan verilen ilim) şehrini görürsün ki, tartışmada ve münazarada saf yırtıcı olan zahir uleması (dış görünüşe ve şekle önem veren bilginler), bu ilm-i ledün meclisinde anlamazlar, yani o mecliste söylenen sözlere karşı tartışma ve münazara etmek şöyle dursun, anlamazlar bile!

Ya'ni, horluk ve zillet tarafına gitmekle âkıbet, kendi bâtınında ve kalbinde başka Buhârâ, ya'ni ilm-i ledün şehrini görürsün ki, bahs-i cidâlde ve münâzarada saf yırtıcı olan ulemâ-yı zâhir, bu ilm-i ledün meclisinde lâ-yefkahûndurlar, ya'ni o mecliste söylenen sözlere karşı bahis ve münâzara etmek şöyle dursun, anlamazlar bile!

1294. Vâkıa peyk yeryüzünde pek çabuk koşucudur; deryâya gittiği vakit, damarı kopmuş kimsedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1294. Gerçekten de peyk yeryüzünde çok hızlı koşucudur; denize gittiği zaman, damarı kopmuş kimsedir.

"Peyk", mektup getirip götüren yaya, dağıtıcı, hizmetkâr demektir. Burada Kur'an-ı Kerim'in ve şerefli hadislerin görünen anlamlarını halka tebliğ eden zahir ulemasıdır. "Deniz"den kasıt, hakikat ilmidir. Yani, zahir uleması Kur'an'ın ve hadisin görünen anlamını açıklama konusunda çeviktirler ve bu konuda ince ince anlamlar açıklarlar. Fakat bâtınî ilimlere ve ledün ilmine (Allah katından gelen ilim) gelince, orada damarı kopmuş bir kimse gibi bir adım atamazlar ve bir söz söyleyemezler.

"Peyk", mektûb getirip götüren piyâde, müvezzi', hizmetkâr demektir. Burada Kur'ân-ı Kerîm'in ve ahâdîs-i şerîfenin zâhirî ma'nâlarını halka tebliğ eden ulemâ-yı zâhiredir. "Derya"dan murâd, ilm-i hakîkattir. Ya'ni, ulemâ-yı zâhir Kur'ân'ın ve hadîsin ma'nâ-yı zâhirini beyân husûsunda çeviktirler ve bu husûsta ince ince ma'nâlar beyân ederler. Fakat ulûm-i bâtıniyyeye ve ledünniyyeye gelince, orada damarı kopmuş bir kimse gibi bir adım atamazlar ve bir söz söyleyemezler.

1295. O karada "Hamelnâhüm" olur; ve ancak o kimse ki denizde mahmûldür, kimse odur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1295. O karada "Hamelnâhüm" olur; ve ancak o kimse ki denizde taşınmıştır, kimse odur.

Bu yüce beyitte, İsra Suresi'nde geçen "وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ" (İsra, 17/70) yani, "Biz muhakkak Âdem oğullarını şerefli kıldık ve onları karada ve denizde taşıdık" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. "Kes", kimse ve adam anlamına gelip burada "makbul ve muteber olan insan" demektir. Karşıtı "nâ-kes"tir ki, "deni olan adam" anlamındadır. Bu ayet-i kerime II. cildin 3762 ve 3763 numaralı beyitlerinde geçti. Cenab-ı Pîr efendimiz bu yüce beyitte "kara" ile zahir âlimine, ve "deniz" ile batın âlimine işaret buyururlar. Yani, o peyk olan zahir âlimi, bu şehadet mertebesinin ve zahir âleminin taşınanı olur; halbuki makbul ve muteber olan adam, ancak batın âleminin taşınanı olup onu başında taşıdığı kimsedir. Çünkü zahir âlimi suretle kayıtlıdır ve batın âlimi ise suret kaydından kurtulmuştur.

Bu beyt-i şerîfte Benî-İsrail sûresinde olan ولقد كرمنا بني آدم وحملناهم في البر والبحر (İsrâ, 17/70) ya'ni, "Biz muhakkak benî-âdemi mükerrem kıldık ve onları karada ve denizde bindirdik" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. "Kes", kimse ve adam ma'nâsına olup burada "makbûl ve mu'teber olan insan" demektir. Mukabili "nâ-kes"dir ki, "denî olan adam" ma'nâsınadır. Bu âyet-i kerîme II. cildin 3762 ve 3763 numaralı beyitlerinde geçti. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu beyt-i şerîfte "kara" ile âlim-i zâhire, ve "deniz" ile âlim-i bâtına işâret buyururlar. Ya'ni, o peyk olan âlim-i zâhirî, bu mertebe-i şehadetin ve âlem-i zâhirin mahmülü olur; halbuki makbûl ve mu'teber olan adam, ancak âlem-i bâtının mahmûlü olup onu başında taşıdığı kimsedir. Zîrâ âlim-i zâhirî sûretle mukayyeddir ve âlim-i bâtınî ise sûret kaydından kurtulmuştur.

1296. Şahın çok atâsı vardır; ey vehme ve bir tasvîre merhûn olmuş olan koş!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1296. Şahın çok bağışı vardır; ey vehme ve bir tasvire bağlı kalmış olan koş!

Ey vehmedilmiş varlığına ve geçici bir şekle bağlı ve hapsolmuş olan zahirî âlim ve taklitçi mürid, gerçek şah olan Hakk'ın Zâhir isminin tecelligâhı olan bu şekil âlemindeki bağış ve ihsanından başka, mana âleminde çok ihsanları vardır; bu sebeple şekil âleminden mana âlemine koş!

Ey mevhûm olan vücuduna ve bir sûret-i fânîye merhûn ve mahbûs olmuş olan âlim-i zâhirî ve mürîd-i mukallid, şâh-ı hakîkî olan Hakk'ın ism-i Zâhir'inin mazharı olan bu âlem-i sûretteki atâ ve ihsânından başka, âlem-i ma'nâda çok ihsânları vardır; binâenaleyh âlem-i sûretten âlem-i ma'nâya koş!

1297. O sâde olan mürîd dahi taklîd cihetinden, o azîze muvafık bir girye etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1297. O saf mürid de taklit yoluyla, o azize uygun bir ağlama sergiledi.

Hikâyede anlatılan o saf kalpli ve görünüşte hapsolmuş mürid de, şeyhinin ağlamasına taklit etmiş olmak için o azize ve şeyhine uyarak ağladı.

Kıssada beyân olunan o sâde-dil ve sûrette mahbûs olan mürîd dahi, şeyhinin ağlamasına taklîd etmiş olmak için o azîze ve şeyhine muvâfakat ile ağladı.

1298. O sağır adam gibi mukallidce ağladı ve mûcibden bîhaber idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1298. O sağır adam gibi taklit ederek ağladı ve sebepten habersizdi.

O saf gönüllü mürid, sağır bir adamın ağlayanlara taklit ederek ağlaması gibi, şeyhine taklit ederek ağladı; halbuki şeyhinin niçin ağladığını bilmiyordu.

O sâde-dil mürid, sağır bir adam nasıl ağlayanlara taklîden ağlarsa, şeyhine taklîden ağladı, halbuki şeyhinin niçin ağladığına vakıf değil idi.

1299. Vaktaki birçok ağladı, hizmet etti ve gitti; onun arkasından has olan mürîd acele geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1299. Vaktaki birçok ağladı, hizmet etti ve gitti; onun arkasından has olan mürîd acele geldi.

"Teft", burada "acele" anlamındadır. Yani, o saf gönüllü mürid birçok ağladı ve şeyhin hizmetinde bulundu ve sonra da huzurundan çıktı. Onun arkasından, şeyhin hallerine daha ziyade vakıf olan özel bir mürid de acele dışarı çıktı.

"Teft", burada "acele" ma'nâsınadır. Ya'ni, o sâde-dil mürîd vaktāki birçok ağladı ve şeyhin hizmetinde bulundu ve sonra da huzûrundan çıktı. Onun arkasından, şeyhin ahvâline daha ziyâde vâkıf olan bir mürîd-i hâss dahi acele dışarı çıktı.

1300. Dedi: "Ey nazar cihetinden şeyhin giryesinin vifakı üzerine, habersiz olan bulut gibi ağlayan!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1300. Dedi: "Ey bakış açısından şeyhin ağlamasına uygun olarak, habersiz olan bulut gibi ağlayan!"

O özel mürid dedi: "Ey görünüşte şeyhinin ağlamasına uygunluk göstererek bulutların kendilerinden habersiz olarak yağmur yağdırdıkları gibi ağlayan arkadaş!"

O mürîd-i hâs dedi: "Ey görünüşte şeyhinin ağlamasına muvâfakat ederek bulutların kendilerinden habersiz olarak yağmur yağdırdıkları gibi ağlayan arkadaş!"

1301. "Sakın ha, sakın ha, sakın ha, ey vefâ edici mürîd, her ne kadar taklîdde müstefid isen de!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1301. "Sakın ha, sakın ha, sakın ha, ey vefâ edici mürid, her ne kadar taklitte fayda görsen de!"

"Allah" tabirleri, yemin etme anlamına geldiği gibi, sakındırma anlamına da kullanılır. Tekrarı pekiştirme içindir. Burada her ikisi de geçerlidir. Yani, "Ey pîrine karşı olan ahdine vefâkâr olan mürid, Allah hakkı için veyahut sakın ha, her ne kadar şeyhe olan taklidinde manen fayda görsen de;"

"Allah" ta'bîrleri, and vermek ma'nâsına olduğu gibi, tahzîr ma'nâsına da müsta'meldir. Tekerrürü te'kîd içindir. Burada her ikisi de câizdir. Ya'ni, "Ey pîrine karşı olan ahdine vefâkâr olan mürîd, Allah hakkıçün veyâhud sakın ha, her ne kadar şeyhe olan taklîdinde ma'nen fâide görür isen de;"

1302. "Nihayet demeyesin ki, gördüm o şah ağladı; ben de onun gibi ağladım, zîrâ o münkirliktir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1302. "Sakın sonunda, 'Gördüm o şah ağladı; ben de onun gibi ağladım,' deme, çünkü o inkârdır."

Yani, "Senin görünüşte şeyhe olan taklidine bir şey demem. Fakat içten ve düşünsel olarak gördüm ki, hakikat şahı olan şeyhim ağladı; benim ağlamam da onun ağlaması gibi oldu, eğer bu düşüncede bulunursan, şeyhin yüce hâlini inkâr etmiş olursun ve onu kendi hâlinin mertebesine indirmiş bulunursun. 'Münkir', 'inkâr'dan fail ismi olduğu gibi mef'ul ismi olmak da mümkündür. O hâlde anlam: 'Çünkü o senin düşüncen, kınanmış bir anlamı işlemektir,' demek olur. Bazı nüshalarda 'münkirîst' yerine 'mî-girîst' geçmektedir. Bu durumda anlam 'Ben onun ağladığı gibi ağladım' demek olur."

Ya'ni, "Senin zâhiren şeyhe olan taklîdine bir şey demem. Fakat bâtınen ve fikren gördüm ki, şâh-ı hakikat olan şeyhim ağladı; benim ağlamam da onun ağlaması gibi oldu, eğer bu fikirde bulunursan, şeyhin hâl-i âlîsini inkâr etmiş olursun ve onu kendi hâlinin mertebesine tenzîl etmiş bulunursun. "Münkir", "inkâr"dan ism-i fâil olduğu gibi ism-i mef'ûl olmak dahi câizdir. O hâlde ma'nâ: "Zîrâ o senin fikrin mezmûm olan bir ma'nâyı irtikâb etmektir." demek olur. Ba'zı nüshalarda "münkirîst" yerine "mî-girîst" vâki'dir. Bu sûrette ma'nâ "Ben onun ağladığı gibi ağladım" demek olur.

1303. Taklîd ve zan üzerine pür-cehl olan ağlama, o emîn kılınmışın ağlaması gibi değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1303. Taklit ve zan üzerine, cehaletle dolu olan ağlama, o emin kılınmışın ağlaması gibi değildir.

Müridin taklit ve zan üzerine, bilinmeyen bir sebep altında meydana gelen ağlaması, Yüce Allah'ın gam ve sevinçten emin kıldığı insân-ı kâmilin ağlaması gibi değildir.

Mürîdin taklîd ve zan üzerine mechûl bir sebeb tahtında vâki' olan ağlaması, Hak Teâlâ hazretlerinin gam ü şâdîden emîn kıldığı insân-ı kâmilin ağlaması gibi değildir.

1304. Sen ağlamayı ağlama üzerine kıyas yapma! Bu ağlamadan ona uzun yol vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1304. Sen ağlamayı ağlama üzerine kıyas yapma! Bu ağlamadan ona uzun yol vardır.

Sen insân-ı kâmilin ağlamasını, nefis sahiplerinin ağlamasına kıyas etme! Görünüşte her ikisi de birbirine benzese de, bu noksan kişinin ağlamasından kâmil kişinin ağlamasına, uzun yol ve mesafe vardır.

Sen insân-ı kâmilin ağlamasını, nefis sâhiblerinin ağlamasına kıyâs etme! Zâhirde her ikisi de birbirine benzer ise de, bu nâkısın ağlamasından kâmilin ağlamasına, uzun yol ve mesâfe vardır.

1305. O otuz senelik cihaddan sonradır; akıl aslâ oraya düşemez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1305. O otuz senelik cihaddan sonradır; akıl asla oraya düşemez.

O insân-ı kâmilin ağlaması, otuz sene nefsiyle gerçekleşen mücâhedelerinden sonraki ağlamadır. Akıl, o ağlamanın nasıl bir ağlama olduğunu idrak edemez. Çünkü o, zevk meselesidir; aklın zevk ve hâl konusunda hiçbir yeri yoktur.

O insân-ı kâmilin ağlaması otuz sene nefsiyle vâki' olan mücâhedesinden sonraki ağlamadır. Akıl, o ağlamanın nasıl bir ağlama olduğunu idrâk edemez. Zîrâ o zevk meselesidir; aklın zevk ve hâl bahsinde hiçbir yeri yoktur.

1306. Ondan akıl tarafına yüz merhale vardır; aklı o kāfileden vâkıf bilme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1306. Ondan akıl tarafına yüz merhale vardır; aklı o kafileden haberdar bilme!

Yani, insân-ı kâmilin ağlamasının sebebinden akıl tarafına birçok merhale vardır. Bu merhaleleri aşmamış olan aklın, o insân-ı kâmil kafilesinden asla haberi yoktur. Akıl ancak onların görünen şekillerini görür, iç hallerine hiç vakıf değildir.

Ya'ni, insân-ı kâmilin ağlamasının sebebinden akıl tarafına birçok merhale vardır. Bu merhaleleri kat'etmemiş olan aklın o insân-ı kâmil kāfilesinden aslâ haberi yoktur. Akıl ancak onların sûret-i zâhirelerini görür, ahvâl-i bâtı- nelerine hiç vukūfu yoktur.

1307. Onun giryesi ne gamdan ne de ferahtandır. Aynü'l-mülahın giryesini rûh bilir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1307. Onun ağlaması ne kederden ne de sevinçtendir. Aynü'l-mülah'ın ağlamasını ruh bilir.

"Mülah", güzel, latif söz anlamına gelen "mülha" kelimesinin çoğuludur. "Ayn" göz ve çeşme demektir. "Girye-i aynü'l-mülah" tamlamadır. "Latif ve güzel söz çeşmesinin ağlaması" demek olur. Yani, insân-ı kâmilin ağlaması ne kederden ne de sevinçtendir. Latif ve güzel söz çeşmesi ve kaynağı olan insân-ı kâmilin ağlamasını akıl değil, ancak ruh bilir. Nefahâtü'l-Üns'te yazılıdır ki: "Ebü'l-Hasen Harakanî ile Ebû Abdullah Dâsitânî, Şeyh Ebü'l-Abbâs Kassâb Âmilî (kaddesellâhü esrârahum) hazretlerinin huzuruna geldiler ve dediler ki: "Ey şeyh, bizim aramızda bir söz geçti, birimiz dedi ki: "Kişiye öncesizlik ve sonsuzluk kederi yeterlidir." Ve birimiz de der ki: "Kişiye öncesizlik ve sonsuzluk neşesi ve sevinci yeterlidir." Siz ne buyurursunuz?" Ebü'l-Abbâs hazretleri elini yüzüne sürüp dedi ki: "Elhamdü lillâh, kasap oğlunun makamı ne kederdir ne de sevinçtir. ليس عند ربكم صباح و لا مساء Yani, "Rabbinizin katında ne sabah ne de akşam vardır." Keder ve sevinç senin sıfatındır ve senin sıfatın olan her şey sonradan olmuştur ve sonradan olanın öncesiz olana yolu yoktur." Bu menkıbeden de sabit olur ki, fenâ-fillâh makamına gelmemiş ve ikilik zevki içinde bulunmuş olan kimsenin insân-ı kâmilin halini ve zevkini idrak etmesi mümkün değildir.

"Mülah", güzel, latîf kelâm ma'nâsına olan "mülha"nın cem'idir. "Ayn" göz ve çeşme demektir. "Girye-i aynü'l-mülah" terkîb-i izâfidir. "Latif ve güzel kelâm çeşmesinin ağlaması" demek olur. Ya'ni, insân-ı kâmilin ağlaması ne gamdandır, ne de ferahtandır. Latîf ve güzel kelâm çeşmesi ve menba'ı olan insân-ı kâmilin ağlamasını akıl değil, ancak rûh bilir. Nefahâtü'l-Üns'te münderictir ki: "Ebü'l-Hasen Harakanî ile Ebû Abdullah Dâsitânî, Şeyh Ebü'l- Abbâs Kassâb Âmilî (kaddesellâhü esrârahum) hazretlerinin huzûruna geldiler ve dediler ki: "Ey şeyh bizim aramızda bir söz geçti, birimiz dedi ki: "Kişiye ezel ve ebed gamı kâfidir." Ve birimiz de der ki: "Kişiye ezel ve ebed meserreti ve ferahı kâfidir." Siz ne buyurursunuz? Ebü'l-Abbâs hazretleri elini yüzüne sürüp dedi ki: "Elhamdü lillâh kasab oğlunun menzili ne gamdır ne de şâdîdir. ليس عند ربكم صباح و لا مساء Ya'ni, "Rabbinizin indinde ne sabah, ne de akşam vardır." Gam ve şâdî senin sıfatındır ve senin sıfatın olan her şey hâdistir ve hâdisin kadîme yolu yoktur." Bu menkıbeden dahi sâbit olur ki, fenâ-fillâh makāmına gelmemiş ve zevk-i isneyniyyet içinde bulunmuş olan kimsenin insân-ı kâmilin hâlini ve zevkini idrâk etmesi mümkin değildir.

1308. Onun ağlaması ve gülmesi o taraftandır; o şey ki aklın vehmi olur ondan berîdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1308. Onun ağlaması ve gülmesi o taraftandır; o şey ki aklın vehmi olur, ondan uzaktır.

İnsân-ı kâmilin ağlaması ve gülmesi, Hak'ın hakikî varlığı tarafındandır. Çünkü onun kul oluşuna ait varlığı, hakikî varlıkta yok olmuştur. Onun hâli, aklın vehmi olan şeyden uzaktır, yani akıl onu kendi vehmi ile idrak edemez. Bazı nüshalarda "vehm" ile "akl" arasında bağlaç olan "vav" vardır. Bu durumda anlam: İnsân-ı kâmilin hâli, akıl ve vehim ile idrak edilmekten uzaktır demek olur. Hazret-i Şeyh-i Ekber (İbn Arabî) Fass-ı Eyyûbî'de buyurur ki: كما جاع بعض العارفين فبكى فقال له فى ذالك من لا ذوق له في هذا الفن معاتبا له فقال العارف انما جو عنى لا بكى يقول انما ابتلاني بالضر لأسأله في رفعه عنى و ذلك لا يقدح في كوني صابراً Yani "Nitekim âriflerden bazısı acıktı, ağladı. Bu fenden zevki olmayan bir kimse ona sitem ederek bunun hakkında konuştu. Bunun üzerine ârif dedi ki: "Ancak beni ağlamam için acıktırdı; sanki der ki, benden onun kaldırılması hakkında, ondan sormam için beni zarara uğrattı ve bu benim sabırlı olmama zarar vermez." Görülüyor ki, ârif-i kâmilin ağlaması ve gülmesi Hak tarafındandır. Ortada kendisinin benliği yoktur. Hak Teâlâ onlardan, ilâhî isim ve sıfatlarının hükümlerinin zuhurunu, onların iradesi karışmaksızın murad eder.

İnsân-ı kâmilin ağlaması ve gülmesi vücûd-i hakîkî-yi Hak tarafındandır. Zîrâ onun vücûd-i abdânîsi vücûd-i hakîkîde mahv olmuştur. Onun hâli aklın vehmi olan şeyden berîdir, ya'ni onu akıl kendi vehmi ile idrak edemez. Ba'zı nüshalarda "vehm" ile "akl" arasında vâv-ı âtıfa vardır. Bu sûrette ma'nâ: İnsân-ı kâmilin hâli akıl ve vehm ile idrâk olunmaktan berîdir demek olur. Hazret-i Şeyh-i Ekber Fass-ı Eyyûbî'de buyurur ki: كما جاع بعض العارفين فبكى فقال له فى ذالك من لا ذوق له في هذا الفن معاتبا له فقال العارف انما جو عنى لا بكى يقول انما ابتلاني بالضر لأسأله في رفعه عنى و ذلك لا يقدح في كوني صابراً Ya'ni "Nitekim âriflerden ba'zısı acıktı, ağladı. Bu fenden zevkı olmayan bir kimse ona muâtib olarak bunun hakkında söyledi. Onu müteâkıben ârif dedi ki: "Ancak beni ağlamam için acıktırdı; gûyâ der ki, benden onun ref'i hakkında, ondan suâl etmem için beni zarara mübtelâ eyledi ve bu benim sâbir olmama kadh vermez." Görülüyor ki, ârif-i kâmilin ağlaması ve gülmesi Hak tarafındandır. Ortada kendinin kendiliği yoktur. Hak Teâlâ onlardan esmâ ve sıfât-ı ilâhiyyesinin ahkâmının zuhûrunu onların iradesi karışmaksızın, murâd eder.

1309. Onun gözünün suyu, onun gözü gibi olur; görmemiş olan göz ne vakit göz olur!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1309. Onun gözünün suyu, onun gözü gibi olur; görmemiş olan göz ne zaman göz olur!

Yani, kulun bedensel varlığı, Hak'tan olan insân-ı kâmilin gözünün suyu, onun gözü hükmündedir. Çünkü bu mertebe, birleşme makamıdır ve birleşme makamında ikilik yok olur, artık onun görüşü Hak iledir. Bu sebeple bu makamda göz ile göz suyu birleşiktir. Fakat ikilik perdesi içinde olup, Hakk'ın güzelliğini görmemiş olan göz, bakar körün gözü gibidir; ve o göz her ne kadar görünüşte göz ise de hakikatte göz değildir.

Ya'ni, vücûd-i abdânîsi, vücûd-i Hakkānî olan insân-ı kâmilin gözünün suyu, onun gözü hükmündedir. Çünki bu mertebe makām-ı ittihâddır ve makām-ı ittihâdda ikilik fânî olur, artık onun görüşü Hak'ladır. Binâenaleyh bu makamda göz ile göz suyu müttehiddir. Fakat ikilik hicabı içinde olup, cemâl-i Hakk'ı görmüş olan göz, bakar körün gözü mesâbesindedir; ve o göz her ne kadar zâhiren göz ise de hakîkatte göz değildir.

1310. O şeyi ki o görür, ne aklın kıyâsı cihetinden ve ne havâssın yolundan temâs edilemez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1310. O şeyi ki o görür, ne aklın kıyası yönünden ne de duyuların yoluyla temas edilebilir.

İnsân-ı kâmilin gördüğü güzellik nuruna ne aklın kıyası yetişebilir ne de dış duyular yoluyla temas edilebilir.

İnsân-ı kâmilin gördüğü nûr-i cemâle ne aklın kıyâsı yetişebilir ne de havâss-i zâhire yolundan temâs olunabilir.

1311. Nûr uzaktan geldiği vakit, gece kaçar; binâenaleyh gecenin karanlığı nûrun cemâlini ne bilir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1311. Işık uzaktan geldiği zaman, gece kaçar; bu sebeple gecenin karanlığı ışığın güzelliğini ne bilir!

Işık ile karanlık birbirinin zıddıdır. İki zıt bir yerde birleşmez kuralınca, ışık uzaktan gelince, gecenin karanlığı yok olur. Bu sebeple karanlık ışığın hâlini tanımlayamaz. Bunun gibi Hak'ın gerçek varlığının ışığı geldiği zaman, izafî varlığın karanlığı kaçar. Bu sebeple izafî varlık gerçek varlığın ışığını idrak edemez.

Nûr ile zulmet birbirinin zıddıdır. İki zıd bir yerde cem'olmaz kāidesince, nûr uzaktan gelince, gecenin karanlığı zâil olur. Binâenaleyh karanlık nûrun hâlini ta'rîf edemez. Bunun gibi vücûd-i hakîkî-i Hakk'ın nûru geldiği vakit, vücûd-i izâfînin zulmeti kaçar. Binâenaleyh vücûd-i izâfî vücûd-i hakîkînin nûrunu idrak edemez.

1312. Sivrisinek kuvvetli rüzgârdan kaçar; binâenaleyh sivrisinek rüzgârların zevkını ne bilir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1312. Sivrisinek kuvvetli rüzgârdan kaçar; bu sebeple sivrisinek rüzgârların zevkini ne bilir!

"Dehâ", zekâ, düşünce keskinliği (Müntehabü'l-Lügat). "Dâl" harfinin ötreli okunmasıyla ["dühâ"] cesur ve kuvvetli anlamına da gelir. Burada cesur ve kuvvetli anlamı uygundur. Yani, cesur ve kuvvetli rüzgârdan sivrisinek kaçar. Bu sebeple rüzgâr ile bir yerde birleşme gücüne sahip olmayan sivrisinek rüzgârın zevkini ne bilir! "Sivrisinek"ten kasıt, kulun izafî varlığıdır; ve "şiddetli rüzgâr"dan kasıt, zâtî tecellîdir (Allah'ın özüyle görünmesi). Bu sivrisinek ve rüzgâr örneği, III. cildin 4632 numaralı şerefli beytinden itibaren zikredilmiştir; ve bu husustaki açıklamalar o cildin 4644 numarasına denk gelen: ["Dergâh-ı Hudâ'yı isteyici de böyledir; vaktâki Hudâ gelir, arayıcı "lâ" olur."] beytinde de geçti.

"Dehâ", zeyreklik, cevdet-i fikr (Müntehabü'l-Lügat). "Dâl"in zammıyla ["dühâ"] şecî' ve kavî ma'nâsına da gelir. Burada şecî' ve kavî ma'nâsı münâsibdir. Ya'ni, şecâatli ve kuvvetli rüzgârdan sivrisinek kaçar. Binâenaleyh rüzgâr ile bir yerde cem'olmak kudretini hâiz olmayan sivrisinek rüzgârın zevkini ne bilir! "Sivri-sinek"ten murâd, vücûd-i izâfî-i abddir; ve "şiddetli rüzgâr"dan murâd, tecellî-i zâtîdir. Bu sivrisinek ve rüzgâr misâli, III. cildin 4632 numaralı beyt-i şerîfinden i'tibâren mezkûrdur; ve bu husûstaki îzâhât o cildin 4644 numarasına müsâdif olan: ["Dergâh-ı Hudâ'yı isteyici de böyledir; vaktâki Hudâ gelir, arayıcı "lâ" olur."] beytinde de geçti.

1313. Kadîm geldiği vakit hades abes olur; binâenaleyh bir kadîmi hades nerede bilir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1313. Kadîm geldiği zaman hades anlamsız kalır; bu sebeple bir kadîmi hades nerede bilebilir!

Yani, kadîm olan Hak'ın hakiki varlığı üstün geldiği zaman, kulun sonradan meydana gelmiş olan izafî varlığı anlamsız kalır. Nitekim ayet-i kerimede جَاءَ الْحَق وَزَهَقَ الْبَاطِلُ yani "Hak geldi bâtıl gitti." buyrulur. Bu sebeple kadîmin zıddı olan hades [kadîm ile] bir yerde birleşemeyince, hades olan kulun varlığı, kadîmi nasıl bilebilir! "Hades", burada, "yeniden meydana gelmiş olan şey" anlamındadır. Nitekim Cüneyd-i Bağdâdî (kuddise sirruhû) الْقَدِيمُ إِذَا ظَهَرَ لِلْحَادِثِ اضْمَحَلَّ أَثَرُهُ yani "Kadîm hâdise zahir olduğu zaman, onun eseri yok olur" buyurmuştur ki, bu, kulun izafî varlığının eserleri ve sıfatları yok olup yerine Hak'ın sıfatları kaim olur demektir.

Ya'ni, kadîm olan vücûd-i hakîkî-i Hak istîlâ ettiği vakit, abdin hâdis olan vücûd-i izâfîsi abes olur. Nitekim âyet-i kerîmede جَاءَ الْحَق وَزَهَقَ الْبَاطِلُ (İsrâ, 17/81) ya'ni "Hak geldi bâtıl gitti." buyrulur. Binâenaleyh kadîmin zıddı olan hâdis [kâdîm ile] bir yerde ictimâ' edemeyince, hâdis olan vücûd-i abd, kadîmi nasıl bilir! "Hades", burada, "yeniden peydâ olmuş olan şey" ma'nâsınadır. Nitekim Cüneyd-i Bağdâdî (kuddise sirruhû) الْقَدِيمُ إِذَا ظَهَرَ لِلْحَادِثِ اضْمَحَلَّ أَثَرُهُ ya'ni "Kadîm hâdise zâhir olduğu vakit, onun eseri muzmahil olur" buyurmuştur ki, vücûd-i izâfî-i abdin âsârı ve sıfatı mahv olup yerine sıfât-ı Hak kāim olur demektir.

1314. Hades üzerine kadem vurduğu vakit onu hayran eder, vaktâki onu yok etti, onu hem-renk eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1314. Kadim varlık, sonradan olan varlığın üzerine bastığında onu hayran eder; onu yok ettiğinde ise onu kendi rengine boyar.

Kadim varlık, sonradan olan varlığın üzerine bastığı ve onu istila ettiği zaman, o sonradan olan varlığı hayran eder ve onun vehmedilmiş, izafî varlığını yok eder; ve onu yok ettiği zaman da kendi rengine ve sıfatına boyar. Tıpkı ateşin demiri istila edip ondan demirlik sıfatını söküp alması gibi; ve bu istila içinde demirin, "Ben ateşim!" demesi nasıl caizse, kulun da "Ben Hakkım!" demesi caiz olur. Nasıl ki Hz. Hallâc-ı Mansûr "Ene'l-Hak" buyurdu.

Vücûd-i kadîm, vücûd-i hâdis üzerine kadem vurduğu ve onu istîlâ ettiği vakit, o hâdisi hayrân eder ve onun vücûd-i mevhûm-i izâfîsini yok eder; ve onu yok ettiği vakit dahi kendi rengine ve sıfatına boyar. Ateşin demiri istîlâ edip ondan demirlik sıfatını nez' etmesi gibi; ve bu istîlâ içinde demirin, "Ben ateşim!" demesi câiz olduğu gibi, abdin dahi "Ben Hakkım!" demesi câiz olur. Nitekim Hz. Hallâc-ı Mansûr "Ene'l-Hak" buyurdu.

1315. Eğer sen ister isen yüz nazîr bulursun, lâkin ey fakîr ben ihtiyaç tutmam.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1315. Eğer sen istersen yüz benzerini bulursun, lâkin ey fakir ben ihtiyaç duymam.

Yani, ey derviş, iki zıddın bir yerde birleşemeyeceğine dair eğer sen istersen birçok benzer ve örnek bulursun. Fakat örnekleri uzatmaya gerek görmem, söylediğim örnekler yeterlidir.

Ya'ni, ey derviş, iki zıddın bir yerde ictimâ' edemeyeceğine dâir eğer sen istersen birçok nazîr ve misâl bulursun. Fakat misâlleri uzatmağa hâcet görmem, söylediğim misâller kâfidir.

1316. Bu "Elif Lâm Mîm" ve "Hâ Mîm", bu harfler vukûfta Mûsa'nın asâsı gibi geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1316. Bu "Elif Lâm Mîm" ve "Hâ Mîm" harfleri, bilmekte Mûsa'nın asâsı gibi geldi.

"Vukûf", bilmek ve bilgi edinmek ve durmak anlamlarındadır. Burada "bilmek" anlamı uygun olur. Yani, bu ve sonraki beyitler, sorulmuş bir sorunun cevabıdır. Yani, insân-ı kâmil, görünüşte diğer insanlar gibidir; onlar da yerler ve içerler. Bu sebeple diğer insanlardan farkı nedir? Cenâb-ı Pîr efendimiz bu farkı açıklayarak buyururlar ki: Kur'ân-ı Kerim'deki (الم) (حم) harfleriyle her kâtibin yazı yazarken kullandığı harfler, görünüşte şeklen birbirlerine benzerler, fakat bunların farkını bilmek istersen Hazret-i Mûsâ'nın elindeki asâ ile başkalarının elindeki asâ arasındaki farka bak! Hatta Kur'ân-ı Kerîm'de sûre başlarındaki hurûf-i mukattaât (kesik harfler) şeklen birbirine benzese de her birinde gizli olan sırlar başka başkadır. Bunun gibi her bir insân-ı kâmilin bir üstün gelen ismi olup onların hükümleri ve eserleri ve sırları başka başka olduğundan, bunlar arasında bile farklar vardır. Kur'ânî hurûf-i mukattaâta ulemâ-i kirâmın her birisi kendi zevki ve ilmi dairesinde birtakım anlamlar vermişlerdir. Fakat onların hakikatini sözler ve ifadeler ile açıklamak mümkün değildir. İlâhî keşif ile zevken ve vicdanen bilinir.

"Vukûf", bilmek ve ıttıla' hâsıl etmek ve durmak ma'nâlarınadır. Burada "bilmek" ma'nâsı münasib olur. Ya'ni, bu ve âtîdeki beyitler suâl-i mukadderin cevabıdır. Ya'ni, insân-ı kâmil, sûrette sâir insanlar gibidir; onlar da yerler ve içerler. Binâenaleyh sâir insanlardan farkı nedir? Cenâb-ı Pîr efendimiz bu farkı beyânen buyururlar ki: Kur'ân-ı Kerim'deki (الم) (حم) harfleriyle her kâtibin yazı yazarken kullandığı harfler, zâhirde şeklen birbirlerine benzerler, fakat bunların farkını bilmek istersen Hazret-i Mûsâ'nın elindeki asâ ile başkalarının elindeki asâ arasındaki farka bak! Hattâ Kur'ân-ı Kerîm'de sûre başlarındaki hurûf-i mukattaât şeklen birbirine müşâbih olduğu hâlde her birinde mündemiç olan esrâr başka başkadır. Bunun gibi her bir insân-ı kâmilin bir ism-i galibi olup onların ahkâmı ve âsân ve esrârı başka başka olduğundan, bunlar arasında bile farklar vardır. Hurûf-i mukattaât-ı kur'âniyyeye ulemâ-i kirâmın her birisi kendi zevki ve ilmi dâiresinde birtakım ma'nâlar vermişlerdir. Fakat onların hakîkatini elfâz ve ibârât ile beyân etmek mümkün değildir. Keşf-i ilâhî ile zevkan ve vicdânen ma'lûm olur.

1317. Hâriçten harfler bu harfe benzer, fakat bunun sıfatlarında zebûn olurlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1317. Dışarıdan harfler bu harfe benzer, fakat bunun sıfatlarında zayıf kalırlar.

Yani, dışarıdan ve görünen yönden bakılırsa, onların dışında kalan diğer harfler dahi bu Kur'an'daki kesik harflere benzerler. Fakat o dışarıdaki harfler bu Kur'an'daki kesik harflerin sıfatlarında ve sırlarında zayıf ve yeniktirler. Çünkü harf ilmi (hurûf ilmi) ehli tarafından bilinen, bunların birtakım özellikleri ve sırları vardır ki, o özellik diğer harflerde bulunmaz.

Ya'ni, hâriçten ve zâhir cihetinden bakılırsa, onların hâricinde kalan diğer harfler dahi bu hurûf-ı mukattaât-ı kur'âniyyeye benzerler. Fakat o hâriçteki harfler bu mukattaât-ı kur'âniyyenin sıfatlarında ve sırlarında zebûn ve mağlûbdurlar. Zîrâ ilm-i hurûf erbâbınca ma'lûm olan bunların birtakım hâssaları ve esrârı vardır ki, o hâssa sâir harflerde bulunmaz.

1318. Her kim ki, o tecrübe cihetinden bir asâ tutar, vakt-i beyânda ne vakit o asâ gibi olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1318. Her kim ki, o tecrübe yönünden bir asa tutar, açıklama vaktinde ne zaman o asa gibi olur?

Yani, Musa (a.s.)'ın elindeki değnek, başkalarının elindeki değneğe şekilde eşittir, fakat özde ve sırda eşit değildir. Onun sırrında ejderha olmak anlamı gizlidir. Bu sebeple her kimin elinde bir değnek varsa tecrübe etsin, öyle bir harikayı açıklama ve ortaya koyma vaktinde bakalım Musa (a.s.)'ın asasına benzer mi?

Ya'ni, Mûsa (a.s.)ın elindeki değnek, başkalarının elindeki değneğe sûrette müsâvîdir, fakat sîrette ve sırda müsâvî değildir. Onun sırrında ejderhâ olmak ma'nâsı mündemiştir. Binâenaleyh her kimin elinde bir değnek varsa tecrübe etsin, öyle bir hârikayı beyân ve ızhâr vaktinde bakalım Mûsâ (a.s.)ın asâsına benzer mi?

1319. Bu nefes Îsâ'ya mensubdur, ferahtan yahud bir gamdan gelen her hevâ ve nefes değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1319. Bu nefes Îsâ'ya aittir, sevinçten yahut bir kederden gelen her hava ve nefes değildir.

Şeyhin bu nefesi Îsâ (a.s.)ın nefesi türündendir, ölmüş ruhları diriltir. Sevinç yahut keder sebebiyle ciğerden dışarıya salıverilmiş her hava ve nefes türünden değildir. Böyle havaları ve nefesleri nefis ehli olan gaflettekilerde ara!

Şeyhin bu nefesi Îsâ (a.s.)ın nefesi cinsindendir, ölmüş rûhları diriltir. Meserret veyâhud gam sebebiyle ciğerden dışarıya salıverilmiş her hava ve nefes cinsinden değildir. Böyle havalar ve nefesleri ashâb-ı nefs olan ehl-i gaflette ara!

1320. Ey baba, bu "Elif Lâm Mîm” ve “Hà Mîm" beşerin Hazret-i Mevlâ'sından gelmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1320. Ey baba, bu "Elif Lâm Mîm” ve “Hâ Mîm" insanın Yüce Mevlâ'sından gelmiştir.

Ey tabiat alanında çok yaşayıp ihtiyarlamış ve baba olmuş kişi, bu Kur'an'daki kesik harfler (hurûf-ı mukattaât) tabiat alanında oluşup hakikat denizinin köpükleri hükmünde olan bizim kullandığımız harfler gibi değildir. Onlar o hakikat denizinin derinliklerinden ve insanın Yüce Mevlâ'sından gelmiş olan cevherlerdir ki, her birinde türlü türlü şaşırtıcı özellikler vardır.

Ey sâha-i tabîatta çok yaşayıp ihtiyarlamış ve baba olmuş olan kimse, bu hurûf-ı mukattaât-ı kur'âniyye sâha-i tabîatta tekevvün edip deryâ-yı hakîkatin köpükleri mesâbesinde olan bizim kullandığımız harfler gibi değildir. Onlar o deryâ-yı hakîkatin ka'rından ve beşerin Hz. Mevlâ'sından gelmiş olan cevherlerdir ki, her birinde türlü türlü hâssa-i acîbe vardır.

1321. Her bir elif lâm buna ne benzer, eğer sen can tutarsan, onu bu göz ile görme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1321. Her bir elif lâm buna ne benzer, eğer sen can tutarsan, onu bu göz ile görme!

Bizim telaffuz ettiğimiz her bir elif lâm, Kur'an'daki hurûf-ı mukattaât'a (başlangıç harfleri) benzer mi? Eğer senin üzerinde insan ruhunun hükmü ve etkisi varsa, o harfleri bu hayvani ruh gözü ile görme! Onlara bu görünen göz ile bakarsan, bu "Elif Lâm" ile diğer elif lâmlar arasında bir fark göremezsin.

Bizim telaffuz ettiğimiz her bir elif lâm, bu hurûf-1 mukattaât-ı kur'âniyyeye benzer mi? Eğer senin üzerinde rûh-i insânînin hüküm ve te'sîri mevcûd ise, o hurûfu, bu rûh-ı hayvânî gözü ile görme! Onlara bu zâhirî göz ile bakarsan, bu "Elif Lâm" ile sâir elif lâmlar arasında bir fark göremezsin.

1322. Ey hümâm, gerçi onun terkibi harflerdir, avâmın terkibine de benzer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1322. Ey yüce kişi, gerçi onun terkibi harflerdir, halkın terkibine de benzer.

"Hümâm", azimli kişi anlamına gelir. Ey hakikatleri ve sırları idrak etme konusunda azimli kişi! Gerçi Kur'an'daki kesik harflerin terkibi, bizim kullandığımız harflerdir ve bu açıdan, sıradan insanların bu harflerle yaptıkları terkibe de benzer. Fakat onların taşıdıkları sırlar, Musa (a.s.)'ın asasının taşıdığı sır gibidir.

"Hümâm", himmeti azîm olan kimse ma'nâsınadır. Ey idrâk-i hakäyık ve esrâr emrinde himmeti azîm olan kimse! Gerçi hurûf-i mukattaât-ı kur'âniyyenin terkîbi, bizim kullandığımız harflerdir ve bu i'tibâr ile avâm-ı beşerin bu harfler ile yaptıkları terkîbe de benzer. Fakat onların hâmil oldukları esrâr Mûsâ (a.s.)ın asâsının hâmil olduğu sır gibidir.

1323. Muhammed'in terkibi et ve deridir; gerçi terkîbde her bir cisim onun cinsidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1323. Muhammed'in terkibi et ve deridir; gerçi terkipte her bir cisim onun cinsidir.

Peygamberlerin sonuncusu Muhammed (s.a.v.) Efendimiz hazretlerinin mübarek bedeninin terkibi de et ve deridir. Bu görünen terkibe göre, insan fertlerinden her birinin bedeni de, âlemlerin Efendisi Peygamberimizin bedeninin cinsindendir.

Hâtem-i enbiyâ Muhammed (sallallâhü aleyhi ve sellem) Efendimiz hazretlerinin cism-i şerîfinin terkîbi dahi et ve deridir. Bu terkîb-i zâhirîye göre, efrâd-ı beşerden her birinin cismi dahi, Server-i âlem Efendimizin cisminin cinsindendir.

1324. Et tutar, deri ve kemik tutar; hiç bu terkîbe nazîr olur mu?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1324. Et tutar, deri ve kemik tutar; hiç bu terkibe benzer olur mu?

"Hemân", burada "benzer ve eş" anlamındadır. Yani, diğer insanların bedeni dahi eti ve derisi ve kemiği vardır. Bunlar hiç âlemlerin Efendisi Server-i âlem Efendimizin mübarek bedeninin terkibine benzer ve eş olur mu? Beyit: محمد بشر لا كالبشر بل هو كالياقوت بين الحجر "Muhammed (s.a.v.) beşerdir, fakat diğer beşerler gibi değildir; aksine o hazret, taşlar arasında yakutun farkı gibi farklıdır."

"Hemân", burada “şebîh ve nazîr" ma'nâsınadır. Ya'ni, sâir insanların cismi dahi eti ve derisi ve kemiği vardır. Bunlar hiç Server-i âlem Efendimizin cism-i şerîfinin terkîbine nazîr ve şebîh olur mu? Beyt: محمد بشر لا كالبشر بل هو كالياقوت بين الحجر "Muhammed (s.a.v.) beşerdir, fakat sâir beşerler gibi değildir; belki o hazret, taşlar arasında yâkutun farkı gibi farklıdır."

1325. Zîrâ o terkibde mu'cizât geldi ki, bütün terkîbler mat oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1325. Çünkü o terkipte öyle mucizeler geldi ki, bütün terkipler mat oldular.

Çünkü Resûl-i Ekrem hazretlerinin mübarek bedeninin terkibinde, diğer cisimleri âciz bırakan harikalar ortaya çıktı ki, bu mucizeler ve harikalar karşısında o cisimler mat ve mağlup oldular. Diğer peygamberlerin (a.s.) ve onların vârisleri olan olgun velilerin mübarek bedenleri de böyledir.

Zîrâ Resûl-i Ekrem hazretlerinin cism-i şerîfinin terkîbinde, sâir cisimleri âciz bırakan hârikalar zâhir oldu ki, bu mu'cizât ve havârık karşısında o cisimler mat ve mağlûb oldular. Diğer enbiyâ (aleyhimü's-selâm)ın ve onların vârisleri olan kümmelîn-i evliyânın ecsâm-i şerîfeleri de böyledir.

1326. Kitabın "Hâ Mîm"inin terkibi de böyle çok yukarı ve başkaları aşağıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1326. Kitabın "Hâ Mîm"inin terkibi de böyle çok yukarı ve başkaları aşağıdır.

Allah'ın Kitabı'ndaki hurûf-i mukattaâtın ve "Hâ Mîm" ve "Elif Lâm Mîm" gibi terkiblerin gizli sıfatları ve onlarda saklı olan sırlar ve anlamlar böyle çok yukarı ve yücedir; ve bizim terkip ettiğimiz kelimelerin harfleri ise oluş ve bozuluş âleminde meydana geldiğinden, onlar da aşağıdadır ve esfel-i sâfilîn (aşağıların aşağısı) mertebesindedir.

Bilinmeli ki, kelâmullahın ve Kur'an'daki hurûf-i mukattaâtın özellikleri ve tesirleri vardır; ve bu tesirler eşyanın suretleri üzerinde somut olarak ortaya çıkar. Örneğin hastalara okunup üflenirse şifa bulur. Fakat bu tesir herkesin nefesinden ortaya çıkmaz. O özellikler ve tesirler, salih nefese eşlik ederse ortaya çıkar, aksi halde gizli kalır. Nasıl ki cenâb-ı Pîr efendimiz bu anlamı Fîhi Mâ Fîh'inin 34. faslında şöyle beyan buyururlar: "Bu ince anlamlar diline ve idrakine geldiği vakit, ince anlam olarak kalmaz, aksine sana ulaşmasıyla bozulur. Nasıl ki, ârifin ağzına ve idrakine gelen her bozuk ve salih şey olduğu gibi kalmaz; aksine başka bir şey olur. İnayetlere ve kerametlere bürünür ve örtünür. Asayı görmüyor musun? Musa (a.s.)ın elinde nasıl örtündü! Asa heyetinde olduğu üzere kalmadı. Resul (aleyhisselâm)ın elinde sütun-ı hannâne ve kamış; ve İsa (a.s.)ın ağzında dua ve Davud (a.s.)ın elinde demir ve dağın onun ile hali, heyetleri üzere kalmadı; aksine olduğu halden başka bir şey oldu. İşte bunun gibi ince anlamlar ve dualar bir zulmânî ve cismânîde meydana geldiği vakit, bulunduğu hal üzere kalmazlar."

Kitâbullah'taki hurûf-i mukattaâtın ve "Hâ Mîm" ve "Elif Lâm Mîm" gibi terkîblerin sıfât-ı mahfiyyeleri ve onlarda mündemiç olan esrâr ve maânî böyle çok yukarı ve âlîdir; ve bizim terkîb ettiğimiz kelimelerin harfleri ise âlem-i tabîatta mütekevvin olduğundan, onlar da aşağıdadır ve esfel-i sâfilîn mertebesindedir.

Ma'lûm olsun ki, kelâmullahın ve hurûf-i mukattaât-ı kur'âniyyenin havâssı ve te'sîrâtı vardır; ve bu te'sîrât suver-i eşya üzerinde mahsüs olarak zâhir olur. Meselâ hastalara okunup üflenirse şifâ bulur. Fakat bu te'sîr herkesin nefesinden zâhir olmaz. O havâss ve te'sîrât, sâlih nefese mukārin olursa zâhir olur, aksi hâlde mahfî kalır. Nitekim cenâb-ı Pîr efendimiz bu ma'nâyı Fîhi Mâ Fîh'inin 34. faslında şöyle beyân buyururlar: "Bu rekāyık lisânına ve idrâkine geldiği vakit, rekāyık olarak kalmaz, belki sana ittisâli ile fâsid olur. Nasıl ki, ârifin femine ve idrâkine vâki' olan her fâsid ve sâlih alâhâlihî kalmaz; belki başka bir şey olur. İnâyât ve kerâmâta bürünür ve örtünür. Asâyı görmüyor musun? Mûsa (a.s.)ın elinde nasıl örtündü! Asâ hey'etinde olduğu üzere kalmadı. Resûl (aleyhisselâm)ın yedinde sütûn-ı hannâne ve kamış; ve Îsâ (a.s.)ın feminde duâ ve Dâvûd (a.s.)ın elinde demir ve dağın onun ile hâli, hey'etleri üzere kalmadı; belki olduğu hâlden başka bir şey oldu. İşte bunun gibi rekāyık ve daavât bir zulmânî ve cismânîde vâki' olduğu vakit, bulunduğu hâl üzere kalmazlar."

1327. Zîrâ ki, bu terkibden âcizlik içinde sûrun nefhı gibi, dirilik gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1327. Çünkü bu terkipden, âcizlik içinde sûrun üflenmesi gibi, dirilik gelir.

Yani, Kur'an'daki harflerin terkibinden, tabiat kanunları içinde âciz kalıp çırpınan ve insan ruhları ölü hükmünde kalan kimselere, İsrafil (a.s.)ın sûrunun üflenmesi gibi dirilik gelir ve insan ruhları zevk duyar.

Ya'ni, Kur'ân'daki harflerin terkîbinden, ahkâm-ı tabîat içinde âciz kalıp çırpınan ve rûh-i insânîleri ölü hükmünde kalan kimselere, İsrafil (a.s.)ın sûrûrunun nefhı gibi dirilik gelir ve rûh-i insânîleri zevk duyar.

1328. "Hâ Mîm" asâ gibi ejderha olur, Hudâ'nın atâsından denizi yarar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1328. "Hâ Mîm" asâ gibi ejderha olur, Allah'ın bağışından denizi yarar.

Kur'an'daki kesik harflerden olan "Hâ Mîm" (حم), içinde gizli olan anlamı ve sırrı açığa çıkarıp Musa'nın (a.s.) asâsı gibi ejderha olur. Yüce Allah'ın bağışından denizi yarar. Sözün özü, tabiat âleminde türlü türlü harikalar ortaya çıkarır.

Hurûf-i mukattaât-ı kur'âniyyeden olan "Hâ Mîm" (حم) bâtınında mündemiç olan ma'nâyı ve sırrı ızhâr edip Mûsâ (a.s.)ın asâsı gibi ejderha olur. Cenâb-ı Hakk'ın atâsından denizi yarar. Velhâsıl âlem-i tabîatta türlü türlü hârikalar ızhâr eder.

1329. Onun zâhiri zâhirlere benzer; ve fakat ekmeğin kursu, ayın kursundan çok uzaktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1329. Onun görüneni, görünenlere benzer; fakat ekmeğin yuvarlaklığı, ayın yuvarlaklığından çok uzaktır.

O Kur'an harflerinin görünen şekli, elifba kitaplarında yazılı olan harflerin görünen şekillerine benzer; fakat bundan anlamlarının bir olması gerekmez. Nasıl ki ekmeğin cismi de yuvarlaktır, ayın cismi de yuvarlaktır. Fakat bu iki yuvarlak cismin anlamları birbirinden çok uzaktır.

O hurûf-i kur'âniyyenin şekl-i zâhirîsi elifbâ kitablarında münakkaş olan harflerin eşkâl-i zâhiriyyelerine benzer; ve fakat bundan ma'nâlarının bir olması lâzım gelmez. Nitekim ekmeğin cismi de yuvarlaktır, ayın cismi de yuvarlaktır. Fakat bu iki yuvarlak cisimlerin ma'nâları birbirinden çok uzaktır.

1330. Onun ağlaması, onun gülmesi, onun nutku ondan değildir, Hu'nun mahz-ı sun'udur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1330. Onun ağlaması, onun gülmesi, onun konuşması ondan değildir, O'nun (Allah'ın) saf sanatıdır.

Bunun gibi peygamberlerin ve evliya hazretlerinin görünen bedenleri, diğer insan fertlerinin görünen bedenlerine benzer. Fakat peygamberin ve bir velînin ağlaması ve gülmesi ve söylemesi, kendisinin bu görünen bedeninden ve nefesinden kaynaklanmaz; aksine ilâhî hüviyetin, asla beşeriyet bulaşığı karışmamış olan saf bir sanatıdır. Yani onlardan ortaya çıkan hâl, doğrudan doğruya ve maddî âlemin aracılığı olmaksızın Hak'tan meydana gelir. Nasıl ki Kur'an-ı Kerim'de وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى (Necm, 53/3-4) yani "Peygamber nefsânî arzusundan söylemez, onun söylediği ancak kendisine Hak tarafından vahy olunan bir vahiydir" buyrulur.

Bunun gibi enbiyâ ve evliyâ hazârâtının ecsâm-ı zâhiriyyeleri, sâir efrâd-ı beşerin ecsâm-ı zâhiriyyelerine benzer. Fakat peygamberin ve bir velînin ağlaması ve gülmesi ve söylemesi, kendinin bu cism-i zâhirîsinden ve nefesinden münbais değildir; belki hüviyet-i ilâhiyyenin, aslâ beşeriyet bulaşığı karışmamış olan bir sun'-ı hâlisidir. Ya'ni onlardan zâhir olan hâl, doğrudan doğruya ve âlem-i kesâfetin tavassutu olmaksızın Hak'tan sudûr eder. Nitekim âyet-i kerîmede وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى (Necm, 53/3-4) ya'ni "Peygamber hevâ-yı nefsânîsinden söylemez, onun söylediği ancak kendisine Hak tarafından vahy olunan bir vahiydir" buyrulur.

1331. Vaktâki ahmaklar zahirleri tuttular ve o dekāik onlardan çok gizli kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1331. Ahmaklar görünenleri tuttukları ve o incelikler onlardan çok gizli kaldığı zaman.

Doğa âleminin ve maddi yoğunluğun hükümlerine dalıp, onun üstünde başka bir âlem olmadığına hükmeden ahmaklar, Kur'an'ın görünen harflerine ve peygamberlerin ve evliyaların görünen bedenlerine bakıp onlara sarıldılar. Onların bu görünenlere dalmaları sebebiyle, bu zikredilen incelikler ve detaylar onların gözlerinden çok gizli kaldı; ve bu sebeple inkâr vadisine saptılar ve sapkınlığa düştüler.

Vaktâki âlem-i tabîat ve kesâfetin ahkâmında müstağrak olup onun fevkınde başka âlem olmadığına hükm eden ahmaklar, Kur'ân'ın hurûf-i zâhiriyyesine ve enbiyâ ve evliyânın ecsâm-i zâhiriyyelerine nazar edip ona sarıldılar, onların bu zevâhirde istiğrâkları sebebiyle, bu zikr olunan dekāyık ve incelikler onların nazarlarında pek gizli kaldı; ve bu sebeble inkâr vâdîsine saptılar ve dalâlete düştüler.

1332. Şübhesiz garazdan mahcûb oldular. Zîra dakika mu'terazda fevt oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1332. Şüphesiz garazdan mahcup oldular. Çünkü dakika, inkâr ve karşı çıkma içinde kayboldu.

"Mu'teraz", masdar mîmî olup "karşı çıkma ve inkâr" anlamındadır. Yani, şüphesiz ahmaklar, Kur'an harflerindeki ve peygamberlerin ve evliyaların bedenlerindeki arazdan (araz: bir şeyin özüne ait olmayan, sonradan kazanılan nitelik) dolayı utandılar. Çünkü inkâr ve karşı çıkma içinde inceliğin idraki (idrak: anlama, kavrama) kayboldu.

"Mu'teraz", masdar mîmî olup "i'râz ve inkâr" ma'nâsınadır. Ya'ni, şübhesiz ahmaklar hurûf-i kur'âniyyedeki ve ecsâm-ı enbiyâ ve evliyâdaki arazdan hicâba düştüler. Zîrâ inkâr ve i'râz içinde inceliğin idrâki fevt oldu.

## O câriyeciğin hikâyesidir ki, kendi hanımının eşeği ile şehvet sürerdi ve ona âdemîye şehvet sürmekliği öğretmiş idi. Nitekim keçiye çerağın masası üzerinde oyun öğretirler ve nitekim ayıya raks öğretirler ve ölçüden geçmemek için bir kabağı eşeğin zekerine geçirir idi. Hanım ona vâkıf oldu velâkin kabak inceliğini görmedi. Câriyeciği bir bahâne ile uzak bir yere yola gönderdi ve eşek ile kabaksız cem'oldu ve rezâlet ile helâk oldu. Câriye vakitsiz geri geldi ve "Ey canım ve ey nûrlu gözüm zekeri gördün, kabağı görmedin. Zekeri gördün ve o diğeri görmedin!" diye feryâd etti. Her bir nâkıs mel'ûndur. Ya'ni her bir nâkıs olan nazar ve fehm mel'ûndur ve yoksa zâhir gözünün nâkısları merhûmdurlar, mel'un değildirler. لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ (Fetih, 48/17) ya'ni, "Kör üzerine günah yoktur!" âyet-i kerîmesini oku! Günahı nefyetti ve la'neti nefy etti ve itâb ve gazabı nefy etti

1333. Bir câriyecik şehvetinin ve hırsının ve zararının çokluğundan bir eşeği kendi üzerine bıraktı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1333. Bir cariye, şehvetinin, hırsının ve zararının çokluğundan dolayı bir eşeği kendi üzerine bıraktı.

Bu kıssa, ahmakların eksik görüşlerini ve eksik anlayışlarını açıklamak için anlatılan bir konudur. Mesnevî-i Şerîf, idraki en aşağı mertebede bulunanlar ile en yüksek mertebede bulunan gaflet ehli kişileri uyandırmak ve doğru yola iletmek için meydana getirilmiş kıymetli bir eserdir. Bu sebeple Hz. Pîr, nefsanî şehvetlerin insanları ne tür rezilliklere sürüklediğini tasvir ederek, biraz akılları başında olanları iğrendirir ve korkutur. Bu münasebetle "Her eksik lanetlenmiştir" hadis-i şerifinin parlak anlamını da açıklarlar. Bu sebeple bu gibi şaka yollu kıssalarda istenen şey, hisse ve ciddiyettir. Nasıl ki cenâb-ı Pîr IV. cildin 3543 ve 3544 numaralı beyitlerinde şöyle buyururlar: "Şaka öğretmektir, onu ciddi olarak dinle; sen şakanın zahirine bağlı ve sınırlı olma! Şakacıların yanında her ciddi şey şakadır; akıllıların önünde şakalar ciddidir."

Cariyelerden biri, şehvetinin, cinsel ilişkiye olan hırsının ve vücudunda şehvet ve hırsın yol açtığı zararın çokluğundan ve şiddetinden dolayı bir eşeği kendi üzerine çekmek zorunda kaldı. Bu şerefli beyitte, şehvet belasının gençlerin vücudunda şiddetle hüküm sürdüğüne ve şehvet ile hırsın şiddetinin vücuda zarar verdiğine işaret edilir; ve bu zarar tıp ehli tarafından da onaylanmıştır. İşte bu zararın meşru bir şekilde giderilmesi için Yüce Allah Nur Suresi'nde şöyle buyurur: وَأَنكِحُوا الْأَيَامَى مِنكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِن يَكُونُوا فُقَرَاء يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (Nur, 24/32). Yani "Sizden bekâr ve dul erkeklerinizi ve kadınlarınızı, eşi olmayanları nikâh edin ve köle ve cariyelerinizden nikâha uygun olanları da evlendirin; eğer onlar fakir iseler, Yüce Allah onları lütfuyla zengin eder. Yüce Allah geçime genişlik verici ve hak edeni bilicidir." Bu ilahi emrin dışında hareket etmek, nefislerin bu gibi rezilliklerine sebep olur.

Bu kıssa ahmakların eksik görüşlerini ve eksik anlayışlarını îzâh için îrâd buyrulan bir bahistir. Mesnevî-i Şerîf, idrâki en aşağı mertebede bulunanlar ile en yüksek mertebede bulunan ehl-i gafleti îkāz ve irşâd için vücûda getirilmiş bir eser-i kıymetdârdır. Binâenaleyh Hz. Pîr şehevât-ı nefsâniyyenin insanları ne türlü rezâile sevk ettiğini tasvîr buyurup, biraz akılları başında olanları iğrendirir ve tedhîş buyururlar. Bu münasebetle كل ناقص ملعون hadîs-i şerîfinin ma'nâ-yı münîfini de tefsîr buyururlar. Binâenaleyh bu gibi hezlî kıssalarda matlûb olan şey, hisse ve ciddir. Nitekim cenâb-ı Pîr IV. cildin 3543 ve 3544 numaralı beyitlerinde şöyle buyururlar: "Hezl ta'lîmdir, onu cidd olarak dinle; sen hezlin zâhirine merhûn ve mukayyed olma! Hâzillerin indinde her bir cidd hezldir; âkıllerin önünde hezller ciddir."

Câriyenin birisi şehvetinin ve cimâ'a olan hırsının ve vücûdunda şehvet ve hırsın îka' ettiği zararın çokluğundan ve şiddetinden nâşî bir eşeği kendi üzerine çekmek mecbûriyetinde kaldı. Bu beyt-i şerîfte belâ-yı şehvetin gençlerin vücûdunda şiddetle hüküm sürdüğüne ve şiddet-i şehvet ve hırsın vücûda zarar îka' ettiğine işâret buyrulur; ve bu zarar ehl-i tıb tarafından dahi musaddaktır. İşte bu zararın meşrû' bir sûrette def'i için Hak Teâlâ sûre-i Nûr'da şöyle buyurur: وَأَنكِحُوا الْأَيَامَى مِنكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِن يَكُونُوا فُقَرَاء يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (Nur, 24/32). Ya'ni "Sizden bekâr ve dul erkekle- riniz ve kadınlarınız, zevci olmayanları nikâh edin ve köle ve câriyenizden nikâha sâlih olanları dahi tezvîc edin; eğer onlar fakîr iseler, Allah Teâlâ onları fazlıyla zengin eder. Allah Teâlâ maâşa genişlik verici ve müstehakkını bilicidir." Bu emr-i ilâhî hâricinde hareket, nefislerin bu gibi rezâletlerine sebebiyet verir.

1334. O erkek eşeği cimâ'a alıştırmış idi; eşek âdemînin cimâ'ına iz götürmüş idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1334. O, erkek eşeği cinsel ilişkiye alıştırmıştı; eşek insanın cinsel ilişkisine öykünmüştü.

"Gân", gayrimeşru cinsel ilişki anlamındadır. Yani, cariye o erkek eşeği zinaya alıştırmıştı. Eşek insanların yaptığı cinsel ilişki usulünü takip ederdi.

"Gân", gayr-ı meşrû' olan cimâ' ma'nâsınadır. Ya'ni, câriye o erkek eşeği zinâya alıştırmış idi. Eşek insanların yaptığı usûl-i cimâ'ı ta'kîb ederdi.

1335. Hile düzücünün bir kabağı var idi; ölçü için onun zekerine koyar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1335. Hile yapanın bir kabağı vardı; ölçü için onu erkeğin cinsel organına koyardı.

"Ner", "erkek" ve erkeklik organı olan "zeker" anlamındadır (Burhan). Yani, hile ve tedbir yapan cariyenin bir kabağı vardı, onu delip eşeğin cinsel organına geçirir ve dişinin cinsel organının derinliğine yetecek kadar olan cinsel organın miktarını dışarıda bırakırdı.

"Ner", "erkek" ve âlet-i recüliyyet olan "zeker" ma'nâsınadır (Burhân). Ya'ni, hîle ve tedbîr yapıcı olan câriyenin bir kabağı var idi, onu delip eşeğin zekerine geçirir ve fercinin derinliğine kâfî olan zekerin mikdârını dışarıda bırakır idi.

1336. O acûz, vakt-i dühûlde zekerin yarısı gitmek için kabağı zekere koyardı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1336. O kocakarı, cinsel ilişki sırasında zekerin yarısı girmesi için kabağı zekere koyardı.

"Acûz", özel bir vasıf olarak "kocakarı" anlamındadır. Fakat kadınların gencine ve yaşlısına da denir (Kāmûs). Burada genç olduğu açıkça anlaşılan cariye kastedilmiştir. "Sipûz", "sipûhten" mastarından türemiş olup, "bir şeyi bir şeye zorla sokmak" demektir. Yani, o cariye cinsel ilişki sırasında zekerin yarısı fercine girmesi için deldiği kabağı eşeğin zekerine takardı.

"Acûz", vasf-1 hâs olarak "kocakarı" ma'nâsınadır. Fakat kadınların gencine ve yaşlısına da ıtlâk olunur (Kāmûs). Burada genç olduğu zâhir olan câriye murâd buyrulmuştur. "Sipûz", "sipûhten" masdarından müştakk olup, "bir şeyi bir şeye cebr ile sokmak" demektir. Ya'ni, o câriye vakt-i dühûlde zekerin yarısı fercine girmek için deldiği kabağı eşeğin zekerine takar idi.

1337. Eğer eşeğin zekerinin hepsi ona giderse, o rahim ve o bağırsaklar harab olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1337. Eğer eşeğin zekerinin hepsi ona giderse, o rahim ve o bağırsaklar harap olur.

Eğer cariye kabağı takmamış olsa, eşeğin zekerinin uzunluğu cariyenin fercinin derinliğinden fazla gelir ve rahmi ve bağırsakları, bir kazık gibi kaskatı olan eşeğin zekerinden cariyenin rahmi ve bağırsakları parçalanıp harap olur.

Eğer câriye kabağı takmamış olsa, eşeğin zekerinin uzunluğu câriyenin fercinin derinliğinden fazla gelir ve rahmi ve bağırsakları, bir kazık gibi kas katı olan eşeğin zekerinden câriyenin rahmi ve bağırsakları parçalanıp harâb olur.

1338. Eşek zayıflar idi ve onun hanımı, "Bu eşek neden kıl gibi oldu!" diye âciz kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1338. Eşek zayıflamıştı ve onun hanımı, "Bu eşek neden kıl gibi oldu!" diye çaresiz kaldı.

Eşek, cinsel birleşmelerin (cimâ') ardı ardına gelmesinden dolayı zayıf düştü ve eşeğin sahibi olan hanım, "Bu eşek yemi ve suyu vaktinde verildiği hâlde niçin böyle kıl gibi inceldi ve zayıfladı?" diye sebebini bilmekten çaresiz kaldı.

Eşek cimâ'ın tevâlîsinden dolayı zayıf düştü ve eşeğin sahibi olan hanım "Bu eşek yemi ve suyu vaktinde verildiği hâlde niçin böyle kıl gibi inceldi ve zayıfladı?" diye sebebini bilmekten âciz kaldı.

1339. "Onun illeti nedir ki, onun neticesi zayıflıktır?" diye o eşeği nalbantlara gösterdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1339. "Onun hastalığı nedir ki, neticesi zayıflıktır?" diye o eşeği nalbantlara gösterdi.

1340. Onda hiçbir illet zâhir olmadı, hiçbir kimse onun sırrından haber verici olmadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1340. Onda hiçbir hastalık ortaya çıkmadı, hiçbir kimse onun sırrından haber verici olmadı.

1341. O cidd ile tefahhusa düştü, demâdem tefahhusa müstaidd oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1341. O, ciddiyetle araştırmaya girişti, sürekli araştırmaya hazır oldu.

"Tefahhus", bir şeyin iç yüzünü araştırmaktır; "cidd", çalışıp çabalamaktır; "müstaid", burada "hazırlanan" demektir. Yani, kadın eşeğin zayıflığının iç yüzünü araştırmak için çalışmaya başladı ve daima bu araştırmaya hazırlandı.

"Tefahhus", bir şeyin iç yüzünü araştırmak; "cidd", çalışıp çabalamak; "müstaid", burada "hazırlanan" demektir. Ya'ni, kadın eşeğin za'fının iç yüzünü araştırmak için çalışmağa başladı ve dâimâ bu tefahhusa hazırlandı.

1342. Canın cidde bende olması lâzımdır; zîrâ ki cidd ile arayıcı, bulucu olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1342. Canın ciddiyetle bağlı olması gerekir; çünkü ciddiyetle arayan, bulur.

Hangi şey hakkında olursa olsun, insanın canı ve maneviyatı ciddiyetin kulu olmalı ve çabasının ve gayretinin hükmü altında bulunmalıdır. Çünkü çaba ve gayretle aramak ve istemek, sonunda o şeyin bulunmasına ve ele geçmesine sebep olur.

Her ne şey hakında olursa olsun, insanın canı ve ma'nâsı ciddin bendesi olmak ve sa'y ve gayretinin hükmü altında bulunmak lâzımdır. Zîrâ sa'y ve gayretle aramak ve istemek, âkıbet o şeyin bulunmasına ve ele geçmesine sebeb olur.

1343. Vaktaki eşeğin hâlinden tefahhus etti, o nergisciği eşeğin altında yatmış gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1343. Eşeğin hâlini araştırdığında, o nergisciği eşeğin altında yatmış gördü.

"Nergis", bilinen bir çiçeğin adıdır ve cariyeden kinayedir; yahut cariyenin ismi olması muhtemeldir. Nasıl ki bu gibi cariyelere Menekşe, Nergis gibi çiçek adlarını vermek Türkler arasında da adettir. "Nergisek", Nergis'in küçültme ismidir. Yani, hanım eşeğin hâlinin iç yüzünü araştırdı ve nihayet o cariyeyi bir gün eşeğin altına yatmış bir hâlde gördü.

"Nergis", ma'lûm olan bir çiçeğin ismi olup câriyeden kinâyedir; veyâhud câriyenin ismi olmak muhtemeldir. Nitekim bu gibi câriyelere Menekşe, Nergis gibi çiçeklerin adını koymak Türkler arasında da âdettir. "Nergisek", Nergis'in ism-i tasğîridir. Ya'ni, hanım eşeğin hâlinin iç yüzünü araştırdı ve nihâyet o câriyeyi bir gün eşeğin altına yatmış bir hâlde gördü.

1344. Kapı aralığından onun hâlini gördü; o kocakarıya ondan çok aceb geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1344. Kapı aralığından onun hâlini gördü; o kocakarıya ondan çok şaşırtıcı geldi.

"Zâl", kocakarı anlamına gelir. Yani, ihtiyar hanım kapı aralığından cariyesinin böyle eşek ile cinsel ilişkiye girdiğini gördü, bu hâlden ona pek çok şaşırma geldi.

"Zâl", kocakarı ma'nâsınadır, Ya'ni, ihtiyar hanım kapı aralığından câriyesinin böyle eşek ile cimâ' etmek hâlini gördü, bu hâlden ona pek ziyâde teaccüb geldi.

1345. Eşek câriyeye, erkeklerin kadınlara resm ve akl ile yaptığı gibi can ile cimâ eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1345. Eşek cariyeye, erkeklerin kadınlara usul ve akıl ile yaptığı gibi canla cinsel ilişkiye girer.

"Gâyed", "gâîden" mastarından muzaridir, "cinsel ilişkiye girmek" demektir. Yani, eşek o kadar cinsel ilişki usulünü öğrenmiş ki, erkeklerin kadınlara usul ve akıl dairesinde yaptığı cinsel ilişki gibi, eşek cariyeye can ve gönülden cinsel ilişkiye giriyordu. Hanım cariyeyi ve eşeği bu halde gördü.

"Gâyed", "gâîden" masdarından muzâri'dir, "cimâ' etmek" demektir. Ya'ni, eşek o kadar usûl-i cimâ'ı öğrenmiş ki, erkeklerin kadınlara usûl ve akıl dâiresinde yaptığı cimâ' gibi, eşek câriyeye can ve gönülden cimâ' eder idi. Hanım câriyeyi ve eşeği bu hâlde gördü.

1346. Hasedde oldu, dedi: "Mâdemki bu mümkindir; binâenaleyh ben daha evlâyım, zîrâ eşek benim mülkümdür!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1346. Hasedde oldu, dedi: "Mâdemki bu mümkindir; binâenaleyh ben daha evlâyım, zîrâ eşek benim mülkümdür!"

Yaşlı kadın, ömrü boyunca eşekle cinsel ilişkiye girmeyi aklından bile geçirmediği için hem şaşırdı hem de cariyeyi kıskandı ve kendi kendine dedi ki: "Mademki bu erkek eşeğin bir kadınla cinsel ilişkiye girmesi mümkündür; bu sebeple ben eşeğe kendimi düzdürmeye cariyeden daha uygunum ve layığım, çünkü eşek benim malımdır!"

İhtiyar hanım böyle eşekle cimâ' etmeyi müddet-i ömründe aklından bile geçirmemiş olduğu için hem taaccüb etti ve hem de câriyeye hased etti de kendi kendine dedi ki: "Mâdemki bu erkek eşeğin bir kadına cimâ' etmesi mümkindir; binâenaleyh ben eşeğe kendimi düzdürmeğe câriyeden daha evlâyım ve lâyığım, çünki eşek benim malımdır!"

1347. Eşek mühezzeb olmuş ve öğrenmiş; sofra kurulmuş ve çerağ yanmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1347. Eşek terbiye edilmiş ve öğrenmiş; sofra kurulmuş ve ışık yanmıştır.

"Mühezzeb", temizlenmiş anlamındadır. Yani, eşek cinsel ilişki konusunda hayvanlık tavrından insanlık tavrına geçirilmek suretiyle temizlenmiş ve cinsel ilişkide insanlık usulünü öğrenmişti. Bu sebeple nefsî haz sofrası kurulmuş ve sebepleri hazırlanmıştır.

"Mühezzeb", tathîr edilmiş ma'nâsınadır. Ya'ni, eşek cimâ' husûsunda hayvanlık tavrından insanlık tavrına nakl edilmek sûretiyle tathîr edilmiş ve cimâ'da insanlık usûlünü öğrenmiş idi. Binâenaleyh hazz-ı nefsânî sofrası kurulmuş ve esbabı hazırlanmıştır.

1348. Görülmemiş yaptı; ve "Ey câriye odayı ne kadar süpüreceksin?" diye odasının kapısını vurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1348. Görülmemiş gibi yaptı; ve "Ey cariye, odayı ne kadar süpüreceksin?" diye odasının kapısını vurdu.

Hanım, kapı aralığından cariyenin hâlini gördüğü halde, bunu görülmemiş kabul etti ve gördüğünü sezdirmemek için: "Ey cariye, bu ahır odasını daha ne kadar süpürüp duracaksın?" diye, odasının kapısını vurdu.

Hanım kapı aralığından câriyenin hâlini gördüğü hâlde, görülmemiş hükmünde tuttu ve gördüğünü sezdirmemek için: "Ey câriye, bu ahır odasını da ha ne kadar süpürüp duracaksın?" diye, odasının kapısını vurdu.

1349. "Ey câriye geldim, kapıyı aç!" diye bu sözü setr için söyledi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1349. "Ey cariye, geldim, kapıyı aç!" diye bu sözü gizlemek için söyledi.

1350. Sükût etti ve câriyeye söylemedi; sırrı kendi tama`ından nâşî gizledi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1350. Sustu ve cariyeye söylemedi; sırrı kendi tamahından dolayı gizledi.

Yani, hanım cariyenin yaptığı rezaleti yüzüne vurmadı ve sustu; ve bu sırrı da eşek ile kendisi de cinsel ilişkiye girmeye tamah ettiği için sakladı.

Ya'ni, hanım câriyenin yaptığı rezâleti yüzüne vurmadı ve sükût etti; ve bu sırrı da eşek ile kendisi de cimâ' etmeğe tama' ettiği için sakladı.

1351. Müteakiben câriye âlât-ı fesadı sakladı, ileriye gitti, kapıyı açtı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1351. Ardından cariye fesat aletlerini sakladı, ileriye gitti, kapıyı açtı.

Cariye, hanımının uyarısından sonra fesat aletleri olan eşeğin altına koyup üstüne yattığı masayı ve zekerine geçirdiği kabağı sakladı; ileriye gidip hanıma ahırın kapısını açtı.

Câriye hanımın ihtârını müteâkib âlât-ı fesâd olan eşeğin altına koyup üstüne yattığı masayı ve zekerine geçirdiği kabağı sakladı; ileriye gidip hanıma ahırın kapısını açtı.

1352. Yüzünü ekşi ve iki gözünü yaş dolu etti, dudaklarını birbirine sürüştür-dü, "Oruçluyum!" demek idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1352. Yüzünü ekşitti ve iki gözünü yaşla doldurdu, dudaklarını birbirine sürttü, "Oruçluyum!" demekti.

Yani, cariyenin eşekle olan ilişkisi yarıda kaldığı için somurttu ve şehvetin galebesinden (üstün gelmesinden) gözü sulanmış ve ağzının tükürüğü de kurumuş olduğundan gözünü yaşla doldurdu; ve ağzının kuruluğunu gidermek için dudaklarını da birbirine sürttü. Bu halinin iç yüzü, şehvet rezaletinden kaynaklandığı halde riyakârlık edip orucun etkisinden kaynaklandığını ima etti. Çünkü bu haller oruçlu olan bir kimsede ortaya çıkar. Örneğin açlıktan başı ağrır, doğal olarak ekşi yüzlü olur ve kalbin inceliğinden gözünden yaş gelir ve susuzluktan ağzı kurur.

Ya'ni, câriyenin eşekle olan muâmelesi yarı yolda kaldığı için somurttu ve galebe-i şehvetten gözü sulanmış ve ağzının tükrüğü de kurumuş olduğundan gözünü yaş dolu etti; ve ağzının kuruluğu gitmek için dudaklarını da birbirine sürüştürdü. Bu hâlinin iç yüzü, şehvet rezâletinden münbais olduğu hâlde riyâkârlık edip oruç te'sîrinden münbais olduğunu îmâ etti. Zîrâ bu hâller oruçlu olan bir kimsede zâhir olur. Meselâ açlıktan başı ağrır, bittabi' ekşi yüzlü olur ve rikkat-i kalbden gözünden yaş gelir ve sussuzluk-tan ağzı kurur.

1353. Onun elinde, "Ben odayı hayvanın postunu kaşağılamak için süpürüyorum!" diye nerme bir süpürge!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1353. Onun elinde, "Ben odayı hayvanın postunu kaşağılamak için süpürüyorum!" diye nerme bir süpürge!

"Nerme" kelimesini; fakir Burhan, Şemsü'l-Lügat, Gıyasü'l-Lügat, Çerağ-ı Hidayet, Heft Kulzüm, Bahar-ı Acem gibi güvenilir lügat kitaplarında aradım, bulamadım. Hint şârihleri "nerme"nin yumuşak anlamına gelen "nerm" demek olduğunu belirtiyorlar. Bu durumda anlam "dağınık bir süpürge" demek olur ki, cariye hanımını aldatmak için böyle bir köşede çalı parçalarından oluşmuş bir süpürgeyi eline almıştı, demektir. Ankaravî hazretleri ise, "nerme", o süpürgeye derler ki, yukarısı aşınıp gitmiş ancak zeker miktarı destesi kalmış ola, diye tarif buyurmuştur. Hazretin bu anlamı nereden aldığı fakirce bilinmediğinden bir mütalaa beyanı mümkün değildir. Bununla birlikte saygıdeğer şârihlerin bu beyanlarından önemsiz bir süpürge demek olduğu anlaşılıyor. "Atan", lügatte devenin yatacak yeri ve hayvanın postunu kaşağılamak anlamınadır. Burada ikinci anlam uygun olur. Yani, cariye elinde önemsiz bir süpürge parçası olduğu halde ahırın kapısını açtı ki, bu vaziyeti ile, "Ben eşeğin postunu kaşağılamak için ahırı süpürmek ile meşgulüm!" demek istiyordu.

"Nerme", kelimesini; fakîr Burhân, Şemsü'l-Lügāt, Gıyâsü'l-Lügāt, Çerâğ-ı Hidâyet, Heft Kulzüm, Bahâr-ı Acem gibi mu'teber lügat kitaplarında aradım, bulamadım. Hind şârihleri "nerme"nin yumuşak ma'nâsına olan "nerm" demek olduğunu beyân ediyorlar. Bu sûrette ma'nâ "dağınık bir süpürge" demek olur ki, câriye hanımı aldatmak için böyle bir köşede çalı parçalarından müteşekkil bir süpürgeyi eline almış idi, demektir. Ankaravî hazretleri ise, "nerme", o süpürgeye derler ki, yukarısı aşınıp gitmiş ancak zeker mikdârı destesi kalmış ola, diye ta'rîf buyurmuştur. Hazretin bu ma'nâyı nereden al-dığı fakirce mechûl oduğundan bir mütâlaa beyânı mümkin değildir. Maahazâ şurrâh-ı kirâmın bu beyânlarından ehemmiyetsiz bir süpürge demek olduğu anlaşılıyor. "Atan", lügatte devenin yatacak yeri ve hayvanın postunu kaşağılamak ma'nâsınadır. Burada ikinci ma'nâ münasib olur. Ya'ni, câriye elinde ehemmiyetsiz bir süpürge parçası olduğu hâlde ahırın kapısını açtı ki, bu vaz'iyyeti ile, "Ben eşeğin postunu kaşağılamak için ahırı süpürmek ile meşgülüm!" demek istiyor idi.

1354. Vaktaki süpürge ile kapıyı açtı, hanım dudak altından dedi ki: "Ey üstâd!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1354. Süpürge ile kapıyı açtığında, hanım dudak altından dedi ki: "Ey üstat!"

"Dudak altından" ifadesi, hanımın bu sözleri içinden kendi kendine söylemesinden kinayedir.

"Dudak altından" ta'bîri, hanımın bu sözleri içinden kendi kendine söylemesinden kinâyedir.

1355. "Yüzünü ekşi ettin, elinde de bir süpürge! Yemden kesilmiş olan o eşek nedir?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1355. "Yüzünü ekşittin, elinde de bir süpürge var! Yemden kesilmiş olan o eşek nedir?"

1356. "İşi yarım ve öfkeli, zekeri müteharrik; senin intizarından onun iki gözü kapı tarafında."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1356. "İşi yarım ve öfkeli, cinsel organı hareketli; senin bekleyişinden onun iki gözü kapı tarafında."

Hanım kendi kendine dedi ki: "Ey câriye, beni aldatmak için görünüşte somurttun ve eline de güya iş yaptığını göstermek için bir de süpürge aldın; fakat önünde yemi durduğu hâlde, yemekten kesilmiş ve cinsel ilişki yarıda kaldığı için hırslı ve öfkeli ve cinsel organı kıvama gelip harekette ve işini tamam etmek üzere seni beklediği için iki gözü senin bulunduğun kapı tarafında olan bu eşeğin hâli ve durumu nedir? Bunların hepsi senin rezilliğinin şahidi değil midir?"

Hanım kendi kendine dedi ki: "Ey câriye, beni aldatmak için zâhiren somurttun ve eline de gûyâ iş gördüğünü anlatmak için bir de süpürge aldın; fakat önünde yemi durduğu hâlde, yemekten kesilmiş ve cimâ' muâmelesi yarıda kaldığı için hırslı ve öfkeli ve zekeri kıvâma gelip harekette ve işini tamâm etmek üzere seni beklediği için iki gözü senin bulunduğun kapı tarafında olan bu eşeğin hâli ve vaz'iyyeti nedir? Bunların hepsi senin rezâletinin şâhidi değil midir?"

1357. Bunu dudak altından söyledi, câriyeden gizledi; o demde onu kabahatsizler gibi azîz tuttu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1357. Bunu dudak altından söyledi, câriyeden gizledi; o anda onu kabahatsizler gibi değerli tuttu.

1358. Ondan sonra ona dedi ki: "Çarşafını başına koy. Filân eve git benden haber götür!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1358. Ondan sonra ona dedi ki: "Çarşafını başına koy. Filân eve git benden haber götür!"

Hanım içinden bu sözleri kendi kendine söyledikten sonra câriyeye dedi ki: "Haydi çarşafını başına koy ve örtün, sokağa çık ve filân eve git, benden haber götür!" Bundan maksadı câriyeyi evden savıp yalnız kalmak ve eşek ile câriyenin yaptığı işi yapmak idi.

Hanım içinden bu sözleri kendi kendine söyledikten sonra câriyeye dedi ki: "Haydi çarşafını başına koy ve örtün, sokağa çık ve filân eve git, benden haber götür!" Bundan maksadı câriyeyi evden savup yalnız kalmak ve eşek ile câriyenin yaptığı işi yapmak idi.

1359. Onu böyle söyle ve onu böyle yap ve onu da şöyle! Ben kadınların efsâ- nesini muhtasar yaptım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1359. Onu böyle söyle ve onu böyle yap ve onu da şöyle! Ben kadınların efsanesini kısa tuttum.

Yani, hanım cariyesine o işi böyle söyle ve o işi de şöyle yap diye birtakım talimat verdi ki, bu talimatların türlerini açıklarsak konu uzar. Ben kadınların birtakım hileye dayanan efsanelerini ve masallarını kısa tuttum.

Ya'ni, hanım câriyeye o işi böyle söyle ve o işi de şöyle yap diye birtakım ta'lîmat verdi ki, bu ta'lîmâtın nevi'lerini îzâh edersek bahis uzar. Ben kadınların birtakım hîleye müstenid olan efsânelerini ve masallarını ihtisâr ettim.

1360. O işi ki maksûddur, onun içini al; vaktâki o örtücü kocakarı onu yolladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1360. O işi ki maksat odur, onun içini al; o örtücü kocakarı onu yolladığı zaman.

Yani Hz. Pîr (Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî) buyurur ki: Maksadını gizleyen kocakarı cariyeyi evden sokağa yolladığı zaman,

Ya'ni Hz. Pîr buyurur ki: Vaktâki maksadını setr eden kocakarı câriyeyi evden sokağa yolladı,

1361. Şehvetin sarhoşluğundan şadıman idi, kapıyı bağladı ve o zaman der idi:&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1361. Şehvetin sarhoşluğundan sevinçliydi, kapıyı kapattı ve o zaman diyordu:

Hanım evde yalnız kalınca, eşek ile yapacağı cinsel ilişkinin zevkini hayal etti, şehveti coştu ve bu şehvet coşkusu beynine sarhoşluk verdi ve bu sarhoşluktan da nefsi bir sevinç duydu ve bu zevke bir an evvel düşmek için hemen kapıyı kapattı; ve bu sarhoşluk anı içinde kendi kendine diyordu:

Hanım evde yalnız kalınca, eşek ile yapacağı cimâ'ın zevkini tahayyül etti, şehveti galeyâna geldi ve bu galeyân-ı şehvet dimâğına sarhoşluk îka' etti ve bu sarhoşluktan da nefsi bir sürûr tuttu ve bu zevke bir an evvel düşmek için derhal kapıyı bağladı; ve bu sarhoşluk ânı içinde kendi kendine der idi:

1362. Tenhalığı buldum, şükürden na'ra vurdum; dört dângten ve iki dângten kurtulmuşum.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1362. Tenhalığı buldum, şükürden na'ra vurdum; dört dângten ve iki dângten kurtulmuşum.

Dördüncü cildin 1032 numarasına denk gelen تا کسی در چار دانگ عیش تو ["Ta ki senin ayşının dângının dûçârı olan..."] beytinde açıklandığı gibi, "dâng", bir dinarın altıda biri anlamına geldiği gibi, "çâr dâng" da, Gıyâsü'l-Lügat'ın beyanına göre dört kısım ve dört köşe ve dört taraf anlamındadır. Nitekim چار دانگ هندوستان derler. Bu durumda anlam: "Şükür ki evi tenhâ buldum ve dört tarafın ve iki tarafın gözetiminden kurtuldum. Yani beni dört yöndeki halk görmediği gibi bir şahsın iki gözü de görmüyor; bu sebeple keyfimi çekinmeksizin icra edebilirim" demek olur. Hint şarihlerinden İmdâdullah (k.s.) hazretleri, "çâr dâng" ve "dü dâng"tan maksat, "çok ve az"dır. Yani, az ve çok düşünceden kurtuldum, anlamındadır buyurmuştur. Velî Muhammed Ekberâbâdî hazretleri de, bunlardan maksat, "büyük ve küçük erkeklik organıdır" buyurur. Ve İsmail Ankaravî hazretleri de "Eşeğin cinsel birleşmesi beni erkeklerin az ve çok olan cinsel birleşmelerinden müstağni kıldı" anlamını vermiştir. Bunların hepsi de birer uygun vecihlerdir.

IV. cildin 1032 numarasına müsâdif olan تا کسی در چار دانگ عیش تو ["Ta ki senin ayşının dânginin dûçârı olan..."] beytinde îzâh olunduğu vech ile "dâng", bir dînârın altıda biri ma'nâsına geldiği gibi, "çâr dâng", Gıyâsü'l-Lügaťın beyânına göre dört kısım ve dört köşe ve dört taraf ma'nâsınadır. Nitekim چار دانگ هندوستان derler. Bu sûrette ma'nâ: "Şükür ki evi tenhâ buldum ve dört tarafın ve iki tarafın tarassudundan kurtuldum. Ya'ni beni cihât-ı erbaadaki halk görmediği gibi bir şahsın iki gözü de görmüyor; binâenaleyh keyfimi çekinmeksizin icrâ edebilirim" demek olur. Hind şârihlerinden İmdâdullah (k.s.) hazretleri, "çâr dâng" ve "dü dâng"ten murâd, "çok ve az"dır. Ya'ni, fikr-i kalîl ve kesîrden halâs oldum, ma'nâsınadır buyurmuştur. Velî Muhammed Ekberâbâdî hazretleri dahi, bunlardan murâd, "büyük ve küçük âlet-i recüliyyettir" buyurur. Ve İsmail Ankaravî hazretleri dahi "Eşeğin cimâ'ı beni erkeklerin az ve çok olan cimâʻlarından müstağnî kıldı" ma'nâsını vermiştir. Bunların hepsi de birer münasib vecihlerdir.

1363. Tarabdan o kadının keçisi bülbül olmuş, eşeğin şehvetinin şerarı içinde kararsız olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1363. O kadının keçisi, neşeden bülbül olmuş, eşeğin şehvetinin kıvılcımı içinde kararsız kalmıştır.

Bu şerefli beyitte değerli şârihlerin (açıklayıcıların) farklı görüşleri vardır. Bazıları "hezâr" kelimesini "bin" anlamına almıştır ki, bu durumda anlamda zorlama gerekir. Fakat bu kelime "bülbül" anlamına alındığı takdirde zorlama ortadan kalkar. Bu durumda anlam şöyledir: "Yaşlı kadının keçi gibi şehvete eğilimli olan nefsi, aşırı neşeden ve sevinçten bülbül gibi havalanıp ötmeye ve yukarıdaki beyitte geçen sözlerin benzerlerini söylemeye başlamış ve eşeğin şehvet ateşi kıvılcımı içinde kararsız kalmıştır." "Şerâr" ateş kıvılcımı anlamındadır (Müntehabü'l-Lügāt).

Bu beyt-i şerîfte şurrâh-ı kirâmın ihtilafâtı vardır. Ba'zıları "hezâr" kelimesini "bin" ma'nâsına almıştır ki, bu sûrette ma'nâda tekellüf lâzım gelir. Fakat bu kelime "bülbül" ma'nâsına alındığı takdîrde tekellüf kalkar. Bu sûrette ma'nâ: "İhtiyar kadının keçi gibi şehvete mütemâyil olan nefsi, fart-1 tarabdan ve meserretten bülbül gibi havalanıp ötmeğe ve yukarıki beyitte olan sözlerin emsâlini söylemeğe başlamış ve eşeğin şehveti ateşinin kıvılcımı içinde kararsız kalmıştır." "Şerâr" ateş kıvılcımı ma'nâsınadır (Müntehabü'l-Lügāt).

1364. O ne bezm-i ıyıştır, zîrâ ona şehvet mekr etti; ahmağa mekr etmek acıb olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1364. O ne eğlence meclisidir, çünkü ona şehvet tuzak kurdu; ahmak olana tuzak kurmak şaşılacak bir şey değildir.

Değerli şârihlerin bu şerefli beyitte ihtilafları ve zorlamaları vardır. Ayrıntısı uzun sürer. Ben, zorlamasız olmak üzere bu anlamı buldum: "Bez", "bezm" kelimesinin kısaltılmışıdır, "eğlence meclisi" demektir (Burhân). "Büz giriften", tuzak kurmak ve çalmak anlamlarından kinayedir. Nitekim şair şu beytinde bu anlamda kullanmıştır: آن بر گرفتن تو و روباه بازیت روزی ترا نواله شیر ژیان کند "Senin tuzak kurman ve tilki oyunculuğun bir gün seni kükremiş arslanın gıdası eder." (Bahâr-ı Acem).

Ve Ferîdüddin Attâr (k.s.) hazretleri de aşağıdaki şerefli beytinde bu anlamda kullanmıştır: دیگرانرا آن یکی می گفت سخت بز گرفتی تو مرا ای شور بخت "O biri diğerlerine şiddetle dedi ki: Sen bana tuzak kurdun, ey uğursuz tabiatlı kimse!" Anlamın özeti şudur: O kocakarının meclisi, nasıl eğlence meclisidir; öyle kirli bir meclis, eğlence ve neşe meclisi mi olur? Çünkü ona nefsin şehveti tuzak kurdu; ahmak olana tuzak ve hile yapmak şaşılacak bir muamele değildir.

Şurrâh-ı kirâmın bu beyt-i şerîfte ihtilafât ve tekellüfleri vardır. Tafsîli uzun olur. Fakîr tekellüfsüz olmak üzere bu ma'nâyı buldum: "Bez", "bezm" kelimesinin muhaffefidir, "meclis-i ıyş" demektir (Burhân). "Büz giriften", mekr etmek ve çalmak ma'nâlarından kinâyedir. Nitekim şâir şu beytinde bu ma'nâda kullanmıştır: آن بر گرفتن تو و روباه بازیت روزی ترا نواله شیر ژیان کند "Senin mekr etmen ve tilki oyunculuğun bir gün seni kükremiş arslanın gıdası eder." (Bahâr-ı Acem).

Ve Ferîdüddin Attâr (k.s.) hazretleri dahi âtîdeki beyt-i şerîfinde bu ma'nâda kullanmıştır: دیگرانرا آن یکی می گفت سخت بز گرفتی تو مرا ای شور بخت "O biri diğerlerine şiddetle dedi ki: Sen bana mekr ettin, ey uğursuz tabîatlı kimse!" Hulâsa-i ma'nâ: O kocakarının meclisi, nasıl bezm-i ıyşdir; öyle mülevves bir meclis, ıyş ü tarab meclis mi olur? Zîrâ ona şehvet-i nefs mekretti; ahmağa mekr ve hîle etmek taaccübe şâyan bir muâmele değildir.

1365. Şehvet meyli kalbi sağır ve kör eder; hatta eşek Yûsuf, nâr nûr görünür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1365. Şehvet eğilimi kalbi sağır ve kör eder; hatta eşek Yusuf, ateş nur görünür.

O kocakarının o kirli meclisi, eğlence ve neşe meclisi saymasına şaşırma! Şehvet eğilimi insanın kulağını sağır eder. Hiçbir nasihati dinlemez ve gözünü kör eder; güzeli ve çirkini ayırt edemez. Hatta işte böyle bir eşek ona Yusuf (a.s.) hazretleri gibi güzel ve yakıcı ateş dahi nur gibi latif görünür.

O kocakarının o meclis-i mülevvesi, meclis-i ıyş ve tarab addettiğine tac- cüb etme! Şehvet meyli insanın kulağını sağır eder. Hiçbir nasîhati dinlemez ve gözünü kör eder; güzeli ve çirkini fark edemez. Hattâ işte böyle bir eşek ona Yûsuf (a.s.) hazretleri gibi güzel ve yakıcı ateş dahi nûr gibi latîf görünür.

1366. Ey ne çok ateşin sarhoşu ve ateş isteyici vardır ki, o kendini nûr-i mutlak bilir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1366. Ey ne çok ateşin sarhoşu ve ateş isteyicisi vardır ki, o kendini mutlak nur bilir.

Ey ne çok şehvet ateşinin sarhoşu ve şehvet ateşinin arkasından koşan kimseler vardır ki, o biçareler kendilerini mutlak nur ve insân-ı kâmil olmuş bilirler ve Hakk evliyasının kitaplarından ezberledikleri yahut işittikleri hakikatleri ve marifetleri halka söyleyerek irşat davasında bulunurlar.

Ey ne çok şehvet ateşinin sarhoşu ve şehvet ateşinin arkasından koşucu kimseler vardır ki, o bîçâreler kendilerini nûr-i mutlak ve insân-ı kâmil olmuş bilirler ve evliyâ-yı Hakk'ın kitablarından ezberledikleri veyâhud işittikleri hakāyık ve maârifi halka söyleyerek irşâd da'vâsında bulunurlar.

1367. Meğer ki Huda'nın bendesi yahud Hakk'ın cezbi onu yola getire, va- rakı döndüre!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1367. Meğer ki Allah'ın kulu yahut Hakk'ın cezbesi onu yola getire, ve yaprağı döndüre!

Yani, bu bedensellikte nefsin şehvetinden kurtulmak zordur; meğer ki, Allah'ın kulu ve Hakk'ın vekili olan özel bir kulunun onu kendi tarafına çekmesi yahut doğrudan doğruya Hakk'ın onu çekmesi doğru yola getire ve onun varlık kitabındaki beşeriyet yaprağını ruhanîlik tarafına çevire!

Ya'ni, bu cismâniyet içinde nefsin şehvetinden kurtulmak müşkildir; meğer ki, Hudâ'nın bendesi ve Hakk'ın nâibi olan bir has kulunun onu kendi tarafına çekmesi veyâhud doğrudan doğruya Hakk'ın onu çekmesi tarîk-ı müstakîme getire ve onun kitâb-ı vücûdundaki beşeriyet yaprağını rûhâniyet tarafına çevire!

1368. Nihayet bilir ki, o nâra mensub olan hayal, tarîkatte ancak âriyet olarak vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1368. Sonunda bilir ki, o ateşe ait olan hayal, tarikatta ancak eğreti olarak vardır.

Bilinmeli ki, bütün yoğun eşyada ve özellikle insan bedeninde oluşan güzellik ve hoşluk, birtakım unsurlara ait hücrelerin orantılı durumlar dairesinde bir araya gelmesinden oluşan bir hayaldir ve bu maddî hayallerin kaynağı ateştir. Çünkü uzayda maddî kürelerin ilk oluşumları nârî buhar ve sonra nârî sıvı hâlinde olup ondan soğuyarak katılaşmıştır. Cenâb-ı Pîr efendimiz "nârî hayal" tabiriyle bu anlama işaret buyururlar. Ve yeryüzü küresinin bozulması da yine ateşe dönüşmek suretiyle gerçekleşeceğine dair Kur'anî işaretler çoktur ve bunu bilim de imkânsız göremez. Bu maddî güzellikler, hücrelerin durumlarının bozulmasıyla yok olur. Şimdi Hakk Yolcusu'nun nazarında, başlangıçta bu vehmedilmiş eşyanın varlığı sabit olduğundan, onun nazarı bu maddî güzelliklere düştüğü zaman, o güzelliği onlara izafe ederek âşık olur ve bu aşk nefsin şehvetini de tahrik eder; ve Hakk Yolcusu'nun bu mertebede beşerî güzelliğe şehvetsiz olarak bakması mümkün değildir. Bu sebeple bu güzelliğe bakmaktan gözlerini koruması lazımdır. Hakk Yolcusu ne zaman ki marifette ilerler, bu maddî suretlerin böyle oluşumunun, Hak güzelliğinden bir parıltı olup Hak güzelliğinin kayıtları olduğunu bilir. Fakat o kayıtlı güzelliğin aşkında kalıp mutlak güzelliği müşahede edemez ve o kayıtlı güzellikte bağlanıp kalması kendisinin perdesi olur. Ve gerçi bu mertebede nefsin şehvetiyle bakmaktan temiz olursa da, mutlak güzellikten perde altında bulunması mertebe noksanıdır. Ve bu hâl ve zevk, tarikatta eğreti olan bir hâl ve zevktir. Nihayet bundan da geçmek lazımdır. Nasıl ki Mevlânâ Câmî hazretleri Nefahâtü'l-Üns'te nakleder ki: "Şemseddin Tebrîzî (kuddise sirruhû) hazretleri, şeyh Evhadüddin Kirmânî hazretlerini gördü ve ona ne iştesin? diye sordu. Hazret-i Evhadüddin de: "Ayı su leğeninde görüyorum." Yani hakikat ayını su leğeni mesabesinde olan sevgililerde görüyorum, diye cevap verdi. Hazret-i Şems ona cevaben: "Eğer boynunda çıbanın yoksa niçin gökyüzünde görmüyorsun?" Yani ruhunda kayıt illeti yoksa niçin onu mutlak âlemde görmüyorsun? buyurdu." Ve yine nakleder ki: "Bir gün Hz. Mevlânâ efendimizin huzurunda Evhadüddin Kirmânî hazretlerinin hâli hikâye olundu. Dediler ki: "Sevgilileri seven bir zât idi ve lakin şehvetten arınmış idi, kötü fiil yapmazdı." Hz. Pîr buyurdular ki: "Keşke yapsa idi ve geçse idi."

Ma'lûm olsun ki, bilcümle eşyâ-yı kesîfede ve bilhassa cism-i beşerde hâsıl olan cemâl ve hüsn, birtakım huceyrât-ı unsuriyyenin evzâ'-ı mütenâsibe dâiresinde ictimâ'ından hâsıl olma bir hayâldir ve bu hayâlât-ı maddiyyenin menşei ateştir. Zîrâ fezâda maddî kürelerin teşekkülât-ı ibtidâiyyesi buhâr-ı nârî ve sonra mâyi'-i nârî hâlinde olup ondan soğuyarak tasallüb etmiştir. Cenâb-ı Pîr efendimiz "hayâl-i nâriyye" ta'bîriyle bu ma'nâya işâret buyururlar. Ve küre-i arzın bozulması dahi yine ateşe inkılâb sûretiyle vâki' olacağına işârât-ı kur'âniyye çoktur ve bunu fen dahi istib'âd edemez. Bu maddî cemâller evzâ'-ı huceyrâtın bozulmasıyla zâil olur. İmdi sâlik-i tarîkatin nazarında, bidâyette bu mevhûm eşyânın vücûdu sâbit olduğundan, onun nazarı bu maddî cemâllere vâki' olduğu vakit, o cemâli onlara izâfe ederek taaşşuk eder ve bu aşk nefsin şehvetini de tahrîk eder; ve sâlikin bu mertebede cemâl-i beşerîye şehvetsiz olarak nazarı mümkin değildir. Binâenaleyh bu cemâle nazardan gözlerini muhafaza etmesi lâzımdır. Sâlik vâktâki ma'rifette terakkî eder, bu suver-i maddiyyenin böyle teşekkülü, cemâl-i Hak'tan bir pertev olup cemâl-i Hakk'ın mukayyedâtı olduğunu bilir. Fakat o cemâl-i mukayyedin aşkında kalıp hüsn-i mutlakı müşâhede edemez ve o hüsn-i mukayyedde bağlanıp kalması kendisinin hicâbı olur. Ve gerçi mertebede şehvet-i nefs ile nazar etmekten pâk olur ise de, hüsn-i mutlaktan hicâb altında bulunması mertebe noksanıdır. Ve bu hâl ve zevk, tarîkatte âriyet olan bir hâl ve zevktir. Nihâyet bundan da geçmek lazımdır. Nitekim Mevlânâ Câmî hazretleri Nefahâtü'l-Üns'te nakl eder ki: "Şemseddin Tebrîzî (kuddise sirruhû) hazretleri, şeyh Evhadüddin Kirmânî hazretlerini gördü ve ona ne işdesin? diye sordu. Hazret-i Evhadüddin dahi: "Ayı su leğeninde görüyorum." Ya'ni mâh-ı hakîkati su leğeni mesâbesinde olan mahbûblarda görüyorum, diye cevab verdi. Hazret-i Şems ona cevâben: "Eğer boynunda çıbanın yoksa niçin gökyüzünde görmüyorsun?" Ya'ni rûhunda illet-i kayd yoksa niçin onu âlem-i ıtlakta görmüyorsun? buyurdu." Ve yine nakl eder ki: "Bir gün Hz. Mevlânâ efendimizin huzûrunda Evhadüddin Kirmânî hazretlerinin hâli hikâye olundu. Dediler ki: "Mahbûbları sever bir zât idi ve lâkin şehvetten ârî idi, fenâ fiil yapmazdı." Hz. Pîr buyurdular ki: "Keşke yapsa idi ve geçse idi."

1369. Şereh çirkinleri güzel gösterir, yolun âfetlerinden şehvet gibi daha fenâsı yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1369. Şereh çirkinleri güzel gösterir, yolun afetlerinden şehvet gibi daha kötüsü yoktur.

"Şereh", haramda hırslı olmak ve hırs anlamında gösterilmiştir. Hall-i Lügât'te, şînin kesresiyle [şireh], neşe ve gençliğin şiddeti ile hırs anlamları bulunmaktadır. Burada "gençlik şehvetinin şiddeti" anlamı uygundur. Yani, bu şereh sıfatı insanın gözüne çirkinleri güzel gösterir; ve Hakk Yolcusu için Hak yolunun afetlerinden şehvetten daha kötüsü yoktur. Çünkü Hakk Yolcusu'nu yolundan alıkoyar.

"Şereh", harâmda harîs olmak ve hırs ma'nâsında gösterilmiştir. Hall-i Lügât'te, şînin kesriyle [şireh], neşât ve gençliğin şiddeti ve hırs ma'nâları mündericdir. Burada "gençlik şehvetinin şiddeti" ma'nâsı münasibdir. Ya'ni, bu şereh sıfatı insanın gözüne çirkinleri güzel gösterir; ve sâlik için Hak yolunun âfetlerinden şehvetten daha fenâsı yoktur. Zîrâ sâliki yolundan alıkoyar.

1370. Yüz binlerce iyi nâmı lekeledi, yüz binlerce zekîleri hayran etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1370. Yüz binlerce iyi namı lekeledi, yüz binlerce zekîyi hayran etti.

O şehvet yüz binleri, iyi namlı kimseleri rezil etti, yüz binlerce akıllı ve zekî insanı hayran etti.

O şehvet yüz binleri, iyi namlı kimseleri rezil etti, yüz binlerce âkıl ve zekî insanları hayrân etti.

1371. Vaktaki bir eşeği Yūsuf-i Mısrî gösterdi, o cühûd bir Yūsuf'u nasıl gösterir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1371. Vaktaki bir eşeği Mısırlı Yusuf gösterdi, o Yahudi bir Yusuf'u nasıl gösterir.

Yani, şehvet insanın gözüne bir eşeği Mısırlı Yusuf kadar güzel gösterirse, o şehvet Yahudisi, güzellik sahibi bir Yusuf'u nasıl gösterir, var kıyas et!

Ya'ni, vaktâki şehvet insanın gözüne bir eşeği Yûsuf-i Mısri kadar güzel gösterirse, ya o şehvet çıfıtı, sâhib-i cemal olan bir Yûsuf'u nasıl gösterir var kıyâs et!

1372. Onun efsûnu sana gübreyi bal yaptı, balı ise vakt-i hücumda nasıl yapar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1372. Onun büyüsü sana gübreyi bal yaptı, balı ise saldırı anında nasıl yapar?

O şehvetin büyüsü ve sihri, sana murdar olan gübreyi ve gübre yığını olan bedeni bal gibi tatlı yaptı. Şimdi, bal gibi olan güzel bir bedeni o şehvet, savaş ve saldırı anında ne yapar ve onu sana nasıl gösterir, kıyas et!

O şehvetin efsûnu ve sihri, sana murdar olan gübreyi ve gübre yığını olan cismi bal gibi tatlı yaptı. Ya bal gibi olan güzel bir cismi o şehvet cenk ve hücûm vaktinde ne yapar ve onu sana nasıl gösterir, kıyâs et!

1373. Şehvet yemekten olur, yemekten eksilt; yahud bir nikâh et, fitneden ve şerden kaç!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1373. Şehvet yemekten olur, yemekten eksilt; yahut bir nikâh et, fitneden ve şerden kaç!

Şehvet, tıbben sabit olduğu üzere çok yemekten meydana gelir; bu sebeple şehvetini coşturacak derecede türlü türlü kuvvet verici yemeklerden vazgeç, bedenini zayıf ve hasta etmeyecek derecede yemek ye! Eğer ağzının lezzetinden vazgeçemiyorsan, coşan şehvetini meşru bir şekilde söndürmek için nikâh ile bir kadın al; bu suretle fuhşiyat fitnesinden ve şerrinden kaç!

Şehvet, tıbben sâbit olduğu üzere çok yemekten hâsıl olur; binâenaleyh şehvetini galeyan ettirecek derecede türlü türlü mukavvî yemeklerden vaz- geç, cismini zayıf ve hasta etmeyecek derecede taâm ye! Eğer ağzının lezzetinden geçemiyor isen, galeyan eden şehvetini meşrû bir sûrette söndürmek için nikâh ile bir kadın al; bu sûretle fuhşiyat fitnesinden ve şerrinden kaç!

1374. Vaktaki yedin, harâm tarafına çeker; şübhesiz îrâda masraf lâzım olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1374. Ne zaman ki çok yedin, haram tarafına çeker; şüphesiz iradeye masraf (harcama) lazım olur.

"Hirem", haram anlamında bir mastardır (Akrebü'l-Mevârid). Yani, çok yediğin zaman, vücudunda şiddetli şehvet ortaya çıkar. Eğer evli değilsen, seni haram tarafına çeker. Bu hal, bedenin tabiatının gereğidir ve tabiatta irade karşılığında harcama zorunludur.

"Hirem", harâm ma'nâsında masdardır (Akrebü'l-Mevârid). Ya'ni, çok yediğin vakit, vücûdunda şehvet-i şedîde peydâ olur. Eğer müteehhil değil isen, seni harâm tarafına çeker. Bu hâl cismin tabîatı iktizâsındandır ve tabîatta îrâd mukābilinde masraf zarûrîdir.

1375. Binaenaleyh nikâh lâ havle ve lâ... gibi geldi, tâ ki şeytan seni belâya bırakmaya!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1375. Bu sebeple nikâh "Lâ havle ve lâ..." gibi geldi ki, şeytan seni belaya bırakmasın!

Bu şerefli beyitte "Lâ havle ve lâ..." ile "Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm" sözüne işaret buyrulur. "Lâ havle ve lâ... ilh." şeklinde kısaltılarak ifade edilmiştir. Bir kimse bu sözü öfke ve gazap anında okusa, öfkesi diner. Çünkü hadis-i şerifte bu sözün kalbe musallat olan şeytanı defedeceği (uzaklaştıracağı) bildirilmiştir. Nikâh da şeytanı uzaklaştırdığından, "Lâ havle ve lâ kuvvete... ilh." sözü makamındadır.

Beyt-i şerîfte "Lâ havle ve lâ..." ile "lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm" kelâmına işâret buyrulur. "Lâ havle ve lâ.. ilh." tarzında ihtisâr sûretiyle vâki' olmuştur. Bir kimse bu kelâmı hiddet ve gazab vaktinde okusa hiddeti sâkin olur. Zîrâ hadîs-i şerîfte bu kelâmın kalbe musallat olan şeytanı def' edeceği beyân buyrulmuştur. Ve nikâh dahi şeytanı dâfi' olduğundan, lâ havle ve lâ kuvvete... ilh. kelâmı makāmındadır.

1376. Mâdemki yemeğe harîssin, çabuk kadın iste! Ve yoksa kedi geldi ve kuyruğu kaptı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1376. Mademki yemeğe düşkünsün, çabuk kadın iste! Yoksa kedi geldi ve kuyruğu kaptı.

Mademki yemeğe hırsın vardır, bedeninde şiddetli şehvetin oluşması doğaldır. Fitneden güvende olmak için derhal bir kadın alıp evlen! Yoksa ne kadar perhizkâr olursan ol, kedi hükmünde olan şeytan senin bu şehvetinden fırsat bulur, senin yağlı kuyruk hükmünde olan takvanı ve zühdünü (dünya nimetlerinden el çekme) kapar götürür.

Mâdemki yemeğe hırsın vardır, cisminde şehvet-i şedîde husûlü tabîîdir. Fitneden emîn olmak için derhal bir kadın alıp teehhül et! Yoksa ne kadar perhîzkâr olur isen ol, kedi mesâbesinde olan şeytan senin bu şehvetinden fırsat bulur, senin yağlı kuyruk mesâbesinde olan takvânı ve zühdünü kapar götürür.

1377. Sıçrayan bir eşek üzerine bir ağır yük koy, onun koymasından evvel!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1377. Sıçrayan bir eşek üzerine bir ağır yük koy, onun koymasından evvel!

Şehvetin üstün gelmesiyle sıçrayan ve çifte atan bir eşek hükmündeki nefsinin üzerine evlenip kadının nafakasını ve masraflarını yüklenmek gibi bir ağır yük koy! O eşek senin üzerine haram fiil ve fuhşiyat yükünü koymadan evvel gözünü aç da bu yükü sen ona yüklet!

Şehvetin galebesiyle sıçrayan ve çifte atan bir eşek mesâbesindeki nefsinin üzerine teehhül edip kadının nafakasını ve masârifini yüklenmek gibi bir ağır yük koy! O eşek senin üzerine fiil-i harâm ve fuhşiyat yükünü koymadan evvel gözünü aç da bu yükü sen ona yüklet!

1378. Sen ateşin fiilini bilmezsin, uzak ol; ateşin etrafında böyle ilim ile dolaşma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1378. Sen ateşin fiilini bilmezsin, uzak ol; ateşin etrafında böyle ilim ile dolaşma!

"Berd" kelimesi, Farsça olup "yoldan uzak ol!" anlamına gelen bir emir kipidir. Arapçada ise "soğuk" anlamına gelir. Ankaravî hazretleri bu iki anlamı da alıp şöyle açıklarlar: "Sen, ateş hükmünde olan nefsanî şehvetin fiilini ve tesirlerini bilmezsin. Bu sebeple o nefsin arzuladığı şeylerden sakın ve uzak ol! Böyle eksik bir bilgi ile ateşin etrafında dolaşma! Veyahut sen ateşin fiilini bilmezsin, sen soğuksun, ateş değilsin ki ateşin tesirlerini bilesin!" Hint şârihleri "soğuk" anlamına almışlardır. Ve bazı nüshalarda "tü berd" yerine "tü serd" geçmiştir ve "serd", soğuk demektir.

"Berd" kelimesi, Fârisî olup "yoldan uzak ol!" ma'nâsına sîga-i emirdir. Arabî'de "soğuk" ma'nâsınadır. Ankaravî hazretleri bu iki ma'nâyı da alıp şöyle şerh buyururlar: "Sen, ateş mesâbesinde olan şehvet-i nefsâniyyenin fiilini ve te'sîrâtını bilmezsin. Binâenaleyh o nefsin müşteheyâtından savul ve uzak ol! Böyle nâkıs bir ilim ile ateşin etrafında dolaşma! Veyâhud sen ateşin fiilini bilmezsin, sen soğuksun, ateş değilsin ki ateşin te'sîrâtını bilesin!" Hind şârihleri "soğuk" ma'nâsına almışlardır. Ve ba'zı nüshada "tü berd" yerine "tü serd" vâki' olmuştur ve "serd", soğuk demektir.

1379. Eğer sana tencerenin ve ateşin ilmi olmazsa, şererden ne tencere ve ne de çorba kalır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1379. Eğer sana tencerenin ve ateşin ilmi olmazsa, kıvılcımlardan ne tencere ne de çorba kalır.

"Dîg", topraktan yapılmış tencere; "ebâ", çorba anlamlarındadır. "Şerer", ateş parçası ve kıvılcım demektir (Sarrâh, Müeyyed ve Akrabü'l-Mevârid). "İlm-i dîg u âteş"ten kastedilen, ateşte tencere kaynatma ilmidir. Yani, "Ey kimse, eğer sende ateşte tencere kaynatma ilmi yoksa, ateş kıvılcımlarının şiddetinden hem tencere hem de içindeki çorba taşar, mahvolur." Bu yüce beyitte, "cisim" toprak tencereye, "nutfe" çorbaya ve "şehvet" onun kıvılcımlarına benzetilmiştir. Yani, eğer sende nefsini idare etme ilmi yoksa, şehvet ateşinin saldırısından ne cisminin tenceresi ne de neslinin devamına hizmet eden nutfe kalır, harap olur.

"Dîg", topraktan ma'mûl tencere; "ebâ", çorba ma'nâlarınadır. "Şerer", ateş parçası ve kıvılcım (Sarrâh ve Müeyyed ve Akrabü'l-Mevârid). "İlm-i dîg u âteş"den murâd, ateşte tencere kaynatmak ilmidir. Ya'ni, "Ey kimse eğer sende ateşte tencere kaynatmak ilmi yok ise, ateş kıvılcımlarının şiddetinden hem tencere ve hem de içindeki çorba taşar, berbâd olur." Bu beyt-i şerîfte, "cisim" toprak tencereye ve "nutfe" çorbaya ve "şehvet" onun kıvılcımlarına teşbîh buyrulmuştur. Ya'ni, eğer sende nefsini idare etmek ilmi yok ise, şehvet ateşinin hücûmundan ne cisminin tenceresi, ne de idâme-i nesline hâdim olan nutfe kalmaz harâb olur.

1380. Su ve ilim dahi hazır gerek, ta ki kaynamakta o tencere salim pişirsin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1380. Su ve ilim dahi hazır gerek, ta ki kaynamakta o tencere salim pişirsin!

Çorbayı pişirirken, yanında su hazır bulunmalı ve pişirme ilmi dahi sende olmalıdır ki tencere kaynama hâlinde çorbayı sağlam bir şekilde pişirsin. "Ezîz", tencerenin fıkırdaması ve kaynamasından oluşan sestir.

Çorbayı pişirirken, yanında su hazır bulunmalı ve pişirmek ilmi dahi sende olmalıdır, tâ ki tencere kaynamak hâlinde sâlim olarak çorbayı pişirsin. "Ezîz", tencerenin fıkırdaması ve kaynamasından hâsıl olan sestir.

1381. Mâdemki demircilik ilmini bilmezsin, oradan geçtiğin vakit saçın ve sakalın yanar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1381. Mademki demircilik ilmini bilmezsin, oradan geçtiğin zaman saçın ve sakalın yanar.

Nefisle mücadele, demir dövmek gibidir. Mademki demircilik ilmini ve mücadele usulünü bilmezsin, o şehvet ateşi içinde kızan nefis, senin ruhunun süslerinden olan zühdünü (dünya nimetlerinden el çekme) ve salâhını (iyilik, dindarlık) yakar, kavurur.

Nefis ile mücâhede demir döğmek gibidir. Mâdemki demircilik ilmini ve mücâhede usûlünü bilmezsin o âteş-i şehvet içinde kızan nefis, senin rûhunun müzeyyenâtından olan zühdünü ve salâhını yakar, kavurur.

1382. O kadın kapıyı kapadı ve eşeği çekti, şadıman olarak şübhesiz cezayı tattı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1382. O kadın kapıyı kapadı ve eşeği çekti, sevinçli olarak şüphesiz cezayı tattı.

"Keyfer", mükâfat ve ceza demektir. Nasıl ki mücâhede (nefisle mücadele) usulünü bilmeyen o kadın, nefsine ait şehvetinin ateşinde yandı. Şöyle ki, ahırını tenha bulunca kapıyı kapadı ve eşeği bulunduğu yerden kendisine doğru çekti ve sevine sevine bu çirkin fiilin cezasını tattı.

"Keyfer", mükâfât ve cezâ demektir. Nitekim mücâhede usûlünü bilmeyen o kadın şehvet-i nefsâniyyesinin ateşinde yandı. Şöyle ki, ahırını tenha bulunca kapıyı kapadı ve eşeği bulunduğu mahalden kendi üzerine çekti ve sevine sevine bu fiil-i sakîmin cezâsını tattı.

1383. Onu odanın ortasına çekerek, o erkek eşeğin altına sabırsız yattı&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1383. Onu odanın ortasına çekerek, o erkek eşeğin altına sabırsız yattı

"Sitân" kelimesinin birden fazla anlamı vardır. Sabırsız ve tahammülsüz anlamına da gelir. Burada bu anlamdadır. Yani, o kadın sabırsızca o erkek eşeğin altına yattı.

"Sitân" kelimesinin müteaddid ma'nâsı vardır. Bî-sabır ve bî-tâkat ma'nâsına da gelir. Burada bu ma'nâyadır. Ya'ni, o kadın sabırsızca o erkek eşeğin altına yattı.

1384. O mekkâre dahi murada erişmek için câriyeden gördüğü kürsî üzerine de yattı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1384. O hilekâr kadın da muradına erişmek için cariyeden gördüğü kürsünün üzerine yattı.

Bazı nüshalarda ikinci mısra "تا رسد در کام خود آن قحبه نیز" şeklinde geçmektedir ki anlamı "O kahbe de kendi muradına erişmek için" demektir. Yani, cariye gibi o hilekâr kadın da kendi muradı olan cinsel birleşme lezzetine erişmek için cariyeden gördüğü kürsü yani masa üzerine yattı.

Ba'zı nüshalarda ikinci mısrâ' تا رسد در کام خود آن قحبه نیز vâki'dir ki ma'nâsı "O kahbe dahi kendi murâdına erişmek için" demek olur. Ya'ni, câriye gibi o mekkâre dahi kendi murâdı olan lezzet-i cimâ'a erişmek için câriyeden gördüğü kürsî ya'ni masa üzerine de yattı.

1385. Ayağını kaldırdı ve eşek ona soktu. Eşeğin zekerinden bir ateş parladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1385. Ayağını kaldırdı ve eşek ona soktu. Eşeğin zekerinden bir ateş parladı.

Kadın, cinsel birleşme zevki hayalinin verdiği heyecan ile ayağını kaldırdı ve cariyenin bu durumuna alışmış olan eşek, zekerini kadının fercine soktu. Zekerin girişinden kadının bedeninde bir hırs ve şehvet ateşi parladı ve bu ateş onun boşalması ile sönecekti.

Kadın zevk-i cimâ' hayâlinin verdiği heyecan ile ayağını kaldırdı ve câriyenin bu vaziyetine alışmış olan eşek, zekerini kadının fercine soktu ve zekerin dühûlünden kadının cisminde bir âteş-i hırs ve şehvet parladı ve bu ateş onun inzâli ile sönecekti.

1386. Eşek müeddeb olmuş idi. Hanıma husyesine kadar bastı, hanım derhal öldü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1386. Eşek terbiye edilmişti. Hanıma husyelerine kadar bastı, hanım hemen öldü.

"Füşürden", bir şeyi yumruğuyla zorla tutmak yahut bir şeyi üzerine ayak basıp zorlamak anlamınadır (Sirâcü'l-Lügät ve Müeyyed ve Medâr ve Keşfü'l-Lügāt). Burada "zorla basmak" anlamınadır. Yani, eşek cinsel ilişkide terbiye edilmiş ve öğretilmişti. Zekerini hanıma husyelerine kadar kuvvetle bastı; hanım hemen öldü.

"Füşürden", bir şeyi yumruğu ile zorla tutmak yâhud bir şeyi üzerine ayak basıp zorlamak ma'nâsınadır (Sirâcü'l-Lügät ve Müeyyed ve Medâr ve Keşfü'l-Lügāt). Burada "zorla basmak" ma'nâsınadır. Ya'ni, eşek cimâ'da müeddeb ve muallem olmuş idi. Zekerini hanıma husyesine kadar kuvvetle bastı; hanım derhal öldü.

1387. Eşeğin zekerinin darbesinden karaciğeri yırtıldı, bağırsakları birbirinden koptu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1387. Eşeğin zekerinin darbesinden karaciğeri yırtıldı, bağırsakları birbirinden koptu.

1388. Nefes alamadı o kadın derhal can verdi, kürsî bir taraftan kadın bir taraftan düştü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1388. O kadın nefes alamadı, derhal can verdi; kürsü bir tarafa, kadın bir tarafa düştü.

1389. Odanın ortası kandan doldu, kadın baş aşağı oldu. O öldü ve reybü'l-menûn canını götürdü..&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1389. Odanın ortası kanla doldu, kadın baş aşağı oldu. O öldü ve ölüm şüphesi canını aldı.

"Reybü'l-menûn", zamanın olayları demektir (Müntehabü'l-Lügāt). Yani zamanın olayı kadının canını aldı.

"Reybü'l-menûn", havâdis-i rûzigâr ya'ni "vaktin hâdiseleri" demektir (Müntehabü'l-Lügāt). Ya'ni vaktin hâdisesi kadının canını götürdü.

1390. Ey baba, ölüm yüz rezâlet ile oldu. Sen eşeğin zekerinden bir şehîd gördün mü?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1390. Ey baba, ölüm yüz rezillikle oldu. Sen eşeğin cinsel organından bir şehit gördün mü?

Kadın, cinsel birleşme zevkine ulaşma arzusuyla bu fiile başladı, yüz rezillikle can verdi. Sen eşeğin cinsel organından şehit olanı gördün mü, işittin mi? Bu anlamda Cenâb-ı Pîr Efendimiz Divan-ı Kebir'lerinde de şöyle buyururlar: كشته شهوت پلید کشته عشق است پاک عشق زده خیمه زان سوی پاک و پلید "Şehvetin ölmüşü murdardır, aşkın ölmüşü temizdir. Aşk o temiz ve murdar tarafın ötesine bir çadır kurmuştur."

Kadın zevk-ı cimâ' lezzetine kavuşmak arzûsuyla bu fiile başladı, yüz rezâlet ile can verdi. Sen eşeğin zekerinden bir şehîd olanı gördün işittin mi? Bu ma'nâda Cenâb-ı Pîr Efendimiz Dîvân-ı Kebîrlerinde de şöyle buyururlar: كشته شهوت پلید کشته عشق است پاک عشق زده خیمه زان سوی پاک و پلید "Şehvetin ölmüşü murdardır, aşkın ölmüşü pâkdir. Aşk o temiz ve murdar tarafından bir çadır kurmuştur."

1391. Sen Kur'ân'dan "Azâbe'l-hızyi" işit, böyle bir ayıp içinde canı fedâ etme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1391. Sen Kur'an'dan "rezillik azabını" işit, böyle bir ayıp içinde canını feda etme!

Bu şerefli beyitte, "Hâ Mîm", Secde sûresinde geçen فَأَرْسَلْنا عليهم ريحاً صَرْصَرًا فِي أَيَّامٍ نَّحِسَاتٍ لَنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أُخْرَى وَهُمْ لَا يُنصَرُونَ (Fussilet, 41/16) yani "Biz Âd kavmine dünya hayatında rezillik azabını tattırmak için, uğursuz günlerde şiddetli fırtınayı gönderdik ve ahiret azabı ise rezillik yönünden daha şiddetlidir ve onlar yardım olunmazlar." ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani nefse ait hazlarından dolayı canlarını feda edenlerin hâlini bu zikredilen ayet-i kerimeden dinle de böyle bir ayıp ve rezalet içinde canını feda etme! "Fedî", "feda" kelimesinin imale edilmişidir.

Bu beyt-i şerîfte "Hâ Mîm", Secde sûre-i şerîfesinde vâki فَأَرْسَلْنا عليهم ريحاً صَرْصَرًا فِي أَيَّامٍ نَّحِسَاتٍ لَنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أُخْرَى وَهُمْ لَا يُنصَرُونَ (Fussilet, 41/16 Ya'ni "Biz Âd kavmine hayât-ı dünyâda rüsvâylık azabını tattırmak için, nühûsetli günlerde şedîd fırtınayı gönderdik ve azâb-ı âhiret ise rüsvâylık cihetinden daha şediddir ve onlar yardım olunmazlar." âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Ya'ni müşteheyât-ı nefsâniyyelerinden dolayı canlarını fedâ edenlerin hâlini bu zikr olunan âyet-i kerîmeden dinle de böyle bir ayıp ve rezâlet içinde canını fedâ etme! "Fedî", "fedâ" kelimesinin imâle olunmuşudur.

1392. Bil ki, bu behîmî olan nefis, erkek eşektir; onun altında olmak ondan daha ayıplıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1392. Bil ki, bu hayvansı olan nefis, erkek eşektir; onun altında olmak ondan daha ayıptır.

Cenâb-ı Pîr efendimiz bu kıssadan irşâda (doğru yolu göstermeye) yönelip buyururlar ki: Ey Hakk Yolcusu, bil ki, hayvanlık sıfatını taşıyan insan nefsi, erkek eşektir; ve kendisi ayıplı ve kınanmıştır. Fakat o nefsin hükmü altında yenik ve zayıf düşmek, o nefisten daha ayıplı ve kınanmış olmak olur.

Cenâb-ı Pîr efendimiz bu kıssadan irşâda teveccüh edip buyururlar ki: Ey sâlik-i tarîkat bil ki, hayvanlık sıfatını hâiz olan nefs-i beşer, erkek eşektir; ve kendisi ma'yûb ve mezmûmdur. Fakat o nefsin hükmü altında mağlûb ve zebûn olmak, o nefisten daha ma'yûb ve mezmûm olmak olur.

1393. Nefis yolunda eğer benlikte olur isen, sen hakikat bil ki, o kadın gibisin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1393. Nefis yolunda eğer benlikte olursan, sen hakikat bil ki, o kadın gibisin.

Nefsin sana gösterdiği ve seni yönlendirdiği yolda, eğer benlikte, kibirde ve enâniyette (benlik davası gütme) olursan, sen hakikat bil ki, o kadın gibi erkek eşeğin altında ezilmişsin.

Nefsin sana gösterdiği ve seni sevkettiği yolda, eğer benlikte ve kibir ve enâniyette olur isen, sen hakîkat bil ki, o kadın gibi erkek eşeğin altında makhûrsun.

1394. O bizim nefsimize eşek sûretini verir, zîrâ sûretleri huyun vefkı üzerine yapar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1394. O bizim nefsimize eşek şeklini verir, çünkü şekilleri huyun uygunluğuna göre yapar.

Yani, Yüce Allah bizim nefsimize berzah âleminde ve ahirette eşek şeklini verir. Çünkü Yüce Allah mana âlemindeki şekilleri herkesin huyuna ve ahlakına uygun olarak yapar ve dönüştürür. Nasıl ki bu mana, ikinci cildin 1406 numarasına denk gelen: سیرتی کان بر وجودت غالبست هم بر آن تصویر حشرت واجبست ["Bir huy ki, o senin varlığında baskındır, o tasvir üzerine de dirilişin zorunludur."] şerefli beytinde geçti. Ve Hakim Senâî hazretleri de bu manayı Zâdü's-Sâlikîn ismindeki risalelerinde şöyle buyururlar: "Eğer sen köpek tabiatlı isen diriliş vaktinde de kabirden bir köpek olarak kalkarsın. Eğer bu dünyada melek sıfatlı isen yarın senin dirilişin melek ile beraberdir."

Ya'ni, Hak Teâlâ hazretleri bizim nefsimize âlem-i berzahta ve âhirette eşek sûretini verir. Zîrâ Hak Teâlâ âlem-i ma'nâdaki sûretleri herkesin huyuna ve ahlâkına muvâfik olarak yapar ve mesh eder. Nitekim bu ma'nâ II. cildin 1406 numarasına müsâdif olan: سیرتی کان بر وجودت غالبست هم بر آن تصویر حشرت واجبست ["Bir sîret ki, o senin vücûdunda gālibdir, o tasvîr üzerine de haşrin vâcibdir."] beyt-i şerîfinde geçti. Ve Hakîm Senâî hazretleri de bu ma'nâyı Zâdü's-Sâlikîn ismindeki risâlelerinde şöyle buyururlar: "Eğer sen köpek tabîatlı isen vakt-i nüşûrda da kabirden bir köpek olarak kalkarsın. Eğer bu dünyada melek-sıfat isen yarın senin haşrin melek ile berâberdir."

1395. Kıyamet gününde sırrın ızhârı bu olur; sakın, sakın eşek gibi olan teninden kaç!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1395. Kıyamet gününde sırrın ortaya çıkması bu olur; sakın, sakın eşek gibi olan bedeninden kaç!

"Allah Allah" ifadesinde iki anlam vardır. Birisi, "Allah için, Allah için!" demektir. Diğeri de uyarı anlamında "sakın, sakın!" demektir. Burada ikisi de uygundur. Yani يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ (Târık, 86/9) yani "O günde sırlar ortaya çıkar" ayet-i kerimesinin yüce anlamı bu olur; ve herkesin nefsinde hangi hayvanın sıfatı üstün gelmiş ise, kıyamet gününde o hayvanın şeklinde haşrolur. Örneğin şehvet üstün ise eşek, puştluk ve pezevenklik üstün ise domuz, ve halka zulmetmeye alışkın ise yılan ve akrep şekillerinde haşrolur.

"Allah Allah" ta'bîrinde iki vecih vardır. "Birisi, Allah için, Allah için!" demektir. Dîgeri de tahzîr ma'nâsında "sakın, sakın!" demektir. Burada ikisi de muvafiktır. Ya'ni يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ (Tânk, 86/9) ya'ni "O günde sırlar zâhir olur" âyet-i kerîmesinin ma'nâ-yı münîfi bu olur; ve herkesin nefsinde hangi hayvanın sıfatı galib olmuş ise, yevm-i kıyâmette o hayvanın sûretinde haşr olur. Meselâ şehvet gālib ise eşek ve puştluk ve pezevenklik gālib ise domuz, ve halka zulüm ile me'lûf ise yılan ve akrep sûretlerinde haşr olur.

1396. Hâlık kâfirleri ateşten korkuttu. Kâfirler, "Ateş ardan evladır!" dediler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1396. Yaratıcı kâfirleri ateşten korkuttu. Kâfirler, "Ateş utanmaktan iyidir!" dediler.

Yüce Allah kâfirleri Kur'ân-ı Kerîm'de cehennem ateşi ile korkuttu. Kâfirler ise kendi cinslerinden gelen "Bir peygambere uymaktansa, ertelenmiş olan ateşe dayanmak ve yok olmak daha iyidir!" dediler. Çünkü bu uyma, kibir ve benliklerine dokundu ve utandılar. Nasıl ki Zuhruf sûresinde açıklandığı üzere وَقَالُوا لَوْلًا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ (Zuhruf, 43/31) yani "Kâfirler, keşke bu Kur'ân Mekke ve Tâif şehirlerinden olan mal ve makam sahibi büyük kimselere inseydi! dediler."

Hak Teâlâ kâfirleri Kur'ân-ı Kerîm'de cehennem ateşi ile korkuttu. Kâfirler ise kendi cinslerinden gelen "Bir peygambere tabi' olmaktan ise müeccel olan ateşe tahammül etmek ve yok olmak evlâdır!" dediler. Zîrâ bu tâbiiyet kibir ve enâniyetlerine dokundu ve arlandılar. Nitekim sûre-i Zuhruf'ta beyân buyrulduğu üzere وَقَالُوا لَوْلًا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ (Zuhruf, 43/31) ya'ni "Kâfirler, ne olaydı; bu Kur'ân Mekke ve Tâif şehirlerinden olan mal ve câh sâhibi büyük kimselere nüzûl ede idi! dediler."

1397. Dedi: "Hayır, o ateş ârların aslıdır; bu bir ateş gibi ki, bu kadını eksiltti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1397. Dedi: "Hayır, o ateş ayıpların aslıdır; bu, kadını eksilten bir ateş gibidir."

Yüce Allah ise: "Hayır, bu azap, ateşin yakıp varlığı yok ettiği azap değildir; aksine bu, gazap azabıdır ve rezillik ve kepazelik azabıdır ve o ateş ayıpların ve utanmaların aslıdır," buyurdu. Ve Yüce Allah'ın buyurduğu bu ateş, eşeğin şehvet ateşi altında, kadının insanlığını eksilten ve rezilliğini ortaya koyan bir ateş gibidir. Çünkü dünyaya insan şeklinde gelip nefsanî arzularına yenilerek insanlığını kaybettikten sonra berzah âlemine (ölümden sonraki ara âlem) geçmek ve orada insan şeklinde intikal eden peygamberlerin, evliyaların ve müminlerin karşısında rezil ve hakir olmak, yakıp yok edici ateşten daha şiddetli bir ateştir.

Hak Teâlâ hazretleri ise: "Hayır, bu azâb, ateşin yakıp varlığı mahvettiği azâb değildir; belki azâb-ı hızydir ve rezâlet ve fezâhat azabıdır ve o ateş ârların ve utanmaların aslıdır," buyurdu. Ve Hak Teâlâ'nın buyurduğu bu ateş eşeğin âteş-i şehveti altında, kadının insanlığını eksilten ve rezâletini teşhîr eden bir ateş gibidir. Zîrâ dünyâya insan sûretinde gelip müşteheyât-ı nefsâniyyesine mağlûb olarak insanlığı gâib ettikten sonra âlem-i berzaha intikāl etmek ve oraya insan sûretinde intikāl eden enbiyâ ve evliyâ ve mü'minlerin muvâcehesinde rezîl ve hakîr olmak, yakıp yok edici ateşten daha şedîd bir ateştir.

1398. Hırsından dolayı lokmayı ölçü ile yemedi; kötü ölümün lokması boğazında tutuldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1398. Hırsından dolayı lokmayı ölçü ile yemedi; kötü ölümün lokması boğazında tutuldu.

Görmüyor musun? O kadın, nefsinin hırsından dolayı şehvet lokmasını ölçüyle yemedi. Bu kötü ve rezil ölümün lokması olan o şehvet zevki boğazında kaldı. Ölçüsüz olan nefse ait şehvet lokmalarının hepsi de böyle kötü bir son hazırlar.

Görmüyor musun? O kadın nefsinin hırsından dolayı lokma-i şehveti ölçüyle yemedi. Bu kötü ve rezîlâne olan ölümün lokması olan o zevk-i şehvet boğazında kaldı. Ölçüsüz olan şehevât-ı nefsâniyye lokmalarının hepsi de böyle bir kötü âkıbet hazırlar.

1399. Ey harîs olan adam, her ne kadar helva ve pâlûze lokması ise de, lokma- yı ölçü ile ye!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1399. Ey hırslı adam, her ne kadar helva ve paluze lokması olsa da, lokmayı ölçüyle ye!

Mademki ölçüsüz nefsanî şehvet lokmaları böyle kötü bir son hazırlar; bu sebeple ey şehvetine hırslı adam, tamah ettiğin şehvet lokması ne kadar tatlı ve lezzetli olursa olsun, onu ölçüyle ye ki, boğazında kalmasın!

Mâdemki ölçüsüz olan şehevât-ı nefsâniyye lokmaları böyle fenâ bir âkıbet hazırlar; binâenaleyh ey şehvetine harîs olan adam, tama' ettiğin lokma-i şehvet ne kadar tatlı ve lezîz olursa olsun, onu ölçü ile ye ki, boğazında kalmasın!

1400. Hak Teâlâ mîzâna delil verdi; âgâh ol, Kur'ân'dan sûre-i Rahman'ı oku!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1400. Yüce Allah mizana delil verdi; uyanık ol, Kur'an'dan Rahman suresini oku!

Bu şerefli beyitte, Rahman suresinde yer alan وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ أَلَّا تَطغوا في الْمِيزَانِ وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ (Rahmân, 55/7-9) yani "Yüce Allah göğü yükseltti ve ölçüde aşırı gitmesinler diye mizanı koydu; ve ölçüyü adaletle ayakta tutun, mizanda eksik yapmayın!" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. "Mizanın dili"nden maksat, orta yol ve itidaldir. Nasıl ki terazinin dili ortada bulunduğunda eşya ile dirhem dengelenir ve iki tarafın hakkı birbirine geçmez. İnsanda da bir cisim, bir de ruh vardır. Cisim tarafı üstün gelirse ruhun hakkı, ve ruh tarafı üstün gelirse cismin hakkı zayi olur. Bu şehadet aleminde mizan, şeriat hükmüdür. Bir kimse şeriat hükmü dairesinde muamele ederse, hem ruhun hem de nefsin hakkı verilmiş olur; ve aşırılıktan ve eksiklikten kurtulup adalet dairesinde muamele etmiş olur. Şeyh-i Ekber (r.a.) et-Tedbiratü'l-İlahiyye adlı şerefli eserinin altıncı bölümünde şöyle buyururlar: "Adalet, bütün eşyaya yayılmıştır. Bu sebeple adaleti nefsine ve ehline ve adamına ve hizmetkarlarına ve kölelerine ve arkadaşlarına ve sana yönelenlerin hepsine ve zahiren ve batınen fiiline hakim kıl!"(*) Ve yine buyururlar ki: "Sallallahü aleyhi ve sellem o cinsten adalet işledi ve nalınlarından birisi koptuğu zaman, diğerini de çıkarıp çıplak yürürler idi, ta ki ayakları hakkında adalet buyura!"

Bu beyt-i şerîfte sûre-i Rahmân'da olan وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ أَلَّا تَطغوا في الْمِيزَانِ وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ (Rahmân, 55/7-9) ya'ni "Hak Teâlâ göğü yükseltti ve ölçüde tecavüz etmesinler diye mîzânı vaz'etti; ve vezni adl ile ikāme edin, mîzanda eksik yapmayın!" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. "Mîzânın dili"nden murâd, hadd-i vasat ve i'tidâldir. Nitekim terâzinin dili ortada bulununca eşyâ ile dirhem tevâzün eder ve iki tarafın hakkı birbirine geçmez. İnsanda da bir cisim, bir de rûh vardır. Cisim tarafı gālib olursa rûhun hakkı, ve rûh tarafı galib olursa cismin hakkı zâyi' olur. Bu âlem-i şehâdette mîzan, hükm-i şerîattir. Bir kimse hükm-i şerîat dâiresinde muâmele ederse, hem rûhun ve hem de nefsin hakkı verilmiş olur; ve ifrât ile tefrîtten kurtulup adl dâiresinde muâmele etmiş olur. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber (r.a.) et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye nâmındaki eser-i şerîfinin altıncı bâbında şöyle buyururlar: "Adl, cemî'-i eşyâya sârîdir. Binâenaleyh adli nefsine ve ehline ve adamına ve hâdimlerine ve kölelerine ve ashâbına ve sana teveccüh edenlerin kâffesine ve zâhiren ve bâtınen fiiline hâkim kıl!"(*) Ve yine buyururlar ki: "Sallallahü aleyhi ve sellem o cinsten adl işledi ve nalınlarından birisi koptuğu vakit, diğerini de çıkarıp çıplak yürürler idi, tâ ki ayakları hakkında adâlet buyura!"

1401. Agâh ol, kendi hırsından dolayı mîzânı bırakma; tama' ve hırs sana hasm-ı mudill geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1401. Bil ki, kendi hırsından dolayı ölçüyü bırakma; tamah ve hırs sana saptırıcı düşman olarak geldi.

Ey hırslı insan, uyanık ol, tabiatındaki hırstan dolayı ölçüyü bırakıp aşırılığa ve eksikliğe düşme! Çünkü tabiatındaki tamah ve nefsanî hırs sana düşman ve senin yolunu şaşırtıcı olarak geldi.

Ey harîs adam, müteyakkız ol tab'ındaki hırstan dolayı mîzânı bırakıp ifrât ve tefrîte düşme! Zîrâ tab'ındaki tama' ve hırs-ı nefsânî sana düşman ve senin yolunu şaşırtıcı geldi.

1402. Hırs küllü ister, o külden zâhir olur. Ey turp oğlu turp, hırs emîrdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1402. Hırs, küllî olanı ister, o küllî olandan ortaya çıkar. Ey turp oğlu turp, hırs bir emirdir.

"Fücül", turp anlamına gelir. Burada "insanlıktan uzak olan kimse" anlamı kastedilmiştir. Nitekim zamanımızda dahi bir adamı aşağılamak için "hay turp oğlu turp" derler. Yani nefsânî hırs, küllî olana ve her şeye sahip olmak ister. Çünkü o, küllî nefisten ve kesâfet âleminden ortaya çıkar. Bu sebeple küllî nefsin ve kesâfet âleminin bütün sıfatlarını ve gerekliliklerini taşır. Ey turp oğlu turp, bil ki hırs, nefis üzerinde hâkim olan bir beydir. Hz. Şeyh-i Ekber, Tedbîrât-ı İlâhiyye'sinin on ikinci bölümünde buyurur ki: "Hırs, hevânın (nefsin arzularının) elçilerinden biridir; o ancak kendi hakikatinden söz eder ve kendi hakikatine uygun olan anlamı ortaya koyar da sana der ki: "Varlık mülkünde hevâ denilen itaat edilen melik (kral), kendi kuvveti ve saltanatı altına girmen için beni sana elçi olarak gönderdi ve bütün malları ve malları biriktirmeye hırslı olmanı ve zekât, sadaka ve aileye nafaka gibi şeriatın getirdiği şeye muhalefet etmeni sana emretti. Ve sen dersin ki, farzet ki milyonlarca altın topladın; sonun ölüm ve yaşadığın zamanlardaki nafakan dahi birkaç lokmadan ibaret değil mi? Bunları toplamak için çektiğin meşakkat neye yarar? Ve ahiret yurdu daha hayırlı ve daha büyüktür; çünkü o, ebedîlik yurdudur; ve ondaki cemâlî tecelliler dünya yurdundaki gibi sınırlı olmayıp sonsuzdur; ve sen burada da hırslısın orada da hırslısın. Yani sen dünyanın süslerini toplamaya çalıştığın zaman dahi sana hırs derler; ve uhrevî sevaba çalışan olduğun zaman dahi sana yine hırs derler. İsmin ve hakikatin asla değişmez. Bu sebeple senin değerine noksan gelmez." Hırs senden bu hitabı işitince itaat ederek ilim ve din yoluna yönelir. Bu şekilde sende faydalı ilimler ve güzel ahlaklar oluşur." [Bkz. Tedbîrât, s. 303]

Dipnot: (*) Bk. İbn Arabî-Ahmed Avni Konuk, Tedbîrât-ı İlâhiyye Tercüme ve Şerhi, (Yayına hazırlayan: Mustafa Tahralı), İz yayıncılık, 1. baskı, İstanbul, 1992, s. 194.

"Fücül", turp ma'nâsınadır. Burada "insanlıktan uzak olan kimse" ma'nâsı murâd buyrulur. Nitekim zamânımızda dahi bir adamı tahkir için "hay turp oğlu turp" derler. Ya'ni hırs-ı nefsânî külle ve her şeye mâlik olmak ister. Zî-râ o nefs-i külden ve âlem-i kesâfetten zâhir olur. Binâenaleyh nefs-i küllün ve âlem-i kesâfetin bilcümle sıfatını ve îcâbâtını hâizdir. Ey turp oğlu turp, bil ki hırs, nefis üzerinde hâkim olan bir beydir. Hz. Şeyh-i Ekber Tedbîrât-ı İlâhiyye'sinin on ikinci bâbında buyurur ki: "Hırs hevânın resûllerinden birisidir; o ancak kendi hakîkatinden söyler ve kendi hakîkatine münasib olan ma'nâyı ızhâr eder de sana der ki: "Mülk-i vücûdda hevâ denilen melik-i mu-tâ' kendi kuvveti ve saltanatı tahtına dâhil olman için beni sana elçi olarak gönderdi ve cem'-i emvâle ve emvâli iddihâra harîs olmanı ve zekât ve sadaka ve infâk-ı 'iyâl gibi şerîatin getirdiği şeye muhalefet etmeni sana emretti. Ve sen dersin ki, farzet ki milyonlarca altın cem' ettin; sonun ölüm ve yaşadığın zamanlardaki nafakan dahi birkaç lokmadan ibaret değil mi? Bunları cem' için çektiğin meşakkat neye yarar? Ve dâr-ı âhiret hayırlı ve ekberdir; çünki dâr-ı bekādır; ve ondaki tecelliyât-ı cemâliyye dâr-ı dünyadaki gibi mahdûd olmayıp nâmütenâhîdir; ve sen burada da hırssın orada da hırssın. Ya'ni sen dünyânın müzahrafâtını toplamağa sa'yettiğin vakit dahi sana hırs derler; ve sevâb-ı uhrevîye sâî olduğun vakit dahi sana yine hırs derler. İsmin ve hakîkatin aslâ tebeddül etmez. Binâenaleyh senin kadrine noksan gelmez." Hırs senden bu hitâbı işitince inkıyâd ederek tarîk-ı ilme ve dîne teveccüh eder. Bu sûrette sende ulûm-i nâfia ve ahlâk-ı hasene hâsıl olur." [Bk. Tedbîrât, s. 303]

Dipnot: (*) Bk. İbn Arabî-Ahmed Avni Konuk, Tedbîrât-ı İlâhiyye Tercüme ve Şerhi, (Yayına hazırlayan: Mustafa Tahralı), İz yayıncılık, 1. baskı, İstanbul, 1992, s. 194.

1403. O câriye gitmiş idi; dedi: "Ah ey hanım, sen ustayı yolladın."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1403. O cariye gitmişti; dedi: "Ah ey hanım, sen ustayı yolladın."

Yani, hanım cariyeyi sokağa yolladığı ve cariye de çıkıp gittiği zaman demişti ki: "Ah!.. Ey hanım, sen ustayı yanında tutmadın da yolladın ve yanından uzaklaştırdın!"

Ya'ni, hanım câriyeyi sokağa yolladığı ve câriye de çıkıp gittiği vakit demişti ki: "Ah!.. ey hanım sen ustayı yanında tutmadın da yolladın ve yanından savdın!"

1404. "İşi ustasız yapmak istersin, câhilâne can oynatmak istersin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1404. "İşi ustasız yapmak istersin, cahilce canını feda etmek istersin."

"Can bâhten", canını feda etmek demektir.

"Cân bâhten", can oynatmak, ya'ni can fedâ etmek demektir.

1405. "Ey benden bir ilmi nâ-tamâm olarak çalmış olan, sana âr geldi ki tuzağın hâlini benden sorasın."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1405. "Ey benden eksik bir ilmi çalmış olan, sana ar geldi ki tuzağın hâlini benden sorasın."

1406. "Kuş hem onun harmanından dâne toplasa idi, hem de ip onun boynuna düşmese idi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1406. "Kuş hem onun harmanından tane toplasa idi, hem de ip onun boynuna düşmese idi."

Bu beyitler, cariyenin dilinden irşada geçiştir. Yani, bu dünyada ruhun ve nefsin hisselerini ve haklarını onlara layıkıyla vermek ilme bağlıdır. Sen ise şundan bundan öğrendiğin yarım ilimle üstat olup iş görmeye kalkıyorsun. Keşke bu hususta kâmil bir âlimi rehber edinseydin de senin hırslı bir kuş mesabesinde olan nefsin hem bu dünyanın harmanında ihtiyacı kadar tane toplamış olurdu; hem de tuzağın ipi boynuna geçip tutulmaz ve helak olmaz idi.

Bu beyitler câriye lisânından irşâda intikaldir. Ya'ni, bu dünyâda rûhun ve nefsin hisselerini ve haklarını kendilerine lâyıkıyla vermek ilme mütevakkıftır. Sen ise şundan bundan öğrendiğin yarım ilm ile üstâd olup iş görmeğe kalkıyorsun. Kâşki bu husûsta bir âlim-i kâmili rehber ittihâz edeydin de senin harîs bir kuş mesâbesinde olan nefsin hem bu dünyânın harmanında ihtiyacı mikdârı dâne toplamış olurdu; hem de tuzağın ipi boynuna geçip tutulmaz ve helâk olmaz idi.

1407. "Dâneyi pek az ye, bu kadar yama yapma! "Külû!"yu okuduğun vakit "Lâ tüsrifu!"yu da oku!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1407. "Taneyi pek az ye, bu kadar yama yapma! "Külû!"yu okuduğun zaman "Lâ tüsrifu!"yu da oku!

Bu dünyanın nimetlerinden ve lezzetlerinden pek az faydalan! Beden elbisesine bu kadar yama yapma! Kur'ân-ı Kerîm'de "Külû!" yani "Yiyiniz!" emir ve müsaadesini okuduğun zaman, "ve lâ-tüsrifû" "ve israf etmeyiniz!" (A'raf, 7/31) emrini de beraberce oku! Bu ayet-i kerîme bu cildin 582 numarasına denk gelen: ["Şimdi "Külû!" şehvet tuzağından dolayıdır. Ondan sonra "Lâ tüsrifû!" o, iffettir."] beyt-i şerîfinde de geçti.

Bu dünyanın ni'metlerinden ve lezzetlerinden pek az müntefi' ol! Cisim li- bâsına bu kadar yama yapma! Kur'ân-ı Kerîm'de "Külû!" ya'ni "Yiyiniz!" emir ve müsâadesini okuduğun vakit, "ve lâ-tüsrifû" "ve israf etmeyiniz!" (A'raf, 7/31) emrini de beraberce oku! Bu âyet-i kerîme bu cildin 582 numarasına müsâdif olan: ["İmdi "Külû!" şehvet tuzağından dolayıdır. Ondan sonra "Lâ tüsrifû!" o, iffettir."] beyt-i şerîfinde de geçti.

1408. Hatta dâneyi yiyesin, tuzağa düşmeyesin! İlim ve kanaat bunu yapar vesselâm!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1408. Hatta taneyi yiyesin, tuzağa düşmeyesin! İlim ve kanaat bunu yapar, vesselam!

"İlim"den kastedilen, şeriat ilmidir ve bu ilmin sonucu her şeyde orta yolu ve dengeyi bulup ona kanaat etmektir. Yani, eğer sende şeriat ilmi bulunur ve bu ilimle amel edip kanaat sahibi olursan, dünyanın mübah olan nimet ve lezzetinden faydalansan bile, tuzağa düşmezsin ve helak da olmazsın.

"İlim"den murâd, ilm-i şerîattir ve bu ilmin netîcesi her şeyde hadd-i va- sat ve i'tidâli bulup ona kanâat etmektir. Ya'ni, eğer sende ilm-i şerîat bulunur ve bu ilim ile âmil olup kanâat sahibi olur isen, dünyanın mubâh olan ni'met ve lezzetinden müstefîd olsan bile, tuzağa düşmezsin ve helâk dahi olmazsın.

1409. Akıl dünyadan ni'met yer, gam yemez! Câhiller nedâmet içinde mah- rûm kalmıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1409. Akıl dünyadan nimet yer, gam yemez! Cahiller pişmanlık içinde mahrum kalmıştır.

Akıllılar, ilimleri sebebiyle haramı ve helali bildikleri için dünyanın mübah olan nimetini yerler ve ölçülü olan mübah ise kalbe hiçbir şekilde gam vermez; fakat cahiller haramı ve helali ayırt edemediklerinden hesapsız yiyip içerler ve pişmanlık içinde de o nimetin devamından mahrum kalırlar. Örneğin mübah olan gıda ölçüyü aşarsa, şeriaten haram olur. Çünkü israftır, ahiret âleminde pişmanlık sebebi olur ve uhrevî nimetlerden mahrumiyete sebep olur. Nitekim ayet-i kerimede أذهبتم طيباتكم في حياتكم الدنيا (Ahkāf, 46/20) yani "Siz dünya hayatınızda güzel ve temiz şeylerinizi tükettiniz" buyrulur. İkinci olarak, fazla yemek tıbben vücuda zarardır; ve mide ile bağırsak hastalıkları meydana getirir. Bu şekilde de pişmanlık sebebi olur ve lezzetin devamından mahrum kalır. Bir takım ilaçlara ve tedavilere muhtaç olur.

Akıller, ilimleri hasebiyle harâmı ve helâli bildikleri için dünyanın mubâh olan ni'metini yerler ve hadd-i i'tidâl dâiresinde olan mubâh ise kalbe her vech ile gam vermez; fakat câhiller harâmı ve helâli fark edemediklerinden hesabsız yiyip içerler ve nedâmet içinde de o ni'metin devamından mahrûm kalırlar. Meselâ mubâh olan gıdâ hadd-i i'tidâli geçerse, şer'an harâm olur. Zîrâ israftır, âlem-i âhirette mûcib-i nedâmet olur ve niam-i uhreviyyeden mahrûmiyete sebeb olur. Nitekim âyet-i kerimede أذهبتم طيباتكم في حياتكم الدنيا (Ahkāf, 46/20) ya'ni "Siz dünyâ hayâtınızda tayyibâtınızı giderdiniz" buyrulur. Sâniyen fazla taâm tıbben vücûda zarardır; ve mi'de ve em'â hastalıkları vücûda getirir. Bu sûretle de mûcib-i nedâmet ve devâm-ı telezzüzden mahrûm olur. Birtakım ilâçlara ve tedâvîlere muhtaç olur.

1410. Tuzağın ipi onların boğazına düştüğü vakit, dâneyi yemek cümlesi üzerine harâm oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1410. Tuzağın ipi onların boğazına düştüğü vakit, taneyi yemek hepsine haram oldu.

Aşırıya kaçmanın birtakım tuzakları vardır; bu tuzaklardan birinin ipi cahillerin boğazına takıldığı vakit, dünya nimetlerinden faydalanmak hepsine haram olur.

Hadd-i i'tidâli tecavüz etmenin birtakım tuzakları vardır; bu tuzaklardan birinin ipi câhillerin boğazına takıldığı vakit, ni'met-i dünyâdan müstefid olmak hepsine harâm olur.

1411. Kuş tuzakta ne vakit dâneyi yer! Eğer tuzakta otlasa da dâne zehir gibidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1411. Kuş tuzakta ne zaman taneyi yer! Eğer tuzakta otlasa da tane zehir gibidir.

Cahiller, tuzakta olan kuşa benzerler, kuş tuzakta taneyi yiyemez. Eğer tuzakta yem yese bile o yediği yem kendisine zehir gibi gelir. Bu hâl tuzağa tutulduğunu bilen kuşun hâlidir.

Câhiller, tuzakta olan kuşa benzerler, kuş tuzakta dâneyi yiyemez. Eğer tuzakta yem yese bile o yediği yem kendisine zehir gibi gelir. Bu hâl tuzağa tutulduğunu bilen kuşun hâlidir.

1412. Gāfil olan kuş, dünyâ tuzağında olan bu avâm gibi tuzaktan dâneyi yer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1412. Gafil olan kuş, dünya tuzağında olan bu avam gibi tuzaktan daneyi yer.

Tuzağa yakalandığı hâlde yakalandığından habersiz olan kuş, helak olacağından habersiz olarak o tuzakta, gönül rahatlığıyla yemi yer. İşte bu dünya tuzağı içinde bulunan avam da, kendi akıbetlerinden habersiz olarak, tam bir huzur ve gönül rahatlığıyla yiyip içip gezerler.

Tuzağa tutulduğu hâlde tutulduğundan gāfil olan kuş, helâk olacağından bî-haber olarak o tuzakta, safâ-yı hâtır ile yemi yer. İşte bu dünyâ tuzağı içinde bulunan avâm dahi, kendi akıbetlerinden bî-haber olarak, kemâl-i huzûr ile ve safâ-yı hâtır ile yiyip içip gezerler.

1413. Haberdâr olan akıllı kuşlar ise kendilerini dâneden sıkı bağlı yapmışlardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1413. Akıllı kuşlar ise kendilerini dâneden sıkı bağlı yapmışlardır.

"Huşk-bend", sıkı bağlı ve sakınma anlamındadır. "Huşk-bend", Turan dilinde ahırda bağlamayıp sahraya salıverdikleri at anlamındadır (Şerh-i İmdâdullah k.s.). Yani, tuzağa tutulduklarından haberdar olan akıllı kuşlar ise kendilerini yemden sıkı bağlamışlar ve dâneden sakınmışlardır.

"Huşk-bend", sıkı bağlı ve ihtirâz ma'nâsınadır. "Huşk-bend", Tûran muhâveresinde ahırda bağlamayıp sahrâya salıverdikleri at ma'nâsınadır (Şerh-i İmdâdullah k.s.). Ya'ni, tuzağa tutulduklarından haberdar olan akıllı kuşlar ise kendilerini yemden sıkı bağlamışlar ve dâneden ihtirâz etmişlerdir.

1414. Zîrâ tuzakta ve dânede zehirler vardır; kör olan o bir kuş ki tuzakta dâne istedi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1414. Çünkü tuzakta ve yem tanesinde zehirler vardır; o kör kuş ki tuzakta yem tanesi istedi.

1415. Tuzağın sahibi ahmakların başını kesti ve o tuzakları meclise çekti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1415. Tuzak sahibi, ahmakların başını kesti ve o tuzakları meclise çekti.

Örneğin, tuzağa yakalanıp hiç çabalamadan ve ses çıkarmadan yem beklemekle meşgul olan kuşu tuzak sahibi görünce, onun başını keser ve etini de yiyecek yapar. Fakat tuzağa yakalandıktan sonra çabalayıp kaçmak ve kurtulmak derdinde olan ve yem yemeyip hoş ve türlü türlü seslerle öten kuşu, tuzak sahibi güzel kafeslere koyup misafir salonlarına asar. Bunun gibi, dünya tuzağında yemek ve içmekle meşgul olup bedenini besleyen ve bu tuzaktan kurtulmak için Allah'a yalvarıp dua etmeyen kimseyi, bu tuzağın sahibi olan Yüce Allah, manevî helake uğratır. Fakat zarif ve akıllı kuşlar gibi olan peygamberler ve yüce evliyalar, bu tuzağın manevî zehir taşıyan nimetlerine kulak asmayıp, türlü türlü dualar, tehliller (Lâ ilâhe illallah zikri) ve tesbihler yaparlar; Yüce Allah da onları yüce tecellilerinin (Allah'ın isim ve sıfatlarının görünür olması) gerçekleştiği meclislere ve makamlara çeker.

Meselâ tuzağa tutulup hiç çabalamaksızın ve ses çıkarmaksızın yem beklemekle meşgül olan kuşu tuzak sahibi görünce, onun başını keser ve etini de gıda yapar. Fakat tuzağa tutulduktan sonra çabalayıp kaçmak ve kurtulmak kaydında olan ve yem yemeyip latîf ve türlü türlü seslerle öten kuşu, tuzak sahibi güzel kafeslere koyup misâfir salonlarına asar. Bunun gibi dünyâ tuzağında yemek ve içmek ile meşgül olup cismini besleyen ve bu tuzaktan kurtulmak için Hakk'a yalvarıp münâcât etmeyen kimseyi, bu tuzağın sâhibi olan Hak Teâlâ hazretleri, helâk-i ma'nevîye ma'rûz kılar. Fakat zarîf ve akıllı kuşlar mesâbesinde olan enbiyâ ve evliyâ-yı kirâm hazarâtı, bu tuzağın zehr-i ma'nevîyi hâiz bulunan ni'metlerine kulak asmayıp, türlü türlü münâcât ve tehlilât ve tesbîhât yaparlar; ve Hak Teâlâ dahi onları tecelliyât-ı âliyesi vâki' olan meclislere ve mevtınlara çeker.

1416. Zîrâ onlardan et işe yarar; ve zariflerden na'ra ve nâle ve hazîn sadâ gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1416. Çünkü onlardan et işe yarar; zariflerden ise nağra, inleme ve hüzünlü ses gelir.

"Zîr ü zâr", hüzünlü ses anlamına gelir (Gıyâsü'l-Lügāt, Bahâr-ı Acem ve Burhân). Yemek ve içmekle meşgul olup cisimlerini besleyen kuşların ancak işe yarayan etleri vardır. Onlarda başka bir şey ve meziyet yoktur; bu kuşlara benzeyen insanlardan da üreme ve maddiyatı imar etme gibi işler beklenir; onların ilâhî özel meclislerde yerleri yoktur. Fakat zarif olan evliyanın nağraları, ağlamaları ve hüzünlü sesle münacatları (Allah'a yakarışları) vardır. Bu sebeple ilâhî özel mecliste onların Hak ile muhataplıkları vardır.

"Zîr ü zâr", âvâz-ı hazîn ma'nâsınadır (Gıyâsü'l-Lügāt, Bahâr-ı Acem ve Burhân). Yemek ve içmekle meşgul olup cisimlerini besleyen kuşların ancak işe yarayan etleri vardır. Onlarda başka bir şey ve meziyet yoktur; ve bu kuşlara mümâsil olan insanlardan da tenâsül ve i'mâr-ı maddiyat gibi işler beklenir; onların mecâlis-i hâss-ı ilâhîde yerleri yoktur. Fakat zarîf olan evliyânın na'raları ve ağlamaları ve hazîn sadâ ile münâcâtları vardır. Binâenaleyh meclis-i hâss-ı ilâhîde onların Hak'la muhâtabaları vardır.

1417. Sonra câriye geldi kapının aralığından, hanımı eşeğin altında ölmüş gördü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1417. Sonra cariye kapının aralığından geldi, hanımını eşeğin altında ölmüş gördü.

1418. Dedi: "Ey ahmak hanım, bu ne idi? Gerçi sana üstadın bir nakş gösterdi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1418. Dedi: "Ey ahmak hanım, bu neydi? Gerçi sana üstadın bir nakış gösterdi."

1419. "Onun zahirini gördün, onun sırrı senden gizli idi. Usta olmamış iken dükkân açtın."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1419. "Onun görünenini gördün, onun sırrı senden gizliydi. Usta olmamışken dükkân açtın."

1420. "Bal gibi ve pâlûze gibi zekeri gördün, ey harîs o kabağı niçin görmedin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1420. "Bal gibi ve pelte gibi zekeri gördün, ey hırslı kişi, o kabağı niçin görmedin?"

1421. "Yahud, vaktâki eşeğin aşkında müstağrak oldun, o kabak senin nazarından gizli oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1421. "Yahut, eşeğin aşkına dalınca, o kabak senin gözünden gizlendi."

1422. "Üstaddan sun'unun zahirini gördün. Şâdın şadı olarak üstadlık tuttun."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1422. "Üstaddan sanatının görünen yüzünü gördün. Sevinçli bir şekilde sevinerek üstatlık tasladın."

Yani, o üstadın sanatının görünen yüzünü gördün ve inceliklerine nüfuz etmedin. Böyle yüzeysel bir görüşle son derece sevinerek "üstat oldum" diye ortaya çıktın. İşte bu örneğe uygun olarak, tarikatta bir şeyhe bağlanıp, gördüğü bir iki rüya ve hal üzerine kendini mürşit (manevi rehber) olmuş zannıyla, halkı irşat etmeye (doğru yola yönlendirmeye) kalkanlar vardır ki, bunlar tarikatın ve Hak yolunun inceliklerini asla görmemişlerdir. Bu gibilerin sonuçları, Allah korusun, manevi helaktir. Nasıl ki cenâb-ı Pîr (Mevlânâ) sonraki beyitlerde açıklarlar:

Ya'ni, o üstâdın sun'unun zâhirini gördün ve inceliklerine nüfüz etmedin. Böyle bir sathî görüş ile son derece mesrûr olarak üstâd oldum diye meydâna çıktın. İşte bu misâle mutâbık olarak tarîkatte bir şeyhe intisâb edip, gördüğü bir iki rü'yâ ve hâlât üzerine kendini mürşid olmuş zannıyla, irşâd-ı halka kıyâm edenler vardır ki, bunlar tarîkatin ve Hak yolunun inceliklerini asla görmemişlerdir. Bu gibilerin netîceleri maâzallah helâk-i ma'nevîdir. Nitekim cenâb-ı Pîr âtîdeki beyitlerde îzâh buyururlar:

1423. Ey nice vukūfsuz riyakâr ahmak vardır ki, müridlerin yolundan sufun gayrını görmemiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1423. Ey nice bilgisiz, riyakâr ahmak vardır ki, müridlerin yolundan yünden yapılmış giysiden başka bir şey görmemiştir.

Yünden yapılmış giysi, koyun yününden kaba bir şekilde dokunmuş aba olup, dervişler ve fakirler giyerler. Yani, ne çok Hakk yolunun hallerine vakıf olmayan ve halka gösteriş yapan ahmaklar vardır ki, onlar, hâl ehli kişilerin ve Allah dostlarının mesleklerinden görünüşte bir abadan ve giysiden başka bir şey görmemişlerdir. Onlar bu zatların giydikleri elbiseyi ve başlarına koydukları külahı giyerek "Biz de Hakk yolundayız!" diyerek halkı aldatırlar ve başlarına birtakım safdilleri toplarlar. "Zerrâk", ikiyüzlülük ve riya sahibi demektir.

"Sûf", koyun yününden kaba bir sûrette nesc edilmiş abâ ki, dervişler ve fakîrler giyerler. Ya'ni, ne çok tarîk-ı Hakk'ın ahvâline vakıf olmayan ve halka gösteriş yapan ahmaklar vardır ki, onlar, hâl adamlarının ve evliyâullahın mesleklerinden zâhirde bir abâdan ve kisveden başka bir şey görmemişlerdir. Onlar bu zevâtın giydikleri libâsı ve başlarına vaz' ettikleri külâhı giyerek "Biz de ehl-i Hak yolundayız!" diyerek halkı aldatırlar ve başlarına birtakım safdilleri toplarlar. "Zerrâk", nifâk ve riyâ sâhibi demektir.

1424. Ey nice küstahlar, azıcık ihtiraftan dolayı, şahlardan sözün ve öğünmenin gayrını öğrenmemiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1424. Ey nice küstahlar, azıcık sanatkârlıktan dolayı, şahlardan söz ve öğünmeden başka bir şey öğrenmemiştir.

"İhtirâf", sanat sahibi olmak demektir. "Güft", burada "söz"; ve "lâf", övünmek ve öğünmek, "şûh" küstah ve edepsiz anlamındadır. Yani, Allah dostlarına meydana gelen bazı ilahi tecellilerin etkisiyle onların dillerinden bazı şaşırtıcı sözler ve övünmeler çıkar. Örneğin Hz. Mansûr Hallâc "ene'l-Hak" yani "Ben Hakk'ım!" buyurdu; ve âriflerin sultanı Bâyezîd-i Bistâmî hazretleri سبحانی ما اعظم شانی yani, "Zâtımı tenzih ederim ki benim şanım yüce oldu!" ve Cüneyd-i Bağdâdî hazretleri ليس في جبتى سوى الله yani "Benim cübbemin içinde Allah'tan başka yoktur." Ve Ebu'l-Hasen Harakanî hazretleri لو عرفتموني لسجدتمونی yani "Eğer beni bilseydiniz, bana secde ederdiniz!" ve Hz. Pîr efendimiz این هیکل آدمست رو پوش ما قبله جمله سجدهاییم yani "Bu âdemin heykeli ve sureti yüz örtüsüdür, biz bütün kıblelerin secdesiyiz" buyurdular. İşte birtakım edepsizler ve cüretkârlar bir tarikata intisap edip o tarikatın zahirine ait olan bazı usulleri görürler ve onların kıyafetlerini giyerler; sonra bu tarikat şahları olan Allah dostlarının bu gibi sözlerini taklit edip övünmeye başlarlar. Onların tarikatından öğrendikleri ancak bu gibi küstahça taklitlerdir.

"İhtirâf", san'at sâhibi olmak demektir. "Güft", burada "söz"; ve "lâf", temeddüh etmek ve öğünmek, "şûh" (شوخ) küstah ve bî-edeb ma'nâsınadır. Ya'ni, evliyâullaha vâki' olan ba'zı tecelliyât-ı ilâhiyyenin te'sîri olmak üzere onların lisanlarından ba'zı acîb sözler ve temeddühler sâdır olur. Meselâ Hz. Mansûr Hallâc "ene'l-Hak" ya'ni "Ben Hakk'ım!" buyurdu; ve sultânü'l-ârifin Bâyezîd-i Bistâmî hazretleri سبحانی ما اعظم شانی ya'ni, "Tenzîh ederim zâtımı ki benim şânım a'zam oldu!" ve Cüneyd-i Bağdâdî hazretleri ليس في جبتى سوى الله ya'ni "Benim cübbemin içinde Allah'tan gayrı yoktur." Ve Ebu'l-Hasen Harakanî hazretleri لو عرفتموني لسجدتمونی ya'ni "Eğer beni bilseniz, bana secde ederdiniz!" ve Hz. Pîr efendimiz این هیکل آدمست رو پوش ما قبله جمله سجدهاییم ya'ni "Bu âdemin heykeli ve süreti yüz örtüsüdür, biz bütün kıblelerin secdesiyiz" buyurdular. İşte birtakım bî-edebler ve cür'etkârlar bir tarîka intisâb edip o tarîkın zâhirine taalluk eden ba'zı usûller görürler ve onların kisvelerini giyerler; sonra bu tarîkat şâhları olan evliyâullahın bu gibi sözlerini taklîd edip temeddühe başlarlar. Onların tarîkından öğrendikleri ancak bu gibi küstâhâne taklîdlerdir.

1425. Her birinin elinde, "Ben Mûsa'yım!" diye asâ vardır; "Ben Îsa'yım!" diye ahmaklar üzerine üfler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1425. Her birinin elinde, "Ben Mûsa'yım!" diye asa vardır; "Ben Îsa'yım!" diye ahmaklar üzerine üfler.

O riyakârlardan her birinin elinde bir asa vardır; der ki: "Ben Mûsâ (a.s.)'ın sırrını taşıyorum; elimdeki asa ile harikalar göstermeye gücüm yeter; ve ben Îsâ (a.s.)'ın sırrını taşıyorum, Hak tarafından nefesim ile hastalar şifa bulur," diyerek başına toplanan birtakım ahmaklar üzerine üfler; ve o ahmaklar da onun sözlerine itimat edip, hayallerinde onu ilahî görevli olarak kabul ederler; ve hayal ve vehim, insanın vücudunda tasarruf sahibi olduğu için, onu rüyalarında hayallerine uygun bir hâlde görürler ve itimatları daha da artar. Buna rağmen, Hakk Yolunun özsel sonucu, ölmeden evvel ölmek ve kendi varlığından ve Allah dışındaki her şeyin sevgisinden geçmek olduğu hâlde, kendilerinde böyle bir hâlin zerresi bile gelişmediğinin farkına varmazlar. İşte ahmaklık böyle olur.

O riyâkârlardan her birinin elinde bir asâ vardır, der ki: "Ben Mûsâ (aleyhi's-selâm)ın sırrını hâmilim; elimdeki asâ ile hârikalar ızhârına kādirim; ve ben Îsâ (aleyhi's-selâm)ın sırrını hâmilim, Hak tarafından nefesim ile hastalar şifâ bulur", diyerek başına toplanan birtakım ahmaklar üzerine üfler; ve o ahmaklar da onun sözlerine i'timâd edip, hayâllerinde onu me'mûr-i ilâhî olarak kabûl ederler; ve hayâl ve vehim, insanın vücûdunda mutasarrıf olduğu için, onu rü'yâlarında hayallerine mutâbık bir hâlde görürler ve i'timâdları daha ziyâde olur. Maahâzâ tarîk-ı Hakk'ın hulâsa-i mahsûlü, ölmezden evvel ölmek ve kendi varlığından ve cümle mâsivâ muhabbetinden geçmek olduğu hâlde, kendilerinde böyle bir hâlin zerresi bile inkişaf etmediğinin farkına varmazlar. İşte hamâkat böyle olur.

1426. Ah o bir günden ki, imtihan taşı senden sadıkların sıdkını açık ister!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1426. Ah o bir günden ki, imtihan taşı senden sadıkların doğruluğunu açıkça ister!

Yani, ey riyakâr iddiacı, hileye uygun olan bu dünyada sen insanları aldatabilirsin, ya bâtınların (iç yüzlerin) ortaya çıktığı kıyamet gününde ne yapacaksın? O ahiret yeri asla insanların aldanmasına uygun bir yer değildir. Ah bir günden ki, imtihan taşı olan ölüm senden sadıkların doğruluğunu apaçık bir şekilde ister. Bu beyitte bir anlam yönü daha vardır: Yani, ey riyakâr, sen bir müddet bu dünyada insanları aldatıp kâmil (olgun) insanlık iddiasında bulunabilirsin; fakat yine bu dünya hayatında bir gün gelir ki, senin iç yüzünü ortaya çıkaracak bir olay meydana gelir; ve Yüce Allah bu olayı bir imtihan taşı ve bir mihenk taşı olmak üzere ortaya koyar. O zaman kötü olan halin ortaya çıktığı vakit, aldattığın kimselerin karşısında zelil olursun.

Ya'ni, ey riyâkâr olan müddeî, tezvîre müsâid olan bu dünyâda sen halkı aldatabilirsin, ya bâtınların zâhir olduğu yevm-i kıyâmette ne yapacaksın? O mevtın-ı âhiret aslâ halkın aldanmasına müsâid bir mevtın değildir. Ah bir günden ki, imtihan taşı olan ölüm senden sâdıkların sıdkını apaçık bir sûrette ister. Bu beyitte bir vech-i ma'nâ daha vardır: Ya'ni, ey riyâkâr sen bir müddet bu dünyâda halkı aldatıp kâmillik da'vâsında bulunabilirsin; fakat yine bu hayât-ı dünyeviyyende bir gün gelir ki, senin bâtınını zâhire çıkaracak bir hâdise vâki' olur; ve Hak Teâlâ bu hâdiseyi bir imtihan taşı ve bir mihekk [=mihenk] taşı olmak üzere ızhâr eder. O zaman kötü olan hâlin zâhir olduğu vakit, aldattığın kimselerin muvâcehesinde zelîl olursun.

1427. Nihayet bâkîyi üstaddan sor, bu harîsler hep kör ve sağırdırlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1427. Sonunda kalıcı olanı ustadan sor, bu hırslılar hep kör ve sağırdırlar.

"Hurs", "ahres" kelimesinin çoğuludur, "sağırlar" demektir. Yani, ey seyr ü sülûkünü (tasavvuf yolculuğunu) yarıda bırakıp mürşitlik iddiasına kalkışmış ve nefsine ait hırsından dolayı insanları aldatmış olan kimse, tarikat ilminde senin için bilinmez kalan kalıcı olanı kâmil (olgun) ustadan sor, utanma! Fakat ne yazık ki nefislerinin benliklerine kapılmış olan bu hırslılar hep kör ve sağırdırlar ve bunların kulaklarına bin delil ile takip ettikleri yolun yanlışlığı gösterilip ispat olunsa işitmezler ve görmezler.

"Hurs", "ahres"in cem'idir, "sağırlar" demektir. Ya'ni, ey sülükünü yarıda bırakıp mürşidlik da'vâsına kıyâm etmiş ve hırs-ı nefsânîsinden dolayı halkı aldatmış olan kimse, ilm-i tarîkatte sence mechûl kalan bâkîyi üstâd-ı kâmilden sor, utanma! Fakat ne çâre ki nefislerinin enâniyetlerine kapılmış olan bu harîsler hep kör ve sağırdırlar ve bunların kulaklarına bin delîl ile ta'kîb ettikleri yolun sekāmeti gösterilip isbât olunsa işitmezler ve görmezler.

1428. Hepsini istedin, hepsinden geri kaldın. Bu ahmak sürüsü kurtların avıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1428. Hepsini istedin, hepsinden geri kaldın. Bu ahmak sürüsü kurtların avıdır.

Ey iddiacı düzenbaz, sen halkı doğru yola iletmek için ayağa kalkmakla, Allah dostlarının bütün mertebelerini ve makamlarını istedin; buna rağmen bu halinle hiçbirine ulaşamadın ve hepsinden geri kaldın. Ancak başına birtakım ahmakları toplayabildin. Akıllı kişiler senin halini anlayıp sana avlanmadılar; zaten bu ahmak sürüsü sizin gibi kurtların avıdır. O biçareler sizin elinizde manevî bir helak içindedirler.

Ey müddeî müzevvir, sen halkı irşâda kıyâm etmekle, evliyâullâhın bilcümle merâtib ve makāmâtını istedin; maahâzâ bu hâlin ile hiçbirisine nâil olamadın ve hepsinden geri kaldın. Ancak başına birtakım ahmakları toplayabildin. Akıller senin hâlini teferrüs edip sana avlanmadılar; zâten bu ahmak sürüsü sizin gibi kurtların avıdır. O bîçâreler sizin elinizde helâk-i ma'nevî içindedirler.

1429. Bir sûreti işitip, kendi sözünden habersiz olan tûtîler gibi, tercüman oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1429. Bir sureti işitip, kendi sözünden habersiz olan papağanlar gibi, tercüman oldu.

Yani, ey iddia sahibi, Hakk'ın evliyasının sözlerini işitip, papağan kuşu gibi anlamından habersiz olarak, ahmaklar sürüsüne nakledersin. O ahmaklar da,

"Aman efendim, ne ince sözler söylüyor!" diye hayran olurlar. Nitekim birinci cildin 324 numarasına denk gelen şerefli beyitte: ["Alçak olan adam, bir selim üzerine o efsundan okumak için, dervişlerin kelamını çalar."] buyurmuştu.

Şeyhin müridlerine ve peygamberlerin ümmete telkinlerinin temsilidir ki, Hakk'ın telkinine onlarda takat yoktur ve Hak ile ülfetleri yoktur. Nitekim papağanın insanın sureti ile ülfeti yoktur ki, ondan telkin alabilsin! Hak Teâlâ papağan gibi olan müridin önünde şeyhi ayna gibi tutar ve aynanın arkasından telkin eder. Dilini öğretmenden önce hareket ettirme! O ancak vahyolunan bir vahiydir. Sonsuz meselenin başlangıcı budur. Nitekim aynanın içinde papağanın gagasını kımıldatması ki, ona hayal tabir edersin, onun ihtiyarı ve tasarrufu olmaksızındır. Zira harici olan papağanın çağırmasının aksidir ki öğrenendir. Aynanın arkasında olan o öğretmenin aksi değildir. Velakin harici olan papağanın okuması o öğretmenin tarifidir. Şimdi bu misil değil misal olarak geldi.

Şerhin açıklamasında Kıyâmet Suresi'nde geçen فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ (Kıyâme, 75/16-17) yani "Ey Resulüm, sana Kur'an vahyi tamam olmazdan evvel onun alınması ve ezberlenmesi için acele edip dilini hareket ettirme ki, o Kur'an'ı kalbinde toplamak ve kıraatini dilinde ispat etmek bizim üzerimizedir. Biz sana Kur'an'ı Cibril diliyle okuduğumuzda sen ona uyup tekrar et, ta ki zihninde karar bulsun." ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Ve إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى (Necm, 53/4) yani "Peygamberin kelamı Allah Teâlâ'dan vahyolunan bir vahiydir." ayet-i kerimesi dahi Necm Suresi'nde geçmektedir. Yani şeyhin müridlerine olan hakikatleri telkini, peygamberlerin ümmetlerine olan telkinlerine benzer. Zira perdeli olanlar hakikatleri doğrudan doğruya Hak Teâlâ hazretlerinden alamazlar. Çünkü onların adetleri ve alıştıkları hal, Hakk'a yönelmek değil, halka yönelmektir; ve onlar bedenin yoğunluğunun hükümlerinde boğulmuşlardır. Bu hal, papağan kuşuna olan öğretime benzer. Zira papağan kuşuna kelime öğretmek için, onun karşısına bir ayna koyarlar. Kuş aynada kendisini görür ve aynanın arkasına da öğretmen olan adam geçer, oradan söylemeye başlar. Kuş aynadaki hayalin söylediğini zannedip ona takliden o sözleri öğrenir ve söylemeye başlar. Fakat söylediği sözlerin anlamını bilmez. Gerçi kuş, o sözleri hayalden öğrenir ve hayalin ise asla iradesi ve tasarrufu yoktur. Tasarruf ve irade, ayna arkasındaki öğretmendir. Bundan anlaşılır ki gerek peygamberlerin ve gerek onların varisleri olan insân-ı kâmillerin izafî varlıkları, ayna mesabesinde olan bu görünen âlem içinde hayal hükmündedir. Papağan kuşu mesabesinde ve perdeli olan insanlar, suret itibarıyla kendi cinslerinden bulunan bu zatlardan bu şehadet mertebesi aynasının arkasında bulunan Hak'tan öğrenirler. Buna göre ey mürid, bu zatlardan olan telkinleri alırken zapt etmek için acele etme! Zira o telkinler onlara vahyolunan Hakk'ın bir vahyidir. Cenab-ı Pir efendimiz zayıf idrakli kimselerin itirazlarına mahal kalmamak üzere bu beyanatın misil değil, misal olduğunu beyan buyururlar. Zira misalde ayniyet yoktur, aksine bir yönden benzerlik vardır.

Ya'ni, ey müddeî, evliyâ-yı Hakk'ın sözlerini işitip, tûtî kuşu gibi ma'nâsından bî-haber olarak, ahmaklar sürüsüne nakl edersin. O ahmaklar dahi,

"Aman efendim, ne ince sözler söylüyor!" diye hayran olurlar. Nitekim I. cildin 324 numarasına müsâdif olan beyt-i şerîfte: ["Alçak olan adam, bir selîm üzerine o efsûndan okumak için, dervişlerin kelâmını çalar."] buyurmuş idi.

Şeyhin mürîdlerine ve peygamberlerin ümmete telkînlerinin temsîlidir ki, Hakk'ın telkînine onlarda tâkat yoktur ve Hak ile ülfetleri yoktur. Nitekim tûtînin âdemînin sûreti ile ülfeti yoktur ki, ondan telkîn alabilsin! Hak Teâlâ tûtî gibi olan mürîdin önünde şeyhi âyîne gibi tutar ve âyînenin arkasından telkîn eder. Lisânını muallimden evvel tahrîk etme! O ancak vahy olunan bir vahydir. Müntehâsız mes'elenin ibtidâşı budur. Nitekim âyînenin içinde tûtînin gagasını kımıldatması ki, ona hayâl ta'bîr edersin, onun ihtiyârı ve tasarrufu olmaksızındır. Zîrâ hâricî olan tutînin çağırmasının aksidir ki müteallimdir. Ayînenin arkasında olan o muallimin aksi değildir. Velâkin hâricî olan tûtînin okuması o muallimin ta'rîfidir. İmdi bu misil değil misâl olarak geldi.

Sürh-ı şerîfte sûre-i Kıyâmet'te vaki' فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ (Kıyâme, 75/16-17) ya'ni "Ey resûlüm sana Kur'ân vahyi tamâm olmazdan evvel onun ahzi ve hıfzı için acele edip lisânını tahrîk et- me ki, o Kur'ân'ı kalbinde cem' ve kırâatini lisânında isbât etmekliğin bi- zim uhdemizdedir. Biz sana Kur'ân'ı Cibrîl lisânıyla kırâat ettiğimizde sen ona ittibâ' edip tekrar eyle, tâ ki zihninde karâr bulsun." âyet-i kerîmesine işaret buyrulur. Ve إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى (Necm, 53/4) ya'ni "Peygamberin ke- lâmı Allah Teâlâ'dan vahy olunan bir vahiydir." âyet-i kerîmesi dahi Ve'n- Necm sûresinde vâki'dir. Ya'ni şeyhin müridlerine olan telkîn-i hakāyıkı, peygamberlerin ümmetlerine vâki' olan telkînlerine benzer. Zîrâ ehl-i hicâb hakāyıkı doğrudan doğruya Hak Teâlâ hazretlerinden alamazlar. Çünki onların âdetleri ve alıştıkları hâl, Hakk'a teveccüh değil, halka teveccühtür; ve onlar âlem-i kesâfetin ahkâmında müstağraktırlar. Bu hâl, tûtî kuşuna vâki' olan ta'lîme benzer. Zîrâ tûtî kuşuna ta'lîm-i kelime için, onun karşısına bir ayna koyarlar. Kuş aynada kendisini görür ve aynanın arkasına da muallim olan adam geçer, oradan söylemeğe başlar. Kuş aynadaki hayâlin söylediğini zannedip ona taklîden o sözleri öğrenir ve söylemeğe başlar. Fakat söylediği sözlerin ma'nâsını bilmez. Gerçi kuş, o sözleri hayâlden öğrenir ve hayâlin ise aslâ irâde ve tasarrufu yoktur. Tasarruf ve irâde, ayna arkasındaki muallimindir. Bundan anlaşılır ki gerek peygamberlerin ve gerek onların vârisleri olan insân-ı kâmillerin vücûd-i izâfîleri, ayna mesâbesinde olan bu âlem-i şehadet içinde hayâl hükmündedir. Tûtî kuşu mesâbesinde ve ehl-i hicâb olan insanlar, sûret i'tibâriyle kendi cinslerinden bulunan bu zevâttan bu mertebe-i şehadet aynasının arkasında bulunan Hak'tan taallüm ederler. Binâenaleyh ey mürîd, bu zevâttan vâki' olan tel- kînâtı alırken zabt için acele etme! Zîrâ o telkînât onlara vahy olunan Hakk'ın bir vahyidir. Cenâb-ı Pîr efendimiz zayıf idrâkli kimselerin i'tirâzlarına mahal kalmamak üzere bu beyânâtın misil değil, misâl olduğunu beyân buyururlar. Zîrâ misâlde ayniyet yoktur, belki bir vech ile mümâselet vardır.

1430. Bir tûtî aynada o kendinin aksini onun önüne yüz getirmiş görür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1430. Bir papağan, aynada kendi yansımasını önüne getirilmiş olarak görür.

1431. Aynanın arkasında gizli olan o üstad, latif dilli muallim kelâm söyler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1431. Aynanın arkasında gizli olan o üstat, latif dilli öğretmen söz söyler.

1432. Tûtîcik zannetmesin ki, bu yavaş kelâm aynada olan tûtînin söylemesiyledir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1432. Papağancık zannetmesin ki, bu yavaş konuşma aynada olan papağanın söylemesiyle gerçekleşir.

1433. Binaenaleyh sözü kendi cinsinden öğrenir. O eski kurdun hîlesinden bî-haberdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1433. Bu sebeple sözü kendi cinsinden öğrenir. O eski kurdun hilesinden habersizdir.

"Eski kurt"tan kastedilen, kuşa söz öğretmek için aynanın arkasında bulunan kuş taciri olan üstat ve öğretmendir.

"Eski kurt"tan murâd, kuşa söz ta'lîmi için aynanın arkasında bulunan kuş tâciri olan üstâd ve muallimdir.

1434. Ona aynanın arkasından öğretir; ve yoksa kendi cinsinin gayrından öğretmez:&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1434. Ona aynanın arkasından öğretir; ve yoksa kendi cinsinin dışındakinden öğretmez:

O öğretmen, papağana insan sözünü aynanın arkasından öğretir; ve eğer böyle olmasa kuş aynada kendi cinsinden olan hayali görmez ve bu sebeple kendi cinsinin dışındaki insandan da doğrudan doğruya, insanların sözlerini öğrenemezdi.

O muallim, tûtîye insan sözünü aynanın arkasından öğretir; ve eğer böyle olmasa kuş aynada kendi cinsinden olan hayâli görmez ve binâenaleyh kendi cinsinin gayrı olan insandan da doğrudan doğruya, insanların sözlerini öğrenemez idi.

1435. Sözü o hüner adamından öğrendi, fakat onun ma'nasından ve sırrından bîhaberdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1435. Sözü o hünerli kişiden öğrendi, fakat onun anlamından ve sırrından habersizdir.

1436. Kelâmı bir beşerden aldı, tûtîcik beşerden bunun gayrını ne bilir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1436. Sözü bir insandan aldı, papağancık insandan bunun dışında ne bilir!

Kuşun insandan alabildiği şey ancak bu harf ve sestir ve sözün görünen kısmıdır. Zavallı kuş insandan aldığı bu şekilden başka, insanlığa ait olan halleri ne bilir!

Kuşun insandan alabildiği şey ancak bu harf ve savttır ve kelâmın zâhiridir. Zavallı kuş insandan aldığı bu sûretten başka, insanlığa âid olan ahvâli ne bilir!

1437. Mümtelî olan mürîd, velî cisminin aynasında böyle kendisini görür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1437. Dolu olan mürid, velînin bedeninin aynasında böyle kendisini görür.

"Mümtelî", dolu demektir. İzafî varlığın hükümleri ve kendi benliği ile dolu olan mürid, ârif velî ve insân-ı kâmil mürşidin bedeninin aynasında böyle papağan kuşu gibi kendisini görür, yani kendi cinsi olan insanlık şeklini görür.

"Mümtelî", dolu demektir. Vücûd-i izâfî ahkâmı ve kendinin enâniyeti ile dolu olan mürîd, veliyy-i ârif ve mürşid-i kâmil cisminin aynasında böyle tûtî kuşu gibi kendisini görür, ya'ni kendi cinsi olan beşeriyet sûretini görür.

1438. Aynanın arkasından, akl-ı küllü, kelâm ve mâcerâ vaktinde ne vakit görür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1438. Akl-ı küllü, kelâm ve macera anında aynanın arkasından ne zaman görür?

"Akl-ı kül"den kasıt, vahdet mertebesi ve ilk taayyün (belirginleşme) mertebesidir ki, ona hakikat-i Muhammediyye de derler. Yani, cismaniyet (bedensellik) perdesi altında bulunan mürid (Hakk yolcusu), ilahi hakikatleri ve bilgileri idrak edemeyeceğinden, cismaniyetin gereği olan lafzî (sözlü) kelamın ve zahirî hükümlerin cereyan ettiği zamanda, akl-ı küllü basiret gözüyle göremez.

"Akl-ı kül"den murâd, mertebe-i vahdet ve taayyün-i evvel mertebesidir ki, ona hakîkat-i muhammediyye dahi derler. Ya'ni, cismâniyet hicabı altında bulunan mürîd hakâyık ve maârif-i ilâhiyyeyi alamayacağından, cismâniyetin iktizâsı olan kelâm-ı lafzî ve sûrî ahkâmının cereyânı vaktinde, akl-ı küllü basar-ı basîreti ile göremez.

1439. O zanneder ki, beşer söylüyor; ve o başka sırdır ve o, ondan habersizdir&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1439. O zanneder ki, insan söylüyor; ve o başka bir sırdır ve o, ondan habersizdir

İnsân-ı kâmil (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan), vekillik ve mirasçılık sebebiyle müride (Hakk Yolcusu) birtakım hakikatleri ve ilâhî bilgileri söylediği zaman, o mürid zanneder ki, kendisi gibi insan şeklini taşıyan o kâmil, düşünüp fikir yürüterek söylüyor. Aksine, o kâmilin hâli başka bir sırdır ki, onu ancak zevk ve vicdan idrak eder; ve o mürid ise bu zevkî ve vicdanî olan hâlden habersizdir.

İnsân-ı kâmil niyâbeti ve verâseti hasebiyle mürîde birtakım hakâyık ve maârif-i ilâhiyyeyi söylediği vakit, o mürîd zanneder ki, kendisi gibi sûret-i beşeriyyeyi hâiz olan, o kâmil düşünüp i'mâl-i fikr ederek söylüyor. Halbuki o kâmilin hâli başka bir sırdır ki, onu ancak zevk ve vicdan idrâk eder; ve o mürîd ise bu zevkî ve vicdânî olan hâlden bî-haberdir.

1440. Kelâmı öğrenir, fakat sırr-ı kadîmi o bilmez; tûtîdir, nedîm değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1440. Kelâmı öğrenir, fakat o, kadîm sırrı bilmez; tûtîdir, nedîm değildir.

Peygamber ümmeti veya kâmil vârisin müridi, o şerefli zâtlardan harf ve ses ile çıkan kelâmı öğrenir. Fakat kadîm sırrı, yani ilâhî sırları aldığını ve öğrendiğini bilmez ve o sözlerde bulunan yüce anlamları ve önemli maksatları anlamaz. Çünkü tûtîdir, insân-ı kâmilin bâtınının (iç yüzünün) cinsinden değildir ve onun bâtınının nedîmi (yakın arkadaşı) ve musâhibi (sohbet arkadaşı) değildir.

Ümmet-i peygamberî veyâhud vâris-i kâmilin mürîdi, o zevât-ı şerîfeden harf ü savt ile sâdır olan kelâmı öğrenir. Fakat sırr-ı kadîmi ya'ni esrâr-ı ilâhiyyeyi ahz ü telâkkî eylediğini bilmez ve o sözlerde mündemic olan maânî-i azîmeyi ve makāsıd-ı mühimmeyi anlamaz. Çünki tûtîdir, insân-ı kâmilin bâtınının cinsinden değildir ve onun bâtınının nedîmi ve musâhibi değildir.

1441. Halk, kuş sadasını da öğrenirler; zîrâ bu söz, ağzın ve boğazın işi vâki' oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1441. Halk, kuş sesini de öğrenirler; çünkü bu söz, ağzın ve boğazın işi olarak meydana geldi.

"Safir", kuş sesi demektir; ve "halk" (حلق), boğaz anlamındadır. Bu halk, kuş sesini de öğrenip kuşları avlamak için taklit yaparlar. Çünkü bu söz ve ses, cisimde mevcut olan ağzın ve boğazın yapacağı bir beceridir. Bu sebeple bunu her bir cismanî varlık yapabilir.

"Safir", kuş sadâsı demektir; ve "halk" (حلق), boğaz ma'nâsınadır. Bu halk kuş sadâsını da öğrenip kuşları avlamak için taklîd yaparlar. Zîrâ bu söz ve sadâ cisimde mevcûd olan ağzın ve boğazın yapacağı bir ma'rifettir. Binâenaleyh bunu her bir cismânî yapabilir.

1442. Fakat kırâna mensub, hoş-nazar olan bir Süleyman'ın gayrı, kuşların ma'nasından bihaberdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1442. Fakat kırâna mensup, hoş görüşlü bir Süleyman'dan başkası, kuşların anlamından habersizdir.

"Kuşlar"dan kasıt, Allah'ın velîleridir; "Süleyman"dan kasıt, zamanın kutbudur (tasavvufta manevi lider); "kırân" ise, astroloji teriminde "Sa'deyn" denilen Zühre ve Müşteri gezegenlerinin kavuşmasıdır. "Kırân"daki "ye" nispet içindir ve "kırâna mensup" yani "sâhib-kırân" demektir ki, doğum anı veya annesinin rahmine düşme anı bu gezegenlerin kavuşma zamanına denk gelen kimsedir, "saadet sahibi" anlamındadır. Yani, halkın avamı, Allah velîlerinin söylediği sözlerin lafzî şekillerini işitip ezberlerler, onların anlamlarından haberleri yoktur. Kuşların, yani Allah velîlerinin iç yüzünden ve onların sözlerinin anlamlarından ancak zamanın kutbu haberdar olur. Çünkü onun latif olan kalbî görüşü bâtına yöneliktir. Hint nüshalarında "kırânî" yerine "nebiyyî" geçmiştir. Bu durumda "nebî" Süleyman (a.s.)'ın sıfatı olur.

"Kuşlar"dan murâd, evliyâ-yı Hak; "Süleyman"dan murâd, kutb-ı zamandır; "kırân", ilm-i nücûm ıstılâhında "Sa'deyn" tesmiye olunan Zühre ile Müşterî seyyârelerinin iktirânıdır. "Kırân"daki "ye" nisbet için olup, "kırâna mensûb" ya'ni "sâhib-kırân" demek olur ki, vakt-i tevellüdü veyâ vâlidesinin rahmine düşmesi ânı, bunların iktirânı zamânına müsâdif olan kimsedir, "sâhib-i saâdet" ma'nâsınadır. Ya'ni, avâm-ı halk, evliyâ-yı Hakk'ın söylediği sözlerin sûret-i lafziyyelerini işitip ezberlerler, onların ma'nâlarından haberleri yoktur. Kuşların, ya'ni evliyâ-yı Hakk'ın bâtınından ve onların sözlerinin ma'nâlarından ancak kutb-ı zaman haberdar olur. Zîrâ onun latîf olan nazar-ı kalbîsi bâtınadır. Hind nüshalarında "kırânî" yerine "nebiyyî" vâki' olmuştur. Bu sûrette "nebî" Süleyman (a.s.)ın sıfatı olur.

1443. Dervişlerin birçok kelâmını öğrendiler, minberi ve meclisi onunla parlattılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1443. Dervişlerin birçok sözünü öğrendiler, minberi ve meclisi onunla parlattılar.

Bir takım iddiacılar, dervişlerin sözlerini ve terimlerinden birçoğunu öğrendiler; cami kürsülerini ve vaaz meclislerini o sözler ve o terimler ile parlattılar ve güzellikler verdiler.

Birtakım müddeîler dervişlerin sözlerini ve ıstılâhâtından birçoklarını öğrendiler; câmi' kürsîlerini ve va'z meclislerini o sözler ile ve o ıstılâhât ile parlattılar ve revnaklar verdiler.

1444. Ya onlara kelâmdan başka bir nasib olmadı, yahud sonunda onlara rahmet yol gösterdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1444. Ya onlara sözden başka bir nasip olmadı ya da sonunda onlara rahmet yol gösterdi.

Camilerin kürsülerinde ve meclislerde Hakk dostlarının sözlerini söyleyip anlamlarından habersiz olanların durumu, iki ihtimalden biridir: Ya onların nasibi, Hakk dostlarının sözlerinin görünen kısmıyla sınırlı kalır ve bu dünyadan, o sözlerin anlamları kendilerine açığa çıkmadan göçüp giderler; yahut ömürlerinin sonunda onlar hakkında ilâhî rahmet ve Rabbanî yardım gerçekleşir de o sözlerin anlamları onlara açığa çıkar ve vicdanî bir zevk ile yüce bir hâl meydana gelir. Bu fakir şârih de lütufkâr Allah'tan bu ikinci hâlin gerçekleşmesini diler.

Câmi'lerin kürsîleri üzerinde ve meclislerde evliyâ-yı Hakk'ın kelâmlarını söyleyip ma'nâlarından bîhaber olanların hâli, ikiden hâlî değildir: Ya onların nasîbi, evliyâ-yı Hakk'ın kelâmlarının zâhirine kalır ve bu âlemden onların ma'nâsı kendilerine inkişaf etmeden bu âlemden geçip giderler; veyâhud âhir ömürlerinde onlar hakkında rahmet-i ilâhiyye ve inâyet-i rabbâniyye vâki' olup, o sözlerin ma'nâları onlara inkişaf eder ve zevk-ı vicdânî ve hâl-i âlî hâsıl olur. Bu şârih-i fakîr dahi cenâb-ı Mennân'dan bu ikinci hâlin niyâzındadır.

## Onun beyânındadır ki, bir gönül sahibi gebe bir köpek gördü ki, onun karnında köpek yavruları bağırırlar idi. "Köpek sadâsının hikmeti bekçiliktir. Ana karnında sadâ bekçilik değildir; ve kezâ muâvenet istemek ve süt istemek ve sâire için olur ve orada bu fâidelerden hiçbiri yoktur!" diye taaccübde kaldı. Vaktâki kendine geldi ve "Onun te'vîlini ancak Hak Teâlâ bilir!" diye Hazret-i Hakk'a yalvardı. Cevâb geldi ki o sûret, bir kulun hâlidir ki, hicâbdan dışarıya gelmemiş ve kalb gözü açılmamış olarak basîret da'vâsı ederler ve o cihetten söz söylerler. Ne onlara bir kuvvet ve muâvenet ve ne de dinleyenlere bir hidâyet ve rüşd erişir

1445. O birisi çilede rü'yâ gördü: Yolda bir dişi köpek gebe idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1445. O birisi çilede rüya gördü: Yolda bir dişi köpek gebe idi.

"Çile", dervişlerin tenha bir yerde riyâzât (nefsî perhizler) dairesinde ilâhî zikirle meşgul oldukları kırk günlük bir ibadettir. Yani, gönül sahibi bir derviş çilede ilâhî zikirle meşgul olduğu bir sırada rüya gördü. Rüyasının şekli şuydu: Yolda bir dişi köpek gebe olmuştu.

"Çile", dervişlerin bir tenhâ mahalde riyâzet dâiresinde zikr-i ilâhî ile meşgül oldukları kırk günlük bir ibâdettir. Ya'ni, sâhib-i dil bir derviş çilede zikr-i ilâhî ile meşgül olduğu bir sırada rü'yâ gördü. Rü'yâsının sûreti bu idi ki: Yolda bir dişi köpek gebe olmuş idi.

1446. Ansızın köpeğin yavrularının sesini işitti. Köpek yavrusu karında nâ-bedîd idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1446. Ansızın köpeğin yavrularının sesini işitti. Köpek yavrusu karında görünmezdi.

1447. O sesler ona çok acıb geldi. Köpek yavrusu karında nasıl nidâ etti!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1447. O sesler ona çok şaşırtıcı geldi. Köpek yavrusu karında nasıl seslendi!

1448. Karında nâle edici köpek yavrusu! Cihanda bunu kimse görmemiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1448. Karında inleyen köpek yavrusu! Dünyada bunu kimse görmemiştir.

1449. Vaktâki vakıadan sıçradı, kendine geldi; onun hayreti dembedem ziyâde oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1449. Vâkıadan (manevî tecrübeden) sıçrayıp kendine geldiği zaman, onun hayreti an be an arttı.

1450. Çilede, Hudâ (azze ve celle)nin dergâhından başka kimse yok ki, düğüm çözülsün!.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1450. Çilede, Allah'ın dergâhından başka kimse yok ki, düğüm çözülsün!

O rüya sahibi bunu yorumlatmak istediyse de, halvet (yalnız kalma) ve çile (nefsî perhizler) yaptığı yerde kimse yoktu ki, başvursun ve aklındaki bu düğümü çözdürsün. Orada başvurulacak yer ancak, Yüce Allah'ın dergâhı idi.

O rü'yâ sâhibi bunu ta'bîr ettirmek istedi ise de halvet ve çile ittihâz ettiği mahalde kimse yok idi ki, müracaat etsin ve fikrindeki bu düğümü çözdürsün. Orada müracaat edilecek mahal ancak, Hudâ (azze ve celle) hazretlerinin dergâhı idi.

1451. Dedi: "Yâ Rab, bu müşkilden ve güft ü gûdan çilede senin zikrinden geri kalmışım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1451. Dedi: "Yâ Rab, bu güçlükten ve dedikodudan dolayı çilede senin zikrinden geri kalmışım!"

"Şikâl", "işkâl" kelimesinin kısaltılmışıdır, "güçlük ve zorluk" anlamındadır. "Güft ü gû"dan kasıt, kalbi meşgul eden çeşitli düşüncelerdir. Yani, "Yâ Rab, bu rüyadaki işaretin güçlüğünden ve bu yüzden kalbime hücum eden çeşitli düşüncelerden dolayı bu çile içinde seni zikretmekten geri kaldım. Bunun anlamını çözemiyorum!"

"Şikâl", "işkâl" (اشکال)'in muhaffefidir, "müşkil ve güçlük" ma'nâsınadır. "Güft ü gû"dan murâd, kalbi işgal eden havâtır-ı muhtelifedir. Ya'ni, "Yâ Rab, bu rü'yâdaki işaretin güçlüğünden ve kalbime bu yüzden hücûm eden muhtelif havâtırdan dolayı bu çile içinde seni zikirden geri kaldım. Bunun ma'nâsını halledemiyorum!"

1452. "Benim kanadımı aç, tâ ki uçucu olayım; zikir bahçesinde ve elma bahçesinde olayım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1452. "Benim kanadımı aç, tâ ki uçucu olayım; zikir bahçesinde ve elma bahçesinde olayım!"

"Per"den kasıt, tefekkür kanadıdır. "Sîb", elma ve "sitân", çokluk veya mekân edatıdır. "Sîbistân", çok elma bulunan yer ve elmalık demektir. "Hadîka", bahçe demek olduğuna göre elmalık ile bahçe arasında bir ilgi olduğu için, değerli şârihler "elmalık" diye tercüme etmişlerdir; ve bundan kasıt, ilâhî bilgiler meyveleri demektir. Fakat "seyb", Burhân'ın açıklamasına göre, "hayran ve şaşkın olmak ve bir işte ve meşguliyette hayranlık" anlamına geldiğinden "seybistân", şaşkınlık ve hayranlık âlemi demek de uygun olur ve bu da konuya çok münasip bulunur. Yani, "Ey Rabbim, benim bu gördüğüm rüyanın anlamında tefekkür kanadımı aç, serbestçe düşüneyim ve anlam âleminde uçayım ve senin zikrinin bahçesinde ve şaşkınlık ve hayranlık âleminde olayım!"

"Per"den murâd, tefekkür kanadıdır. "Sîb", elma ve "sitân", kesret veyâ mekân edâtıdır. "Sîbistân", çok elma bulunan mahal ve elmalık demek olur. "Hadîka", bahçe demek olduğuna göre elmalık ile bahçe arasında münâsebet olduğu için, şurrâh-ı kirâm "elmalık" diye tercüme buyurmuşlardır; ve bundan murâd, maârif-i ilâhiyye yemişleri demek olur. Fakat "seyb", Burhân'ın beyânına göre, "hayran ve medhûş ve bir işte ve meşgalede hayranlık" ma'nâsına olduğundan "seybistân", medhûşluk ve hayranlık âlemi demek de câiz olur ve bu da bahse pek münasib bulunur. Ya'ni, "Yâ Rab, benim bu gördüğüm rü'yânın ma'nâsında tefekkür kanadımı aç, serbest düşüneyim ve ma'nâ âleminde uçayım ve senin zikrinin bahçesinde ve medhûşluk ve hayranlık âleminde olayım!"

1453. Derhal ona hatifin sadası geldi dedi ki: "Onu câhiller lafından bir misâl bil!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1453. Derhal ona gaipten gelen sesin nidası geldi, dedi ki: "Onu cahillerin lafından bir misal bil!"

"Hatif", sözlükte "çağıran ve bağıran" demektir. "Laf", ölçüsüz söz ve anlamsız iddia, övünme ve öğünmedir. Yani, o gönül sahibine, gayb tarafından bir ses gelip dedi ki: "O gebe köpeğin karnındaki yavruların bağırmalarını, cahillerin kuru iddia edip öğünmelerinin misali bil!" Bundan anlaşılır ki, gönül sahibi olan dervişin halvette (yalnızlıkta ibadet ederken) gördüğü rüya "keşf-i muhayyel" (hayal gücüyle oluşan keşif) türünden imiş, çünkü keşf-i muhayyel tabire muhtaçtır; ve bu tabir ise gayet zordur, ancak ilham ve ilahi bağış ile tabir olunabilir.

"Hatif", lügatte "çağıran ve sayha eden" demektir. "Lâf", ölçüsüz söz ve ma'nâsız da'vâ ve tefâhur ve öğünme. Ya'ni, o sahib-i dile, cânib-i gaybdan bir nidâ gelip dedi ki: "O gebe köpeğin karnındaki yavruların bağırmalarını câhillerin kuru da'vâ edip öğünmelerinin misâli bil!" Bundan anlaşılır ki, gönül sahibi olan dervişin halvette gördüğü rü'yâ "keşf-i muhayyel" nev'inden imiş, zîrâ keşf-i muhayyel ta'bîre muhtaçtır; ve bu ta'bîr ise gāyet güçtür, ancak ilhâm ve vehb-i ilâhî ile ta'bîr olunabilir.

1454. "Ki hicabdan ve perdeden dışarıya gelmemiş, gözü kapalı olarak boş söz söyleyici olmuştur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1454. "Ki perdeden ve örtüden dışarıya çıkmamış, gözü kapalı olarak boş söz söyleyici olmuştur."

Yani, "Onlar öyle cahillerdir ki, benlik perdesinden ve cismaniyet örtüsünden dışarı çıkmamış oldukları ve kalp gözleri kapalı bulunduğu hâlde, Hakk dostlarının sözlerini ezberleyip, kendilerini olgun kabul ederek halka hitaben boş söz söyleyici olmuşlardır."

Ya'ni, "Onlar öyle câhillerdir ki, enâniyet hicabından ve cismâniyet perdesinden dışarı çıkmamış oldukları ve kalb gözleri kapah bulunduğu hâlde, evliyâ-yı Hakk'ın sözlerini ezberleyip, kendilerini kâmil adderek halka hitâben boş söz söyleyici olmuşlardır."

1455. Köpeğin sesi karında ziyan olur. Ne av koparıcı ve ne de gece bekçidir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1455. Köpeğin sesi karında ziyan olur. Ne av koparıcı ve ne de gece bekçidir!

Çünkü köpeğin sesi ana karnında boş ve faydasızdır; bu köpekler ne ava yarar ne de gece bekçiliğine yarar. Bunun gibi evliyanın sözlerini ve ıstılahlarını (özel terimlerini) çalıp halka söyleyenlerin ne kendilerinde bir kuvvet ortaya çıkar ne de halka etki edip hidayetlerine sebep olur. Bu sebeple onların bu sözleri boş ve faydasız olur.

Zîrâ köpeğin sesi ana karnında boştur ve fâidesizdir; bu köpekler ne ava yarar ne de gece bekçiliğine yarar. Bunun gibi evliyânın kelâmını ve ıstılâhâtını çalıp halka söyleyenlerin ne kendilerinde bir kuvvet peydâ olur ve ne de halka te'sîr edip hidâyetlerine sebeb olur. Binâenaleyh onların bu sözleri boş ve fâidesiz olur.

1456. Kurt görmemiştir ki, onu men' edici olsun! Hırsız görmemiştir ki, onu def edici olsun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1456. Kurt görmemiştir ki, onu engelleyici olsun! Hırsız görmemiştir ki, onu savuşturucu olsun!

Yani, ana karnında olan köpek kurt görmemiştir ki, onu engellesin ve hırsız görmemiştir ki, onu savuştursun! "Kurt"tan kasıt, nefs-i emmâre (kötülüğü emreden nefis); ve "hırsız"dan kasıt, şeytandır. Yani, perdelenmiş olan iddiacı kişi, kurt hükmünde olan nefsi görmemiştir ki, onun ruha olan saldırısını engellesin ve iman ile ihlas hırsızı olan şeytanı görmemiştir ki, onu savuşturabilsin!

Ya'ni, ana karnında olan köpek kurt görmemiştir ki, onu men' etsin ve hırsız görmemiştir ki, onu def' etsin! "Kurt"tan murâd, nefs-i emmâre; ve "hırsız"dan murâd, şeytandır. Ya'ni, ehl-i hicâb olan müddeî, kurt mesâbesinde olan nefsi görmemiştir ki, onun rûha olan tasallatunu men' etsin ve îmân ve ihlâs hırsızı olan şeytanı görmemiştir ki, onu def' edebilsin!

1457. Harîslikten ve serverlik hevâsından nazarda kör ve öğünmekte cesûrdur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1457. Hırstan ve liderlik hevesinden dolayı görüşü kördür ve övünmekte cesurdur.

Kendi varlığına ve benliğine olan hırsından ve liderlik hevesinden dolayı onun idrak görüşü kördür; ama övünmekte ve boş iddiada cesurdur. "Künd", kör olan ve keskin olmayan şeydir.

Kendi varlığına ve enâniyetine olan harîsliğinden ve riyâset hevâsından onun nazar-ı idrāki kördür; ve fakat öğünmekte ve kuru da'vâda cesûrdur. "Künd", kör olan ve keskin olmayan şeydir.

1458. Müşterinin ve harâret tutucunun hevâsından basîretsiz olarak hezeyâna ayak koymuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1458. Müşterinin ve harâret tutucunun hevesinden dolayı basiretsizce hezeyana girişmiştir.

"Müşteri"den kasıt, mürittir; "harâret tutucu"dan kasıt ise Hakk yolunun âşığı olan kimsedir. Yani, irşat ve kemâl (manevi olgunluk) iddiasında bulunan yalancı şeyh, kendisine müridler ve Hakk yolunun âşıklarını çekme hevesinden dolayı, zevkine ve hakikatine vâkıf olmadığı evliyâullahın (Allah dostlarının) sözlerine adım atmıştır; ve kendisinin basiret gözü açık olmadığı için bu sözler her ne kadar hakikat olsa da, ona göre hezeyan ve sayıklama türünden olur. "Füşâr", burada hezeyan anlamındadır.

"Müşteri"den murâd, mürîd; ve "harâret tutucu"dan murâd, tarîk-ı Hak âşığı olan kimsedir. Ya'ni, irşâd ve kemâl da'vâsında bulunan yalancı şeyh, kendisine müridler ve tarîk-ı Hak âşıklarını celb etmek hevâ ve hevesinden dolayı, zevkine ve hakîkatine muttali' olmadığı evliyâullâhın kelâmlarına adım atmıştır; ve kendisinin basîret gözü açık olmadığı için bu kelâmlar her ne kadar hakîkat ise de, ona nazaran hezeyan ve sayıklama nev'inden olur. "Füşâr", burada hezeyan ma'nâsınadır.

1459. Ayı görmemiş, nişanlar verir; o sebeble köylüye harâret koyar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1459. Ayı görmemiş, işaretler verir; bu sebeple köylüye hararet verir.

"Ay"dan kasıt, Hakk'ın güzelliğidir. "Köylü"den kasıt ise safdil olan kimsedir. Yani, o yalancı şeyh Hakk'ın güzelliğini görmemiş olduğu hâlde, o aydan bahsetmek ve işaretler vermek sebebiyle safdil olan kimselerin kalbine hararet ve sevgi bırakır. Hint nüshalarında bu beytin ikinci mısraı روشنائی را بدان کژ می نهد şeklinde olup beytin anlamı "Hakk'ın güzelliğini gör-

"Ay"dan murâd, cemâl-i Hak'tır. "Rûstâî" den murâd, safdil olan kimsedir. Ya'ni, o yalancı şeyh cemâl-i Hakk'ı müşâhede etmemiş olduğu hâlde, o aydan bahs etmek ve nişanlar vermek sebebiyle safdil olan kimselerin kalbine harâret ve muhabbet ilkā eder. Hind nüshalarında bu beytin ikinci mısrâ'ı روشنائی را بدان کژ می نهد suretinde olup beytin ma'nâsı "Cemâl-i Hakk'ı müşâ-

1460. Müşteriden dolayı ayın vasfında, câh için, görmemiş olduğu yüz nişanı söyler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1460. Müşteriden dolayı ayın vasfında, makam için, görmemiş olduğu yüz nişanı söyler.

Bu yalancı mürşid, mürid ve müşteri çekerek onlara reis olmak için, görmemiş olduğu Hakk'ın güzelliğinin vasfında onlara birçok nişanlar ve özellikler söyler. O zavallı müridler ve âşıklar da bu sözleri doğru sanıp o yalancının karşısında, "şeyhimizdir" diye alçalırlar ve her emrine boyun eğerler. Şeyh efendi de kabardıkça kabarır.

Müşteri ve mürîd celb ederek onlara reîs olmak için bu yalancı mürşid, müşâhede etmemiş olduğu cemâl-i Hakk'ın vasfında onlara birçok nişanlar ve vasıflar söyler. O bîçâre müridler ve âşıklar dahi, bu sözleri doğru zannedip o yalancının karşısında, şeyhimizdir diye tezellül ederler ve her emrine münkād olurlar. Şeyh efendi dahi kabardıkça kabarır.

1461. Müşteri ki, o fâide tutar, muhakkak birdir; lâkin onların onda reybi ve şekki vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1461. Müşteri ki, o fayda tutar, muhakkak birdir; lâkin onların onda şüphesi ve tereddüdü vardır.

"Faydalı olan müşteri"den kasıt, Yüce Allah'tır. Nitekim Tevbe suresinde "Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, kendilerine cennet vermek karşılığında satın almıştır." (Tevbe, 9/111) buyrulur. Yani, faydalı olan müşteri, Kur'ân-ı Kerîm'de beyan buyrulduğu üzere Yüce Allah'tır ve O da muhakkak birdir; lâkin bu iddiacı şeyhlerin o faydalı olan müşteri hakkında şüpheleri ve tereddütleri vardır.

"Fâideli olan müşteri"den murâd, Hak Teâlâ hazretleridir. Nitekim sûre-i Tevbe'de إِنَّ اللهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ (Tevbe, 9/111) ya'ni "Allah Teâlâ mü'minlerden cennet mükâbilinde nefislerini ve mallarını iştirâ eyledi." buyrulur. Ya'ni, fâideli olan müşteri, Kur'ân-ı Kerîm'de beyân buyrulduğu üzere Hak Teâlâ hazretleridir ve o da muhakkak birdir; lâkin bu müddeî şeyhlerin o fâideli olan müşteri hakkında şek ve şübheleri vardır.

1462. Vakārsız müşterinin hevâsından bu taife müşteriyi yele verdiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1462. Vakarsız müşterinin hevesinden bu topluluk, müşteriyi hiçe saydı.

"Şükûh", heybet, azamet ve vakar anlamındadır. "Bâd dâden", yele ve havaya vermek, hiçe saymaktan ve ziyan etmekten kinayedir. Yani, vakarsız ve azametsiz olan yaratılmış müşteriyi çekme ve toplama hevesinden dolayı bu yalancı şeyh topluluğu, gerçek müşteri olan Hakk'ı hiçe saydılar ve O'nun müşteriliğine önem vermediler.

"Şükûh", heybet ve azamet ve vakār ma'nâsınadır. "Bâd dâden", yele ve havaya vermek, hiçe vermekten ve zâyi' etmekten kinâyedir. Ya'ni, vakārsız ve azametsiz olan müşterî-i mahlûkun celbi ve cem'i hevâsından dolayı bu yalancı şeyh tâifesi hakîkî müşteri olan Hakk'ı, hiçe verdiler ve onun müşteriliğine ehemmiyet vermediler.

1463. Bizim müşterimiz Allah'tır, iştirâ eyledi. Agâh ol, her müşterinin gamından pek yukarı gel!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1463. Bizim müşterimiz Allah'tır, satın aldı. Uyanık ol, her müşterinin derdinden çok daha üstün ol!

Bu şerefli beyitte, yukarıda anılan "Şüphesiz Allah satın aldı..." ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Bu ayet-i kerime, birinci cildin 2749 numaralı şerefli beytinde de: ["Ey efendim, bu benim küpümü ve testimi ["Allah satın aldı"] lütfundan kabul et!"] şeklinde geçti. Yani, biz kâmil müminlerin müşterisi Yüce Allah'tır. Cennet karşılığında bizim nefislerimizi ve mallarımızı satın aldı. Bu sebeple ey insan, eğer sen Kur'an-ı Kerim'e iman ettiysen ve kalbinde asla leke ve şüphe yoksa, Allah'ın fani olan kullarını müşteri ve mürid olarak başına toplama derdinden kurtul ve çok daha yukarıya çık ve nefse ait sıfatlar derecesinden yüksel!

Bu beyt-i şerîfte yukarıda mezkûr olan إِنَّ اللهَ اشْتَرَى ... الخ ayet-i kerîmesine işâret buyrulur. Bu âyet-i kerîme I. cildin 2749 numaralı beyt-i şerîfinde de: ["Ey efendim, bu benim küpümü ve testimi ["Allah satın aldı"] fazlından kabûl et!"] sûretinde geçti. Ya'ni, biz mü'min-i kâmillerin müşterisi Allah Teâlâ hazretleridir. Cennet mukabilinde bizim nefislerimizi ve mallarımızı iştirâ etti. Binâenaleyh ey kimse, eğer sen Kur'ân-ı Kerîm'e îmân ettin ise ve kalbinde asla şeyn ve şek yok ise, Allah'ın fânî olan kullarını müşteri ve mürîd olarak başına toplamak gamından kurtul ve pek yukarıya çık ve sıfât-ı nefsâniyye derekesinden yüksel!

1464. Bir müşteriyi iste ki, seni isteyicidir; senin başlangıcından ve sonundan âlimdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1464. Seni isteyen, başlangıcını ve sonunu bilen bir müşteri iste.

Yani senin nefsini satın almak isteyen Yüce Allah'ı iste ki, o en yüce ve en ulu Zât, senin varlığının başlangıcından ve sonundan haberdardır ve bütün hallerini bilicidir.

Bir müşteriyi ya'ni senin nefsini iştirâ etmek isteyen Allah Teâlâ hazretlerini iste ki, o Zât-ı ecell ü aʻlâ senin varlığının ibtidâsından ve sonundan haberdârdır ve bilcümle ahvâlini bilicidir.

1465. Agah ol, sen her müşteriyi elin ile çekme! İki ma'şûka ile aşkbazlık kötüdür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1465. Bil ki, sen her müşteriyi elinle çekme! İki sevgiliyle aşk yaşamak kötüdür.

Ey Hakk Yolcusu olan kişi, eğer sen Hakk'ın âşığı isen sakın müşteri ve mürid (tasavvuf yoluna girmek isteyen kişi) toplama niyetine düşüp onları kendi arzun ve anlayışınla kendi tarafına çekme! Çünkü iki sevgiliyle âşıklık ve aşk yaşamak kötüdür. Çünkü Yüce Allah insana kendisinin sevgisine ayrılmak üzere bir kalp vermiştir. Nitekim ayet-i kerimede "Allah Teâlâ insanın içinde, insan için iki kalp yaratmadı." (Ahzab, 33/4) buyrulur. Eğer o bir kalbin içine hem bâkî olan Allah'ın ve hem de fânî olan halkın aşk ve sevgisini sığdırmaya çalışırsan imkân yoktur. Çünkü Hak sevgisi üstün gelirse, fânî aşkı kovar ve eğer halk sevgisi üstün gelirse, Bâkî olanın aşkını yok eder. Bu sebeple ey Hakk Yolcusu, kendi hâlini bu kurala göre düşün!

Ey Hak yolunun sâliki olan kimse, eğer sen Hakk'ın âşıkı isen sakın müşteri ve mürîd toplamak kasdına düşüp onları kendi arzûn ve idrâkin ile kendi tarafına çekme! Zîrâ iki ma'şûk ile âşıklık ve aşkbazlık kötüdür. Zîrâ Allah Teâlâ insana kendisinin muhabbetine tahsîs olunmak üzere bir kalb vermiştir. Nitekim âyet-i kerîmede مَا جَعَلَ اللهُ لرَجُل من قلبين في جوفه (Ahzab, 33/4) ya'ni "Allah Teâlâ insanın içinde, insan için iki kalb yaratmadı." buyrulur. Eğer o bir kalbin içine hem bâkî olan Allah'ın ve hem de fânî olan halkın aşk ve muhabbetini sığdırmağa çalışırsan imkân yoktur. Zîrâ muhabbet-i Hak galib olursa, aşk-ı fânîyi tard eder ve eğer muhabbet-i halk gâlib olursa, aşk-ı Bâkî'yi nefy eder. Binâenaleyh ey sâlik, kendi hâlini bu düstûra göre teemmül et!

1466. Eğer satın alırsan, ondan fâide ve mâye bulmazsın; muhakkak onun akıl ve idrakinin kıymeti yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1466. Eğer satın alırsan, ondan fayda ve sermaye bulamazsın; muhakkak onun akıl ve idrakinin kıymeti yoktur.

Eğer yaratılanı satın alır ve kalbine onun sevgisini koyarsan, o fani yaratılandan fayda ve sermaye bulamazsın. Muhakkak o fani olan müşterinin akıl ve idrakinin hiçbir kıymeti yoktur.

Eğer mahlûku satın alır ve kalbine onun muhabbetini koyarsan, o fânî mahlûktan fâide ve mâye bulamazsın. Muhakkak o fânî olan müşterinin akıl ve idrâkinin hiçbir kıymeti yoktur.

1467. Muhakkak onun yarım na'l bahası yoktur; sen ona yaküt ve la'l arz edersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1467. Muhakkak onun yarım nal bahası yoktur; sen ona yakut ve la'l arz edersin.

O yaratılmış olan müşterinin yarım nal bahası kadar bir kıymeti yoktur. Sen ise ona yakut ve la'l gibi pek kıymetli olan hakikatleri ve ilahi bilgileri bolca verirsin.

O mahlûk olan müşterinin yarım nal bahâsı kadar bir kıymeti yoktur. Sen ise ona yâkūt ve la'l gibi pek kıymetli olan hakäyık ve maârif-i ilâhiyyeyi ibzâl edersin.

1468. Hırs seni kör etti ve mahrûm eder; şeytan kendi gibi seni mercûm eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1468. Hırs seni kör etti ve mahrum eder; şeytan kendi gibi seni taşlar.

Riyaset (başkanlık) ve enaniyet (benlik) hırsı seni kör etti ve seni Hakk'a ulaşmaktan mahrum da eder. Şeytan senin nefsinin duygularını tahrik ederek enaniyet ve kibir çukuruna düşürüp kendi gibi seni de ilahi huzurdan taşlanmış ve kovulmuş eder.

Hırs-1 riyâset ve enâniyet seni kör etti ve seni Hakk'a vusûlden mahrûm da eder. Şeytan senin nefsinin duygularını tahrîk ederek enâniyet ve kibir çukuruna düşürüp kendi gibi seni de huzûr-i ilâhîden mercûm ve matrûd eder.

1469. Ashâb-ı fîl ve kavm-i Lût gibi ki o suhût onları da kendi gibi mercâm etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1469. Fil sahipleri ve Lût kavmi gibi ki, o gazaba uğramışlık onları da kendisi gibi taşlanmış ve kovulmuş kıldı.

"Suhût", masdar olup burada mef'ûl (edilgen) anlamındadır, "gazaba uğramış" demektir. Yani, nasıl ki o şeytan, Kâbe-i Muazzama'nın yerini değiştirmek amacıyla Kâbe'yi yıkmak için fillerle gelen Ebrehe'nin nefsanî sıfatını tahrik ederek kendisinin ve ordusunun helâkine sebep oldu. Ve aynı şekilde Lût (a.s.)'ın kavmini azdırdı ve peygamberlerine karşı gelmelerini sağladı; ilâhî gazaba maruz kalmış olan o İblis, onları da kendisi gibi Allah katından kovulmuş ve taşlanmış kıldı.

"Suhût", masdar olup burada mef'ûl ma'nâsınadır, "gazab olunmuş" demektir. Ya'ni, nitekim o şeytan Ka'be-i Muazzama'nın mevkiini nakl etmek maksadıyla Ka'be'yi tahrîb için filler ile gelen Ebrehe'nin sıfat-ı nefsâniyye- sini tahrîk ederek kendisi ve ordusunun helâkine sebeb oldu. Ve kezâ Lût (a.s.)ın kavmini azdırdı ve peygamberlerine muhalefet ettirdi; gazab-ı ilâhîye ma'rûz kalmış olan o İblis onları da kendi gibi ind-i ilâhîden matrûd ve mercûm etti.

1470. Vaktāki müşterayı sabrediciler anladılar, her müşteri tarafına acele et- mediler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1470. Sabredenler, satın alınmış olanları anladıklarında, her alıcı tarafına acele etmediler.

"Müşterâ", ism-i mef'ûl (edilgen ortaç) yapısıyla "satın alınmış" demektir. Bundan kasıt, nefislerini ve mallarını Hak yolunda feda eden müminlerdir ki, onların alıcısı yukarıda geçen ayet-i kerime gereğince Yüce Allah'tır. Yani, o kimseler ki, satın alınmış olanların, yani Hakk'ın satın aldığı kulların ilâhî emre itaat etmekte ve ilâhî yasaktan sakınmakta sabredenler olduğunu anladılar, alıcı olan Hak'tan başka kendilerine hiçbir alıcı aramadılar ve yaratılmışlardan kendilerine alıcı tedarik etme tarafına koşmadılar.

"Müşterâ", ism-i mef'ûl sîğasıyla "iştirâ olunmuş" demektir. Bundan murâd, nefislerini ve mallarını Hak yolunda bezl eden mü'minlerdir ki, onların müşterisi yukarıda geçen âyet-i kerîme mûcibince Hak Teâlâ hazretleridir. Ya'ni, o kimseler ki, müşterâyı ya'ni Hakk'ın iştirâ ettiği kulların emr-i ilâhîye itâatta ve nehy-i ilâhîden ictinâbda sabr ediciler olduğunu anladılar, müşteri olan Hak'tan başka kendilerine hiçbir müşteri aramadılar ve mahlûktan kendilerine müşteri tedariki tarafına koşmadılar.

1471. Ve o kimse ki müşteriden yüz çevirdi, baht ve ikbal ve bekā ondan berî oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1471. Ve o kimse ki müşteriden yüz çevirdi, baht ve ikbal ve beka ondan uzak oldu.

Ve o kimse ki, kalıcı ve gerçek müşteri olan Yüce Allah hazretlerinden yüz çevirdi ve fani olan müşterilere yöneldi, böyle bir kimseden manevi talih, uhrevi ikbal ve beka uzak ve dışarıda kaldı ve saadetten mahrum oldu.

Ve o kimse ki, bâkî ve hakîkî müşteri olan Allah Teâlâ hazretlerinden yüz çevirdi ve fânî olan müşterilere teveccüh etti, böyle bir kimseden täli'-i ma'nevî ve ikbâl-i uhrevî ve bekā berî ve hâriç oldu ve sâadetten mahrûm kaldı.

1472. Ebede kadar hasret, Darvân ehlinin hased içinde olan hâli gibi, harîsler üzerine kaldı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1472. Sonsuza dek sürecek hasret, Darvân halkının haset içindeki hâli gibi, hırslı kimselerin üzerinde kaldı.

"Darvân", Yemen'de San'â şehrine iki fersah uzaklıkta bulunan bir köyün adıdır. Bu köy halkının hikâyesi, üçüncü cildin 477 numaralı beytinin yukarısında yazılı olan şerhte de geçti. Oradaki açıklamalara bakılsın. Yani, sonsuz olan ahiret âlemine özgü hasret duygusu, nefsanî sıfatların hükümlerini yerine getirmeye hırslı olan kimselerin üzerinde kaldı; nasıl ki Darvân halkının haset içindeki hâli böyleydi.

"Darvân", Yemen'de San'â şehrine iki fersah mesafede vâki' bir köyün adıdır. Bu köy ahâlîsinin kıssası III. cildin 477 numaralı beyt-i şerîfinin yukarısında yazılı olan sürh-ı şerîfte de geçti. Oradaki îzâhâta müracaat olunsun. Ya'ni, ebedî olan âlem-i âhirete mahsûs hasret duygusu nefsânî sıfatların ahkâmını icrâya harîs olan kimselerin üzerinde kaldı; nitekim Darvân ahâlîsinin hased içinde olan hâli böyle idi.

## Darvân ehlinin ve onların fukarâya olan hasedlerinin kıssasıdır. Dediler ki: "Babamız abdallığından dolayı bağın vâridâtının çoğunu fakîrlere verir idi. Vaktâki kuru üzüm ve pekmez olur idi, öşür verir idi; ve helva ve pâlûze pişirdiği vakit, öşür verirdi; ve ekinin kesmiklerinden öşür verir idi; ve harman döğdüğü vakit, yarım döğülmüş başaktan ve döğülmüş başaktan öşür verir idi; ve buğdayı samandan ayırdığı vakit öşür verirdi; ve un yaptığı vakit, öşür verirdi; ve hamur yaptığı vakit öşür verirdi; ve ekmek yaptığı vakit öşür verirdi." Şübhesiz Hak Teâlâ o bağa ve ekine bir bereket koymuş idi ki bütün bağların sahibleri hem meyvede hem de gümüşte ona muhtaç idiler ve o, onlardan hiçbir kimseye muhtaç değildi. Evlâdı öşürleri mükerrer gördüler ve o bereketi görmediler. O bedbaht kadın gibi ki, eşeğin zekerini gördü ve kabağı görmedi

1473. Bir salih, bir rabbânî adam vardı. Bir âkıbet görücü akl-ı kâmil tutar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1473. Salih, Rabbânî bir adam vardı. O, sonuçları gören kâmil bir akla sahipti.

"Kasîl", kesilmiş şey ve "hasal" dedikleri, biçilip satılan gök arpa demektir (Ahterî Kebîr). "Kefe-i âmîhte" ise yarım dövülmüş başak anlamına gelir.

"Kasîl", kesilmiş şey ve hasal dedikleri gök arpa ki biçip satarlar (Ahterî Kebîr). "Kefe-i âmîhte", yarım döğülmüş başak ma'nâsınadır.

1474. Yemen yakınında Darvân köyünde sadakada ve güzel huyda meşhûr idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1474. Yemen yakınındaki Darvân köyünde sadaka vermesi ve güzel ahlakıyla meşhurdu.

1475. Onun köyü fakîr Kâbe'si idi. Muhtaçlar onun tarafına gelir idiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1475. Onun köyü fakirlerin Kâbe'si idi. Muhtaçlar onun tarafına gelirlerdi.

"Müstemendân", ihtiyaç sahibi ve gamlı anlamındadır. Yani, ihtiyaç sahibi olan fakirler bu Darvân köyünün etrafında dolaşıp tavaf ettikleri için "fakirler Kâbe'si" demek uygun idi.

"Müstemendân", ihtiyaç sahibi ve gamlı ma'nâsındadır. Ya'ni, ihtiyaç sâhibi olan fakîrler bu Darvân köyünün etrafında dolaşıp tavâf ettikleri için "fukarâ Kâbe'si" demek sezâ idi.

1476. Hem başaktan hem de samandan ayrıldığı vakit buğdaydan riyasız öşür verirdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1476. Hem başaktan hem de samandan ayrıldığı zaman buğdaydan riyasız öşür verirdi.

1477. Un olaydı, ondan da öşür verirdi, ekmek olaydı ondan dahi başkaca öşür verirdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1477. Un olsaydı, ondan da öşür verirdi; ekmek olsaydı, ondan da ayrıca öşür verirdi.

1478. Her mahsûlün öşrünü terk etmezdi, ektiği şeyden dört kere öşür verirdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1478. Her ürünün öşrünü terk etmezdi, ektiği şeyden dört kere öşür verirdi.

Ektiği ekinin ekmek oluncaya kadar geçirdiği dönüşümlerin her bir devresinde öşür verirdi ki, onlar başak, buğday, un ve ekmek devreleridir. Bu sebeple dört kere fakirlere ürünün onda birini verirdi.

Ektiği ekinin ekmek oluncaya kadar geçirdiği istihâlâtın her bir devresinde öşür verirdi ki, onlar başak, buğday, un ve ekmek devreleridir. Binâenaleyh dört kere fukarâya hâsılâtın onda birini verir idi.

1479. O delikanlı kendi evladlarının hepsine her zaman çok vasiyetler ederdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1479. O delikanlı, kendi evlatlarının hepsine her zaman çok vasiyetler ederdi.

1480. (Derdi ki:) "Sakın ha, sakın ha, benden sonra kendi hırsınızdan dola-yı fukaranın hissesini esirgemeyiniz!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1480. (Derdi ki:) "Sakın ha, sakın ha, benden sonra kendi hırsınızdan dolayı fakirlerin hissesini esirgemeyiniz!"

Yani, "Nefsânî hırsınızdan dolayı cimrilik ve el sıkılık ederek fakirlerin hissesini ve hakkını esirgemeyiniz!" derdi. Bu şerefli beyitte Meâric Suresi'nde geçen إِلَّا الْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ (Meâric, 70/22-25) yani "Cehennem ateşinden ayrı tutulan o kimselerdir ki, onlar namazlarında sürekli olan namaz kılanlardır; ve onların mallarında dilencilerin ve geçim sebeplerinden mahrum olan fakirlerin bilinen bir hakkı vardır." ayet-i kerimesine işaret buyruluyor.

Ya'ni, "Hırs-ı nefsânînizden dolayı buhül ve imsâk ederek fukarânın his-sesini ve hakkını esirgemeyiniz!" derdi. Bu beyt-i şerîfte sûre-i Meâric'de إِلَّا الْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ olan (Meâric, 70/22-25) ya'ni "Cehennem ateşinden müstesnâ olan o kimselerdir ki, onlar namazlarında dâimî olan musallîlerdir; ve onların mallarında sâiller ve esbâb-ı maîşetten mahrûm olan fakirlerin hakk-ı ma'lûmu vardır." âyet-i ke-rîmesine işâret buyruluyor.

1481. "Ta ki ekin ve meyveler size kalsın, Hakk'ın taatının penâhında sabit olsun!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1481. "Ta ki ekin ve meyveler size kalsın, Hakk'ın itaatının himayesinde sabit olsun!"

Yani, "Eğer siz benim vasiyetlerimi tutup fakirlerin bilinen hakkını verirseniz, Hakk'ın emrine itaat etmiş olursunuz ve bu itaatınız sayesinde ürünleriniz bereket bulup faydasını görürsünüz."

Ya'ni, "Eğer siz benim vasiyetlerimi tutup fukarânın hakk-ı ma'lumunu verir iseniz Hakk'ın emrine itâat etmiş olursunuz ve bu itâatınız sâyesinde mahsûlâtınız bereket bulup fâidesini görürsünüz."

1482. "Mahsülleri ve meyveleri, tahmînsiz ve şeksiz olarak, Hak Teâlâ hep gaybdan göndermiştir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1482. "Ürünleri ve meyveleri, tahmin edilemez ve şüphesiz bir şekilde, Yüce Allah hep gaybdan göndermiştir."

Yani, "Bizim için ortaya çıkacak miktarı bilinmeyen ürünleri Yüce Allah, bize gayb âleminden ve bilinmeyenler âleminden göndermiştir ki, bunların gayb âleminden geldiği şüphesizdir."

Ya'ni, "Bizlerce zuhûr edecek mikdârı mechûl olan mahsûlleri Hak Teâlâ hazretleri, bize âlem-i gaybdan ve mechûlât âleminden göndermiştir ki, bunların gayb âleminden geldiği şübhesizdir."

1483. Eğer îrad mahallinde bir masraf edersen, fâide dergahıdır, bir fâide üzerine çarparsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1483. Eğer gelir elde etme yerinde bir harcama yaparsan, bu fayda kapısıdır, bir fayda üzerine çarparsın.

Yani, tabiat âleminde, her gelir elde edilen yerde bir de harcama olması genel bir kuraldır. Örneğin insan yer içer, fakat onun vücudunun harcamaları olmazsa, hasta olup helak olur. Bu sebeple gelire karşılık harcama yapmak, fayda elde edilecek olan büyük bir kapıdır. Gelire karşılık harcama yap ki, fayda elde edesin!

Ya'ni, âlem-i tabîatta, her îrâd olan yerde bir de masraf olmak kāide-i umûmiyyedir. Meselâ insan yer içer, fakat onun vücûdunun sarfiyâtı olmazsa, hasta olup helâk olur. Binâenaleyh îrâda mukābil masraf etmek fâide edilecek olan bir büyük kapıdır. Îrad mukābilinde masraf et ki, fâide istihsal edesin!

1484. Türk mahsûlün çoğunu tekrar tarlaya eker; zîrâ meyvelerin aslı odur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1484. Türk, ürünün çoğunu tekrar tarlaya eker; çünkü meyvelerin aslı odur.

Burada "Türk"ten kasıt, Hz. Pîr efendimiz zamanındaki Selçuk Türklerinin köylüleri ve çiftçileridir, bu özel anlama göre; genel anlamı itibarıyla her milletin çiftçilerine aittir. Yani, çiftçiler tarlalarından aldıkları gelirin ve ürünün birçoğunu tohumluk olarak ayırıp, tekrar tarlaya ekerek harcarlar. Çünkü gelecek meyvelerin ve ürünün aslı bu harcamalardır. Bu şerefli beyit yukarıdaki kuralın örneğidir.

Burada "Türk"ten murâd, Hz. Pîr efendimiz zamânında olan Selçuk Türk- leri'nin köylüleri ve rençberleridir, bu ma'nâ-yı husûsîye göre; ma'nâ-yı umûmîsi i'tibâriyle her milletin çiftçilerine râci'dir. Ya'ni, çiftçiler tarlalarından aldıkları îrâdın ve mahsûlün birçoğunu tohumluk olarak ayırıp, tekrar tarlaya ekerek sarf eder. Zîrâ gelecek meyvelerin ve mahsûlün aslı bu masraflar- dır. Bu beyt-i şerîf yukarıdaki kāidenin misâlidir.

1485. Pek çoğunu eker, ondan birazını yer. Zîrâ onun neşv ü nemâsında bir şübhesi yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1485. Pek çoğunu eker, ondan birazını yer. Çünkü onun büyümesinde bir şüphesi yoktur.

Çiftçi elindeki ürünün çoğunu tarlaya eker, ondan bir miktarını yer ve geçimine ayırır. Çünkü ektiği tahılın büyümesinde şüphesi yoktur, ondan ürün alacağına emindir.

Çiftçi elindeki mahsûlün çoğunu tarlaya eker, ondan bir mikdârını yer ve maîşetine tahsîs eder. Zîrâ ektiği hubûbâtın neşv ü nemâsında şübhesi yoktur, ondan hâsılât alacağına emîndir.

1486. Türk ondan dolayı ziraat esnasında elini silker; zîrâ onun mahsûlü de o yerden hâsıl olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1486. Türk ondan dolayı ziraat esnasında elini silker; çünkü onun mahsûlü de o yerden hâsıl olmuştur.

Türk çiftçisi mahsûl alacağına emin olduğu için, ziraat esnasında elindeki tohumluk hubûbâtı toprağa silker; çünkü o silkelediği mahsûlü ve hubûbâtı da o topraktan elde etmiştir.

Türk çiftçisi mahsûl alacağına emîn olduğu için, zirâat esnâsında elindeki tohumluk hubûbâtı toprağa silker; zîrâ o silkelediği mahsûlü ve hubûbâtı da o topraktan hâsıl etmiştir.

1487. Kunduracı dahi ekmekten artırdığı şey ile, kösele ve deri ve sahtiyan satın alır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1487. Kunduracı da ekmekten artırdığı şeyle kösele, deri ve sahtiyan satın alır.

1488. Der ki: "Benim îrâdımın asılları bunlar olmuşlardır, rızık dahi bağı bunlardan açar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1488. Der ki: "Benim kazancımın asılları bunlar olmuşlardır, rızık dahi bağı bunlardan açar."

Kunduracı, ekmeğinden artırdığı parayı köseleye, deriye ve sahtiyana verip der ki: "Benim kazancımın asılları bunlardır. Bu sebeple paramı bunlara nasıl harcamam ki, rızkımın kabuğunun bağını ve kilidini bunlar açar."

Kunduracı ekmeğinden artırdığı parayı köseleye ve deriye ve sahtiyana verip der ki: "Benim îrâdımın asılları bunlardır. Binâenaleyh paramı bunlara nasıl sarf etmem ki, rızkımın kabuğunun bağını ve kilidini bunlar açar."

1489. Şübhesiz îrâd ona oradan gelmiştir. Atâyı ve keremi dahi orada yapar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1489. Şüphesiz gelir ona oradan gelmiştir. Bağışı ve cömertliği dahi orada yapar.

Yani, kunduracıya gelir şüphesiz deriden ve sahtiyandan gelmiştir; bu sebeple bağışı ve cömertliği dahi o gelire sebep olan yerde yapar, yani masrafı da deri ve sahtiyan hakkında yapar.

Ya'ni, kunduracıya îrâd şübhesiz deriden ve sahtiyandan gelmiştir; binâenaleyh atâyı ve keremi dahi o îrâda sebeb olan mahalde yapar, ya'ni masrafı da deri ve sahtiyan hakkında yapar.

1490. Bu yer ve sahtiyan ancak perdedir. Rızkın aslını her nefeste Huda'dan bil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1490. Bu yer ve sahtiyan ancak perdedir. Rızkın aslını her nefeste Huda'dan bil!

Çiftçinin tarlası ve kunduracının sahtiyanı, Yüce Allah'ın bağışının perdesidir ve örtüsüdür. Ey zekâ sahibi, sen rızkın aslını her nefeste Allah'tan bil ki, o rızkı Yüce Allah sana her zaman bu perdeler arkasından verir.

Çiftçinin tarlası ve kunduracının sahtiyanı, Hak Teâlâ'nın atâsının perdesidir ve hicabıdır. Ey kiyâset sâhibi, sen rızkın aslını her nefeste Hak'tan bil ki, o rızkı Hak Teâlâ sana her vakit bu perdeler arkasından verir.

1491. Vaktaki ekersin, asıl olan bu zeminde ek, tâ ki her biri için yüz bin bitsin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1491. Vaktaki ekersin, asıl olan bu zeminde ek, tâ ki her biri için yüz bin bitsin!

"Asıl olan zemin"den kasıt, Hakk yolu'dur. Nasıl ki Bakara sûresinde مَثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ في سبيل الله كمثل حبة أنبتت سبع سنابل في كل سنبلة منة حبة وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَن يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (Bakara, 2/261) buyrulur. Yani "Allah yolunda mallarını harcayanların misali, yedi başak bitiren bir tohumun misali gibidir; her bir başakta yüz tohum olur ve Yüce Allah dilediği kimse için bunu kat kat artırır; ve Yüce Allah her şeyi kuşatan ve her şeyi bilendir." Yani, ey insan, eğer ekersen Hakk yolunda ek ve harca ki, senin harcadığın mal tohumuna karşılık olarak onun yüz bin katı meydana gelsin.

"Asıl olan zemîn"den murâd, tarîk-ı Hak'tır. Nitekim sûre-i Bakara'da مَثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ في سبيل الله كمثل حبة أنبتت سبع سنابل في كل سنبلة منة حبة وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَن يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (Bakara, 2/261) buyrulur. Ya'ni "Allah yolunda mallarını infâk edenlerin misâli bir habbe misâli gibidir ki, yedi başak bitirir; her bir başakta yüz habbe olur ve Allah Teâlâ murâd ettiği kimse için bunu kat kat ziyâde eder; ve Allah Tâlâ vâsi' ve alîmdir." Ya'ni, ey kimse eğer ekersen Hak yolunda ek ve infâk et ki, senin infâk ettiğin mal habbesinin mukabili olarak onun yüz bin misli hâsıl olsun.

1492. Tutayım ki, tohumu, sebeb zannettiğin zemîne gerçi ektin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1492. Diyelim ki, tohumu, sebep zannettiğin toprağa gerçi ektin.

Yani diyelim ki, farz edelim ki, her ne kadar elindeki tohumu, rızkının sebebi zannettiğin toprağa ektin ve bu hususta zahmet ve meşakkat çektin.

Ya'ni tutalım ki, farz edelim ki, her ne kadar elindeki tohumu, rızkının sebebi zannettiğin toprağa ekdin ve bu husûsta zahmet ve meşakkat çektin.

1493. O iki üç sene bitmezse, yalvarmaya ve duâya el vurmaktan başka ne yaparsın?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1493. O iki üç sene bitmezse, yalvarmaya ve duâya el vurmaktan başka ne yaparsın?

O ektiğin tohum topraktan iki üç sene bitmezse ve çıkmazsa, Yüce Allah hazretlerine yalvarmaya ve duâya başlamaktan başka ne yaparsın ve elinden başka ne gelir?

O ektiğin tohum topraktan iki üç sene bitmezse ve çıkmazsa, Allah Teâlâ hazretlerine yalvarmağa ve duâya başlamaktan başka ne yaparsın ve elinden başka ne gelir?

1494. Huzûr-i ilâhîde eli başa vurdun; el ve baş onun rızık vermesine şâhiddir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1494. İlahi huzurda elini başına vurdun; el ve baş, O'nun rızık vermesine şahittir.

Ektiğin tohum zamanında çıkmayınca, "Aman ya Rab, eğer mahsulüm berbat olursa aç kalacağım, perişan olacağım, sen inayet et!" diye ilahi huzurda elini başına vurup yalvarırsın. İşte o el, o baş, Yüce Allah'ın rızık verdiğine doğal bir şahittir. Çünkü senin bu durumun doğal bir sevk ile meydana gelir. Ben, İstanbul'da 1311 senesinde meydana gelen büyük depremde, ilahlığı inkâr eden birinin: "Elhamdülillah, bir bina içinde idim, kazaya uğramaktan kurtuldum" dediğini işittim. Yanında bulunan arkadaşı, "A birader, kime hamdediyorsun, Allah yoktur dediğin halde şimdi ona hamdediyorsun" dedi. O ahmak efendi de, "Canım, alışılmış bir sözdür" diye karşılık verdi. Hepimiz de gülüştük. Bu, alışmaktan ziyade doğal bir sevkdir ki, o biçare o sırada gerçek koruyucunun Yüce Allah olduğunu itirafa mecbur kalmış idi.

Ektiğin tohum zamânında çıkmayınca, "Aman ya Rab, eğer mahsûlüm berbâd olursa aç kalacağım, perîşan olacağım, sen inâyet et!" diye huzûr-i ilâhîde elini başına vurup yalvarırsın. İşte o el, o baş Hak Teâlâ hazretlerinin rızık verdiğine şâhid-i tabîîdir. Zîrâ senin bu vaziyetin sevk-ı tabîî ile vâki' olur. Fakir, İstanbul'da 311 senesinde vâki' olan büyük zelzelede bir münkir-i ulûhiyyetin: "Elhamdülillah, bir binâ içinde idim, kazâya uğramaktan kurtuldum" dediğini işittim. Yanında bulunan arkadaşı, "A birâder kime hamdediyorsun, Allah yoktur, dediğin hâlde şimdi ona hamdediyorsun" dedi. O ahmak efendi de, "Canım, alışılmış bir sözdür" diye mukābele etti. Hepimiz de gülüştük. Bu, alışmaktan ziyâde bir sevk-i tabiîdir ki, o bîçâre o sırada Hâfız-ı hakîkî Cenâb-ı Hak olduğunu i'tirâfa mecbûr kalmış idi.

1495. Nihayet bilirsin ki, rızkın aslının aslı vardır. Hattâ rızık isteyici dahi onu ister.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1495. Nihayet bilirsin ki, rızkın aslının aslı vardır. Hatta rızık isteyici dahi onu ister.

Böyle aciz kaldığın zaman sonunda, rızkın aslının, senin elindeki tohum ve toprak değil, bunların varlıklarının aslı olan Yüce Allah olduğunu bilirsin; hatta rızık isteyicinin dahi bu sebepler perdelerinin arkasından onu istediğini de anlarsın.

Böyle âciz kaldığın vakit âkıbet, rızkın aslı, senin elindeki tohum ve toprak değil bunların varlıklarının aslı olan Hak Teâlâ hazretleri olduğunu bilirsin; hattâ rızık isteyicinin dahi bu esbâb perdelerinin arkasından onu istediğini dahi anlarsın.

1496. Rızkı Hak'tan iste, Zeyd ve Amr'dan isteme! Sarhoşluğu O'ndan iste, esrardan ve şarabdan isteme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1496. Rızkı Hak'tan iste, Zeyd ve Amr'dan isteme! Sarhoşluğu O'ndan iste, esrardan ve şaraptan isteme!

"Beng", ketenden ve kendir yaprağından yapılan esrardır. Keyif verici maddelerden olup insanı sarhoş yapar. "Amr" (عمرو) kelimesindeki vav harfi, "Ömer" (عمر) kelimesinden ayırt edilmek için fazladan yazılmak kuraldır.

"Beng", ketenden ve kendir yaprağından yapılan esrardır. Mükeyyifâttan olup insanı sarhoş yapar. "Amr" (عمرو) kelimesindeki vav harfi "Ömer" (عمر) den tefrîk olunmak için zâid olarak yazılmak kāidedendir.

1497. Mün'imliği O'ndan iste, hazîneden ve maldan değil! Yardımı ondan iste, amcadan ve dayıdan değil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1497. Nimet vericiliği O'ndan iste, hazineden ve maldan değil! Yardımı O'ndan iste, amcadan ve dayıdan değil!

"Nimet vericilik" Hakk'ın sıfatıdır. Bu sebeple nimeti O'ndan iste, hazineden ve maldan bekleme! Aynı şekilde "yardım"ı da Hak'tan iste, amca ve dayıdan ve diğer ilişki içinde olduklarından (taallukat) ve dostlarından bekleme! Onların hepsi de senin gibi Hakk'ın yardımına muhtaçtırlar.

"Ni'met vericilik" Hakk'ın sıfatıdır. Binâenaleyh ni'meti ondan iste, hazîneden ve maldan bekleme! Kezâlik "yardım"ı dahi Hak'tan iste, amca ve da- yıdan ve sair taallukättan ve ahbâb ve yârândan bekleme! Onların cümlesi de senin gibi Hakk'ın yardımına muhtaçtırlar.

1498. Akibet bunlardan kalacaksın; âgâh ol, bu demde kimi çağıracaksın?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1498. Sonunda bunlardan ayrılacaksın; uyanık ol, bu anda kimi çağıracaksın?

Yani, ölüm geldiği zaman kimi çağıracak ve kimden yardım isteyeceksin. Yüce Allah'tan başka senin yardımına yetişen kim olur?

Ya'ni, ölüm geldiği vakit kimi çağıracak ve kimden istimdâd edeceksin. Hak Teâlâ'dan başka senin imdâdına yetişen kim olur?

1499. Bu demde onu çağır ve bâkiyi bırak, tâ ki sen mülk-i cihânın varisi olasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1499. Bu anda onu çağır ve geri kalanı bırak ki sen cihan mülkünün varisi olasın!

Mademki ölüm anında, Hak'tan başka yardım istenecek kimse yoktur; bu sebeple şimdi bu dünya hayatı anında da her ihtiyacında Hakk'ı çağır ve ondan başkalarını ve geri kalan yabancıları bırak! Eğer böyle yaparsan, Hakk'ın temsilcisi olan bir insân-ı kâmil olup cihan mülkünde cihan mülkünün de varisi olursun.

Mâdemki ölüm deminde, Hak'tan başka istimdâd edecek bir kimse yoktur; binâenaleyh şimdi bu hayât-ı dünyeviyye deminde de her bir ihtiyacında Hakk'ı çağır ve ondan başkalarını ve bâkî kalan ağyârı bırak! Eğer böyle yaparsan, Hakk'ın nâibi olan bir insân-ı kâmil olup mülk-i cihanda mülk-i cihânın da vârisi olursun.

1500. Vaktaki kişinin kardeşinden kaçması gele, çocuk o gün babasından kaçar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1500. Kişinin kardeşinden kaçması geldiği zaman, çocuk o gün babasından kaçar.

Bu şerefli beyitte, Abese sûresinin 80/34-37. ayetlerine işaret buyrulur: ﴿يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ ۝ وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ ۝ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ﴾ yani "O kıyamet gününde kişi kardeşinden, anasından, babasından, dostundan ve oğullarından kaçar. O günde onlardan her bir kimse kendisini meşgul eden bir durumda ve meşguliyettedir." Yani, kıyamet gününde herkes kendi derdiyle meşgul olur ve hiçbir kimsenin birbirine bakacak gücü olmaz.

Bu beyt-i şerîfte Abese sûre-i şerîfesinde vâki' ﴿يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ ۝ وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ ۝ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ﴾ (Abese 80/34-37) ya'ni "O kıyamet gününde kişi kardeşinden ve anasından ve babasından ve dostundan kaçar. O günde onlardan her bir kimse kendisini iğnâ eden bir şe'nde ve meşgalededir." âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Ya'ni, kıyamet gününde herkes kendi başının derdiyle meşgül olur ve hiçbir kimsenin birbirine bakacak mecâli olmaz.

1501. Ondan dolayı her dost o saatte düşman olur, zîrâ o senin putun ve yoldan mâni'in idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1501. Ondan dolayı her dost o saatte düşman olur, çünkü o senin putun ve yoldan engelleyicin idi.

Yani, dünya hayatında, bir put gibi kendisine taptığın bir dostun, seni Hak yolundan alıkoyduğu için, kıyamet gününde sen o dostunun düşmanı olursun ve ﴿يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا﴾ yani "Keşke dünya hayatında falan kimseyi dost edinmeseydim!" dersin. Nasıl ki diğer bir ayet-i kerimede ﴿الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ﴾ yani "Dostlar o günde bazısı bazısına düşmandır, takva sahipleri hariç!" buyrulur.

Ya'ni, hayât-ı dünyeviyyede, bir put gibi kendisine taptığın bir dostun, seni Hak yolundan men' ettiği için, yevm-i kıyâmette sen o dostunun düşmanı olursun ve ﴿يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا﴾ (Furkān 25/28) ya'ni "Kâşki hayât-ı dünyeviyyede falân kimseyi dost ittihâz etmese idim!" dersin. Nitekim diğer bir âyet-i kerîmede ﴿الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ﴾ (Zuhruf 43/67) ya'ni "Dostlar oradaki o günde ba'zısı ba'zısına düşmandır, müttakîler müstesnâdır!" buyrulur.

1502. Yüz nakkāşından yüz çevirdin, çünki bir nakıştan gönül ünsü buldun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1502. Yüz nakkaşından yüz çevirdin, çünkü bir nakıştan gönül ünsiyeti buldun.

Ey kişi, sen, senin yüzünü nakşeden ve tasvir eden ve seni yaratan Yüce Allah hazretlerinden yüz çevirip, o yüzü başka tarafta kullandın. Çünkü Hak'ın yaratılmışı olan bir nakışı ve sureti sevip gönlün o suretle ünsiyet (yakınlık, alışkanlık) kazandı ve o suretin muhabbeti, Hak muhabbetine perde ve engel oldu.

Ey kimse, sen, senin yüzünü nakş ve tasvîr eden ve seni halkeden Hak Teâlâ hazretlerinden çevirip, o yüzü başka tarafta kullandın. Çünki Hakk'ın mahlûku olan bir nakış ve sûreti sevip gönlün o sûretle ünsiyet hâsıl etti ve o sûretin muhabbeti, Hak muhabbetine perde ve hicâb oldu.

1503. Eğer bu demde senin dostların sana zıdd olurlar ise ve senden dönerler ve düşmanlığa giderlerse;&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1503. Eğer bu anda senin dostların sana karşı gelirlerse ve senden yüz çevirirler ve düşmanlığa yönelirlerse;

1504. Agâh ol, de ki: "İşte benim günüm mübarek oldu. Yarın olacak şey, bugün oldu!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1504. Agâh ol, de ki: "İşte benim günüm mübarek oldu. Yarın olacak şey, bugün oldu!"

Yukarıdaki beyit ile bu beyit bir cümle oluştururlar. Yani, eğer bu dünya hayatında senin gaflet ehli olup Hak ile ilişkisi bulunmayan dostların sana zıt gider ve senden yüz çevirip, düşmanlık tarafına geçerlerse sakın üzülme de de ki: "Oh ne iyi oldu. Benim günüm, bugün mübarek oldu! Yarın kıyamet gününde olacak hal ve düşmanlık bugün oldu."

Yukarıki beyit ile bu beyit bir cümle teşkil ederler. Ya'ni, eğer bu hayât-ı dünyeviyyede senin ehl-i gafletten olup Hak'la münasebeti bulunmayan dostların sana zıddolur ve senden yüz çevirip, düşmanlık tarafına giderlerse sakın müteessir olma da de ki: "Oh ne iyi oldu. benim günüm, bugün mübârek oldu! Yarın kıyâmet gününde olacak hâl ve düşmanlık bugün oldu."

1505. Bu sarayın ehli, benim zıddım oldular; hatta kıyamet benim için peşin olarak ayn oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1505. Bu sarayın ehli, benim zıddım oldular; hatta kıyamet benim için peşin olarak ayn oldu.

"Bu fani dünyanın hayatına aldanıp ahiret hallerinden gafil olan kimseler, ne iyi oldu da daha bu dünyada iken bana zıt ve muhalif oldular ve benden bağlantılarını kestiler. Hatta gelecek zamanda olan kıyamet halleri, şimdi bana göründü ve aynen gerçekleşti."

“Bu fânî dünyânın hayâtına aldanıp ahvâl-i âhiretten gäfil olan kimseler, ne iyi oldu da daha bu dünyâda iken bana zid ve muhâlif oldular ve benden alâkalarını kestiler. Hattâ gelecek zamanda olan kıyamet ahvâli, şimdi bana zâhir oldu ve aynen vâki' oldu."

1506. Ondan evvel ki kendi vaktimi götürürüm, ömrümü onlar ile nihayete getiririm.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1506. Ondan önce kendi vaktimi götürürüm, ömrümü onlar ile nihayete erdiririm.

Yani, "Ne iyi oldu ki, bu dünya hayatındaki vaktimi dünya ehli yüzünden zayi etmeden ve ömrümü onların karışması ve sevgisi ile geçirmeden önce, onlar benden alakalarını kestiler ve benim Hakk yoluna yönelişimi gördüklerinden dolayı benden soğudular."

Ya'ni, "Ne iyi oldu, bu hayât-ı dünyeviyyedeki vaktimi, ehl-i dünyâ yüzünden zâyi' etmezden ve ömrümü onların ihtilâtı ve muhabbeti ile geçirmezden evvel, onlar benden alâkalarını kestiler ve benim tarîk-ı Hakk'a teveccühümü gördüklerinden dolayı benden soğudular."

1507. Ma`yub olan meta'ı satın almış idim. Şükür ki onun aybına erkenden vakıf oldum!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1507. Ayıplı malı satın almıştım. Şükürler olsun ki onun ayıbına erkenden vâkıf oldum!

Yani, "Halîs olan muhabbetimi verip o dünya ehlinin ayıplı ve kusurlu bir mal olan sohbetlerini ve karışmalarını satın almıştım. Hamdolsun ki, onların sohbetlerinin ve karışmalarının ayıbına ve kusuruna erkenden ve dünya hayatında iken vâkıf oldum."

Ya'ni, "Nakd-i hâlis olan muhabbetimi verip o ehl-i dünyânın ayıplı ve kusurlu bir metâ' olan musâhabetlerini ve ihtilâtlarını satın almış idim. Hamdolsun ki, onların sohbetlerinin ve ihtilâtlarının ayıbına ve kusûruna erkenden ve hayât-ı dünyeviyyede iken vakıf oldum."

1508. Ondan evvel ki sermaye gitti, âkıbet ma`yub dışarıya geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1508. Ondan önceki sermaye gitti, sonunda ayıplı dışarıya geldi.

"Şükürler olsun ki, o ayıbı, ömrümün sermayesi gitmeden ve sonunda yani ahiret hayatında o ayıbımın ortaya çıkmasından önce öğrendim."

"Şükürler olsun ki, o ayba, ömrümün sermâyesi gitmezden ve sonunda ya'ni hayât-ı uhreviyyede o aybımın meydana çıkmasından evvel muttali' oldum."

1509. Ey neseb sahibi, mal gitmiş, ömür gitmiş; ayıplanmış meta' için mal ve can verilmiş olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1509. Ey soy sahibi, mal gitmiş, ömür gitmiş; ayıplanmış mal için mal ve can verilmiş olurdu.

1510. Eşyayı verir idim, bir kalp altını alırdım; sevine sevine hâne tarafına giderdim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1510. Eşyayı verir, bir kalp altını alırdım; sevine sevine evime giderdim.

Yani, "Eğer bu alışverişin bozukluğunu bilmeseydim, malım ve ömrüm boşa gitmiş ve ayıplı ve kusurlu mal için mal ve can vermiş olurdum, ahiret âleminde refah ve saadeti kazanmaya sebep olan ilahi nimetleri, fani hayat ve vehmî zevkler uğruna feda etmiş olurdum ve sonra da hayırlı bir iş görmüş gibi sevine sevine evime giderdim."

Ya'ni, "Eğer bu alış verişin fesâdına vâkıf olmasa idim, mal ve ömrüm boşa gitmiş ve ayıplı ve kusurlu metâ' için mal ve can vermiş olurdum, âlem-i âhirette refah ve saâdet iktisâbına sebeb olan niam-ı ilâhiyyeyi, hayât-ı fâniye ve ezvâk-ı vehmiyye uğruna fedâ etmiş olurdum ve sonra da bir hayırlı iş görmüş gibi sevine sevine evime giderdim."

1511. Şükür ki, şimdi bu kalp olan altın zâhir oldu. Ondan evvel ki, ömür ziyâde geçerdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1511. Şükür ki, şimdi bu kalp olan altın ortaya çıktı. Ondan evvel ki, ömür çok geçerdi.

Hakk'a şükür olsun ki, bu alışverişte aldığım kalp altın benim gözümde ortaya çıktı ve bu ortaya çıkış, bereket versin ki, ömrüm çok geçmeden önce gerçekleşti!

"Hakk'a şükür olsun ki, bu alış verişte aldığım kalp altın nazarımda zâhir oldu ve bu zuhûr, bereket versin ki, ömrüm çok geçmeden evvel vâki' oldu!"

1512. Ebede kadar boynumda kalp kalır idi; bana ömrü zâyi' etmek yazık olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1512. Sonsuza dek boynumda kalp kalırdı; bana ömrü boşa harcamak yazık olurdu.

Eğer böyle vaktinde uyanık olmasaydım, kalp altın değerinde olan dünyevî zevklerin ve hazların uğursuzluğu ve izleri, uhrevî ebedî hayatta boynumda kalırdı ve dünya hayatındaki fırsatı kaçırıp ömrümü boşa harcamak da bana çok üzüntü verici bir durum olurdu!

"Eğer böyle vaktinde müteyakkız olmasa idim, kalp altın mesâbesinde olan ezvâk ve huzûzât-ı dünyeviyyenin uğursuzluğu ve âsârı, hayât-ı ebediyye-i uhreviyyede boynumda kalır idi ve hayât-ı dünyeviyyedeki fırsatı fevt edip ömrümü zâyi etmek dahi bana pek şâyân-ı teessüf bir hâl olurdu!"

1513. Mâdemki onun kalplığı pek erken yüz gösterdi; binâenaleyh ben çabuk ondan ayağı geri çekerim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1513. Mademki onun sahteliği pek erken yüz gösterdi; bu sebeple ben çabuk ondan ayağımı geri çekerim.

Mademki Yüce Allah'ın inayetiyle bana bu dünya ehli muhabbetinin dostluğunun sahteliği daha dünyadayken pek erken ortaya çıktı, artık ben onların karışmasından ve dünyevî hazlardan çabucak ayağımı çekerim.

"Mâdemki inâyet-i Hak ile bana bu ehl-i dünyâ muhabbetinin dostluğunun kalplığı daha dünyâda iken pek erken zâhir oldu, artık ben onların ihtilâtından ve huzûzât-ı dünyeviyyeden çabuk çabuk ayağımı çekerim."

1514. Vaktaki senin dostun düşmanlık peyda eder. Onun hikd ve hasedinin uyuzu dışarıya vurur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1514. Dostun düşmanlık göstermeye başladığında, onun kin ve hasedinin uyuzu dışarıya vurur.

Yani, bu âlemde genel bir kuraldır ki, nefsine düşkün bir dostun sana karşı bir düşmanlık beslemeye başladığı zaman, onun içinde gizli olan nefsanî sıfatlarından kin ve haset duyguları sana karşı görünür olmaya başlar ve bu sıfatlar da onu azap etmeye başlar.

Ya'ni, bu âlemde bir kâide-i umûmiyyedir ki, ehl-i nefs olan bir dostun sana karşı bir düşmanlık peydâ ettiği vakit, onun bâtınında gizli olan sıfât-ı nefsâniyyesinden kîn ve hased duyguları sana karşı zâhir olmağa başlar ve bu sıfatlar dahi onu ta'zîb etmeğe başlar.

1515. Sen onun o i'râzından efgān etme, kendini ahmak ve câhil yapma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1515. Sen onun o yüz çevirmesinden feryat etme, kendini ahmak ve cahil yapma!

Yani, ey kişi, eğer böyle nefsine düşkün ve cismanî adam senden yüz çevirirse, bu uyuzun senden kaçmasından dolayı üzülüp feryat etme! Eğer üzülürsen ahmak ve cahil olmuş olursun. Çünkü uyuzdan senin kaçman gerekirken, o senden kaçarsa, bundan dolayı üzülmek ahmaklık ve cehalet olur.

Ya'ni, ey kimse, eğer böyle nefsânî ve cismânî adam senden yüz çevirirse, bu uyuzun senden kaçmasından dolayı müteessir olup figān etme! Eğer müteessir olursan ahmak ve câhil olmuş olursun. Zîrâ uyuzdan senin kaçman lâzım gelirken, o senden kaçarsa, bundan dolayı müteessir olmak hamâkat ve cehâlet olur.

1516. Belki Hakk'a şükret ve ekmek bahşet ki, onun çuvalında eski olmadın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1516. Aksine Hakk'a şükret ve ekmek bahşet ki, onun çuvalında eski olmadın.

"Der cuvâl şüden", yani "çuvalda olmak," hileden ve aldatmaktan kinayedir (Bahâr-ı Acem). Yani, dünya ehlinin yüz çevirmesinden etkilenme! Aksine Hakk'a şükret ve fakirlere ekmek sadaka ver ki, onların hilesi ve mekrinde çok vakit kalıp eskimedin, çabuk uyandın.

"Der cuvâl şüden", ya'ni "çuvalda olmak," hîleden ve aldatmaktan kinâyedir (Bahâr-ı Acem). Ya'ni, ehl-i dünyanın i'râzından müteessir olma! Belki Hakk'a şükret ve fukarâya ekmek tasadduk et ki, onların hîlesi ve mekri içinde çok vakit kalıp eskimedin, çabuk uyandın.

1517. Sermedî olan sadık dost aramak için, onun çuvalından çabuk dışarıya geldin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1517. Sonsuz olan sadık dostu aramak için, onun çuvalından çabucak dışarı çıktın.

1518. Bir nâzenin dost ki, senin ölümünden sonra onun dostluğunun iyiliği üç kat olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1518. Bir nazik dost ki, senin ölümünden sonra onun dostluğunun iyiliği üç kat olur.

"Nazik dost"tan kasıt, Hakk'a ulaşmış insân-ı kâmildir. Yani, sen dünya ehli olan ve görünüşte mürşitlik iddiasında bulunan kimselerin hilesinde tutsaktın. Onun bozuk iç halleri gözünde ortaya çıktı. Bundan sonra müzevvir ve iddiacı kimselerin hileleri çuvalına girme de, bir nazik dost olan insân-ı kâmili bul ki, senin ölümünden sonra da, berzah âleminde (ölümden sonra ruhların bulunduğu yer) ve diriliş gününde ve bütün geçeceğin duraklarda sana iyiliği dokunsun ve onun dostluğu iki üç kat olsun!

"Nâzenin dost"tan murâd, Hakk'a vâsıl olan insân-ı kâmildir. Ya'ni, sen ehl-i dünyâ olan ve zâhirde mürşidlik da'vâsı eden kimselerin hîlesinde mahbûs idin. Onun ahvâl-i bâtıne-i fâsidesi nazarında zâhir oldu. Bundan sonra müzevvir ve müddeî kimselerin hîleleri çuvalına girme de, bir nâzenîn dost olan insân-ı kâmili bul ki, senin ölümünden sonra da, âlem-i berzahta ve yevm-i ba'sde ve bilcümle geçeceğin mevtınlarda sana iyiliği dokunsun ve onun dostluğu iki üç kat olsun!

1519. O ancak şah-ı refî' olan sultan ola, yâhud şefî' olan sultânın makbûlü ola!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1519. O ancak yüce şah olan sultan olur yahut şefaatçi olan sultanın makbulü olur!

"Yüce şah olan sultan"dan maksat, zamanın tek kutbu olan kutbü'l-aktâb (kutbun kutbu, en büyük kutup) hazretleridir. Her asırda ilâhlık hükümlerine mazhar olan ancak bu şerefli zattır ve o zat Muhammedî kalp üzeredir. Nitekim Hz. Şeyh-i Ekber Fütûhât-ı Mekkiyye'nin 330. bölümünde şöyle buyurur: اعلم ان المبايعة العامة لا تكون الا لواحد الزمان خاصة و ان واحد الزمان هو الذي يظهر بالصورة الالهية في الاوان Yani "Bilinmeli ki muhakkak genel biat, özellikle ancak zamanın tek kutbu içindir ve muhakkak zamanın tek kutbu odur ki, oluş ve bozuluş âleminde ilâhî suretle görünür." Abdullah Bosnevî hazretleri Fusûsu'l-Hikem Şerhi'nin mukaddimesinde buyurur ki: "O irşad makamı, o kutbü'l-aktâbın eliyle yahut onun emriyle o makama ulaşan halifelerin eliyle mümkündür. Velakin onun terbiyesinde yetişen, diğer halifelerin terbiyesinde yetişen gibi değildir. Çünkü ona isabet eden 'ayn'a (varlığın özüne) isabet eder ve diğerine isabet eden 'sıfat'a isabet eder. Makam sahipleri olan ârifler bu sırdan gafil olup bu mertebeye isabet etmeden halkı davet ederler. Mürşid-i kâmil olan kutup tarafından görevlendirilenler müstesnadır." Bu açıklamalara göre birinci beyitte cenâb-ı Pîr efendimiz kutbü'l-aktâba ve ikinci beyitte de kutup tarafından görevlendirilen şerefli zata işaret buyurur; ve bunun zımnında da Allah'ın kullarını kendi yüce taraflarına davete işaret buyururlar. Zira şerefli zatlarının en kâmil vâris oldukları buraya kadar geçen açıklamalarda çeşitli yerlerde beyan olunmuş idi.

"Şâh-ı refî' olan sultan"dan murâd, vâhidü'z-zaman olan kutbü'l-aktâb hazretleridir. Her bir asırda ahkâm-ı ulûhiyyete mazhar olan ancak bu zât-ı şerîftir ve o zât kalb-i Muhammedî üzeredir. Nitekim Hz. Şeyh-i Ekber Fütûhât-ı Mekkiyye'nin 330. babında şöyle buyururlar: اعلم ان المبايعة العامة لا تكون الا لواحد الزمان خاصة و ان واحد الزمان هو الذي يظهر بالصورة الالهية في الاوان Ya'ni "Ma'lûm olsun ki muhakkak mübâyaa-i âmme, hâssaten ancak vâhidü'z-zaman içindir ve muhakkak vâhidü'z-zaman odur ki, ekvânda sûret-i ilâhiyye ile zâhir olur." Abdullah Bosnevî hazretleri Fusûsu'l-Hikem Şerhi'nin mukaddimesinde buyurur ki: "O makām-ı irşâd o kutbü'l-aktâbın yediyle, veyâhud onun emriyle o makāma vâsıl hulefânın yedi ile müyesserdir. Velâkin onun terbiyesinde neşv ü nemâ bulan, sâir hulefânın terbiyesinde neşv ü nemâ bulan gibi değildir. Zîrâ ona isabet eden "ayn"a isabet eder ve sâireye isabet eden "sıfat"a isabet eder. Ashâb-ı makāmât olan ârifin bu sırdan gâfil olup bu mertebeye isâbet etmeden halkı da'vet ederler. Mürşid-i kâmil olan kutb tarafından me'mûr olanlar müstesnâdır." Bu îzâhâta nazaran birinci beyitte cenâb-ı Pîr efendimiz kutbü'l-aktâba ve ikinci beyitte de kutb tarafından me'mûr olan zât-ı şerîfe işâret buyrulur; ve bunun zımnında da ibâdullahı kendi cânib-i âlîlerine da'vete işâret buyururlar. Zîrâ zât-ı şerîflerinin vâris-i ekmel oldukları buraya kadar geçen îzâhâtta muhtelif mahallerde beyân olunmuş idi.

1520. Çengelden ve riyâkârdan ve hîleden kurtuldun; ecelden evvel aldatmasını açık olarak gördün.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1520. Çengelden, riyâkârdan ve hîleden kurtuldun; ecelden önce aldatmasını açıkça gördün.

"Kullâb", kanca ve çengel; "değal" ise mekr, hîle ve eğrilik anlamına gelir ve hîlekâr kişiye de denir. "Garr" masdardır; aldatmak anlamındadır (Akrebü'l-Mevârid). Yani, ey kişi, şükret ki dünya hayatında iken sapkınlık çengelinden, riyâkâr olan yalancı iddiacıdan ve hîleden kurtuldun. Ölmeden önce, yalancı mürşidin seni aldatmasını açıkça gördün ve bu durumdan sıyrıldın.

"Kullâb", kanca ve çengel; "değal", mekr ve hîle ve eğrilik ma'nâsına olup hîlekâr olan adama da ıtlâk olunur. "Garr", masdardır; aldatmak ma'nâsınadır (Akrebü'l-Mevârid). Ya'ni, ey kimse şükret ki, hayât-ı dünyeviyyede iken dalâlet çengelinden ve riyâkâr olan müddeî-i kâzibden ve hîleden kurtuldun. Ölmezden evvel, yalancı mürşidin seni aldatmasını açık olarak gördün ve yakayı sıyırdın.

1521. Eğer bilsen, cihanda bu halkın sana cefâsı gizli altın hazînesi geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1521. Eğer bilirsen, bu halkın sana dünyada yaptığı cefa, gizli altın hazinesi gibi geldi.

1522. Halkı sana böyle kötü huylu ederler. Nihayet nâçâr senin yüzünü o tarafa çevirirler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1522. Halkı sana böyle kötü huylu ederler. Sonunda çaresizce senin yüzünü o tarafa çevirirler.

Bu fani dünyada, nefis ehlinin sana yaptığı eziyetler ve kötü davranışlar, senin için gizli bir altın hazinesi gibidir. Allah'tan başkasına gönül vermemen için halkı sana karşı kötü huylu yaparlar ve sen de onların bu kötü huylarından dolayı onlardan kaçarsın. Bu sebeple onlar, sonunda senin yüzünü çaresizce Hak tarafına çevirmiş olurlar.

Bu fânî dünyâda, ehl-i nefsin sana olan cefâsı ve fenâ muâmeleleri, senin hakkında gizli bir altın definesi mesâbesindedir. Allah'ın mâsivâsı olan halka gönül vermemek için halkı sana karşı kötü huylu ederler ve onların bu fenâ huylarından dolayı sen onlardan kaçarsın. Binâenaleyh onlar, nihâyet senin yüzünü çaresiz Hak tarafına çevirmiş olurlar.

1523. Bunu yakînen bil ki, sonunda onların hepsi hasım ve düşman ve serkeşler olurlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1523. Bunu kesin olarak bil ki, sonunda onların hepsi hasım, düşman ve isyankar olurlar.

1524. Sen kabirde Ahad'dan "Beni ferd bırakma!" niyazını edici olarak figān ile kalırsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1524. Sen kabirde Ahad'dan "Beni tek bırakma!" diye yalvararak feryat ile kalırsın.

Şerefli beyitte, Enbiyâ sûresinde geçen رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ (Enbiyâ, 21/89) yani "Ey Rabbim, beni yalnız bırakma ve sen vârislerin en hayırlısısın!" yüce ayetine işaret buyrulur. Bu yüce ayet, Zekeriyâ (a.s.)'ın duası olup Yüce Allah'tan evlat istemesi üzerine gerçekleşmiştir; ve cenâb-ı Pîr efendimiz burada, kabirde ölünün dilinden çıkmasına işaret buyururlar. Uygunluk yönü şudur ki, evlat babanın vücudundan meydana gelir; ve ölünün ameli de aynı şekilde onun vücudundan ortaya çıkar. Zekeriyâ (a.s.), "Ey Rabbim, beni evlat yönünden kısır bırakıp yalnız bırakma!" demiş olduğu gibi kabirdeki ölü de "Ey Rabbim, beni amel yönünden kısır bırakıp berzahta yalnız bırakma, hayırlı amellerimin suretlerini bana arkadaş eyle!" demiş olur.

Beyt-i şerîfte sûre-i Enbiyâda vâki' رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ (Enbiyâ, 21/89) ya'ni "Ey Rabbim beni yalnız bırakma ve sen vârislerin hayırlısısın!" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Bu âyet-i kerîme Zekeriyâ (a.s.)ın duâsı olup Cenâb-ı Hak'tan evlâd talebi üzerine vâki'dir; ve cenâb-ı Pîr efendimiz burada, kabirde ölünün lisânından sudûruna işâret buyururlar. Vech-i münâsebeti budur ki, evlâd, babanın vücûdundan peydâ olur; ve ölünün ameli dahi, kezâ onun vücûdundan sâdır olur. Zekeriyâ (a.s.), "Yâ Rab beni evlâd cihetinden akîm edip yalnız bırakma!" demiş olduğu gibi kabirdeki ölü dahi "Yâ Rab, beni amel cihetinden akîm edip berzahta yalnız bırakma, hayırlı amellerimin sûretlerini bana refîk eyle!" demiş olur.

1525. Ey senin cefân, vefâkârların ahdinden iyi olan! Bâkîlerin ahdi dahi senin ihsanındandır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1525. Ey senin cefân, vefâkârların ahdinden iyi olan! Bâkîlerin ahdi dahi senin ihsanındandır.

Ey Yüce Rab, senin cefân, senden başkası olan vefâ edenlerin ahdinden ve onların ahitleriyle kalplere bahşedecekleri safadan daha iyidir. Çünkü senden başkası olanların yaptıkları ahit dahi senin lütuf ve ihsanından ortaya çıkar. Bu şerefli beyitte "Benim azabım dilediğim kimseye isabet eder; ve benim rahmetim her şeyi kaplamıştır." (A'raf 7/156) ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Çünkü Hak'ın rahmeti her şeyi kaplamış olunca, o rahmet Hak'ın azabı isabet etmemiş olan şeyleri de kaplamış olur. Buna göre bu bakış açısından Hak'ın cefâsı, başkalarının vefâsından daha iyi olur. Çünkü halkın vefâsı izafî ve fânidir ve Hak'ın içinde rahmet olan cefâsı ise, sonsuz rahmete yakındır.

Ey Rabb-i Celîl, senin cefân, senin gayrın olan vefâ edicilerin ahdinden ve onları ahidleriyle kalblere bahşedecekleri safadan daha iyidir. Zîrâ senin gayrın olanların yaptıkları ahid dahi senin lutuf ve ihsânından zuhûra gelir. Bu beyt-i şerifte عذابي أصيب به من أشاء ورحمتي وسعت كلِّ شَيْء (A'raf 7/156) ya'ni "Benim azabım dilediğim kimseye isabet eder; ve benim rahmetim her şeyi kaplamıştır." âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Zîrâ Hakk'ın rahmeti her şeyi kaplamış olunca, o rahmet Hakk'ın azabı isâbet etmemiş olan şeyleri de kaplamış olur. Binâenaleyh bu nokta-i nazardan Hakk'ın cefâsı, başkalarının vefâsından daha iyi olur. Zîrâ halkın vefâsı izâfî ve fânîdir ve Hakk'ın zımnında rahmet olan cefâsı ise, rahmet-i bâkıyeye mukärindir.

1526. Ey anbar tutucu, kendi aklından işit, kendi buğdayını Allah'ın arzına tevdî et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1526. Ey ambar tutucu, kendi aklından işit, kendi buğdayını Allah'ın arzına teslim et!

"Buğday"dan kasıt, her türlü geçim sebebidir. "Allah'ın arzı"ndan kasıt, Allah'ın muhtaç olan kullarıdır. Yani, ey kimse, ahiret aklının nasihatini dinle, ambarına yığdığın geçim sebeplerini ilahi tavsiye gereğince muhtaç olanlara dağıtmak suretiyle, Allah'ın arzına teslim et ki, "Kim ki bir iyilik ile geldi ise, onun için o iyiliğin on misli vardır" (En'âm, 6/160) ayet-i kerimesi gereğince faydalı ürün versin.

"Buğday"dan murâd, her nevi' esbâb-ı maîşettir. "Allah'ın arzı"ndan murâd, Hakk'ın muhtaç olan kullarıdır. Ya'ni, ey kimse, akl-ı maâdının nasîhatini dinle, anbarına yığdığın esbâb-ı maîşeti tavsiye-i ilâhî mûcibince muhtaç olanlara tevzî' etmek sûretiyle, Allah'ın arzına teslim et ki, من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها (En'âm, 6/160) ya'ni "Kim ki bir iyilik ile geldi ise, onun için o iyiliğin on misli vardır" âyet-i kerîmesi mûcibince semere-i nâfia versin.

1527. Ta ki hırsızdan ve bitten emîn ola! Şeytanı küçük şeytan ile çabuk öldür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1527. Ta ki hırsızdan ve bitten emin olsun! Şeytanı küçük şeytan ile çabuk öldür.

"Şüpüş", buğdayda oluşan bit ve böcektir. "Küçük şeytan"dan kastedilen, gelecek şerefli beyitteki karineyle "fakirlik"tir. Yani, elindeki geçim sebeplerini muhtaçlara dağıt ve fakir kalacağım diye korkma! Şeytan seni fakirlikle korkutup cimriliğe ve mal biriktirmeye yöneltir. Sen de, "Ben Hak yolunda malımı harcayıp fakirliği seçeceğim!" de de, şeytanı öldür ve onun vesveselerini geçersiz kıl!

"Şüpüş", buğdayda hâsıl olan bit ve böcek. "Küçük şeytan"dan murâd, âtîdeki beyt-i şerîf karînesiyle "fakr"dır. Ya'ni, elindeki esbâb-ı maîşeti muhtâcîne tevzî et ve fakîr kalacağım diye korkma! Şeytan seni fakr ile korkutup buhl ve imsâke sevk eder. Sen dahi, "Ben Hak yolunda malımı infâk edip fakrı ihtiyar edeceğim!" de de, şeytanı öldür ve onun ilkāâtını ibtâl et!

1528. Zîra o seni her dem fakrdan korkutur; onu keklik gibi avla, ey erkek çakır kuşu!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1528. Çünkü o seni her zaman fakirlikten korkutur; onu keklik gibi avla, ey erkek çakır kuşu!

Çünkü o şeytan, الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاءِ (Bakara 2/268) yani "Şeytan size fakirliği vaat eder ve size fuhşu emreder" ayet-i kerimesi gereğince sizi fakirlikle korkutup Hak yolunda infak etmekten (Allah yolunda harcamaktan) men eder; ve bu fakirlik korkusu, şeytanın elinde bir vasıta olup küçük şeytan konumunda bulunur. "Sakr", doğan cinsinden çakır dedikleri bir kuştur (Ahterî-i Kebîr). Yani, erkek çakır kuşu konumunda bulunan sâlik (Hakk Yolcusu), sen fakirlikten korkma! Sen o fakirliği keklik gibi avla da bu küçük şeytan ile büyük şeytanı öldür. Şeytanın senin için kullandığı vasıtayı, onun kafasına vur!

Zira o şeytan الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاءِ (Bakara 2/268) ya'ni "Şeytan size fakn va'd eder ve size fahşâ ile emreder" âyet-i kerîmesi mûcibince sizi fakr ile korkutup Hak yolunda infâktan men' eder; ve bu fakr korkusu, şeytanın elinde bir vâsıta olup küçük şeytan mesâbesinde bulunur. "Sakr", doğan cinsinden çakır dedikleri bir kuştur (Ahterî-i Kebîr). Ya'ni, erkek çakır kuşu mesâbesinde bulunan sâlik, sen fakrdan korkma! Sen o fakrı keklik gibi avla da bu küçük şeytan ile büyük şeytanı öldür. Şeytanın senin için kullandığı vâsıtayı, onun kafasına vur!

1529. Kâm-yâr olan sultan-ı azîzin doğanına ayıb olur ki keklik onu şikâr ede!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1529. Muradına ermiş yüce sultanın doğanına ayıp olur ki keklik onu avlasın!

"Kâm-yâr", muradına ve maksadına ulaşan demektir ki, bundan kasıt, fenâfillâh (Allah'ta yok olma) ve bekâbillâh (Allah ile var olma) mertebelerini elde ederek Hakk'a ulaşmış ve muradına ermiş insân-ı kâmildir; bu zât, diğer insan fertleri üzerinde yüce bir sultandır. "Doğan"dan kasıt, böyle bir insân-ı kâmilin müridi ve Hakk Yolcusu'dur. Yani, insân-ı kâmilin doğanı konumunda olan mücâhedeci bir Hakk Yolcusu'na ayıptır ki, keklik konumunda olan şeytan onu fakirlik vesvesesiyle avlasın ve yolundan alıkoysun!

"Kâm-yâr", murâdına maksûduna nâil olan demektir ki, bundan murâd, fenâfillâh ve bekäbillâh mertebelerini ihrâz ile Hakk'a vâsıl ve murâdına nâil olan insân-ı kâmildir ki, bu zât sâir efrâd-ı beşer üzerinde sultân-ı azîzdir. "Doğan"dan murâd, böyle bir insân-ı kâmilin mürîdi ve sâlikidir. Ya'ni, insân-ı kâmilin doğanı mesâbesinde olan bir sâlik-i mücâhide ayıptır ki, keklik mesâbesinde olan şeytan onu vesvese-i fakr ile avlaya ve yolundan alıkoya!

1530. Çok vasiyet etti ve nasihat tohumu ekti. Onların zemîni çorak olduğundan bir faide tutmadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1530. Çok vasiyet etti ve nasihat tohumu ekti. Onların zemini çorak olduğundan bir fayda vermedi.

Bu şerefli beyitte kıssaya dönülüyor. Yani, bağ sahibi, çocuklarına fakirlerin hakkı verilmesi için çok vasiyet etti ve onların zihinlerine nasihat tohumunu ekti. Fakat onların zihinlerinin zemini çorak olduğundan bu tohumlar çürüdü ve asla ürün vermedi.

Bu beyt-i şerîfte kıssaya rücû' buyrulur. Ya'ni, bağ sâhibi, evlâdlarına fukarânın hakkı verilmek için çok vasiyet etti ve onların dimâğlarına nasîhat tohumunu ekti. Fakat onların dimâğlarının zemîni çorak olduğundan bu tohumlar çürüdü ve aslâ mahsûl vermedi.

1531. Gerçi nâsıh için yüz dâiye olur. Nasihat hifz edici bir kulak lazımdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1531. Gerçi nasihat eden için yüzlerce sebep olur. Nasihati koruyan bir kulak lazımdır.

"Dâiye", kasıt; "vâiye", koruyan demektir. Nasıl ki el-Hâkka sûre-i şerîfesinde Yüce Allah buyurur: لنجعلها لكم تذكرة وتعيها أذن واعية (Hakka 69/12) Yani "Nuh (a.s.) kavminin helâk oluş kıssasını sizin için nasihat ve ibret kıldık ki, sizin koruyan kulağınızda saklı kalsın." Yani nasihat eden kimse için, nasihatte birçok maksat olur. Fakat bu nasihatleri koruyan kulak lazımdır.

"Dâiye", kasd; "vâiye", hifz edici demektir. Nitekim el-Hâkka sûre-i şerîfesinde Hak Teâlâ buyurur: لنجعلها لكم تذكرة وتعيها أذن واعية (Hakka 69/12) Ya'ni "Nuh (a.s.) kavminin helâki kıssasını sizin için nasîhat ve ibret kıldık ki, sizin hıfz edici kulağınızda mahfûz olsun." Ya'ni nasîhat edici kimse için, nasîhatte birçok maksadlar olur. Fakat bu nasîhatleri hıfz edici kulak lâzımdır.

1532. Sen ona yüz taltîf ile nasîhat verirsin. O senin nasîhatinden yan çizer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1532. Sen ona yüz taltif ile nasihat verirsin. O senin nasihatinden yan çizer.

"Pehlû tehî kerden", uzak durmayı seçmek ve bir şeyden sakınmak ve kaçınmak anlamındadır (Burhan). Türkçede, "yan çizmek" bu anlamlara gelir.

"Pehlû tehî kerden", uzaklık ihtiyâr etmek ve bir şeyden perhîz ve ictinâb eylemekden kinâyedir (Burhân). Türkçe'de, "yan çizmek" bu ma'nâlardan kinâyedir.

1533. Dinlemeyen bir kimse, inâddan ve redden, yüz söyleyici kimseyi âciz eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1533. Dinlemeyen bir kimse, inattan ve reddetmekten dolayı, yüz konuşmacıyı âciz bırakır.

1534. Peygamberlerden daha nasîhat edici ve daha kelâmı latîf olan ne vakit olur ki, onların nefesi taşa te'sîr etti?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1534. Peygamberlerden daha nasihat edici ve sözü daha latif olan ne zaman olur ki, onların nefesi taşa etki etti?

1535. O şeyden ki, dağ ve taş işe geldiler, bedbahtlık bağı açılmış olmadı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1535. Dağ ve taşın bile etkilendiği şeyden, bedbahtlık bağı açılmış olmadı.

"Bedbaht"tan kasıt, ezelden şakî (Allah katında kötü yazılmış) olan kimsedir. Yani, dağlara ve taşlara etki eden ilâhî vahiy ve peygamberlerin nasihatleri, ezelden şakî olan kimsenin kalbine etki etmedi ve onların inkâr düğümleri çözülmedi.

"Bedbaht"tan murâd, şakî-i ezelî olan kimsedir. Ya'ni, dağlara ve taşlara te'sîr eden vahy-i ilâhî ve peygamberlerin nasîhatleri şakî-i ezelînin kalbine te'sîr etmedi ve onların inkâr düğümleri açılmadı.

1536. Öyle gönüller ki, onlara bizlik ve benlik oldu; onların sıfatı "Bel eşeddü kasveten!" oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1536. Öyle gönüller ki, onlara bizlik ve benlik oldu; onların sıfatı "Aksine, taştan daha katıdır!" oldu.

"Mâ ve men"den kasıt, enaniyet ve kendini beğenmişliktir. İkinci mısrada, Bakara suresinde geçen "Sonra bunun ardından kalpleriniz katılaştı, taş gibi, hatta daha da katı oldu. Çünkü taşlardan öylesi vardır ki, içinden ırmaklar kaynar. Öylesi de vardır ki, yarılır da içinden su fışkırır. Taşlardan bir kısmı da Allah korkusundan aşağı yuvarlanır." (Bakara 2/74) ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Yani, o şakilerin gönülleri, öyle gönüllerdir ki onlarda kendilerini beğenip, başkalarını küçük görme duygusu kökleşti. Bu sebeple o şakilerin kalplerinin sıfatı, "Aksine, şiddette taştan daha katıdır!" hükmüne mazhar oldu. Onun açıklamasındadır ki Hakk'ın bağışı ve onun kudreti, kabiliyete bağlı değildir. Yaratılmışların bağışı gibi ona kabiliyet lazımdır. Çünkü bağış öncesizdir ve kabiliyet sonradan olmadır. Bağış Hakk'ın sıfatıdır ve kabiliyet yaratılmışın sıfatıdır ve öncesiz olan sonradan olana bağlı olmaz, yoksa sonradan olma imkânsız olur.

Bilinmeli ki, Hakk'ın bağışı; biri zâtî, diğeri esmâî olmak üzere iki kısımdır. "Zâtî bağış", ahadiyet zâtında gizli ve yok olmuş olup zuhur talebinde bulunan sıfat ve isimlere, Hakk'ın kendi zâtında, kendi zâtı ile, kendi zâtına tecellisi suretiyle, ilahi ilminde varlık bahşetmesidir ki, buna "feyz-i akdes" derler; ve bu bağış Hakk'ın zâtî gerekliliği olduğundan ilim mertebesinde meydana gelen ve isimlerin suretlerinden ibaret bulunan sabit hakikatler için kabiliyet şart değildir. Çünkü sabit hakikatler Hakk'ın nispet ve oluşlarının suretleridir ve Hakk'ın oluşları ise, kendi varlığının "ayn"ıdır ve Hakk'ın varlığıyla beraber öncesizdir. Bu sebeple Hakk'ın zâtî bağışı öncesiz olur. Fakat Hakk'ın mutlak varlığının ilim mertebesinden "ayn" mertebesine tenezzülü ve oluş âlemindeki mazharların suretlerinde sınırlanması, sabit hakikatler itibarıyla olduğundan ve oluş âleminde her bir mazhara gelen bağışlar, kendi özel isminin yatkınlığına göre bulunduğundan, bu esmâî bağışlarda kabiliyet şarttır; ve oluş âleminde meydana gelen bu esmâî tecellilere "feyz-i mukaddes" derler. Bu şerif şerhte beyan buyrulan Hakk'ın bağışı, esmâî bağışlar değil, zâtî bağışlardır. Bu bağışlar bahsi Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Şîşî'de ayrıntılı olarak açıklanmıştır.

"Mâ ve men"den murâd, enâniyet ve hodbinliktir. İkinci mısra'da, sûre-i Bakara'da olan ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ (Bakara 2/74) ya'ni "Ey yahudiler, maktûlün ihyâsından sonra sizin kalbiniz taş gibi belki taştan daha galîz ve katı oldu. Muhakkak taşın ba'zısından ırmaklar akar ve ba'zısından yarılıp çeşme gibi su akar ve ba'zısı Allah korkusundan dağdan aşağı iner" âyet-i kerîmesine işaret buyrulur. Ya'ni, o şakîlerin gönülleri, öyle gönüllerdir ki onlarda kendilerini beğenip, başkalarını küçük görmek duygusu kökleşti. Binâenaleyh o şakîlerin kalblerinin sıfatı, "Belki şiddette taştan daha katıdır!" hükmüne mazhar oldu. Onun beyânındadır ki Hakk'ın atâsı ve onun kudreti, kābiliyete mevkûf değildir. Halâikın atâsı gibi ona kabiliyet lâzımdır. Zîrâ atâ kadîmdir ve kabiliyet hâdistir. Atâ Hakk'ın sıfatıdır ve kābiliyet mahlûkun sıfatıdır ve kadîm hâdise mevkûf olmaz ve yoksa hudûs muhâl olur

Ma'lûm olsun, ki atâ-yı Hak; biri zâtî, diğeri esmâî olmak üzere iki kısımdır. "Atâ-yı zâtiyye", zât-ı ahadiyyette mahfi ve müstehlek olup zuhûr talebinde bulunan sıfât ve esmâya, Hakk'ın kendi zâtında, kendi zâtı ile, kendi zâtına tecellîsi sûretiyle, ilm-i ilâhîsinde vücûd bahş etmesidir ki, buna "feyz-i akdes" derler; ve bu atâ Hakk'ın iktizâ-yı zâtîsi olduğundan ilim mertebesinde peyda olan ve suver-i esmâdan ibâret bulunan a'yân-ı sâbite için kabiliyet şart değildir. Zîrâ a'yân-ı sâbite Hakk'ın niseb ve şuûnâtının sûretleridir ve Hakk'ın şuûnâtı ise, kendi vücûdunun "ayn"ıdır ve Hakk'ın vücûduyla beraber kadîmdir. Binâenaleyh Hakk'ın atâ-yı zâtîsi kadîm olur. Fakat vücûd-ı mutlak-ı Hakk'ın mertebe-i ilimden mertebe-i "ayn"a tenezzülü ve mezâhir-i kevniyye sûretlerinde takayyüdü, a'yân-ı sâbite hasebiyle olduğundan ve âlem-i kevnde her bir mazhara vârid olan atâyâ, kendi ism-i hâssının isti'dâdına göre bulunduğundan, bu atâyâ-yı esmâiyyede kābiliyet şarttır; ve âlem-i kevnde vâki' olan bu tecelliyât-ı esmâiyyeye "feyz-i mukaddes" derler. Bu sürh-ı şerîfte beyân buyrulan atâ-yı Hak, atâ- yâ-yı esmâiyye değil, atâyâ-yı zâtiyyedir. Bu atâyâ bahsi Fusûsu'l-Hi- kem'de Fass-ı Şîşî'de tafsîl buyrulmuştur.

1537. O kalbin çaresi bir Mübdil'in atasıdır, onun atasında kabiliyet şart değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1537. O kalbin çaresi bir Mübdil'in (yoktan var edenin) atasıdır, onun atasında kabiliyet şart değildir.

Bu şerefli beyitte zâta ait bağışlara işaret edilir. Çünkü zâta ait bağışlar, isimlerin ilimdeki suretler bahşından ibarettir; ve isimlerin özelliği değişmeye elverişlidir. Fakat insanda bütün isimlere mazhariyet (tecelli yeri olma) yatkınlığı olduğundan, bu kesret (çokluk) âleminde kendisinde bir ismin hükümleri, çevresinin etkileriyle üstün gelmiş ve sabit hakikatinin tabi olduğu özel ismin hükümlerinin ortaya çıkmasına engel bulunmuş ise, arızî (sonradan ortaya çıkan) olan ismin üstünlüğü, o özel ismin üstünlüğüyle değişebilir. Örneğin, sabit hakikati "Hâdî" (hidayet veren) isminin tecelli yeri iken, bir kimse çevresinin etkileriyle "Mudill" (saptıran) isminin etkisi altında kalıp, bu suret (şekil) âleminde kendisinden küfür, inkâr ve fısk (günahkârlık) ortaya çıksa, bilahare onun özel ismi olan "Hâdî" isminin üstün gelmesi gerçekleşip küfürden, inkârdan ve fısktan vazgeçer ve mümin ve salih olur. Ve aynı şekilde, aksine bir kimsenin sabit hakikati "Mudill" isminin tecelli yeri iken, çevrenin etkileriyle "Hâdî" isminin etkileri altında kalıp kendisinden iman, ikrar ve ibadetler ortaya çıksa, bilahare onun özel ismi olan "Mudill" isminin üstün gelmesi gerçekleşip küfür ve inkâr karanlığına ve çeşitli günahlara meyleder. Bu sebeple hidayete kabiliyet, birçok kimsenin zannettiği gibi mutlaka salih amellere devam etmek ve günahlardan kaçınmak değildir. Nice anadan doğma kâfir vardır ki, Hakk'ın hidayeti imdatlarına erişmiştir. Çünkü onlar hakkındaki zâta ait bağış bunu gerektirmiştir; ve zâta ait bağışlarda kabiliyet şart değildir. Bu mesele, kader sırrına ilişkin çok ince ve anlaşılması zor bir meseledir. Ve kader sırrı bilinmediği için, her bir ferdin ilahi emre uyması zorunludur. Aksi halde şakavet (bedbahtlık) alameti olabilirler, Allah'a sığınırız!

Bu beyt-i şerîfte atâyâ-yı [zâtiyye]ye işaret buyrulur. Zîrâ atâyâ-yı zâtiyye, esmâya suver-i ilmiyye bahşından ibârettir; ve esmânın hâssıyyeti kābil-i tebeddüldür. Fakat insanda bilcümle esmâya mazhariyyet isti'dâdı olduğundan bu âlem-i keserâtta kendisinde bir ismin ahkâmı, muhîtinin te'sîrâtı ile gālib gelmiş ve ayn-ı sâbitesinin tâbi' olduğu ism-i hâssın zuhûr-i ahkâmına mâni' bulunmuş ise, ârızî olan ismin galebesi, o ism-i hâssın galebesiyle tebeddül edebilir. Meselâ ayn-ı sâbitesi "Hâdî" isminin mazharı iken, bir kimse muhîtinin te'sîrâtı ile "Mudill" isminin te'sîri altında kalıp, bu âlem-i sûrette kendisinden küfür ve inkâr ve fısk zuhûr etse, bilâhare onun ism-i hâssı olan "Hâdî" isminin galebesi vâki' olup küfür ve inkârdan ve fısktan vazgeçer ve mü'min ve sâlih olur. Ve kezâ bil'akis bir kimsenin ayn-ı sâbitesi "Mudill" isminin mazharı iken, muhîtin te'sîrâtı ile, "Hâdî" isminin te'sîrâtı altında kalıp kendisinden îmân ve ikrâr ve ibâdât zâhir olsa, bilâhare onun ism-i hâssı olan "Mudill" isminin galebesi vâki' olup zulmet-i küfr ve inkâra ve envâ-ı fıska meyleder. Binâenaleyh hidâyete kabiliyet birçok kimselerin zannettiği gibi mutlakā a'mâl-i sâlihaya muvâzabet ve ve maâsîden mücânebet değildir. Nice anadan doğma kâfir vardır ki, Hakk'ın hidâyeti imdadlarına erişmiştir. Zîrâ onlar hakkındaki atâ-yı zâtî bunu îcâb ettirmiştir; ve atâyâ-yı zâtiyyede kābiliyet şart değildir. Bu mes'ele sırr-ı kadere taalluk eden gayet ince ve gāmız bir mes'eledir. Ve sırr-ı kader mechûl olduğu için, her bir ferdin emr-i ilâhîye ittibâ'ı zarûrîdir. Aksi hâlde şekāvet alâmeti olabilirler, neûzü billâh!

1538. Belki kabiliyetin şartı onun atasıdır. Ata iç ve kabiliyet kabuktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1538. Aksine, kabiliyetin şartı O'nun atasıdır. Ata iç, kabiliyet kabuktur.

Yani, O'nun atası için kabiliyet şart değildir. Aksine, kabiliyetin şartı O'nun zâtî atasıdır. Çünkü "feyz-i akdes" (kutsal feyiz) denilen O'nun zâtî atası, sabit hakikatlere, yatkınlık sebebiyle kabiliyet vermiştir ki, "feyz-i mukaddes" (kutsanmış feyiz) denilen isimlerin tecellileri bu kabiliyet üzerine gelir. Bu durumda zâtî ata iç ve Hakk'ın zâtının sırrı; oluşsal hakikatlerin kabiliyeti ise kabuk ve bu zât sırrının dışı olur.

Ya'ni, onun atâsı için kabiliyet şart değildir. Belki kābiliyetin şartı O'nun atâ-yı zâtîsidir. Zîrâ "feyz-i akdes" denilen O'nun atâ-yı zâtîsi isti'dâd hasebiyle, a'yân-ı sâbiteye kabiliyet bahş etmiştir ki, "feyz-i mukaddes" denilen tecelliyât-ı esmâiyye bu kābiliyet üzerine vârid olur. Bu sûrette atâ-yı zâtî iç ve zât-ı Hakk'ın sırrı; ve a'yân-ı kevniyyenin kābiliyeti ise kabuk ve bu sırr-ı zâtın dışı olur.

1539. Bu ki, Mûsa'ya asâ yılan olur, bir güneş gibi onun eli parlak olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1539. Bu ki, Musa'ya asa yılan olur, bir güneş gibi onun eli parlak olur.

Yani, eğer sen zâtî bağışın iç ve oluşsal sabit hakikatlerin (varlıkların özündeki değişmez gerçeklikler) kabiliyetinin kabuk gibi olduğunun örneğini görmek istersen, işte biri Musa (a.s.)'ın asası ve bembeyaz elidir ki, bir ağaç parçasıyla yılanın ve et ile kemikten ibaret bulunan bir el ile ışığın görünürde bağlantıları olmadığı hâlde, asa yılan ve el dahi güneş gibi parlak oldu; çünkü o asanın ve elin içi ki, onların tekil sabit hakikatleridir, zâtî bağış bunlar hakkında bu şekilde meydana geldi ve zâtî bağış meydana gelmek için, bu ağaçtır ve bu eldir, bunlarda yılan ve ışık saçmaya kabiliyet yoktur, demez. Bir harika olmak üzere onların kabukları olan oluşsal varlıkları açıldığı vakit, oluşsal sabit hakikatler nazarında onların içi ortaya çıkar.

Ya'ni, eğer sen atâ-yı zâtînin iç ve a'yân-ı kevniyyenin kabiliyeti kabuk gibi olduğunun misâlini görmek istersen, işte biri Mûsâ (a.s.)ın asâsı ve yed-i beyzâsıdır ki, bir ağaç parçasıyla yılanın ve et ile kemikten ibâret bulunan bir el ile ziyânın zâhirde münasebetleri olmadığı hâlde, asâ yılan ve el dahi güneş gibi parlak oldu; zîrâ o asânın ve elin içi ki, onların ayn-ı sâbiteleridir, atâ-yı zâtî bunlar hakkında bu süretle vârid oldu ve atâ-yı zâtî vârid olmak için, bu ağaçtır ve bu eldir, bunlarda yılan ve ziyâ-pâş olmağa kabiliyet yoktur, demez. Bir hârika olmak üzere onların kabukları olan vücûd-i kevnîleri açıldığı vakit, a'yân-ı kevniyye nazarında onların içi zâhir olur.

1540. Peygamberlerin yüz binlerce mu'cizeleri vardır ki, bizim zamîrimize ve aklımıza sığmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1540. Peygamberlerin yüz binlerce mucizesi vardır ki, bizim iç dünyamıza ve aklımıza sığmaz.

Yani, her şeyi sebebe bağlı gören aklımızın ve iç dünyamızın kabul etmediği yüz binlerce peygamber mucizesi de buna kıyaslanmalıdır. Şu kadar var ki, o kabukların açılıp içlerinin ortaya çıkması da, sabit hakikatlerin gerekliliklerindendir; ve bu olağanüstülük de, mutlak hikmet sahibi Yüce Allah tarafından, her kabuğun bir içi olduğunu merhameten kullarına anlatmak ve görünen âlemden görünmeyen âleme davet etmek içindir.

Ya'ni, her şeyi sebebe bağlı gören aklımızın ve zamîrimizin almadığı yüz binlerce mu'cizât-ı enbiyâ dahi buna kıyâs olunmak lazımdır. Şu kadar var ki, o kabukların açılıp içlerinin çıkması dahi, a'yân-ı sâbitelerinin iktizââtındandır; ve bu fevkalâdelik dahi, Cenâb-ı Hakîm-i mutlak hazretleri tarafından, her kabuğun içi olduğunu merhameten kullarına anlatmak ve zâhirden bâtına da'vet etmek içindir.

1541. Esbabdan değildir, ta'rîf-i Hudadır; yoklara kabiliyet nerededir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1541. Sebeplerden değildir, Allah'ın tanıtmasıdır; yokluklara kabiliyet nerededir?

Yani, peygamberlerden meydana gelen mucizeler ve evliyadan ortaya çıkan kerametler birtakım görünürdeki sebeplerden dolayı gerçekleşmiş değildir. Aksine, onların hepsi Yüce Allah'ın tasarrufu ile var olmuştur. Çünkü "sebepler" dediğimiz şey dahi, Hakk'ın varlığının nispetleri ve bağıntılarıdır; nispetler ise yoklukla ilgili işlerdendir. Halkın varlığı dediğimiz, âlemdeki görünüşlerin toplamı, izafî varlıktan ibaret olunca, o arızî (sonradan olan) ve yoklukla ilgili şeylere kabiliyet nereden gelir; aksine onların kabiliyetlerinin şartı zâtî bağıştandır.

Ya'ni, peygamberlerden sâdır olan mu'cizeler ve evliyâdan zuhûr eden kerâmetler birtakım sûrî sebeblerden nâşî vâki' olmuş değildir. Belki onların hepsi Hak Teâlâ hazretlerinin tasarrufu ile vücûda gelmiştir. Zîrâ "esbâb" dediğimiz şey dahi, vücûd-i Hakk'ın niseb ve izâfâtıdır; ve niseb ise umûr-i ademiyyedendir. Vücûd-i halk dediğimiz, mezâhir-i âlemin hey'et-i mecmuası, vücûd-i izâfiden ibaret olunca, o ârızî ve ademî olan şeylere kābiliyet nereden gelir; belki onların kabiliyetlerinin şartı atâ-yı zâtîdendir.

1542. Kabillik eğer Hakk'ın fiilinin şartı olaydı; hiçbir yok, varlığa gelmezdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1542. Eğer kabiliyet, Hakk'ın fiilinin şartı olsaydı; hiçbir yokluk, varlığa gelmezdi.

Yani, eğer Hakk'ın fiilinin ortaya çıkması için kabiliyet şart olsaydı; ahadiyet zâtında gizli olan ilahi nispetlerin ve hallerin hiçbirisi varlığa gelmezdi. Çünkü Hakk'ın isimlerine ait hallerle ortaya çıkışı, kadim olan zâtının gereğidir ve bu ortaya çıkış için kabiliyet şart değildir. Zira kabiliyet sebeptir ve Hakk'ın mutlak varlığı ile onun gereği olarak, onda gizli olan nispetler, hiçbir sebep altında var olmuş değildir.

Ya'ni, eğer Hakk'ın fiili zuhûra gelmek için kâbiliyet şart olsa idi; zât-ı ahadiyyette mahfi olan niseb ve şuûnât-ı ilâhiyyenin hiçbirisi vücûda gelmezdi. Zîrâ Hakk'ın şuûnât-ı esmâiyyesi ile zuhûru, kadîm olan zâtının muktezâsıdır ve bu zuhûr için kâbiliyet şart değildir. Çünki kâbiliyet sebebdir ve Hakk'ın vücûd-i mutlakı ve onun iktizâsı olarak, onda mündemiç olan niseb, hiçbir sebeb tahtında mevcûd olmuş değildir.

1543. Tâliblere, bu mavi perdenin altında, bir âdet ve sebebler ve yollar koydu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1543. Hakk'ı arayanlara, bu mavi perdenin altında, bir âdet, sebepler ve yollar koydu.

Yani, Yüce Allah, bu duyusal ve görünen âlemde Hakk'ı arayanlara bir âdet, sebepler ve yol belirledi. Bu sebeple ilâhî bağış, Hakk'ı arayanlara, bu görünen âlemin âdeti üzere, birtakım sebepler aracılığıyla özel bir yoldan gelir. Örneğin bir kimse elindeki kayısı çekirdeğinden kayısı oluşmasını istese, önce onu toprağa gömmeli, sonra sulamalı, daha sonra da senelerin geçmesini beklemelidir. Çünkü bu mavi renkte olan gök kubbe perdesi altındaki dünyanın âdeti budur; ve bu bağış, zâtî bir bağış değil, esmâya ait bir bağıştır; ve ilâhî bağış, birtakım isimlerin hizmetiyle gerçekleşir; ve âlemdeki şekillerden her bir şekil bir ismin mazharıdır (tecelli yeridir); ve bir işin görülmesine, bu sıfatlardan birinin veya birkaçının hizmeti, onların mazhar oldukları isimlerin hizmeti olur.

Ya'ni, Hak Teâlâ hazretleri, bu ilm-i his ve şehadette tâlib-i Hak olanlara bir âdet ve esbâb ve yol vaz'etti. Binâenaleyh atâ-yı ilâhî tâliblere, bu âlem-i şehadetin âdeti üzere, birtakım sebebler vâsıtasıyle bir tarîk-ı mahsûstan gelir. Meselâ bir kimse elindeki kayısı çekirdeğinden kayısı husûlünü mürâd etse, evvelâ onu toprağa gömmeli, ba'dehû sulamalı, sonra da senelerin geçmesini beklemelidir. Zîrâ bu mâvi renkte olan kubbe-i semâ perdesi altındaki dünyânın âdeti budur; ve bu atâ, atâ-yı zâtî değil, atâ-yı esmâîdir; ve atâ-yı ilâhî, birtakım hizmet-i esmânın hizmeti ile vâki' olur; ve suver-i âlemden her bir sûret bir ismin mazharıdır; ve bir işin görülmesine, bu sıfatlardan birinin veya birkaçının hizmeti onların mazhar oldukları esmânın hizmeti olur.

1544. Hâllerin en çoğu âdet üzere gider; ba'zan kudret âdeti yırtıcı olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1544. Hâllerin çoğu âdet üzere gider; bazen kudret âdeti yırtıcı olur.

İşte dünyanın çoğu hâlleri böyle âdet üzerine cereyan eder. Fakat bazen Hakk'ın kudreti bu âdeti yırtıverir. Örneğin, buzun varlığı için su, suyun varlığı için buhar, buharın varlığı için hava lazımdır. Bunlar mertebelerine göre birbirlerinin varlığına sebeptir ve hava bu dönüşümleri geçirdikten sonra buz olur. Doğal âdet budur. Hak, buzun varlığı için bu yolu koydu. Fakat şanlı bir peygamber mucize olarak ve onun vârisi olan kâmil bir velî keramet olarak mübarek elini havaya uzatıp bir buz parçası elde edebilir. Çünkü onlar beşerî sıfatlarından fani olup Hak ile bâkî olmuş olduklarından, onların kudret ve fiilleri Hakk'ın kudreti ve fiilidir; ve Hakk'ın kudreti bazen âdeti yırtar ve bozar. Böyle harikulade hâller ortaya çıkar. Mevlânâ efendimiz Fîhi Mâ Fih'lerinin 16. bölümünde de şöyle buyururlar: "İnsanların nazarı sebepleredir ve işleri o sebeplerden bilirler; onun için müsebbibi (sebepleri yaratanı) görmezler ve bilmezler. Ama evliya katında sebeplerin perdeden başka bir şey olmadığı açığa çıkmıştır. Bu ona benzer ki, bir kimse perde arkasından söyler ve perde söz söylüyor zannederler ve perdede bir iş olmayıp hicap olduğunu bilmezler. Ne zaman ki konuşan kimse perdeden dışarıya çıkar, perdenin bahane olduğu anlaşılır. Hak evliyaları, sebepler dışında açıkça ortaya çıkan birtakım işleri gördüler. Nitekim dağdan dişi deve çıktı ve Musa (a.s.)'ın asası büyük bir yılan oldu ve bir mermerden iki pınar aktı; ve aynı şekilde Mustafa (s.a.v.), ayı aletsiz bir işaret ile yardı; ve Adem (a.s.) babasız ve anasız, İsa (a.s.) babasız varlığa geldi; ve İbrahim (a.s.) için ateşten gül ve gülistan meydana geldi; ve sonsuza dek böyle şeyler meydana geldi."

İşte dünyanın ekser ahvâli böyle âdet üzerine cârîdir. Fakat ba'zan Hakk'ın kudreti bu âdeti yırtıverir. Meselâ buzun vücûdu için su, suyun vücûdu için buhâr, buhârın vücûdu için hava lâzımdır. Bunlar alâ-merâtibihim yekdiğerinin vücûduna sebebdir ve hava bu istihâlâtı geçirdikten sonra buz olur. Âdet-i tabîiyye budur. Hak buzun vücûdu için bu tarîkı vaz'etti. Fakat bir nebiyy-i zîşan mu'cize ve onun vârisi bulunan bir veliyy-i kâmil kerâmet olmak üzere yed-i mübârekini havaya uzatıp bir buz parçasını istihsâl edebilir. Zîrâ onlar sıfât-ı beşeriyyelerinden fânî olup Hak'la bâkî olmuş olduklarından, onların kudret ve fiilleri Hakk'ın kudreti ve fiilidir; ve kudret-i Hak ba'zan âdeti yırtar ve bozar. Böyle hârikulâde ahvâl zuhûra gelir. Cenâb-ı Mevlânâ efendimiz Fîhi Mâ Fih'lerinin 16. faslında da şöyle buyururlar: "İnsanların nazarı esbâbadır ve işleri o esbâbdan bilirler; onun için müsebbibi görmezler ve bilmezler. Amma evliyâ indinde esbâbın hicâbdan ziyâde bir şey olmadığı mekşûf olmuştur. Bu ona benzer ki, bir kimse perde arkasından söyler ve perde söz söylüyor zannederler ve perdede bir iş olmayıp hicâb olduğunu bilmezler. Vaktâki mütekellim olan kimse perdeden dışarıya çıkar perdenin bahâne olduğu ma'lûm olur. Evliyâ-yı Hak esbâb hâricinde menküşen zâhir olan birtakım işleri gördüler. Nitekim dağdan nâka çıktı ve Mûsâ (a.s.)ın asâsı bir büyük yılan oldu ve bir mermerden iki pınar aktı; ve kezâ Mustafa (s.a.v.), ayı âletsiz bir işâret ile yardı; ve Adem (a.s.) babasız ve anasız, Îsâ (a.s.) babasız vücûda geldi; ve İbrâhim (a.s.) için ateşten gül ve gülistan peydâ oldu; ve ilâ-mâ-lâ-nihâye böyle şeyler vâki' oldu."

1545. Kāideyi ve âdeti zevk ile koymuştur. Sonra âdeti yırtmayı mu'cize yaptı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1545. Kuralı ve âdeti zevk ile koymuştur. Sonra âdeti yırtmayı mucize yaptı.

Yani, Yüce Allah tabiî kanunları ve âdeti, latif ve iç içe geçmiş bir halde koymuştur. Daha sonra bu tabiat âleminin birbirini takip eden kuralları ve cari âdetleri dışında, başka âlemlerin mevcut olduğunu göstermek için, peygamberlerin mucizelerini bu âdeti yırtıcı olarak vermiştir.

Ya'ni, Hak Teâlâ kavânîn-i tabîîyyeyi ve âdeti, latîf ve mümtezic bir hâlde vaz'etmiştir. Ba'dehû bu âlem-i tabîatın kavâid-i müteselsilesi ve âdât-ı câriye hâricinde, başka âlemler mevcûd olduğunu ızhâr için, peygamberlerin mu'cizelerini bu âdeti yırtıcı olarak vermiştir.

1546. Eğer izzet sebebsiz bize mevsûl değil ise, kudret sebebin azlinden ma'zûl değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1546. Eğer izzet sebepsiz bize ulaşmazsa, kudret sebebi ortadan kaldırmaktan aciz değildir.

"İzz", izzet; "azl" ayırmak demektir. Yani, bu dünyada izzet ve nimet de bize olağan yol üzere birtakım sebepler aracılığıyla gelir. Fakat görünürde izzet ve nimete aracı olabilecek sebepler bize ulaşmamış olsa bile, o sebebin ayrılması ve ortadan kalkması sebebiyle, ilâhî kudretin de o sebeplerle beraber ortadan kalktığını sanma! Mademki, müsebbib (sebepleri yaratan) olan Hakk'ın kudreti aciz ve ortadan kalkmış değildir; O'nun diğer isimleri eliyle sana ilâhî bağış gelir. O müsebbib olan Yüce Allah, öncesiz olarak her neyi kazâ etmiş ise, meydanda müsebbib görünmese bile, Hakk'ın kudreti, mutlaka o sebepleri ortaya çıkarır.

"İzz" (عن), izzet; "azl" ayırmak demektir. Ya'ni, bu dünyâda izzet ve ni'met dahi bize âdet tarîkı üzere birtakım sebebler vâsıtasıyla gelir. Fakat zâhirde izzet ve ni'mete vâsıta olabilecek sebeblerin vücûdu bize vâsıl olmamış olsa bile, o sebebin ayrılması ve zâil olması hasebiyle, kudret-i ilâhînin dahi o sebebler ile beraber zâil olduğunu zannetme! Mâdemki, müsebbib olan Hakk'ın kudreti ma'zûl ve zâil değildir; O'nun diğer esmâsı yediyle sana atâyı ilâhî gelir. O müsebbib olan Hak Teâlâ hazretleri, ezelde her neyi kazâ etmiş ise, meydanda müsebbib görünmese bile, kudret-i Hak, mutlak o sebebleri ızhâr eder.

1547. Ey sebebin giriftarı dışarıya uçma, fakat o müsebbibin azline zan tutma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1547. Ey sebebin tutsağı, dışarıya uçma, fakat o sebepleri yaratanın azline zan besleme!

Yani, bu dünyada sebeplere tutsak ve esir olan kimse, bu iç içe geçmiş ve birbirini takip eden sebeplerin dışına çıkma, ilahi bağışları kural olarak ve alışkanlık gereği sebeplere başvurarak iste! Çünkü bu dünya sebepler âlemidir. Nitekim Şeyh-i Ekber Muhyiddin Arabî (k.s.) hazretleri Fusûsu'l-Hikem'de Musa Fassı'nda şöyle buyururlar: فان الاسباب لا سبيل الى تعطيلها لان الاعيان الثابتة اقتضتها Yani "Çünkü muhakkak ki sebepleri ortadan kaldırmaya yol yoktur, çünkü sabit hakikatler o sebepleri gerektirdi." Fakat sebeplere başvurmakla beraber, o sebepleri yaratan Yüce Allah hazretlerinin bu sebeplerle sınırlı olduğunu da zannetme! İlahi kudret bazen bu sebepleri de ortadan kaldırır.

Ya'ni, bu dünyâda esbâba giriftâr ve esîr olan kimse, bu mümtezic ve müteselsil olan esbâb hâricine çıkma, atâyâ-yı ilâhiyyeyi kâideten ve âdeten esbâba teşebbüs sûretiyle taleb et! Zîrâ bu dünyâ esbâb âlemidir. Nitekim Şeyh-i Ekber Muhyiddin Arabî (k.s.) hazretleri Fusûsu'l Hikem'de Fass-ı Mûsevî'de şöyle buyururlar: فان الاسباب لا سبيل الى تعطيلها لان الاعيان الثابتة اقتضتها Ya'ni "Zîrâ muhakkak esbâbın ta'tîline yol yoktur, çünki a'yân-ı sâbite o sebebleri iktizâ etti." Fakat esbâba teşebbüs ile beraber o müsebbibü'l-esbâb olan Hak Teâlâ hazretlerinin bu sebebler ile mukayyed olduğunu da zannetme! Kudret-i ilâhiyye ba'zan bu sebebleri de kaldırıverir.

1548. O müsebbib her neyi ister ise getirir. Kudret-i mutlaka, sebebleri yırtar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1548. O sebeplerin yaratıcısı her neyi isterse getirir. Mutlak kudret, sebepleri ortadan kaldırır.

Sebeplerin yaratıcısı olan Yüce Allah, "Dilediği şeyi işler" (Âl-i İmrân 3/40) ve "Murad ettiği şeye de hükmeder" (Mâide 5/1) ayet-i kerimeleri gereğince her neyi isterse, onu görünür âleme getirir ve O'nun mutlak kudreti hiçbir kayıtla sınırlı olmadığından, sebepleri ortadan kaldırır.

O müsebbibü'l-esbâb olan Hak Teâlâ hazretleri يَفْعَلُ مَا يَشَاء (Âl-i İmrân 3/40) ve يَحْكُمُ مَا يُرِيد (Mâide 5/1) ya'ni "Dilediği şeyi işler" ve "Murâd ettiği şeye de hükmeder" âyet-i kerîme[leri] mûcibince her neyi isterse, âlem-i zuhûra getirir ve onun kudret-i mutlakası, hiçbir kayd ile mukayyed olmadığından sebebleri yırtar.

1549. Fakat bir tâlib murâd istemeyi bilmek için, ekseriyâ nefâdı sebeb üzerine sürer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1549. Fakat bir talip, murad istemeyi bilmek için, çoğunlukla tükenmiş olanı sebebe bağlar.

"Nefâd", tükenmek ve fani olmak demektir (Kamus). Yani, Yüce Allah hazretleri, herhangi bir kulunun muradı ve ulaşmak istediği şey ne ise, onu isteme yolunu bilmek için, bitmiş ve elinde kalmamış olan şeyi sebebe bağlamış ve sebebin üzerine sürmüştür. Örneğin, parası biten kimse, para kazanma sebepleri olmasa, ne şekilde para kazanacağını bilemezdi; ve aynı şekilde, doymak için bir sebep olan gıdayı Yüce Allah koymamış olsa, acıkan kimse ne yapacağını bilemezdi. Bu âlemde her maksadın ve her muradın gerçekleşmesi için sebep mevcut olduğu için, murat sahibi olan talip o uygun sebebe yapışır ve maksadını o sebep kapısından elde eder.

"Nefâd", tükenmek ve fânî olmak (Kāmûs). Ya'ni, Hak Teâlâ hazretleri, herhangi bir kulunun murâdı ve nâil olmak istediği şey ne ise, onu istemek yolunu bilmek için bitmiş ve elinde kalmamış olan şeyi sebebe bağlamış ve sebeb üzerine sürmüştür. Meselâ parası biten kimse, para kazanmak esbâbı olmasa, ne sûretle parayı kazanacağını bilmez idi; ve kezâ doymak için bir sebeb olan gıdâyı Hak Teâlâ vaz' etmemiş olsa, acıkan kimse ne yapacağını bilemez idi. Bu âlemde her maksadın ve her murâdın husûlüne sebeb mevcûd olduğu için, sâhib-i mürâd olan tâlib o sebeb-i münâsibe yapışır ve maksûdunu o sebeb kapısından elde eder.

1550. Sebeb olmadığı vakit, isteyen ne yolu arasın? Binâenaleyh sebeb bulup da zâhir olmak lâzımdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1550. Sebep olmadığı zaman, isteyen ne yolu arasın? Bu sebeple sebep bulup da ortaya çıkmak gerekir.

Bir talip, amacına ulaşmak için tutunacağı bir sebep olmasa, hangi yola gireceğini bilemez. Bu sebeple her istenen şeyin gerçekleşmesine hizmet eden bir sebep gereklidir.

Bir tâlib murâdını tahsîl için yapışacağı bir sebeb olmasa, hangi yola sülûk edeceğini bilemez. Binâenaleyh her matlûbun husûlüne hâdim bir sebeb lâzımdır.

1551. Bu sebebler nazarlar üzerinde perdedirler; zîrâ her dîdâr onun sun'una lâyık değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1551. Bu sebepler, bakışlar üzerinde perdedirler; çünkü her görücü O'nun sanatına lâyık değildir.

"Dîdâr", burada "görücü" anlamındadır. Yani, görünen sebepler, görünenleri görenlerin bakışında perdedirler. Çünkü her görücü, Hakk'ın sanatını ve fiilini görmeye lâyık değildir. Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'lerinin 62. bölümünde şöyle buyururlar:

"Sebeplerin hepsi, Hak'ın kudret elinde bir kalem gibidir; hareket ettiren ve yazan Hak'tır. O istemedikçe kalem hareket etmez. Şimdi sen kaleme bakıp "Bu kaleme bir el lâzımdır" dersin, kalemi görüp eli hatırlarsın. Aksine onlar daima eli görüp "Bu ele bir kalem de lâzımdır" derler. Hatta elin güzelliğini düşünmekten dolayı kalemi düşünmeye lüzum görmezler ve "Böyle bir el kalemsiz olmaz!" derler. Bir yerde ki, kalemin seyir lezzeti sebebiyle senin için eli seyretme kaygısı yoktur. O elin seyir lezzeti sebebiyle, onlar için nasıl kalemi seyretme kaygısı olur? Sen arpa ekmeğinde lezzet bulduğun için buğday ekmeği aklına bile gelmiyor. Hiç onlar buğday ekmeği varken arpa ekmeğini anarlar mı? Senin için yeryüzüne zevk veren gökyüzüne meylin yoktur. Halbuki zevk yeri gökyüzüdür ve yeryüzü, hayatı gökyüzünden alır. Gökyüzü ehli hiç yeryüzünü anarlar mı? Sen şimdi hoşlukları sebeplerden görme ve o anlamlar sebepler içinde ödünçtür; çünkü zarar veren ve fayda veren Hak'tır. Mademki zarar ve fayda Hak'tandır, o halde niçin sebeplere yapışıp kalmışsın?"

"Dîdâr", burada "görücü" ma'nâsınadır. Ya'ni, zahir olan sebebler, zâhir görücü olanların nazarında perdedirler. Zîrâ her görücü Hakk'ın sun'unu ve fiilini görmeğe lâyık değildir. Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'lerinin 62. faslında şöyle buyururlar:

"Esbâbın kâffesi dest-i kudret-i Hak'ta bir kalem gibidir; muharrik ve muharrir Hak'tır. O istemedikçe kalem hareket etmez. Şimdi sen kaleme nazar edip "Bu kaleme bir el lâzımdır" dersin, kalemi görüp eli tahattur edersin. Fakat onlar dâimâ eli görüp "Bu ele bir kalem de lâzımdır" derler. Belki elin güzelliğinin mütâlaasından dolayı kalemin mütâlaasına lüzûm görmezler ve "Böyle bir el kalemsiz olmaz!" derler. Bir mahalde ki, kalemin lezzet-i temâşâsı sebebiyle senin için elin temâşâsı kaydı yoktur. O elin lezzet-i temâşâsı sebebiyle, onlar için nasıl temâşâ-yı kalem kaydı olur? Sen arpa ekmeğinde lezzet bulduğun cihetle buğday ekmeği hatırına bile gelmiyor. Hiç onlar buğday ekmeği varken arpa ekmeğini yâd ederler mi? Senin için zemîne zevk bahşeden âsumâna meylin yoktur. Halbuki mahall-i zevk âsumandır ve yer-yüzü, hayâtı âsumandan ahz eyler. Ehl-i âsuman hiç yeryüzünü yâd ederler mi? Sen şimdi hoşlukları esbâbdan görme ve o ma'nâlar esbâb içinde müsteârdır; zîrâ Dârr ve Nâfi' Hak'tır. Mâdemki darr ve nef' Hak'tandır, o hâlde niçin esbaba yapışmış kalmışsın?"

1552. Sebeb delici bir göz lazımdır; ta ki hicabları kökünden ve dibinden koparsın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1552. Sebep delici bir göz lazımdır; ta ki perdeleri kökünden ve dibinden koparsın!

Yani, sebepler perdelerini delip, onun arkasında gizli olan müsebbibi (sebepleri yaratanı) görücü keskin bir göz lazımdır, ta ki perdeleri kökünden ve dibinden koparsın!

Ya'ni, esbâb perdelerini delip, onun arkasında gizli olan müsebbibi görücü keskin bir göz lâzımdır, tâ ki hicâbları kökünden ve dibinden koparsın!

1553. Ta ki lâ-mekânda müsebbibi görsün, sa'y ve kazançları ve dükkânı her-ze bilsin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1553. Ta ki mekânsızlıkta sebebi görsün, çabalarını ve kazançlarını ve dükkânı boş bilsin!

Yani, Hakk'ın mutlak varlığının isimler itibarıyla kayıtlanmasından ibaret olan bu zuhur yerlerinin ve bu sebeplerin izafî varlıklarını delip de, mekân ile nitelenen cismanî âlem dışında, mekânsızlıkta o sebep olan o hakikî tek varlığı görecek ve bu sebeple çabaları ve sebepleri ve dükkânı, yani üzerinde tabiî âdetler ve kurallar geçerli olan cismaniyet âlemini fânî ve boş müşahede edecek ve bilecek göz lazımdır. "Eksâb", "kesb"in çoğuludur, "kazançlar" demektir.

Ya'ni, vücûd-i mutlak-ı Hakk'ın bi-hasebi'l-esmâ, takayyüdünden ibâret bulunan bu mezâhirin ve bu esbâbın vücûd-i izâfilerini delip de, mekân ile muttasıf bulunan âlem-i cismâniyyet hâricinde, lâ-mekânda o müsebbib olan o vücûd-i vâhid-i hakîkîyi görecek ve binâenaleyh mesâîyi ve sebebleri ve dükkânı, ya'ni üzerinde âdet ve kavâid-i tabîiyye cârî olan cismâniyet âlemini fânî ve boş müşâhede edecek ve bilecek göz lâzımdır. "Eksâb", "kesb"in cem'idir, "kazançlar" demektir.

1554. Her hayır ve şer Müsebbib'ten erişir. Ey baba, esbâb ve vesait değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1554. Her hayır ve şer, Müsebbib'den (sebepleri yaratan, gerçek fail) gelir. Ey baba, sebepler ve vasıtalar değildir.

1555. Gaflet devri birkaç vakit kalmak için, yolun üzerinde mün'akid bir hayalden gayrı!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1555. Gaflet devri, birkaç vakit kalmak için, yolun üzerinde oluşmuş bir hayalden başka bir şey değildir!

Yukarıdaki beytin ikinci mısraı bu beyte bağlıdır. Bu sebeple bu beyit o mısra ile tam bir cümle oluşturur. Yani, "Her hayır ve şer Müsebbib'den (sebepleri yaratan, gerçek fail) erişir. Ey baba, sebepler ve vasıtalar, gaflet devri birkaç vakit kalmak için yolun üzerinde oluşmuş bir hayalden başka bir şey değildir!" demek olur.

Yukarıki beytin ikinci mısrâ'ı bu beyte merbûttur. Binâenaleyh bu beyit o mısra' ile bir cümle-i tâm teşkil eder. Ya'ni, "Her hayır ve şer Müsebbib'den erişir. Ey baba, esbâb ve vesâit, gaflet devri birkaç vakit kalmak için yolun üzerinde mün'akid bir hayâlden başka bir şey değildir!" demek olur.

## Adem (a.s.)ın cisminin hilkati hakkındadır ki, Cebrâîl'e "Git yeryüzünden bir avuç toprak al!" ve diğer bir rivâyette "Her nevâhîden bir avuç toprak al!" diye işaret kıldı

1556. Vaktâki Sâni', hayrı ve şerri imtihan için beşerin îcâdını murâd etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1556. Yaratıcı, hayrı ve şerri imtihan etmek için insanın yaratılışını dilediği zaman.

Bu şerefli şerhte, Mesâbih'te bulunan şu hadis-i şerife işaret buyrulur: ان الله خلق آدم من قبضة قبضها من جميع الارض فجاء بنى آدم على قدر الارض منهم الاحمر والابيض والاسود والاصفر و بين ذلك السهل والحزن والخبيث والطيب Yani "Muhakkak Yüce Allah, Âdem'i, bütün yeryüzünden aldığı bir avuç topraktan yarattı. Bu sebeple insanoğlu o yerin kaderi üzerine geldi. Onlardan bazısı kırmızı ve bazısı beyaz, bazısı siyah, bazısı sarı ve bu renkler arasındadır; ve bazısı yumuşak ve bazısı katı, bazısı kötü, bazısı temizdir." Bu şerefli şerhin, III. cildin 3887 ve IV. cildin 3622 numaralı beyitlerini takip eden şerefli beyitlerle bağlantısı vardır.

Bu sürh-ı şerîfte Mesâbih te olan şu hadîs-i şerîfe işaret buyrulur: ان الله خلق آدم من قبضة قبضها من جميع الارض فجاء بنى آدم على قدر الارض منهم الاحمر والابيض والاسود والاصفر و بين ذلك السهل والحزن والخبيث والطيب Ya'ni "Muhakkak Allah Teâlâ Âdem'i, cemî'-i arzdan aldığı bir avuç topraktan yarattı. Binâenaleyh benî-Âdem o arz kaderi üzerine geldi. Onlardan ba'zısı kırmızı ve ba'zısı beyaz, ba'zısı siyâh, ba'zısı sarı ve bu elvân arasındadır; ve ba'zısı yumuşak ve ba'zısı galîz, ba'zısı habîs, ba'zısı temizdir." Bu şerh-i şerîfin, III. cildin 3887 ve IV. cildin 3622 numaralı beyitlerini ta'kîb eden ebyât-ı şerîfe ile irtibâtı vardır.

1557. Sıdk Cebrâîl'ine buyurdu ki: "Git yeryüzünden rehin olarak bir avuç toprak al!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1557. Sıdk Cebrail'ine buyurdu ki: "Git yeryüzünden rehin olarak bir avuç toprak al!"

"Girev" (rehin) tabiriyle, insan bedeninin toprağa ait parçalardan oluştuğuna ve öldükten sonra o parçaların toprağa iade edileceğine işaret buyrulur. "Cebrail-i sıdk", doğruluk sahibi olan Cebrail demektir.

"Girev", "rehn" ta'bîriyle cism-i beşerin eczâ-yı arzıyyeden olup öldükten sonra o eczânın arza iâde olacağına işâret buyrulur. "Cebrâîl-i sıdk", sıdk sâhibi olan Cebrâîl demektir.

1558. O Rabbü'l-âlemînin emrini îfâ etmek için, bel bağladı ve yeryüzüne kadar geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1558. O Âlemlerin Rabbi'nin emrini yerine getirmek için, bel bağladı ve yeryüzüne kadar geldi.

"Bel bağlamak", hizmete hazır ve amade olmaktan kinayedir.

"Bel bağlamak", hizmete müheyyâ ve hazır olmakdan kinâyedir.

1559. O mü'temir olan elini arz tarafına götürdü, arz kendini çekti ve korkucu oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1559. O emir alan elini yeryüzüne doğru uzattı, yeryüzü kendini çekti ve korktu.

"Mü'temir", emir alan; ve "hazir", korkan anlamlarındadır. Yani, Hak'tan emir alan Hz. Cebrail (a.s.), Âdem'in bedeni için toprak almak üzere yeryüzüne elini uzattı; yeryüzü, parçalarını vermekten kaçındı ve korktu. Bilinmeli ki, sırası geldikçe çeşitli yerlerde de açıklandığı üzere "melek", "kuvvet ve şiddet" anlamındadır. Fiiller, kuvvet ile ortaya çıkacağından, ilâhî fiiller de yüce melekler aracılığıyla belirir. İlâhî kuvvetlerin ismi, peygamberlerin (a.s.) dilinde "melekler"dir. İlâhlığın, unsurlar âlemini kuşatan dört küllî kuvveti vardır ki, onlara şeriat dilinde Cebrail, Mikail, İsrafil ve Azrail (a.s.) adı verilir. Bunlara bağlı olan meleklerin sınırı ve sayısı yoktur. Melekler, duyular ve şehadet (görünen) âleminde, yoğun cisimler gibi görünmezler, çünkü ruhlardır. Hayal âleminde çeşitli şekillere bürünerek görülürler. Gerek hadis-i şerifte gerekse Mesnevî-i Şerifte birtakım ince anlamlar, zahir (açık) dil ile anlatılmıştır. Avam (halk) zahir dil ile yetinir ve havas (seçkinler) bu zahir dilin içinde gizlenmiş olan ince anlamları anlar.

"Mü'temir", emir alıcı; ve "hazir", korkucu ma'nâlarınadır. Ya'ni, Hak'tan emir alıcı olan Hz. Cebrâîl (a.s.), Âdem'in cesedi için toprak almak üzere arza elini uzattı; arz, eczâsını vermekten imtinâ' etti ve korkucu oldu. Ma'lûm olsun ki, sırası düştükçe muhtelif mahallerde de îzâh olunduğu üzere "melek", "kuvvet ve şiddet" ma'nâsınadır. Ef'âl, kuvvet ile tezâhür edeceğinden, ef'âl-i ilâhiyye dahi melâike-i kirâm ile zâhir olur. Kuvâ-yı ilâhiyyenin ismi, lisân-ı enbiyâ (aleyhimüsselâm)da "melâike"dir. Ulûhiyetin âlem-i anâsırı muhît olan dört kuvve-i külliyyesi vardır ki, onlara lisân-ı şerîatta Cebrâîl, Mîkâîl, İsrâfîl ve Azrâîl (aleyhimü's-selâm) tesmiye olunur. Bunlara tâbi' olan melâikenin haddi ve hesabı yoktur. Melâike, âlem-i his ve şehâdette, eşhâs-ı kesîfe gibi görünmezler, zîrâ ervâhtır. Âlem-i hayâlde suver-i muhtelifeye mütemessilen meşhûd olurlar. Gerek hadîs-i şerîfte ve gerek Mesnevî-i Şerîfte birtakım maânî-i dakîka lisân-ı zâhir ile tefhîm buyrulmuştur. Avâm lisân-ı zâhir ile iktifâ eder ve havâs bu lisân-ı zâhirin zımnında mermûz olan maânî-i dakîkayı anlar.

1560. Müteâkiben arz dilini açtı ve yalvardı; dedi ki: "Ferd olan Hallâk'ın hakkı için!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1560. Ardından arz dilini açtı ve yalvardı; dedi ki: "Tek olan Yaratıcı'nın hakkı için!"

1561. "Beni terk et ve git ve canımı bağışla! Git beyaz atın dizginini benden çevir!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1561. "Beni terk et ve git ve canımı bağışla! Git beyaz atın dizginini benden çevir!"

"Hink", beyaz anlamına gelir; özellikle siyahlığa meyilli olan ata derler ki, "kır at" demek olur. "Rahş", beyaz ve kızıl renk karışık olan ata derler; ve İran pehlivanlarından Rüstem'in atı bu renkte olduğundan ona "Rahş" derlerdi; ve mecazen her ata da "rahş" derler (Rüşdî ve Burhân). Burada "hink-i rahş" "beyaz at" demek olur. Yani, arzın (dünyanın) parçalarını vermemek için Hz. Cibrîl'e yemin verip dedi ki, beni: "Bırak ve canımı bağışla; git beyaz ve saf olan hayat atının dizginini benden çevir!" Bilinmeli ki, Âdem'in bedeni, arzın unsurlarının (toprak, su, hava, ateş) toplamını içeren bir özettir; ve o özet, isimlerin (Allah'ın isimleri) toplamından ibaret olan ilahi sureti ve rabbani emaneti kabul ve taşımaya yatkın oldu. Bu hususu idrak edemeyen tabiatçılar (tabiatı esas alanlar), düşüncenin ancak insan beyninin azot ve karbon ve fosfor gibi birtakım maddelerin özel bir düzenlenişinden (tevazzu'-ı hâss) doğduğunu söyleyerek manayı inkâr etmeleri, hakiki varlığın, azot ve karbon gibi unsurlar perdesi altındaki özel bir belirlenimden (taayyün-i mahsûs) ibaret olan bu özel düzenlenişin ne demek olduğunu bilmemelerinden kaynaklanır. Bu sebeple Âdem'in bedeni arzın özeti ve canı mesabesinde olduğundan şerif beyitte "Canımı bağışla!" buyrulmuştur.

"Hink", beyaz ma'nâsınadır, husûsiyle siyahlığa mâil olan ata derler ki, "kır at" demek olur. "Rahş", beyaz ve kızıl renk karışık olan ata derler; ve Îran pehlivanlarından Rüstem'in atı bu renkte olduğundan ona "Rahş" derler idi; ve mecâzen her ata da "rahş" derler (Rüşdî ve Burhân). Burada "hink-i rahş" "beyaz at" demek olur. Ya'ni, arz eczâsını vermemek için Hz. Cibrîl'e and verip dedi ki, beni: "Bırak ve canımı bağışla; git beyaz ve saf olan hayat atının dizginini benden çevir!" Ma'lûm olsun ki, cism-i Âdem, unsuriyyât-ı arzın mecmû'unu câmi' olan bir hulâsadır; ve o hulâsa cem'iyyet-i esmâiyyeden ibaret olan sûret-i ilâhiyyeyi ve emânet-i rabbâniyyeyi kabûl ve hamle müstaidd oldu. Bu husûsu müdrik olmayan tabîiyyûn, tefekkürün ancak dimâğ-ı âdemînin azot ve karbon ve fosfor gibi birtakım mevâdd zerrelerinin tevazzu'-ı hâssından mütevellid olduğunu beyân ile ma'nâyı inkârları, vücûd-i hâkîkînin, azot ve karbon gibi unsuriyât perdesi altındaki taayyün-i mahsûstan ibaret olan bu tevazzu'-ı hâssın ne demek olduğunu bilmemelerinden mütevelliddir. Binâenaleyh cism-i Âdem arzın hulâsası ve canı mesâbesinde olduğundan beyt-i şerîfte "Canımı bağışla!" buyrulmuştur.

1562. "Allah için beni bırak, teklif ve hatar keşâkeşlerine götürme!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1562. "Allah için beni bırak, teklif ve tehlike çekişmelerine götürme!"

"Keşâkeş", iç sıkıntısı, keder ve üzüntü demektir. Yani, "Ey Hz. Cibrîl, benden alacağın benim özüm ve hulâsam, إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ (Ahzâb,33/72) yani "Biz emaneti göklere, yere ve dağlara sunduk, onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular; onu insan yüklendi." ayet-i kerimesi gereğince ilahi teklifi ve rabbani emaneti kabule yatkın olacağından, "Allah için beni bırak, beni Adem bedenine koyup ilahi teklife ve bu ilahi teklifi yerine getirememe tehlikesinin sıkıntısı ve gamına götürme!"

"Keşâkeş", ıztırâb-ı derûn, keder ve gussa demektir. Ya'ni, "Ey Hz. Cibrîl, benden alacağın benim zübdem ve hulâsam, إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ (Ahzâb,33/72) ya'ni "Biz emâneti göklere ve arza ve dağlara arz ettik, onu yüklenmekten ibâ ettiler ve ondan korktular; onu insan yüklendi." âyet-i kerîmesi mûcibince teklîf-i ilâhîyi ve emânet-i rabbânîyi kabûle müstaidd olacağından, "Allah için beni bırak, beni cism-i âdem şekline koyup teklîf-i ilâhî ve bu teklîf-i ilâhîyi icrâ edememek tehlikesi ıztırabı ve gamına götürme!"

1563. "O bir lutuf için ki, Hak seni ihtiyâr etti; senin üzerine levh-i küll ilmini zahir kıldı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1563. "O bir lütuf için ki, Hak seni seçti; senin üzerine küllî levh ilmini açıkça gösterdi."

"Küllî levh"ten kastedilen, levh-i mahfûzdur. Bilinmeli ki, "Levhler dörttür. 1- Mahv ve ispat üzerine olan, öncesiz kazâdır ve o, ilk aklın levhidir. 2- Kader levhidir; yani küllî konuşan nefistir ki, onda birinci levhin küllî hükümleri ayrıntılandırılır ve ortaya çıkışı, sebeplerine bağlanır ve ona "levh-i mahfûz" adı verilir. 3- Semavî cüz'î nefis levhidir ki, onda âlemde olan her bir şey şekli, biçimi ve miktarıyla nakşolur ve ona "dünya seması" derler ve o, âlem hayali gibidir. Nasıl ki birinci levh onun ruhu ve ikinci levh kalbi gibidir. 4- Heyûlâ levhidir ki, şehadet âlemindeki suretleri kabul edicidir." (Seyyid'in Ta'rîfât'ından tercüme). Bu dördüncü levha bilim dilinde "esir" diye bilinir. Yani, yer Hz. Cibrîl'e yemin verip yine dedi ki: "Yüce Allah hazretlerinin sana olan o lütfu için bana dokunma! O lütuf da şudur ki, Yüce Allah seni diğer melekler arasından seçip levh-i mahfûzda yazılı olan ilâhî hükümlerine seni vâkıf kıldı."

"Levh-i küll"den murâd, levh-i mahfûzdur. Ma'lûm olsun ki, "Elvâh dörttür. 1- Mahv ve isbât üzerine olan kazâ-i sâbıktır ve o akl-1 evvel levhidir. 2- Kader levhidir; ya'ni nefs-i nâtıka-i külliyyedir ki, onda birinci levhin külliyâtı tafsîl olunur ve zuhûru, sebeblerine ta'lîk olunur ve ona "levh-i mahfûz" tesmiye olunur. 3- Nefs-i cüz'iyye-i semâviyye levhidir ki, onda âlemde olan her bir şey şekli ve hey'eti ve mikdârı ile müntakış olur ve ona "semâ-i dünya" derler ve o hayâl-i âlem mesâbesindedir. Nitekim birinci levh onun rûhu ve ikinci levh kalbi mesâbesindedir. 4- Levh-i heyûlâdır ki, âlem-i şehadetteki sûretleri kabûl edicidir." (Ta'rîfât-ı Seyyid'den tercüme). Bu dördüncü levha lisân-ı fende "esîr" diye bilinir. Ya'ni, arz Hz. Cibrîl'e and verip yine dedi ki: "Hak Teâlâ hazretlerinin sana olan o lutfu için bana dokunma! O lutuf dahi budur ki, Hak Teâlâ seni sâir melâike arasından seçip levh-i mahfûzda münderic olan ahkâm-ı ilâhiyyesine seni vâkıf kıldı."

1564. "Hatta melâikeye muallim geldin, dâimâ Hak ile tekellüm edici oldun."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1564. "Hatta meleklere öğretmen oldun, daima Hak ile konuşur oldun."

Yani, "O ilâhî lütuf neticesi olarak, sen ilâhî kuvvetlerin zuhur yerleri olan meleklere öğretmen oldun ve daima Hak ile konuşur oldun." Bilinmeli ki, Hak'ın mutlak varlığı âlemin kayyımıdır ve Hz. Cibrîl akl-ı evvelin (ilk akıl) zuhur yeridir. İnsan varlığındaki akıl kuvveti ruhtan emir alıp harfsiz ve sessiz konuştuğu gibi, akl-ı evvelin zuhur yeri olan Cibrîl (a.s.) de Hak'tan aldığı anlamları, organlar mesabesinde olan sûret âlemine indirir. Nasıl ki insan aklı ruhundan aldığı anlamı kendi sûreti olan bedende ortaya çıkarır. Bu sebeple insan varlığındaki diğer kuvvetlerin öğretmeni, akıl kuvvetidir. Bu münasebetle Pîr efendimiz bu cildin 317 numaralı beytinin başındaki kırmızı yazıda aklı Cibrîl'e benzetmişlerdi ve orada gerekli açıklamalar da geçmişti.

Ya'ni, "O lutf-i ilâhî netîcesi olarak, sen kuvâ-yı ilâhiyyenin mezâhiri olan melâikeye muallim oldun ve dâimâ Hak ile tekellüm edici oldun." Ma'lûmdur ki, vücûd-i mutlak-ı Hak kayyûm-i âlemdir ve Hz. Cibrîl akl-ı evvelin mazharıdır. Vücûd-i beşerdeki kuvve-i akliyye rûhtan emir telakkî edip harfsiz ve savtsız konuştuğu gibi, akl-ı evvelin mazharı olan Cibrîl (a.s.) dahi, Hak'tan telakkî eylediği maânîyi a'zâ mesâbesinde olan âlem-i sûrete indirir. Nitekim akl-ı beşer rûhundan aldığı ma'nâyı kendi sûreti olan cisimde ızhâr eder. Binâenaleyh vücûd-i beşerdeki sâir kuvânın muallimi, kuvve-i akliyyesidir. Bu münasebetle cenâb-ı Pîr efendimiz bu cildin 317 numaralı beytinin başındaki sürh-ı şerîfte aklı Cibrîl'e teşbîh buyurmuşlar idi ve orada lâzım gelen îzâhât dahi geçti.

1565. "Öyle ki peygamberlerin elçisi olacaksın; sen vahye mensub olan canın hayatısın, bedenin değil!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1565. "Öyle ki peygamberlerin elçisi olacaksın; sen vahye ait olan canın hayatısın, bedenin değil!"

Yani, yer Hz. Cibril'e hitaben dedi: "Sen öyle bir öğretmensin ki, gelecekte benden ortaya çıkacak olan insanoğlu peygamberlerine Yüce Allah'ın elçisi olacaksın. Çünkü sen vahye ait olan insan ruhunun hayatısın ve onlara ledün ilmini (Allah katından gelen gizli ilim) getirirsin; insan ruhunun hayatı ise bu ilim iledir. Bedenin ve cismin hayatı unsurların zerrelerindendir ve bu hayatı getiren sen değilsin!"

Ya'ni, arz Hz. Cibrîl'e hitâben dedi: "Sen öyle muallimsin ki, âtîde benden zuhûr edecek olan benî-âdem peygamberlerine Hak Teâlâ hazretlerinin elçisi olacaksın. Zîrâ sen vahye mensûb olan rûh-i insânînin hayâtısın ve onlara ilm-i ledün getirirsin; ve rûh-i insânînin hayâtı ise bu ilim iledir. Bedenin ve cismin hayâtı zerrât-ı unsuriyyedendir ve bu hayatı getiren sen değilsin!"

1566. "İsrafil üzerine fazilet sana ondan dolayı oldu ki, o cismin hayatıdır, sen canın hayatısın."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1566. "İsrafil üzerine fazilet sana ondan dolayı oldu ki, o cismin hayatıdır, sen canın hayatısın."

Yani, "Ey Cebrail (a.s.), sen İsrafil (a.s.) üzerine ondan dolayı daha üstün oldun ki, İsrafil cismin hayatıdır, sen ise canın hayatısın. Bilinmeli ki İsrafil (a.s.), her bir suretin kendi türüne özgü olan hayatını "sûru ile" üfler. Ve fikrin, ilâhî kazâ (Allah'ın küllî hükmü) öncülleriyle kesin bilgiye ulaşması da insanda İsrafil'in tesirlerinden bir şekilde meydana gelir. Şimdi, hayata üflemekle görevli o kadar melek (kuvvet) vardır ki hesaba ve sayıya sığmaz ve hepsi Hz. İsrafil'in idaresi altındadır.

Ya'ni, "Ey Cebrâîl (a.s.), sen İsrafil (a.s.) üzerine ondan dolayı efdal oldun ki, cenâb-ı İsrafil cismin hayâtıdır, sen ise canın hayâtısın. Ma'lûmdur ki İsrâfil (a.s.), her bir sûretin kendi nev'ine has olan hayâtı "sûru ile" nefh eder. Ve fikrin mukaddemât-ı kazâ ile intâc-ı yakîn etmesi dahi beşerde cenâb-ı İsrâfil'in te'sîrâtından bir vech ile vâki' olur. İmdi nefh-ı hayâta me'mûr o kadar melâike (kuvvet) vardır ki hesab ve adede sığmaz ve cümlesi Hz. İsrâfil'in idaresi tahtındadır.

1567. "Onun sûrunun sesi cisimlerin neş'eti olur, senin nefhin yekta olan kalbin neşvidir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1567. "Onun sûrunun sesi cisimlerin oluşumu olur, senin üflemen tek olan kalbin gelişmesidir."

Hz. İsrafil'in sûrunun sesi cisimlerin oluşumu ve ortaya çıkışı olur. Ey Hz. Cibril, senin üflemen ise, âlemde tek ve eşsiz olan insân-ı kâmil kalbinin gelişip büyümesi olur.

"Hz. İsrafil'in sûrunun sesi cisimlerin neş'eti ve zuhûru olur. Ey Hz. Cibrîl, senin nefhin ve üfürmen ise, âlemde ferd ve yektâ olan insân-ı kâmil kalbinin neşv ü nemâsı olur."

1568. "Senin canının canı kalbin hayatı olur. Binaenaleyh senin atân, onun atasından fazıl olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1568. "Senin canının canı kalbin hayatı olur. Bu sebeple senin bağışın, onun bağışından üstün olur."

"Tenin canı"ndan kasıt, hayvanî ruhtur; ve "bu canın canı"ndan kasıt, insanî ruhtur. Yani, "Ey Hz. Cebrail, hayvanî ruhun canı olan insanî ruh kalbin hayatı olur ve senin ledün ilmini (Allah katından gelen gizli ilim) ilka etmen (kalbe bırakman) insanî ruh aracılığıyla olduğu için, elbette bu ruh bu ledün ilmiyle kalbin hayatı olur. İsrafil (a.s.) ise, tenin hayatı olan hayvanî ruhu bahşeder. Bu sebeple senin bağışın elbette onun bağışından üstün ve daha fazla olur." Bilinmeli ki, Cebrail (a.s.) ilâhî gayb hazinelerinde bulunan gizli anlamları sûret âlemine ulaştırır ve yayar. Bu sebeple her ferdin kalbine gayb âleminden derecelerine göre inen anlamı, konuşma kuvveti (kuvve-i nâtıka) aracılığıyla harf ve ses ile ve bâtından haber verip ortaya çıkarması, Cebrail'in (a.s.) vecihlerinden (yönlerinden) bir vechin tesiriyle gerçekleşir.

"Tenin canı"ndan murâd, rûh-i hayvânîdir; ve "bu cânın cânı"ndan murâd, rûh-i insânîdir. Ya'ni, "Ey Hz. Cebrâîl, rûh-i hayvânînin canı olan rûh-i insânî kalbin hayâtı olur ve senin ilm-i ledün ilkâ etmen rûh-i insânî vâsıtasıyla olduğu için, elbette bu rûh bu ilm-i ledün ile kalbin hayatı olur. İsrafil (a.s.) ise, tenin hayâtı olan rûh-i hayvânîyi bahş eder. Binâenaleyh senin atân elbet onun atâsından fâzıl ve daha ziyâde olur." Ma'lûm olsun ki, Cebrâîl (a.s.) hazâin-i gayb-ı ilâhîde olan maânî-yi hafiyyeyi âlem-i sûrete îsâl ve ifâza eder. Binâenaleyh her ferdin kalbine âlem-i gaybdan derecelerine göre nâzil olan ma'nâyı kuvve-i nâtıka vâsıtasıyla harf ve savt ile ve bâtından haber verip meydana çıkarması vücûh-i Cibrîl'den bir vechin te'sîri ile vâki' olur.

1569. Mikâîl tenin rızkını da verir, senin sa'yin rûşen kalbin rızkını verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1569. Mikâîl bedenin rızkını da verir, senin çaban aydınlık kalbin rızkını verir.

Yani, "Mikâîl (a.s.)'ın diğer bir görevi de, bedenin rızkını vermektir. Bu sebeple onun çabası ve hizmeti şekle ve bedenlere olur; ve senin çaban ve hizmetin ise, aydınlık bir kalbin zevki olan ilm-i ledünnü (Allah katından gelen ilim) verir. Bu sebeple senin çaban ruhlara olur."

Ya'ni, “Mîkâîl (a.s.)ın diğer bir vazîfesi dahi, cismin rızkını vermektir. Binâenaleyh onun sa'yi ve hizmeti sûrete ve ecsâma olur; ve senin sa'y ve hizmetin ise, rûşen bir kalbin zevki olan ilm-i ledünnü verir. Binâenaleyh senin sa'yin ervâha olur."

1570. O keyl vergisi ile eteğini doldurmuştur, senin rızkının vergisi keyle sığmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1570. O, ölçü vergisi ile eteğini doldurmuştur; senin rızkının vergisi ölçüye sığmaz.

"Keyl", hububatın kile ile ölçülmesi ve "kile" anlamındadır. Yani, "Hz. İsrafil'in vergisi kile ile ve ölçü iledir. O, eteğini böyle bir vergi ve ihsan ile doldurmuştur. Senin vergin manevî rızık olduğundan, o vergi ve ihsan cisimlere ve maddiyata sığmaz."

"Keyl", hubûbâtı kile ile ölçmek ve "kile" ma'nâsınadır. Ya'ni, "Hz. İsrâfil'in vergisi kile ile ve ölçü iledir. O eteğini böyle bir vergi ve atâ ile doldurmuştur. Senin vergin rızk-ı ma'nevî olduğundan, o vergi ve atâ ecsâm ve maddiyâta sığmaz."

1571. Sen rahmetin gazabı geçmesi gibi, kahırlı, helâkli olan Azrâîl'den dahi iyisin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1571. Sen, rahmetin gazabı geçmesi gibi, kahredici, helak edici olan Azrâîl'den bile daha iyisin!

"Atab", helak anlamına gelir. Bazı nüshalarda "atab" (عطب) yerine "ateb" (عتب) geçmiştir; öfkelenmek ve azarlamak demektir. Yani "Azrâîl (a.s.)'dan Hak'ın kahrediciliği ve yaratılmışlara helak ediciliği erişir; ve Hz. Cebrâîl'den ise Hak'ın rahmeti erişir. سبقت رحمت على غضبی Yani "Benim rahmetim gazabımı geçmiştir" kutsî hadisi gereğince Hz. Cibril'in rütbesi, Hz. Azrâîl'in rütbesinden daha üstündür." Bilinmeli ki, Azrâîl (a.s.), anlamdan ibaret olan ruhu, şekilden ibaret olan bedenlerden ayırır; ve görünen âlemde mevcut olan her bir yoğun şekil, bir anlamın ortaya çıkması içindir. O anlam o şeklin ruhudur. Bu sebeple zerreye varıncaya kadar, görünen âlemde meydana gelen bozulma, Azrâîl'in tasarrufu ile gerçekleşir. Şimdi Azrâîl (a.s.) da bu özelliği ile âlemleri kuşatmıştır ve onun emri altında da sonsuz melekler mevcuttur. Bir kimse mevcut şekillerden birini bozduğu zaman onda Hz. Azrâîl'in tesir etme yönlerinden bir yönü meydana gelir.

"Atab", helâk ma'nâsınadır. Ba'zı nüshalarda "atab" (عطب) yerine "ateb" (عتب) vâki' olmuştur; öfkelenmek ve itâb etmek demektir. Ya'ni "Azrâîl (a.s.)dan Hakk'ın kahrı ve mahlûkāta helâki erişir; ve Hz. Cebrâîl'den ise Hakk'ın rahmeti erişir. سبقت رحمت على غضبی Ya'ni "Benim rahmetim gazabımı geçmiştir" hadîs-i kudsîsi mûcibince Hz. Cibril'in rütbesi, Hz. Azrâîl'in rütbesinden efdaldir." Ma'lûm olsun ki, Azrâîl (a.s.), ma'nâdan ibaret olan rûhu, sûretten ibaret olan ebdândan tefrîk eder; ve âlem-i zâhirde mevcûd olan her bir sûret-i kesîfe, bir ma'nânın ızhârı içindir. O ma'nâ o sûretin rûhudur. Binâenaleyh zerreye varıncaya kadar, âlem-i zâhirde vâki' olan tefessüd, tasarruf-i Azrâîl ile husûle gelir. İmdi Azrâîl (a.s.) dahi bu hâssıyeti ile avâlimi muhîttir ve onun taht-ı emrinde dahi bî-nihâye melâike mevcûddur. Bir kimse suver-i mevcûdeden birini ifsâd ettiği vakit onda Hz. Azrâîl'in vücûh-i te'sîrâtından bir vechi vâki' olur.

1572. Arşın hamili bu dörttürler ve sen şahsın, intibah cihetinden bu her dörde mensubun daha iyisisin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1572. Arşın taşıyıcısı bu dördüdür ve sen şahıs olarak, uyanıklık yönünden bu dördün daha iyisisin!

Yani, "Rahman'ın Arş'ını yüklenmiş olan bu dört melektir; ve sen ey Cibril (a.s.), o dört büyük melek arasında bir şahıssın! Uyanıklık ve basiret yönünden bu dördün en üstünüsün!" Bilinmeli ki, "arş" kelimesinin birkaç lügat anlamı vardır: "Taht", "evin çatısı" ve "izzet ve makam" ve "dayanak" ve "bir işin doğruluğu" ve "bir şeyin sağlam tarafı" ve "yükseklik" ve "mülk" anlamlarına gelir. Tefsir ve hadis âlimleri, Kur'an'ın anlamlarından ve hadislerden arş hakkında iki anlama yönelmişlerdir. Bir görüşe göre arş, âlemi kuşatmıştır ve onun hakikatini ancak Yüce Allah bilir; ve bu anlam "evin çatısı" anlamına denk gelir. Ve diğer bir görüşe göre "arş", mutlak varlığın bütün mertebeleriyle birlikte şehadet âleminin (görünen âlem) bütünlüğüdür; ve bu anlam da "taht" lügat anlamına denk gelir. Ve الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى (Tâhâ, 20/5) Yani "Rahman arş üzerine istiva etti" remzinin anlamını sezdirir. Çünkü bunda birlik anlamı vardır. Şeyh-i Ekber Muhyiddin Arabî (kuddise sırruhû) hazretleri, et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye fî Islâh-ı Memleketi'l-İnsâniyye ismindeki şerefli kitabının mukaddimesinde bu arş hakkında açıklamalar vermiştir.

Ya'ni, "Arş-ı Rahmân'ı yüklenmiş olan bu dört melâikedir; ve sen ey Hz. Cibrîl, o dört büyük melâike arasında şahsın! İntibâh ve basîret cihetinden bu dördün efdalisin!" Ma'lûm olsun ki, "arş" kelimesinin birkaç lügavî ma'nâları vardır: "Taht", "hânenin damı" ve "izz ü câh" ve "kıvâm" ve "bir işin sıhhati" ve "bir şeyin kavî tarafı" ve "yükseklik" ve "mülk" ma'nâlarına gelir. Ehl-i tefsîr ve hadîs, maânî-i Kur'ân'dan ve ahâdisten arş hakkında iki ma'nâya zâhib olmuşlardır. Bir kavle göre arş, âlemi ihâta etmiştir ve onun hakîkatini ancak Allah Teâlâ bilir; ve bu ma'nâ "sakf-i hâne" ma'nâsına tevâfuk eder. Ve diğer kavle göre "arş", vücûd-i mutlakın bilcümle merâtibi ile berâber âlem-i şehadetin hey'et-i mecmûasıdır; ve bu ma'nâ dahi "taht" ma'nâ-yı lügavîsine tevafuk eder. Ve الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى (Tâhâ, 20/5) Ya'ni "Rahman arş üzerine müstevî oldu" remzinin ma'nâsını sezdirir. Zîrâ bunda ma'nâ-yı ittihad vardır. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddin Arabî (kuddise sırruhû) hazretleri et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye fî Islâh-ı Memleketi'l-İnsâniyye ismindeki kitâb-ı şerîfin mukaddimesinde bu arş hakkında îzâhât i'tâ buyurmuşlardır.

1573. "Onun hâmilini mahşer günü sekiz görürsün; o zaman sekizin efdali de sen olursun."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1573. "Onun taşıyıcısını mahşer günü sekiz görürsün; o zaman sekizin en faziletlisi de sen olursun."

Bu şerefli beyitte, Hâkka Sûresi'nde geçen وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ (Hâkka, 69/17) yani "Melekler semanın etrafında ilahi emri beklerken sema yarıldığında, meleklerin üstünde olan Rabbinin arşını o gün sekiz melek yüklenir." ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Tefsir âlimleri, Rahman'ın arşını taşıyanların dünyada dört, kıyamet gününde ise sekiz melek olduğunu belirtmişlerdir. Pir Efendimiz de bu anlamı açıklamışlardır. Şeyh-i Ekber (kuddise sirruhû) hazretleri, Fütûhât-ı Mekkiyye adlı eserlerinin on dördüncü bölümünde bu anlamı açıklayarak birçok sır ve hakikati bolca sunmuşlardır. Burada zikri uzun olur.

Bu beyt-i şerîfte el-Hâkka sûresinde vâki' وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ (Hâkka, 69/17) ya'ni "Ve melekler semânın etrâfında emr-i ilâhiye muntazır iken semâ münşakk oldukta, meleklerin fevkında olan Rabbinin arşını o günde sekiz melâike yüklenir." âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Ehl-i tefsîr arş-ı rahmânî hâmillerinin dünyâda dört ve yevm-i kıyâmette sekiz melek olduğunu beyân etmişlerdir. Cenâb-ı Pîr efendimiz dahi bu ma'nâyı beyân buyurmuşlardır. Şeyh-i Ekber (kuddise sirruhû) hazretleri Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinin on dördüncü bâbında bu ma'nâyı tavzîhan birçok esrâr ve hakāyık ibzâl buyurmuşlardır. Burada zikri uzun olur.

1574. Böylece saydı ve ağladı. O koku götürdü ki, bundan maksad nedir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1574. Böylece saydı ve ağladı. O koku götürdü ki, bundan maksat nedir?

Yani, yer Cebrail (a.s.)'ın faziletlerini böyle saydı ve ağladı; çünkü yer kendisinden niçin toprak alındığını ve bundan maksadın ne olduğunu anlamıştı.

Ya'ni, arz Cebrâîl (a.s.)ın fezâilini böyle saydı ve ağladı; zîrâ arz kendinden niçin toprak alındığını ve bundan maksûd ne olduğunu anlamış idi.

1575. Cebrâîl şerm ve hayâ ma'deni idi; bu andlar onun üzerine yolu bağladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1575. Cebrail utanç ve haya kaynağı idi; bu yeminler onun üzerine yolu kapattı.

Yani, Cebrail (a.s.) küllî aklın (evrensel akıl) mazharı (tecelli yeri) olduğundan, hayatın kaynağı idi. Çünkü akıl utanmayı gerektirir. Nasıl ki insanların hayâsız olanları akıl kemâlinden (olgunluğundan) nasipsizdirler. Bu sebeple (Sallallâhü aleyhi ve sellem) Efendimiz "Eğer utanmaz isen, istediğini yap!" buyurmuşlardır. Hz. Cibril'in bu hayâsından dolayı, arzın (yeryüzünün) verdiği bu yeminler onun hizmetinin yolunu kapattı.

Ya'ni, Cebrâîl (a.s.) akl-ı küllün mazharı olduğundan, hayat menba'ı idi. Zîrâ akıl utanmayı iktizâ eder. Nitekim efrâd-ı beşerin hayâsızları kemâl-i akıldan bî-nasîbdirler. Onun için (Sallallâhü aleyhi ve sellem) Efendimiz فان لم تستحى فاصنع ما شئت ya'ni "Eğer utanmaz isen, istediğini yap!" buyurmuşlardır. Hz. Cibrîl'in bu hayâsından dolayı arzın verdiği bu andlar onun hizmetinin yolunu bağladı.

1576. O kadar çok yalvardı ve and verdi ki, geri döndü ve dedi ki: "Ey kulların Rabbi!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1576. O kadar çok yalvardı ve yemin etti ki, geri döndü ve dedi ki: "Ey kulların Rabbi!"

1577. "Ben senin işinde serseri olmadım, lakin o vâki' olan şeyden sen ziyâde âlimsin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1577. "Ben senin işinde serseri olmadım, lakin o vâki' olan şeyden sen ziyâde âlimsin."

"Serseri", önemsememek, kayıtsızlık, düşüncesizlik ve dikkatsizlik anlamlarındadır. Yani, "Ben senin emrini yerine getirme konusunda önemsemez ve kayıtsız olmadım. Aksine, yer ile benim aramda meydana gelen şeyi sen çok daha iyi bilirsin."

"Serserî", ihtimâmsızlık, kayıtsızlık ve adem-i teemmül ve adem-i dikkat ma'nâlarınadır. Ya'ni, "Ben senin emrini icrâ etmek husûsunda ihtimâmsız ve kayıtsız olmadım. Lâkin arz ilė benim aramda vâki' olan şeyi pek ziyâde bilicisin."

1578. "O görücü bir isim söyledi ki, onun hevlinden yedi felek mahrekinden geri kalır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1578. "O görücü bir isim söyledi ki, onun dehşetinden yedi felek yörüngesinden geri kalır."

"Ey kullarının hallerini daima gören Yaratıcım; yer senin ilahi isimlerinden bir isim söyledi ki, onun korkusundan ve azametinden dolayı, yedi felek yörüngesini kaybeder ve dönüşünü durdurur."

"Ey kullarının ahvâlini dâimâ görücü olan Hâlikım; arz senin esmâ-i ilâ- hiyyenden bir isim söyledi ki, onun korkusundan ve azametinden nâşî, yedi felek mahrekini kaybeder ve devrini ta'tîl eder."

1579. Senin isminden bana utanma geldi, hacil oldum ve yoksa bir avuç çamurun nakli kolaydır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1579. Senin isminden bana utanma geldi, utandım ve yoksa bir avuç çamurun taşınması kolaydır.

"Hacil", hayâdan şaşkına dönmek ve dehşete düşmek demektir. "Ey Rabbim, yeryüzü senin şerefli ismini anarak bana yemin ettirdi; o isimden utandım ve hayâdan hayrete düştüm; yoksa yeryüzünden bir avuç toprak alıp ilâhî huzuruna sunmak benim için gayet kolay bir şeydi."

"Hacil", hayâdan mütehayyir ve medhûş olmak demektir. "Yâ Rab, arz senin ism-i şerîfini zikr ederek bana and verdi; o isimden utandım ve hayâdan hayrete düştüm; ve yoksa arzdan bir avuç toprak alıp huzûr-i ilâhîne arz etmek benim için gayet kolay bir şey idi."

1580. Zîrâ sen meleklere bir kuvvet vermişsin ki, bu felekleri yırtarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1580. Çünkü sen meleklere öyle bir kuvvet vermişsin ki, bu felekleri yırtarlar.

## Hakk'ın halîfesi, meleklerin mescûdu ve onların muallimi olan beşerin babası Adem (a.s.)ın cism-i mübarekinin terkîbi için yeryüzünden iki avuç dolusu toprak almağa, Hak Teâlâ'nın Mîkâîl (a.s.)ı göndermesi

1581. Mîkâîl'e buyurdu: "Sen aşağıya git, ondan arslan gibi bir avuç toprak kap!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1581. Mikâil'e buyurdu: "Sen aşağıya git, ondan aslan gibi bir avuç toprak kap!"

"Hafne", sözlükte iki avuç dolusu demektir. Bu şerh-i şerifte نِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً yani "Ben yeryüzünde halife kılacağım!" ve سَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ yani "Meleklerin hepsi topluca secde ettiler." ve يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ yani "Ey Âdem, o meleklere isimlerini haber ver!" ayet-i kerimelerine işaret buyrulur.

Hz. Cibril'in eli boş olarak geri dönmesi üzerine Yüce Allah hazretleri Mikâil (a.s.)a buyurdu ki: "Haydi sen yeryüzüne in, aslan gibi saldırıp bir avuç toprak kap!"

"Hafne", lügatte iki avuç dolusu demektir. Bu şerh-i şerîfte نِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً (Bakara, 2/30) ya'ni "Ben yeryüzünde halîfe kılıcıyım!" ve سَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (Hicr, 15/30) Ya'ni "Meleklerin hepsi müctemian secde ettiler." ve يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ (Bakara, 2/33) ya'ni "Ey Âdem, o meleklere isimlerini haber ver!" âyet-i kerîmelerine işâret buyrulur.

Hz. Cibrîl'in eli boş olarak avdeti üzerine Hak Teâlâ hazretleri Mîkâîl (a.s.)a buyurdu ki: "Haydi sen arza in, arslan gibi hücûm edip bir avuç toprak kap!"

1582. Vaktaki Mîkâîl arza kadar gitti; o, ondan kapmak için el attı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1582. Mikâil yeryüzüne kadar gittiği vakit, o (yeryüzü) ondan kapmak için el uzattı.

1583. Toprak titredi ve kaçmağa geldi; o yalvarıcı ve yaş dökücü oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1583. Toprak titredi ve kaçmaya başladı; o yalvaran ve gözyaşı döken oldu.

1584. Sînesi yanıcı olarak yalvardı ve ictihad etti, kan dolu yaş ile and verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1584. Göğsü yanarak yalvardı ve çabaladı, kan dolu gözyaşıyla yemin etti.

"İctihâd", çabalamak ve çalışmak demektir. Yani, arzusu için yanarak yalvardı ve bu yalvarışında da çabaladı ve devam etti.

"İctihâd", sa'y etmek ve çalışmak demektir. Ya'ni, arz içi yanarak yalvardı ve bu yalvarışında da sa'y etti ve devâm etti.

1585. Dedi ki: "Şerîksiz latif olan Hâlik hakkı için ki, seni arş-ı mecîdin hâmili etti."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1585. Dedi ki: "Ortağı olmayan latif Yaratıcı hakkı için ki, seni yüce Arş'ın taşıyıcısı yaptı."

1586. "Cihânın erzakının ölçüsüne nâzırsın, fazlın susamışlarına sen avuç ile vericisin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1586. "Cihanın erzakının ölçüsüne nezaret edensin, lütfunun susamışlarına sen avuçla verensin!"

"Müşrif", "işrâf" mastarından ism-i fâildir (yapanı bildiren isim); ve "işrâf", yukarıdan aşağıya nezaret etmek ve gözetlemek anlamındadır. "Muğrif", "iğrâf"tan ism-i fâildir; ve "iğrâf", bir kimseye bir avucunu doldurup su vermek anlamındadır. Bilinmeli ki, Mikâil (a.s.), yaratılmışların çeşitli sınıflarının her birinin istidadına özgü olan rızıkların korunmasına ve her bir hakkı, hak sahibine tartarak, ölçerek, sayarak ve miktar olarak vermeye görevli olduğu için bu kuvvete "Mikâil" adı verilmiştir. Bu hususta Hz. Mikâil'in dahi her mahluka bir tesir ile bağlantısı vardır ve bu özelliği ile yoğun âlemleri kuşatmıştır; ve aynı şekilde bu görevin ayrıntılarını yerine getirmeye memur, onun idaresi altında sonsuz melekler vardır. Hatta yeryüzüne düşen her bir yağmur tanesi bir kuvvet ile iner ve kıyamete kadar yağan yağmurların her bir tanesine ilişkin kuvvetlerden hiçbirinde tekrar ve aynılık yoktur; ve hatta bir kimse bir şeyi tarttığı veya saydığı ve takdir ettiği zaman, o kimsede Mikâil'in vecihlerinden (yönlerinden) bir vechin tesiri meydana gelir.

"Müşrif", "işrâf" masdarından ism-i fâildir; ve "işrâf", yukarıdan aşağıya nezâret etmek ve gözetlemek ma'nâsınadır. "Muğrif", "iğrâf"tan ism-i fâildir; ve "iğrâf", bir kimseye bir avucunu doldurup su vermek ma'nâsınadır. Ma'lûm olsun ki, Mîkâîl (a.s.), sunuf-i muhtelife-i mahlûkātın her birerlerinin isti'dâdına mahsûs olan erzâkın hıfzına ve veznen ve keylen ve adeden ve mikdâren her bir hakkı, hak sahibine i'tâya müvekkel olduğu için bu kuvvete "Mîkâîl" tesmiye olunmuştur. Bu husûsta Hz. Mîkâîl'in dahi her mahlûka bir te'sîr ile ittisâli vardır ve bu hâssıyeti ile avâlim-i kesîfeyi muhîttir; ve kezâlik bu vazîfenin tefâsîlini icrâya me'mûr onun taht-ı idaresinde bî-nihâye melâike vardır. Hattâ sath-ı arza düşen her bir yağmur tânesi bir kuvvet ile nâzil olur ve kıyâmete kadar yağan yağmurların her bir tânesine taalluk eden kuvâdan hiçbirinde tekerrür ve ayniyyet yoktur; ve hattâ bir kimse bir şeyi vezn ettiği veyâ ta'dâd ve takdîr eylediği vakit, o kimsede vücûh-i Mîkâîl'den bir vechin te'sîri vâki' olur.

1587. “Zîra ki, Mîkâîl "keyl"den iştikāk tutar; ve rızık vermekte çok ölçücü oldu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1587. "Çünkü Mîkâîl, 'keyl'den (ölçmekten) türemiştir; ve rızık vermekte çok ölçücü oldu."

İsmail Ankaravî (k.s.) hazretleri şerhlerinde buyururlar ki: "Mîkâîl kelimesinin türemesi konusunda âlimlerin görüş ayrılığı vardır. Bazıları 'keyl'den türemiştir demişlerdir. Bu anlamı desteklemek için 'Mîkâîl' ve 'Mîkîyîl' şeklinde de okurlar." Hz. Pîr efendimiz bu şerefli beyitte bu görüşü beyan buyurmuşlardır. Tefsir âlimlerinden bazıları "Mîkâîl" kelimesinin Arapça olmayıp Acemî ve İbranî bir kelime olduğunu zikretmişlerdir. Fakat muhakkiklerin (gerçekleri araştıranların) keşfî ve ilmî bilgilerine göre cenâb-ı Mîkâîl'in görevi ölçmekle ilişkilidir. Bu sebeple Hz. Mevlânâ (r.a.) efendimizin kabul buyurdukları görüş tercih edilendir.

İsmail Ankaravî (k.s.) hazretleri şerhlerinde buyururlar ki: "Mîkâîl'in iş- tikākında ulemânın ihtilafı vardır. Ba'zıları "keyl"den müştaktır demişlerdir. Bu ma'nâyı müeyyid olarak "Mîkâîl" ve "Mîkîyîl" dahi okurlar." Hz. Pîr efendimiz bu beyt-i şerîfte bu kavli beyân buyurmuşlardır. Ehl-i tefsîrden ba'zıları "Mîkâîl" kelimesinin Arabî olmayıp Acemî ve İbrânî bir kelime olduğunu zikr etmişlerdir. Fakat muhakkıkların keşf-i hâlî ve ilmîlerine nazaran cenâb-ı Mîkâîl'in vazîfesi keyl ile alâkadardır. Binâenaleyh Hz. Mevlânâ (r.a.) efendimizin kabûl buyurdukları kavil müreccahtır.

1588. "Ki bana eman ver, âzâd et, gör ki, sözü kana bulaşmış olarak söylüyorum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1588. "Ki bana eman ver, âzâd et, gör ki, sözü kana bulaşmış olarak söylüyorum."

Birinci mısraın başındaki "ki", sebep bildirmek içindir. "Mîkâîl isminin "keyl" (ölçmek) kelimesinden türemiş olmasından dolayı bana eman ver ve benim belirli rızkım, kendi hâlim içinde hürriyet olduğundan, beni âzâd et, gör ki, sözümü kanlı yaşlar dökerek söylüyorum."

Birinci mısrâ'ın evvelindeki "ki", ta'lîl içindir. "Mîkâîl'in "keyl"den iştikākı olduğu için bana eman ver ve benim rızk-ı muayyenim, kendi hâlim içinde hürriyet olduğundan, beni âzâd et, gör ki, sözümü kanlı yaşlar dökerek söylüyorum."

1589. Melek Allah'ın rahmetinin ma'deni geldi. Dedi: "O yara üzerine na- sıl tuz dökerim?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1589. Melek, Allah'ın rahmetinin kaynağı olarak geldi. Dedi: "O yara üzerine nasıl tuz dökerim?"

Yani, melek Yüce Allah hazretlerinin rahmetinin kaynağı olduğundan, Mikâîl (a.s.) arzın bu yakarışını görünce acıdı ve kendi kendine dedi ki: "Bu çaresizin yarası üzerine nasıl tuz ekerim ve onun ıstırabını artırırım?"

Ya'ni, melek Hak Teâlâ hazretlerinin rahmetinin menba'ı olduğundan cenâb-ı Mikâîl arzın bu niyâzını görünce acıdı ve kendi kendine dedi ki: "Bu bî- çârenin yarası üzerine nasıl tuz ekerim ve onun ıztırâbını tezyîd ederim?"

1590. Nitekim şeytan kahrın ma`denidir, zîra benî-Ademden feryad çıkarır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1590. Nasıl ki şeytan kahrın madenidir, çünkü Âdem oğullarından feryat çıkarır.

Yani melek ilahi rahmetin kaynağı olduğu gibi, şeytan da ilahi kahrın kaynağıdır. Çünkü Âdem oğullarını saptırıp onlardan feryatlar koparır. Bilinmeli ki, İblis, Mudill (saptıran) isminin en tam ve en mükemmel mazharı (tecelli yeri) olan bir ruhtur; ve ruhlar mertebesi, ayrılık ve başkalıktan ibaret bir tür üzerine zâtın dışta görünmesinden ibarettir; ve Vâhid'in (bir olanın) ikilik dairesinde görülmesi bu mertebeden başlar. Bu sebeple Mudill isminin zuhur hükümlerinin başlangıcı bu mertebedir. "Idlâl", şaşırtmak demektir. Bir varlığın birbirine aykırı olarak iki görülmesi şirktir ve şirk ise dalaletin (sapıklığın) ta kendisidir; ve bu tarz görüş vehim kuvvetinin özelliğidir. Şimdi bu kuvvet, Mudill isminin mazharı olup İblis'in hakikatidir. Çünkü özelliği karıştırmaktır; ve İblis ismi de bundan türemiştir; ve İblis bu özelliği ile âlemleri kuşatmıştır; ve ona tabi sayısız ruhlar mevcuttur ki, hepsi saptırmaya ve baştan çıkarmaya memurdurlar.

Ya'ni melek rahmet-i ilâhiyyenin menba'ı olduğu gibi, şeytan dahi kahr-ı ilâhînin menba'ıdır. Zîrâ benî-âdemi ıdlâl edip ondan feryadlar koparır. Ma'lûm olsun ki, İblîs, ism-i Mudill'in mazhar-1 etemm ve ekmeli olan bir rûhtur; ve merteb-i ervâh ayrılık ve gayriyyetten bir nev' üzerine zâtın hâriçte zuhûrundan ibarettir; ve Vâhid'in ikilik dairesinde rü'yeti bu mertebeden başlar. Binâenaleyh ism-i Mudill'in zuhûr ahkâmının ibtidâsı bu mertebedir. "Idlâl", şaşırtmak demektir. Bir vücûdun yekdîğerine muğāyir olarak iki görülmesi şirk ve şirk ise ayn-ı dalâldir; ve bu tarz rü'yet kuvve-i vâhimenin şânıdır. İmdi bu kuvvet, ism-i Mudill'in mazharı olup hakîkat-i İblîs'tir. Zîrâ şânı telbîstir; ve İblîs ismi de bundan müştaktır; ve İblis bu hâssıyyeti ile avâlimi muhîttir; ve ona tâbi' lâ-yuadd ve lâ-yuhsâ ervâh mevcûddur ki, cümlesi ıdlâl ve iğvâya me'mûrdurlar.

1591. Ey delikanlı rahmetin gazab üzerine sebkı vardır, Huda'nın vasfında lutuf galib oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1591. Ey delikanlı, rahmetin gazaba üstünlüğü vardır, Allah'ın vasfında lütuf üstün geldi.

Bu şerefli beyit, Pir Efendimiz tarafından bir irşattır. "Delikanlı" ifadesiyle, tasavvuf yoluna yeni başlayan Hakk Yolcularına hitap edilir. Yani, "Benim rahmetim gazabımı geçmiştir" kutsî hadisi gereğince, ilâhî rahmet, ilâhî gazaptan çok fazladır. Çünkü ilâhî vasıflarda ilâhî lütuf üstündür ve çoktur.

Bu beyt-i şerîf Hz. Pîr efendimiz tarafından irşâddır. "Delikanlı" ta'bîri ile mübtedî olan sâliklere hitâb buyrulur. Ya'ni سبقت رحمتى على غضبی "Benim rahmetim gazabımı geçmiştir" hadîs-i kudsîsi mûcibince rahmet-i ilâhiyye, gazab-ı ilâhîden pek fazladır. Zîrâ evsâf-ı ilâhiyyede lutf-i ilâhî gälibdir ve çoktur.

1592. Kullar elbet O'nun huyunu tutarlar; onların tulumları, O'nun ırmağının suyundan doludur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1592. Kullar elbet O'nun huyunu tutarlar; onların tulumları, O'nun ırmağının suyundan doludur.

Mademki ilâhî sıfatlarda lütuf üstün gelendir, bu sebeple O'nun özel kulları da elbet Yüce Allah'ın huyunu tutarlar ve ilâhî ahlâkla nitelenirler; ve onların tulum hükmünde olan izafî varlıkları da elbet O'nun lütuf ırmağının, rahmet ve merhamet suyundan dolu olur.

Mâdemki evsâf-ı ilâhiyyede lutuf gälibdir, binâenaleyh O'nun has kullan da elbet Hak Teâlâ'nın huyunu tutarlar ve ahlâk-ı ilâhiyye ile muttasıf olurlar; ve onların tulum mesâbesinde olan vücûd-i izâfileri de elbet O'nun lutuf ırmağının, rahmet ve merhamet suyundan dolu olur.

1593. O Hakk'ın resûlü, sülükün kılavuzu; nâs, padişahlarının adeti üzeredir, buyurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1593. O Hakk'ın elçisi, Hakk Yolculuğunun kılavuzu; insanlar padişahlarının adeti üzeredir, buyurdu.

Bu şerefli beyitte "İnsanlar padişahlarının dini ve adeti üzeredir." hadis-i şerifine işaret buyrulur. Yani, o Hakk'ın elçisi ve Hak yolu yolcularının kılavuzu olan Son Peygamber (s.a.v.) Efendimiz hadis-i şeriflerinde; "İnsanlar, padişahlarının ve hükümdarlarının adetlerine ve ahlaklarına tabidirler," buyurdu. Bu sebeple Yüce Allah'ın has kulları da, o padişahlar padişahının ahlakıyla ahlaklanır ve nitelenirler.

Bu beyt-i şerifte الناس على دين ملوكهم ya'ni "Nâs, pâdişahlarının dîni ve âdeti üzeredir." hadîs-i şerîfine işaret buyrulur. Ya'ni, o Hakk'ın resûlü ve Hak yolu sâliklerinin kılavuzu olan Hâtem-i Enbiyâ (s.a.v.) Efendimiz hadîs-i şerîflerinde; "Nâs, pâdişahlarının ve hükümdarlarının âdâtına ve ahlâkına tâbi'dirler, buyurdu. Binâenaleyh Hak Teâlâ'nın has kulları dahi, o padişahlar pâdişâhının ahlâkıyla mütehallık ve muttasıf olurlar.

1594. Mikãîl eli ve koynu boş olarak, dînin Rabbi tarafına gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1594. Mikâil eli ve koynu boş olarak, dinin Rabbi tarafına gitti.

Yani, Mikâil (a.s.) dahi, arzın niyazına dayanamayarak, Cebrail (a.s.) gibi maksattan, yani bir avuç topraktan eli ve koynu boş olarak, lütuf âdetinin sahibi olan Yüce Allah tarafına yöneldi ve gitti.

Ya'ni, Mîkâîl (a.s.) dahi, arzın niyâzına tahammül edemiyerek, Cebrâîl (a.s.) gibi maksûddan ya'ni bir avuç topraktan eli ve koynu boş olarak, âdet-i lutfun sahibi olan Hak Teâlâ tarafına teveccüh etti ve gitti.

1595. Dedi: "Ey sırrın bilicisi ve ferd olan şah! Toprak beni zârılıktan ve ağlamadan bağladı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1595. Dedi: "Ey sırrın bilicisi ve ferd olan şah! Toprak beni zârılıktan ve ağlamadan bağladı."

Hz. Mikâil Yüce Allah'a hitaben dedi ki: "Ey gizliyi bilen ve ferdiyet ile nitelenmiş olan gerçek şah, toprak feryat edişinden ve ağlayışından benim elimi bağladı. Emir buyurduğun bir avuç toprağı ondan alamadım." Bilinmeli ki, gerek Hz. Cibril'in gerekse Hz. Mikâil'in görevlerinin, uyulması zorunlu bir ilâhî emre dayanmadığı anlaşılır. Çünkü Yüce Allah Kur'an-ı Kerim'inde melekler hakkında لَا يَعْصُونَ اللهَ مَا أمرهم ويفعلون ما يؤمرون (Tahrim, 66/6) yani "Onlar Allah'ın emrettiği şeye isyan etmezler ve emrolundukları şeyi yaparlar" buyurur. Bu sebeple bu beyitlerden anlaşılan manevî öz şudur ki, ilâhî isim zikredilerek yemin edildiği takdirde, bir müminin giriştiği işten vazgeçmesi gerekir.

Hz. Mîkâîl Cenâb-ı Hakk'a hitâben dedi ki: "Ey gizliyi bilici ve ferdâniyet ile muttasıf olan şâh-ı hakîkî, toprak feryâd edişinden ve ağlayışından benim elimi bağladı. Emir buyurduğun bir avuç toprağı ondan alamadım." Ma'lûm olsun ki, gerek Hz. Cibrîl'in ve gerek Hz. Mîkâîl'in me'mûriyetlerinin vâcibü'l-imtisal bir emr-i ilâhîye müstenid olmadığı anlaşılır. Zîrâ Hak Teâlâ Kur'ân-ı Kerîm'inde melekler hakkında لَا يَعْصُونَ اللهَ مَا أمرهم ويفعلون ما يؤمرون (Tahrîm, 66/6) ya'ni "Onlar Allah'ın emrettiği şeye isyân etmezler ve emrolundukları şeyi işlerler" buyrulur. Binâenaleyh bu beyitlerden anlaşılan rûh-i ma'nâ budur ki, ism-i ilâhî zikredilerek and verildiği takdirde, bir mü'minin teşebbüs ettiği işten ferâğat etmesi îcâb eder.

1596. "Göz yaşı senin indinde şerefli oldu; ben kādir olmadım ki, işitmemek getireyim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1596. "Göz yaşı senin katında şerefli oldu; ben işitmemeyi sağlayamadım!"

"Ey Rabbim, ben bilirim ki, senin katında göz yaşının değeri, kıymeti ve şerefi vardır. Ben arzın göz yaşıyla birlikte olan yalvarmasını dinlememeye ve önem vermemeye güç yetiremedim."

"Yâ Rab, ben bilirim ki, senin indinde göz yaşının kadr ü kıymeti ve şerefi vardır. Ben arzın göz yaşıyla beraber olan yalvarmasını dinlememeğe ve ehemmiyet vermemeğe kādir olmadım."

1597. "Ah ü zârî senin indinde çok kadr tuttu, ben onun hukūkunu terk etmeye kadir olmadım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1597. "Ah edip inlemen senin katında çok değer kazandı, ben onun haklarını terk etmeye güç yetiremedim."

"Kadr", her şeyin miktarı ve meblağı ve yüceltme anlamlarına gelir. Burada "azamet ve kıymet ve şeref" anlamlarına gelir. Yani, "Ey Rabbim, senin katında ah edip inlemenin ve feryat edip ağlamanın çok kıymeti ve şerefi vardır. Ben o ah edip inlemenin layık olduğu haklara riayet etmeyi terk edemedim ve arzın feryadına ve yalvarmasına kıymet verdim."

"Kadr", herşeyin mikdârı ve meblağı ve taʼzîm ma'nâlarına gelir. Burada "azamet ve kıymet ve şeref" ma'nâlarına gelir. Ya'ni, "Yâ Rab, senin indinde âh edip inlemenin ve feryâd edip ağlamanın çok kıymeti ve şerefi vardır. Ben o âh ü zârın lâyık olduğu hukuka riâyet etmeği terk edemedim ve arzın feryâdına ve yalvarmasına kıymet verdim."

1598. Senin indinde ıslak göz çok kadr tutar. Ben nasıl muhalif olurdum?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1598. Senin katında ıslak göz çok değerlidir. Ben nasıl karşı çıkardım?

"Çeşm-i ter", ağlayan gözden kinayedir. "İstîze-ger", inatçı, karşı çıkan ve düşman demektir. Yani, "Senin katında ağlayan gözün kıymeti ve şerefi vardır, ben arzın ağlamasına ve yakarışına nasıl karşı çıkardım?"

"Çeşm-i ter", ağlayan gözden kinâyedir. "İstîze-ger", inâdçı ve muhâlif ve hasım, demektir. Ya'ni, "Senin indinde ağlayan gözün kıymeti ve şerefi vardır, ben arzın ağlamasına ve niyâzına nasıl muhâlif olurdum?"

1599. Namaza ve zara gel diye, bir günde beş kere kulu zârîliğe da'vet vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1599. Namaza ve zarara gel diye, bir günde beş kere kulun zârîliğe (ağlayıp yakarmaya) davet edilmesi vardır.

1600. Müezzinin narası ki, "Hayye ale'l-felâh"dır ve o felâh ve zârîliktir ve iktirahtır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1600. Müezzinin "Hayye ale'l-felâh" diye bağırması, o felah ve yalvarıştır ve iktirahtır.

"Felâh", kurtuluş demektir ve "hayye ale'l-felâh", "kurtuluşa gelin!" demektir. "İktirâh", bir şeyi zorla almak ve istemek ve düşünmeden konuşmak, yani "irtical" anlamlarına gelir. Burada isteme ve yalvarma anlamı uygundur. Yani, "Müezzinin günde beş defa ezan okurken "Hayye ale's-salâh" yani "Namaza gelin!" ve "Hayye ale'l-felâh" yani "Kurtuluşa gelin!" diye bağırması, kulları yalvarışa ve ağlamaya davettir. O davet, Hak huzurunda ağlayarak yalvarmak ve istemek ve sonuçta kurtuluş bulmaktır." Namazda ah çekmek ve ağlamak hakkındaki açıklamalar bu cildin 1265 numaralı beytinin başındaki şerhte geçti. Burada tekrarı fazlalıktır.

"Felâh", necât ve "hayye ale'l-felâh", necâta gelin!" demektir. "İktirâh", bir şeyi tahakküm ile almak ve taleb etmek ve düşünmeksizin söz söylemek, ya'ni "irtical" ma'nâlarına gelir. Burada taleb ve niyâz ma'nâsı münasibdir. Ya'ni, "Müezzinin günde beş defa ezan okurken "Hayye ale's-salâh" ya'ni "Namaza gelin!" ve "Hayye ale'l-felâh" ya'ni "Necâta gelin!" diye bağırması, kulları zârîliğe ve ağlamaya da'vettir. O da'vet, huzûr-i Hak'ta ağlayarak yalvarmak ve taleb etmek ve netîcede necât bulmaktır." Namazda âh etmek ve ağlamak hakkındaki beyânât bu cildin 1265 numaralı beyt-i şerîfinin başındaki sürh-ı şerîfte geçti. Burada tekrârı zâiddir.

1601. O kimseyi ki, isteyesin ki onu gamdan mecrüh edesin, zârîlik yolunu onun kalbine bağlanmış edersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1601. O kimseyi ki, onu gamdan yaralamak istersen, ağlayıp sızlama yolunu onun kalbine bağlarsın.

Yani, ey Rabbim, eğer sen bir kimsenin kalbini gamdan yaralı ve ıstıraplı etmek istersen, o zaman onun kalbine, ah edip inleyerek ağlama yolunu bağlarsın, o kimsenin içinden ağlayıp sana yalvarmak duygusu ortaya çıkmaz.

Ya'ni, yâ Rab, eğer sen bir kimsenin kalbini gamdan mecrûh ve muztarip etmek istersen, onda onun kalbine, âh ve enîn ederek ağlamak yolunu bağlarsın, o kimsenin içinden ağlayıp sana yalvarmak duygusu peydâ olmaz.

1602. Vaktāki tazarru' cihetinden bir şefâat edici olmaya, nihayet bir def edici olmaksızın belâ nüzûl eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1602. Yalvarma yönünden bir şefaatçi olmazsa, sonunda bir def edici olmaksızın bela iner.

Yani, kulun Allah'a karşı yalvarıp yakarması, inecek belanın savulması için bir şefaatçidir. Kalp katılıkta kalıp böyle bir şefaatçi ortaya çıkmazsa, sonunda inecek bela iner. Bu sebeple belanın inmesinden önce Allah'a yalvarmak ve niyaz etmek gerekir. Çünkü bela kulun kötü fiillerinden kaynaklanıp onun üzerine iner. Eğer kul, bu kötü fiillerinden istiğfar edip affını Allah'tan niyaz ederse, Yüce Allah da kereminin kemalinden affedip o belayı onun üzerine musallat etmez.

Ya'ni, kulun Hakk'a karşı tazarru' edip yalvarması, nüzûl edecek belânın def'i için bir şefâatçidir. Kalb kasvette kalıp böyle bir şefâatçi zâhir olmazsa, âkıbet inecek belâ nüzûl eder. Binâenaleyh nüzûl-i belâdan evvel Hakk'a yalvarmak ve niyâz etmek lâzımdır. Zîrâ belâ abdin fenâ fiillerinden mütevellid olup onun üzerine iner. Eğer abd, bu fenâ fiillerinden istiğfâr edip afvini Hak'tan niyâz ederse, Hak Teâlâ dahi kemâl-i kereminden afv edip o belâyı onun üzerine musallat etmez.

1603. Ve o kimseyi ki isteyesin, onu belâdan halâs edesin, onun canını tazar- ru'a getirirsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1603. Ve o kimseyi ki kurtarmak istersen, onu beladan kurtarırsın, onun canını yalvarışa getirirsin.

Ey Rabbim, beladan kurtarmak istediğin kimsenin canını yalvarışa ve yakarışa sevk edersen o kimse, içinden kopan bir duygu ile sana yalvarır ve ağlar ve af diler. "Vâharîden", kurtarmak demektir.

Yâ Rab, belâdan halâs etmek istediğin kimsenin canını tazarru'a ve niyâza sevk edersen o kimse, içinden kopan bir duygu ile sana yalvarır ve ağlar ve istiğfâr eder. "Vâharîden", halâs etmek demektir.

1604. Kur'ân'da buyurmuşsun ki, o ümmetler ki onların üzerine o ağır kahr geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1604. Kur'ân'da buyurmuşsun ki, o ümmetler ki onların üzerine o ağır kahr geldi.

1605. Çünki o nefeste tazarru' etmediler, tâ ki belâ onlardan geri döne idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1605. Çünkü o nefeste yalvarmadılar ki, belâ onlardan geri dönsün.

Bu beyitlerde En'âm Sûresi'nde bulunan "إِذْ جَاءهُمْ بأسنا تضرعواً ولكن قست قلوبهم وزين لهم الشيطان ما كانوا يعملون" (En'âm 6/43) yani "Bizim azabımız onlara geldiği vakit, keşke yalvarmış olsalardı; aksine onların kalpleri katılaştı ve şeytan yaptıkları şeyi onlara süsledi" ayet-i kerimesine işaret buyrulur.

Bu beyitlerde sûre-i En'âmda olan إِذْ جَاءهُمْ بأسنا تضرعواً ولكن قست قلوبهم وزين لهم الشيطان ما كانوا يعملون (En'âm 6/43) ya'ni "Bizim azabımız onlara geldiği vakit, keşke yalvarmış olsalar idi; velâkin onların kalbleri katı oldu ve şeytan yaptıkları şeyi onlara süsledi" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur.

1606. Fakat mâdemki onların kalbleri kāsî olmuş idi, onlara o günahlar ibâdet göründü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1606. Fakat mademki onların kalpleri katılaşmış idi, onlara o günahlar ibadet göründü.

Yani, bu geçmiş ümmetlerin kalpleri katı olduğu sürece, o yaptıkları günahlar ve kötü fiiller kendilerine ibadet ve iyi göründü. Şeytan onların gözlerine o kötü fiillerini güzel gösterdi. O günahlar sebebiyle belanın inmemesi ve ilahi kahırdan kurtulmak için, Allah'a yalvarma gereğini hissetmediler.

Ya'ni, bu geçmiş ümmetlerin kalbleri katı olduğu müddetçe, o yaptıkları günahlar ve kötü fiiler kendilerine ibâdet ve iyi göründü. Şeytan onların gözlerine o kötü fiillerini güzel gösterdi. O günahlar sebebiyle belâ nüzûl etmemek ve kahr-ı ilâhîden halâs olmak için, Hakk'a yalvarmak lüzûmunu hissetmediler.

1607. İnadçı olan kimse kendisini mücrim bilmedikçe, su onun gözünden koş- mayı nerede bilir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1607. İnatçı olan kimse kendisini suçlu bilmedikçe, gözünden yaş akmayı nereden bilecek?

Kötü fiilinde ısrarcı ve inatçı olan bir kimse, yaptığının kötü olduğunu ve kendisinin kusurlu bulunacağını bilmedikçe ona pişmanlık gelir mi, gözü ağlamayı bilir mi? Bazı nüshalarda "dâned" yerine "tâned" geçmektedir. Bu durumda anlam "Su onun gözünden akabilir mi?" demek olur.

Kötü fiilinde musırr ve muannid olan bir kimse, yaptığının fenâ olduğunu ve kendisinin kabâhatli bulunacağını bilmedikçe ona nedâmet gelip, onun gözü ağlamayı bilir mi? Ba'zı nüshalarda "dâned" yerine "tâned" vâki'dir. Bu sûrette ma'nâ "Su onun gözünden koşabilir mi?" demek olur.

## Yûnus (a.s.) kavminin kıssası, onun beyânı ve burhânıdır ki, tazarru' ve zârî âsumâna mensûb olan belânın dâfi'idir; ve Hak Teâlâ fâil-i muhtârdır. Binâenaleyh tazarru' ve zârî onun huzûrunda müfîd olur. Ve felâsife derler ki, tabîat ile ve illet üzerine fâildir, muhtâr değildir; binâenaleyh tazarru' ve zârî tab'ı döndüremez.

1608. Vaktaki Yûnus'un kavmine belâ zâhir oldu, semâdan ateş dolu bulut cüdâ oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1608. Yunus'un kavmine belâ ortaya çıktığında, gökten ateş dolu bulut ayrıldı.

Yunus (a.s.)'ın kıssası Kur'ân-ı Kerîm'de Yunus Suresi'nde geçtiği için ayrıntısı tefsir kitaplarındadır. Özeti şudur ki: Yunus (a.s.)'ın kavmine kötü fiillerinden dolayı belâ indiği zaman Hakk'a yalvardılar ve ağladılar. Yüce Allah o azabı onlardan kaldırdı. Bundan anlaşılır ki; ağlamak ve istiğfar edip Hakk'a yalvarmak belânın def edilmesi hususunda etkilidir. Bilinmeli ki, Yüce Allah belâyı bu sebepler âleminde, sebepler perdeleri arkasından verir ve kahrını tabiî tesirler dairesinde icra eder. Filozoflar bu hâle bakıp derler ki, tabiî hükümler değişmez. Örneğin bulut yıldırım yağdırmaya başlayınca yalvarma ve ağlama fayda etmez. Çünkü Allah, tabiat ile ve görünür sebepler ile faildir ve işini tabiî kurallar dairesinde görür. Bu kurduğu tabiat kurallarının dışına çıkmak hususunda yetkili değildir. Bu sebeple tazarru (yalvarma) ve niyaz bu tabiî kuralları değiştiremez. Halbuki işin hakikati böyle değildir.

Her şeyin ilâhî ilimde bir hakikati vardır. Bu hakikatler bu yoğunluk âleminde kendilerine tahsis olunan bir kisve (örtü) ve taayyün (belirginleşme) ile ortaya çıkar ve bu taayyünler itibari bir iştir. Hakikatler başka bir hale geçmez; fakat taayyünler ve kisveler başka bir hale geçebilir. Örneğin ateşin bir hakikati vardır. O hakikatte yakıcılık gizlidir ve bu yoğunluk âleminde onun şekli bizim gördüğümüz kırmızı bir biçimdir ve o hakikat âdeten bu şekilden ortaya çıkar. Fakat Yüce Allah murad ederse o hakikati bizim görmekle alışmadığımız diğer bir kisvede ve taayyünde dahi gösterir. Biz buna şaşırır ve "harikulade" deriz. Ve bir hakikatin çeşitli taayyünlerde ve kisvelerde ortaya çıkması meselesi fennen dahi sabittir. Örneğin müvellidü'l-mâ (hidrojen) ile müvellidü'l-humûza (oksijen) buhar, su ve buz şeklinde görünür. Fakat buna alıştığımız için şaşırmayız. Fakat bir hakikat bizim görmeye alışmadığımız bir şekilde ve taayyünde göründüğü zaman şaşırırız. Sözün özü, filozofların nazarı, dar olan âdet dairesinde sınırlı kalmıştır. Fakat hakikat ehlinin nazarları geniş olduğu için, hakiki varlığı muhtariyet (seçme ve dilediğini yapma) sıfatı ile görürler; ve bir hakikati çeşitli kisvelerde göstermek hususunda yetkili bilirler. Diğer taraftan Yüce Allah İlahi Zâtını رضي الله عنهم ورضوا عنه (Mâide, 5/119) yani "Allah onlardan razı oldu ve onlar da O'ndan razı oldular." Ve غضب الله عليهم (Fetih, 48/6) yani "Allah onlara gazap etti." ayetlerinde "rıza" ve "gazap" sıfatlarıyla vasıf buyurmuştur. Rıza sıfatı lütuf ile ve gazap sıfatı ise kahr ile tecelliyi gerektirir. Bu sebeple Hakk'ın lütuf tecellisini yalvararak istemek pek tabiî bir hâl olur.

Yunus (a.s.)ın kıssası Kur'ân-ı Kerîm'de sûre-i Yûnus'ta münderic olduğundan tafsîli tefsîr kitablarındadır. Hulâsası budur ki: Yûnus (a.s.)ın kavmine kötü fillerinden dolayı belâ nâzil olduğu vakit Hakk'a yalvardılar ve ağladılar. Hak Teâlâ o azabı onlardan kaldırdı. Bundan anlaşılır ki; ağlamak ve istiğfâr edip Hakk'a yalvarmak belânın def'i husûsunda müessirdir. Ma'lûm olsun ki, Hak Teâlâ belâyı bu âlem-i esbâbda, esbâb perdeleri arkasından verir ve kahrını müessirât-ı tabîiyye dâiresinde icrâ buyurur. Feylesoflar bu hâle bakıp derler ki, ahkâm-ı tabîiyye değişmez. Meselâ bulut yıldırım yağdırmaya başlayınca yalvarma ve ağlama fayda etmez. Zîrâ Allah, tabîat ile ve esbâb-ı sûriyye ile fâildir ve işini kavâid-i tabîiyye dâiresinde görür. Bu kurduğu tabîat käidelerinin hâricine çıkmak husûsunda muhtâr değildir. Binâenaleyh tazarru' ve niyâz bu kavâid-i tabîiyyeyi tebďîl edemez. Halbuki işin hakîkati böyle değildir.

Her şeyin ilm-i ilâhîde bir hakîkati vardır. Bu hakîkatler bu kesâfet âleminde kendilerine tahsîs olunan bir kisve ve taayyün ile zuhûr eder ve bu taayyünât emr-i i'tibârîdir. Hakāyık tebeddül etmez; fakat taayyünât ve kisveler tebeddül edebilir. Meselâ ateşin bir hakîkati vardır. O hakîkatte yakıcılık mündemiçtir ve bu âlem-i kesâfette onun sûreti bizim gördüğümüz kırmızı bir şekildir ve o hakîkat âdeten bu şekilden zuhûr eder. Fakat Hak Teâlâ murâd ederse o hakîkati bizim görmekle alışmadığımız diğer bir kisvede ve taayyünde dahi izhâr eder. Biz buna taaccüb eder ve "hârikulâde" deriz. Ve bir hakîkatin muhtelif taayyünlerde ve kisvelerde zuhûru mes'elesi fennen dahi sâbittir. Meselâ müvellidü'l-mâ ile müvellidü'l-humûza buhar, su ve buz şeklinde zâhir olur. Fakat buna alıştığımız için taaccüb etmeyiz. Fakat bir hakîkat bizim görmeğe alışmadığımız bir şekilde ve taayyünde zâhir olduğu vakit taaccüb ederiz. Velhâsıl feylesofların nazarı, dar olan âdet dâiresinde mahsûr kalmıştır. Fakat ehl-i hakîkatin nazarları geniş olduğu için, vücûd-i hakîkîyi sıfat-ı muhtâriyet ile görürler; ve bir hakîkati muhtelif kisvelerde ızhâr etmek husûsunda muhtar bilirler. Diğer taraftan Hak Teâlâ zât-ı ulûhiyyetini رضي الله عنهم ورضوا عنه (Mâide, 5/119) ya'ni "Allah onlardan râzı oldu ve onlar da O'ndan râzı oldular." Ve غضب الله عليهم (Fetih, 48/6) ya'ni "Allah onlara gazab etti." âyetlerinde "rızâ" ve "gazab" sıfatlarıyla vasıf buyurmuştur. Sıfat-ı rıza lutf ile ve sıfat-ı gazab ise kahr ile tecellîyi iktizâ eder. Binâenaleyh Hakk'ın tecellî-i lutfunu yalvararak istemek pek tabiî bir hâl olur.

1609. Yıldırım attı, taş yanar idi. Bulut gürledi, yüz rengini döktü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1609. Yıldırım attı, taş yanar idi. Bulut gürledi, yüz rengini döktü.

"Reng rîhten", rengi atmak demektir. Türkçede "benzi attı" derler. Yani, Yunus (a.s.)'ın kavmine kötü fiillerinde ısrarlarından dolayı belâ geldiği vakit, gökyüzünde dehşetli bulutlar ortaya çıkıp birbiri arkasından yıldırımlar yağmaya başladı ki, bu yıldırımlar yakar ve parçalar idi. Sonunda korkunç gök gürlemeleri ortaya çıktı. Halkın beti benzi korkudan attı.

"Reng rîhten", rengi atmak demektir. Türkçe'de "benzi attı" derler. Ya'ni, Yûnus (a.s.)ın kavmine kötü fiillerinde ısrarlarından nâşî belâ geldiği vakit, semâda dehşetli bulutlar peydâ olup birbiri arkasından yıldırımlar yağmaya başladı ki, bu yıldırımlar yakar ve parçalar idi. Nihâyet korkunç gök gürlemeleri zâhir oldu. Halkın beti benzi korkudan attı.

1610. Cümlesi gece damlar üzerinde idiler ki, o gam yukarıdan zâhir geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1610. Hepsi gece damlar üzerinde idiler ki, o gam yukarıdan açıkça geldi.

Yani, bu korkunç hâl gökyüzünde meydana geldiği zaman, halkın hepsi gece evlerinin damları üzerinde halleri bekliyorlardı.

Ya'ni, bu korkunç hâl gökyüzünde vâki' olduğu vakit, halkın cümlesi gece evlerinin damları üzerinde ahvâle muntazır idiler.

1611. Cümlesi damlardan aşağıya geldiler, baş açık sahrâ tarafına gittiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1611. Hepsi damlardan aşağıya indiler, baş açık çöl tarafına gittiler.

Halkın hepsi korkularından dolayı damlardan aşağıya indiler ve feryat ve figan ile başlarını açıp çöl tarafına kaçtılar. "Baş açmak", Allah'ın huzurunda alçak gönüllülük göstermeye ve "çöl tarafına sığınmak" ise, sığınma ve iltica etme konusunda kendi tedbirlerini terk ettiklerine işarettir.

Halkın cümlesi korkularından dolayı damlardan aşağıya indiler ve feryâd ve figān ile başlarını açıp sahrâ tarafına kaçtılar. "Baş açmak", huzûr-ı Hak'ta tezellüle ve "sahrâ tarafına iltica" ise, sığınmak ve ilticâ etmek husûsunda kendi tedbîrlerini terk ettiklerine işarettir.

1612. Analar çocuklarını dışarıya attılar, hatta cümlesi nâle ve feryadı yükselttiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1612. Analar çocuklarını dışarıya attılar, hatta hepsi feryat ve iniltiyi yükselttiler.

Analar, çocuklarını da evlerde bırakmayıp dışarıya çıkardılar ve hepsi de feryatlarını ve iniltilerini göğe yükselttiler. "Aman ya Rab, senden yardım!" diye sesleri çıktığı kadar bağırdılar.

Analar, çocuklarını da evlerde bırakmayıp dışarıya çıkardılar ve hepsi de feryâdlarını ve nâlelerini ayyûka çıkardılar. "Aman yâ Rab, senden meded!" diye sesleri çıktığı kadar bağırdılar.

1613. Akşam namazından seher vaktine kadar, o cemaat başlarına toprak saç- tılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1613. Akşam namazından seher vaktine kadar, o cemaat başlarına toprak saçtılar.

"Nefer", cemaat anlamındadır. "Hâk ber ser kerden" (başa toprak saçmak), matem sebebiyle başa toprak saçmaktan kinayedir.

"Nefer", cemâat ma'nâsınadır. "Hâk ber ser kerden", mâtem sebebiyle başa toprak saçmaktan kinâyedir.

1614. Cümlesinin sesleri tutulmuş oldu; o pek azgın kavim tarafına rahmet geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1614. Bütün sesleri tutulmuş oldu; o pek azgın kavim tarafına rahmet geldi.

"Ser", burada "taraf" anlamındadır. "Lüdd", "eledd" kelimesinin çoğuludur, "pek azgın ve düşmanlıkta pek kuvvetli" anlamındadır. Yani, akşamdan seher vaktine kadar çölde feryat ve figan eden o azgın kavmin bağırmadan sesleri kısıldı, nihayet o kavmin tarafına ilahi rahmet yöneldi.

"Ser", burada "taraf" ma'nâsınadır. "Lüdd", "eledd" kelimesinin cem'idir, "pek azgın ve husûmette pek kuvvetli" ma'nâsınadır. Ya'ni, akşamdan seher vaktine kadar sahrâda feryâd ve figān eden o azgın kavmin bağırmadan sesleri kısıldı, nihâyet o kavmin tarafına rahmet-i ilâhiyye teveccüh etti.

1615. Ümitsizlikten ve sabırsız ahtan sonra, bulut azar azar geri gitmeğe başladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1615. Ümitsizlikten ve sabırsız ah çekişten sonra, bulut azar azar geri gitmeye başladı.

1616. Yûnus'un kıssası uzun ve geniştir; toprak ve müstefîzın sözünün vaktidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1616. Yûnus'un kıssası uzun ve geniştir; toprak ve feyz talep edenin sözünün vaktidir.

Yûnus (a.s.)ın kıssası uzun ve geniştir. Halbuki biz Âdem (a.s.)ın bedeninin terkibi için toprağın arzdan alınması bahsindeyiz, bunu açıklamak zamanıdır ve feyz talep edene ait olan sözü söyleme vaktidir. Bu sebeple bu uzun kıssanın ayrıntılı açıklamasından vazgeçelim. Bu kıssanın özeti şudur: Yûnus (a.s.) Musul şehri civarındaki Ninova şehri halkına gönderilmiş şanlı bir peygamberdir. O şehir halkı o hazretin davetine karşı çıktılar ve onu incittiler. Cenâb-ı Yûnus da etkilenip Yüce Hak'ka münacatta bulunup dedi ki: "Ya Rab, beni bu kavme peygamber olarak gönderdin. Sana asi oldular, bunlara azabını gönder, ibret alsınlar!" Yüce Allah münacatını kabul buyurup Cenâb-ı Yûnus'a hitaben buyurdu ki: "Kavmine haber ver, üç gün sonra onların üzerine azabım gelecektir." Hz. Yûnus kavmine haber verdi. Şehir ahalisi, "Yûnus'un haberleri doğru mudur? Bekleyelim!" dediler; ve üçüncü günün akşam vakti hepsi evlerinin damlarına çıktılar ve etrafa baktılar. O esnada ufuklarda simsiyah korkunç bulutlar belirdi ve her tarafı kapladı. Gayet dehşetli gök gürlemeleriyle peyderpey yıldırımlar yağmaya başladı. Derhal damlardan aşağıya indiler, Yûnus (a.s.)ı aramaya çıktılar. Halbuki Hz. Yûnus ilahi emirle şehirden çıkıp bir dağ oyuğunda saklanmış idi. Onu bulamadılar. Şehrin beyi akıllı bir adam idi, halka dedi ki: "Eğer Yûnus kayıp ise, onu bize gönderen Yüce Allah hazırdır ve bizim halimizi görücü ve sözümüzü işiticidir. Ona yalvarırız, bu azabı bizden kaldırır." Kendisi yalın ayak ve baş açık bir halde eski püskü elbiseler giyip çocukları analarından ve koyunları kuzularından ayırıp halk ile beraber sahraya çıktı. Sabaha kadar ağlayıp Cenâb-ı Hakk'a yalvardılar. Yüce Allah hazretleri onların haline acıyıp azap bulutlarını üzerlerinden kaldırdı. Nitekim Yûnus suresinde şöyle buyrulur: فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ (Yûnus, 10/98). Yani "Helak ettiğimiz köy halkından hiçbir köy halkı yoktur ki, azabımız geldiği halde iman getirip imanları onlara fayda versin; ancak Yûnus kavmi vardır ki, imana geldikleri vakit, onlardan dünyada rüsvaylık azabını kaldırdık ve ecelleri gelinceye kadar onları geçindirdik."

Yûnus (a.s.)ın kıssası uzun ve geniştir. Halbuki biz Âdem (a.s.)ın cisminin terkîbi için arzdan toprak alınmak bahsindeyiz, bunu beyân etmek zamânıdır ve feyz taleb ediciye âid olan sözü söylemek vaktidir. Binâenaleyh bu uzun kıssanın tafsîlen beyânından vazgeçelim. Bu kıssanın hulâsası şudur: Yûnus (a.s.) Musul şehri civârındaki Ninova şehri halkına meb'ûs olmuş bir peygamber-i zîşandır. O şehir halkı o hazretin da'vetine muhalefet ettiler ve onu incittiler. Cenâb-ı Yûnus dahi müteesir olup Hz. Hakk'a münâcât edip dedi ki: "Ya Rab, beni bu kavme peygamber olarak gönderdin. Sana âsî oldular, bunlara azabını gönder, mütenebbih olsunlar!" Hak Teâlâ münâcâtını kabûl buyurup Cenâb-ı Yûnus'a hitâben buyurdu ki: "Kavmine haber ver, üç gün sonra onların üzerine azâbım gelecektir." Hz. Yûnus kavmine haber verdi. Şehir ahâlîsi, "Yûnus'un ahbârı doğru mudur? bekleyelim!" dediler; ve üçüncü günü akşam vakti hepsi evlerinin damlarına çıktılar ve etrâfa nazar ettiler. O es-nâda âfâkta simsiyah korkunç bulutlar peydâ oldu ve her tarafı kapladı. Gâyet dehşetli gök gürlemeleriyle peyderpey yıldırımlar yağmaya başladı. Derhal damlardan aşağıya indiler, Yûnus (a.s.)ı aramağa çıktılar. Halbuki Hz. Yûnus emr-i ilâhî ile şehirden çıkıp bir dağ oyuğunda saklanmış idi. Onu bulamadılar. Şehrin beyi akıllı bir adam idi, halka dedi ki: "Eğer Yûnus gāib ise, onu bi-ze gönderen Hak Teâlâ hâzırdır ve bizim hâlimizi görücü ve sözümüzü işiticidir. Ona yalvarırız, bu azabı bizden kaldırır. Kendisi yalın ayak ve baş açık bir hâlde eski püskü elbiseler giyip çocukları analarından ve koyunları kuzularından ayırıp halk ile beraber sahrâya çıktı. Sabaha kadar ağlayıp Cenâb-ı Hakk'a yalvardılar. Hak Teâlâ hazretleri onların hâline acıyıp azâb bulutlarını üzerlerinden kaldırdı. Nitekim sûre-i Yûnus'ta şöyle buyrulur: فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ (Yûnus, 10/98). Ya'ni "Helâk ettiğimiz karye ehlinden hiçbir karye ehli yoktur ki, azabımız geldiği hâlde îman getirip îmanları onlara fayda versin; ancak Yûnus kavmi vardır ki, îmâna geldikleri vakit, onlardan dünyâda rüsvâylık azâbını keşf ettik ve ecelleri gelinceye kadar onları geçindirdik."

1617. Mâdemki tazarru'un Hak indinde kadirleri vardır ve o kıymet ki orada zârî için vardır, nerededir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1617. Mademki yakarışın Allah katında değerleri vardır ve o değer ki orada ağlayarak yalvarma için vardır, nerededir?

Ey isyankârlar, mademki yakarışın ve ağlayarak yalvarmanın Allah katında değerleri ve şerefleri vardır, bu sebeple ağla ve yalvar; çünkü yakarış ve ağlayarak yalvarmada olan değer ve şeref başka yerde yoktur. Namazın, orucun ve diğer ibadetlerin elbette sevabı vardır. Fakat içi yanarak ve ağlayarak olmayan ibadetler, kuru bir zühdden (dünya nimetlerinden el çekme) ve ibadetten ibaret kalır. Senin ile Allah arasındaki perdeyi kaldırmaz.

Ey âsîler, mâdemki tazarru'un ve ağlayarak yalvarmanın Hak indinde kıymetleri ve şerefleri vardır, binâenaleyh ağla ve yalvar; zîrâ tazarru' ve zârîde olan kıymet ve şeref başka yerde yoktur. Namaz ve oruç ve sâir ibâdâtın bittabi' sevabı vardır. Fakat içi yanarak ve ağlayarak olmayan ibâdât kuru bir zühdden ve ibâdetten ibâret kalır. Senin ile Hak arasındaki hicabı kaldırmaz.

1618. Agah ol, ümîd vardır, şimdi çabuk belini bağla! Ey ağlayıcı kalk ve dâimâ gül!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1618. Bil ki, ümit vardır, şimdi çabuk belini bağla! Ey ağlayan kalk ve daima gül!

Ey insan, gafletten uyan, dünya hayatın devam ettiği sürece ilahi rahmetten ümidini kesme! Çünkü ümit yolu kapanmış değildir. Haydi şimdi çabuk hizmet ve itaat kuşağını beline bağla ve Hakk'a yalvarıp ağla! Ey ağlayan insan, bu ağlamadan ve yakarıştan sonra kalk ve daima gül! Çünkü istediğin ve maksadın gerçekleşmiştir.

Ey kimse, gafletten uyan, hayât-ı dünyeviyyen devam ettiği cihetle rahmet-i ilâhiyyeden ümîdini kesme! Zîrâ ümîd yolu kapanmış değildir. Haydi şimdi çabuk beline hizmet ve itâat kuşağını bağla ve Hakk'a niyâz edip ağla! Ey ağlayan kimse, bu ağlamadan ve münâcâttan sonra kalk ve dâimâ gül! Zîrâ matlûbun ve maksûdun hâsıl olmuştur.

1619. Zîra şah-ı mecîd, göz yaşını fazlda şehîdin kanı ile beraber koyar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1619. Çünkü yüce şah, göz yaşını fazilette şehidin kanı ile bir tutar.

Bu şerefli beyitte şu hadis-i şerife işaret buyrulur: ليس شيئ أحب إلى الله من قطرتين قطرة دموع من خشية الله وقطرة دم يهراق في سبيل الله Yani "Yüce Allah'a iki damladan daha sevgili bir şey yoktur ki, birisi Allah korkusundan dökülen bir damla göz yaşı, diğeri Allah yolunda dökülen bir damla kandır." Yani, celâl sahibi bir şah olan Yüce Allah, göz yaşını fazilette, şerefte ve kıymette şehidin kanı ile eşit tutmuştur. Bu sebeple, bu kadar kıymeti olan, Allah için dökülen göz yaşını esirgeme, ağla ve Celâl sahibi Allah'a yalvar!

Bu beyt-i şerîfte şu hadîs-i şerîfe işaret buyrulur: ليس شيئ أحب إلى الله من قطرتين قطرة دموع من خشية الله وقطرة دم يهراق في سبيل الله Ya'ni "Hak Teâlâ'ya iki katreden daha sevgili bir şey yoktur ki, birisi Allah korkusundan dökülen bir katre göz yaşı, diğeri Allah yolunda dökülen bir katre kandır." Ya'ni, celâlet sahibi bir şâh olan Hak Teâlâ hazretleri göz yaşını fazîlette ve şerefte ve kıymette şehîdin kanı ile müsâvî tutmuştur. Binâenaleyh bu kadar kıymeti olan, Allah için dökülen göz yaşını esirgeme, ağla ve Allahü zül-celâl hazretlerine yalvar!

## Adem (a.s.)ın cisminin terkîbi için "Topraktan avuç dolusu al!" diye Hak Teâlâ'nın İsrafil (a.s.)ı toprağa göndermesi beyânındadır

1620. Hâlıkımız İsrafil'e dedi ki: "Git, o topraktan avucunu doldur!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1620. Yaratıcımız İsrafil'e dedi ki: "Git, o topraktan avucunu doldur!"

1621. İsrafil dahi arz tarafına geldi, yine topraklık inlemeğe başladı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1621. İsrafil de arz tarafına geldi, yine topraklık inlemeye başladı.

"Hâkistân", "topraklık" demektir ve "arz" kastedilir. "Hanîn", burada ah ve inleme anlamındadır.

"Hâkistân", "topraklık" demek olup "arz" murâd buyrulur. "Hanîn", burada âh ve enîn ma'nâsınadır.

1622. Dedi ki: "Ey sûrun meleği ve ey hayat denizi ki, senin nefeslerinden ölüler can bulur!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1622. Dedi ki: "Ey sûrun meleği ve ey hayat denizi ki, senin nefeslerinden ölüler can bulur!"

İsrafil (a.s.) hakkındaki toplu açıklamalar yukarıda 1566 ve 1567 numaralı beyitlerde geçti. "Sûr", sözlükte "içi boş boynuz" anlamına gelir. Muhakkiklerin (gerçekleri araştıranların) teriminde ise âlem-i misâl (misal âlemi) ve hayâlden ibarettir. Nasıl ki Hz. Şeyh-i Ekber (r.a.) Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinin altmış üçüncü bölümünde ayrıntılı bilgi verirler, burada zikri uzun olur.

İsrafil (a.s.) hakkındaki, îzâhât-ı mücmele yukarıda 1566 ve 1567 numaralı beyitlerde geçti. "Sûr", lügatte "içi boş boynuz" ma'nâsına gelir. Muhakkıklar ıstılâhında âlem-i misâl ve hayâlden ibârettir. Nitekim Hz. Şeyh-i Ekber (r.a.) Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinin altmış üçüncü bâbında tafsîlât i'tâ buyururlar, burada zikri uzun olur.

1623. "Sûrdan büyük bir ses üfürürsün, mahşer, çürümüşten halaik dolu olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1623. "Sûrdan büyük bir ses üfürürsün, mahşer, çürümüşten yaratıklarla dolu olur."

"Ramîm", çürümüş ve eskimiş kemik anlamına gelir. Ey İsrafil, sen sûrunu büyük bir sesle üflersin. Ölmüş olan yaratıklar çürümüş kemiklerden dirilip mahşer meydanına doluşur. "Mahşer", toplanma yeri demektir. Yani berzah âleminde (ölümden sonra ruhların bulunduğu âlem) ve ikinci misal âleminde toplanmış olan ruhlar, İsrafil'in sûru üflemesinden sonra oluşan ahiret küresi üzerine toplanır ve hepsine ahiret küresinin özüne ve tabiatına uygun birer cisim verilir.

"Ramîm", çürümüş ve eskimiş kemik ma'nâsınadır. Ey İsrâfil, sen sûrunu bir sadâ-yı azîm ile üflersin. Ölmüş olan halâik çürümüş kemiklerden dirilip mahşer meydanına dolar. "Mahşer", mahall-i ictimâ' demektir. Ya'ni âlem-i berzahta ve misâl-i sânîde toplanmış olan ervâh, teşekkül eden küre-i âhiret üzerine sûr-ı İsrafil'i müteâkib toplanır ve cümlesine küre-i âhiretin mâyesine ve tabîatına muvâfik birer cisim verilir.

1624. "Sûru üflersin, dersin ki: "Es-salâ, ey Kerbelâ'nın ölmüşleri, sıçrayınız!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1624. "Sûru üflersin, dersin ki: "Haydi, ey Kerbelâ'nın ölmüşleri, kalkınız!"

"Kerbelâ", bilindiği üzere İmam Hüseyin efendimizin ve ona tâbi olanların Bağdat tarafında şehitlik mertebesine ulaştıkları bir köyün adıdır. Eğer bu yüce beyte özel olarak bir anlam verilirse: "Ey Kerbelâ'nın şehitleri, kalkınız ve diriliniz!" demek olur; ve eğer "Kerbelâ", "kerb" ve "lâ" kelimelerinden oluşmuş bir isim tamlaması kabul edilirse ("kerb-i lâ"), "(lâ) kerbinin ölmüşleri" demek olur ve "kerb", gam, keder ve şiddet; "lâ" ise yokluk anlamlarına geldiğine göre, "Yokluktan ve izafî yokluktan ibaret olan kevnî varlık gamının ve şiddetinin ölmüşleri kalkınız!" demek olur; ve bu anlam genel olur.

"Kerbelâ", ma'lûm olduğu üzere İmâm-ı Hüseyin efendimizin ve tâbi'lerinin Bağdâd cihetinde mertebe-i şehadeti ihrâz buyurdukları bir karyenin ismidir. Eğer beyt-i şerîfe husûsiyet ile bir ma'nâ verilir ise: "Ey Kerbelâ'nın şehitleri, sıçrayınız ve diriliniz!" demek olur; ve eğer "Kerbelâ", "kerb" ile "lâ"dan mürekkeb olup bir terkîb-i izâfi addolunursa ("kerb-i lâ"), "(lâ) kerbinin ölmüşleri" demek olur ve "kerb", gam ve gussa ve şiddet ve "lâ", yok ma'nâlarına geldiğine göre, "Yok ve adem-i izâfîden ibaret olan vücûd-ı kevnî gamının ve şiddetinin ölmüşleri sıçrayınız!" demek olur; ve bu ma'nâ umûmî olur.

1625. Ey ölüm kılıncından helâk görmüşler, dal ve yaprak gibi topraktan baş çıkarınız!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1625. Ey ölüm kılıcından helâk olmuşlar, dal ve yaprak gibi topraktan baş çıkarınız!

Bilinmeli ki, haşir (diriliş) geleceğe sınırlı değildir. Oluş ve bozuluş âlemini kuşatan İsrafil'in sûru her an üfürülüp, misâl âleminden bölük bölük canlı varlıklar bu âlem mahşerinde toplanmaktadır. Çünkü "İsrafil'in sûru"ndan maksat, misâl ve hayâl âlemi olduğuna göre, ilk misâl âleminden gelen ruhlar, sûra üflenmeyle şehâdet âlemine geldiği gibi, Azrail'in ruhu almasıyla ölenlerin ruhları da ikinci misâl âlemine ve berzaha geçip ba's (diriliş) gününe kadar orada korunur ve âhiret küresinin oluşumunda yine sûra üflenmeyle o küre üzerinde bir cisim kazanıp bu ruhların haşri gerçekleşir.

Ma'lûm olsun ki, haşr istikbâle münhasır değildir. Âlem-i kevni muhît olan sûr-i İsrafil her an üfürülüp, âlem-i misâlden fevc fevc mahlûk-i zî-hayât bu mahşer-i âlemde toplanmaktadır. Zîrâ "sûr-i İsrafil”den murâd, âlem-i misâl ve hayâl olduğuna göre, misâl-i evvelden gelen ervâh, nefh-1 sûr ile âlem-i şehâdete geldiği gibi, kabz-ı Azrâîl ile ölenlerin ervâhı dahi misâl-i sânîye ve berzaha intikāl edip ba's gününe kadar orada mahfûz olur ve küre-i âhiretin teşekkülünde yine nefh-1 sûr ile o küre üzerinde bir cisim iktisab edip bu er- vâhın haşri vâki' olur.

1626. "Senin rahmetin ve senin o te'sîr edici nefesin vardır; bu âlem senin ih- yandan dolu olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1626. "Senin rahmetin ve senin o etkileyici nefesin vardır; bu âlem senin ihsanınla dolu olur."

Ey İsrafil (a.s.), sen cisimler âlemine ilâhî rahmeti indirmekle görevlisin ve cisimlere hayat vermek için etkileyici nefesin ve fiilin vardır. Bu cisimler âlemi ve görünen âlem senin diriltmenden doludur. Cisimlerde hayat eseri, senin etkinle meydana gelir.

"Ey İsrafil (a.s.), sen âlem-i cismâniyyete rahmet-i ilâhiyyeyi inzâle me'mûrsun ve cisimlere hayât vermek için müessir nefesin ve fiilin vardır. Bu cismâniyet âlemi ve âlem-i şehadet senin diriltmenden doludur. Cisimlerde eser-i hayât, senin te'sîrin ile vâki' olur."

1627. "Sen rahmet meleğisin, rahmet göster! Arşın hamilisin ve ataların kıb- lesisin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1627. "Sen rahmet meleğisin, rahmet göster! Arşın hamilisin ve ataların kıb- lesisin!"

Senin görevin, maddî âleme rahmet getirmektir. Bu sebeple cebir ve şiddeti bırak da niyazıma rahmet et! Sen izafî varlık arşının taşıyıcısı olan dört melekten birisin ve maddî âlem, isimlerin bağışlarını sana yönelerek bekler.

"Senin vazîfenden âlem-i cismâniyyete rahmet getirmektir. Binâenaleyh cebir ve şiddeti bırak da niyâzıma rahmet et! Sen vücûd-i izâfi arşının hâmili olan dört melekten birisin ve cismâniyet âlemi atâyâ-yı esmâiyyeyi sana teveccüh ederek bekler."

1628. Arş, atâ ve ma'delet ma'den-gahıdır. Onun altında mağfiret dolu dört ırmak vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1628. Arş, bağış ve adalet madenidir. Onun altında mağfiret dolu dört ırmak vardır.

İzafî varlık arşı, ilâhî isimlerin hizmetkârları olan melekler aracılığıyla bağış ve adaletin kaynağıdır. O izafî varlık arşının altında ilâhî mağfiret ile dolu dört ırmak vardır. Onlar da şunlardır:

Vücûd-i izâfi arşı, esmâ-i ilâhiyye hâdimleri olan melâike vâsıtasıyla atâ ve ma'delet menba'ıdır. O vücûd-i izâfı arşının altında mağfiret-i ilâhiyye ile dolu dört ırmak vardır. Onlar da şunlardır:

1629. Süt ırmağı ve ebedî olan bal ırmağı, şarab ırmağı, akıcı su nehri vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1629. Süt ırmağı ve ebedî olan bal ırmağı, şarap ırmağı, akıcı su nehri vardır.

"Dicle", "nehir" anlamındadır ve kadehten kinaye olarak kullanılır ve Bağdat'tan akan nehrin ismidir (Şemsü'l-Lügāt). Bu beyitlerde Muhammed Suresi'nde geçen مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ (Muhammed, 47/15). Yani "Müttakîlere vaat olunan cennetin misali şudur ki, orada bozulmayan su nehirleri vardır ve tadı bozulmaz; sütten nehirler vardır ve içenlerin lezzet duyduğu şarap nehirleri vardır; ve saf baldan nehirler vardır; ve onlar için orada her türlü meyveler vardır; ve onlara Rableri tarafından mağfiret vardır. [Onlar] azapta ebedî olan ve kaynamış su içirilmekle bağırsakları parçalanan gibi midirler?" Bu ayet-i kerimenin görünen anlamı budur. Fakat bunlar ilahi temsillerdir. Zaten ayet-i kerimede bunların misal olduğu beyan buyrulur. Nasıl ki cenab-ı Pîr Efendimiz Fîhi Mâ Fîh'lerinin 68. faslında bu anlama dair şöyle buyururlar: "Cehennem ehlinin أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ (A'râf, 7/50) yani "Cehennem ehli cennet ehline: "Bize sudan yahut Yüce Allah'ın size verdiği rızıktan ifaza ediniz!" demeleri haşa! yiyecek ve şarap talep etmeleri değildir. Yani, "Bulduğunuz ve size tecelli eden şeylerden bize de ifaza ediniz!" derler. Kur'an-ı Mecid güzel bir gelin gibidir. Örtüsünü açan kimseye yüzünü göstermez. Ey Kur'an'dan bahseden kimse, sana bir zevk ve keşif meydana gelmemesi ondandır ki, sen onun örtüsünü açtın; o seni reddetti ve sana tuzak kurup yüzünü çirkin gösterdi. "Ben o sevgili değilim!" dedi. Hz. Kur'an her ne şekilde isterse görünmeye kadirdir. Fakat örtüsünü çekmeyip rızasını talep eder ve onun rızasına sebep olan şeye çaba gösterir isen sen onun örtüsünü çekmeksizin o sana yüzünü gösterir. Hakk'ı talep edenleri ara! Çünkü Yüce Allah فَادْخُلِي فِي عِبَادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي (Fecr, 89/29-30) yani "Benim kullarıma dahil ol ve cennetime gir!" buyurmuştur. Yüce Allah herkese söz söylemez. Nasıl ki dünya padişahları her bir çulhaya söz söylemezler. Halkı padişaha ulaştırmak için bir vezir ve naip atamışlardır. Yüce Allah hazretleri dahi, Hak talebinde bulunan her bir kimsenin, O'nun kapısına gitmesi için, bir kul seçti; ve peygamberler ve evliyalar dahi bunun için gelmişlerdir. Çünkü Hakk'a onlardan başka yol yoktur." Şimdi bu yüce beyanatlardan dahi anlaşıldığı üzere bu gibi anlamlarda keşif sahibi olan Hakk evliyalarının sözlerini dinlemek lazımdır. Ni'metullah Nahcivânî (k.s.) hazretlerinin şerefli tefsirinde bu nehirler hakkındaki beyanat kısaca şöyledir: "Su nehri"nden maksat, müttakîleri ezelî ve ebedî hayat ile dirilten ledün ilimleridir ki, bu ilim, cismani alakalara batmış olan beşerî kuvvetlerin gerekliliklerinden ve taklit ve tahminlerin bulanıklığından arınmıştır. Ve "süt nehri"nden maksat, müttakîlerin asli fıtratlarından kaynaklanan ilahi zevkî muhabbettir ki, nefsani heveslere meyil ile ve dünyevi süslere iltifat ile onların zevki bozulmaz. Ve "şarap nehri"nden maksat, müttakîlere hasıl olan ilahi cezbe ve onları sarhoş eden aşırı şevktir. Zevkî ve vicdanî hallerden olduğu için ayırt edilemez ve onun lezzeti ve zevkleri yatkınlıkların farklılığına göredir. Ve "bal nehri"nden maksat, Hakk'ı, hakka'l-yakîn (gerçek kesinlik) mertebesine ulaşmakla bilmek ve anlamaktır ki, bu biliş ve anlayış ikilik bulaşıklığından saflaşmıştır; ve bu cennet içinde, Rableri tarafından onlara mağfiret yani onların vehmedilmiş enaniyetlerinin örtülmesi ve yok olması hali vardır. Açıklamaya muhtaç değildir ki, bu nehirler bu izafî varlık arşı altında örtülmüştür.

"Dicle", "nehir" ma'nâsınadır ve kadehten kinâye olarak müsta'meldir ve Bağdâd'dan akan nehrin ismidir (Şemsü'l-Lügāt). Bu beyitlerde sûre-i Muhammed'de vâki' مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ (Muhammed, 47/15). Ya'ni "Müttakîlere va'dolunan cennetin misâli budur ki, orada bozulmayan su nehirleri vardır ve ta'mı bozulmaz; sütten nehirler vardır ve içenlerin lezzet duyduğu şarâb nehirleri vardır; ve sâfi baldan nehirler vardır; ve onlar için orada her türlü meyveler vardır; ve onlara Rableri tarafından mağfiret vardır. [onlar] azâbda ebedî olan ve kaynamış su içirilmekle bağırsakları parçalanan gibi midirler?" Bu âyet-i kerîmenin ma'nâ-yı zâhirîsi budur. Fakat bunlar temsîlât-ı ilâhiyyedir. Zâten âyet-i kerîmede bunların misâl olduğu beyân buyrulur. Nitekim cenâb-ı Pîr Efendimiz Fîhi Mâ Fîh'lerinin 68. faslında bu ma'nâya dâir şöyle buyururlar: "Ehl-i cehennemin أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ (A'râf, 7/50) ya'ni "Ehl-i cehennem ehl-i cennete: "Bize sudan yâhud Allah Teâlâ'nın size verdiği rızıktan ifâza ediniz!" demeleri hâşâ! taâm ve şarâb taleb etmeleri değildir. Ya'ni, "Bulduğunuz ve size mütecellî olan şeylerden bi- ze de ifaza ediniz!" derler. Kur'ân-ı Mecîd bir arûs-i zîbâ gibidir. Örtüsünü açan kimseye yüzünü göstermez. Ey Kur'ân'dan bahseden kimse, sana bir zevk ve keşif vâki' olmaması ondandır ki, sen onun örtüsünü açtın; o seni reddeyledi ve sana mekr edip yüzünü çirkin gösterdi. "Ben o mahbûb değilim!" dedi. Hz. Kur'ân her ne sûretle isterse görünmeğe kādirdir. Fakat örtüsünü çekmeyip rızâsını taleb eyler ve onun rızâsına sebeb olan şeye sa'y ey- ler isen sen onun örtüsünü çekmeksizin o sana yüzünü gösterir. Ehl-i Hakk'ı taleb et! Zîrâ Hak Teâlâ فَادْخُلِي فِي عِبَادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي (Fecr, 89/29-30) ya'ni "Benim kullarıma dâhil ol ve cennetime gir!" buyurmuştur. Hak Teâlâ herkese söz söylemez. Nitekim dünyâ pâdişahları her bir çulhaya söz söylemezler. Halkı pâdişâha îsâl için bir vezîr ve nâib nasb etmişlerdir. Hak Teâlâ hazretleri dahi, Hak talebinde bulunan her bir kimsenin, O'nun kapısına gitme- si için, bir bende intihâb buyurdu; ve enbiyâ ve evliyâ dahi bunun için gelmişlerdir. Zîrâ Hakk'a onlardan mâadâ yol yoktur." İmdi bu beyânât-ı aliy-yeden dahi anlaşıldığı üzere bu gibi ma'nâlarda sâhib-i keşf olan evliyâ-yı Hakk'ın sözlerini dinlemek lâzımdır. Ni'metullah Nahcivânî (k.s.) hazretlerinin tefsîr-i şerîfinde bu nehirler hakkındaki beyânât hulâsaten şöyledir: "Su nehri"nden murâd, müttakîleri hayât-ı ezeliyye ve ebediyye ile ihyâ eden ulûm-i ledünniyyedir ki, bu ilim, alâik-ı cismâniyyeye batmış olan kuvâ-yı beşeriyye muktezayâtından ve taklîd ve tahmînât bulanıklığından hâlistir. Ve "süt nehri"nden murâd, müttakîlerin fitrat-ı asliyyelerinden neş'et eden muhabbet-i zevkıyye-i ilâhiyyedir ki, hevâ-yı nefsâniyyeye meyl ile ve müzahrafât-ı dünyeviyyeye iltifat ile onların zevkı bozulmaz. Ve "şarab nehri"nden murâd, müttakîlere hâsıl olan cezbe-i ilâhî ve onları sarhoş eden şevk-ı müfrittir. Zevkî ve vicdânî hâllerden olduğu için tefrîk olunamaz ve onun lezzeti ve ezvâkı isti'dâdların tefāvütüne göredir. Ve "bal nehri"nden murâd, Hakk'ı, hakka'l-yakîn mertebesine vusûl ile bilmek ve anlamaktır ki, bu biliş ve anlayış ikilik bulaşıklığından musaffâdır; ve bu cennet içinde, Rableri tarafından onlara mağfiret ya'ni onların enâniyet-i mevhûmelerinin setri ve mahvı hâli vardır. Îzâhtan müstağnîdir ki, bu nehirler bu vücûd-i izâfi arşı altında örtülmüştür.

1630. İmdi arştan cennete gider, cihanda da bir şeycik zâhir olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1630. Şimdi arştan cennete gider, dünyada da küçük bir şey belirir.

"Cennet", sözlükte, ağaçları çok olan bir yerden ibarettir ki, ağaçların çokluğundan dolayı gölgeleri yeryüzünü örter; ve cennet "örtmek" anlamına gelen "cenne" kelimesinden türemiş olup bu kelimenin masdar binâ-i merresidir (bir fiilin bir kez yapıldığını bildiren masdar). Zahir ulemasının (dış görünüşe göre hüküm veren âlimler) ıstılahında (teknik teriminde) ahiret yurdunun temiz ve güzel makamlarıdır; ve bu makam, güzel fiillerin cennetidir. Fiillerin ve amellerin azlığı ve çokluğu itibarıyla bu cennetin farklı dereceleri vardır. Arifler derler ki, bu fiiller ve ameller cennetinden başka da cennetler vardır. Onlara "sıfat cennetleri" derler; ve o, kulun ilahi kemal sıfatlarıyla vasıflanması ve ilahi ahlakla ahlaklanmasıdır. Bu cennet dahi kemal ehlinin mertebeleri (dereceleri) gereğince farklıdır. Ve bunlardan başka cennetler dahi vardır ki, onlara "zât cennetleri" derler. O da, özel kullarına Rabbü'l-erbâb (Rablerin Rabbi) olan Yüce Allah Hazretlerinin ve her birinin ayrı ayrı rablerden kendisine ait olan Rabbin zât tecellisiyle zuhurundan (ortaya çıkmasından) ve kulun zâtta, kendi zâtının yok olmasıyla o cennetlerde gizlenmesinden ibarettir. Şimdi ledün ilimleri (Allah katından gelen gizli ilimler) ve ilahi zâtî muhabbet ve ilahi cezbe (ilahi çekim) ve hakka'l-yakînden (gerçeğin kesin bilgisi) ibaret olan su ve süt ve şarap ve bal nehirleri, bu izafî varlık arşının altından akıp, bu arştan zât cennetine kadar gider. Fakat bu izafî varlık dünyasında da bunların tesirlerine benzer küçük bir şey belirir.

"Cennet", lügatte, ağaçları çok olan bir zemînden ibârettir ki, ağaçların çokluğundan dolayı gölgeleri sath-ı arzı örter; ve cennet "setr" ma'nâsına gelen "cenne" lafzından müştak olup bu kelimenin masdar binâ-i merresidir. Ulemâ-i zâhire ıstılâhında dâr-ı âhiretin makāmât-ı mütenezzehe ve tayyi-besidir; ve bu makām efâl-i hasenenin cennetidir. Efâl ve a'mâlin azlığı ve çokluğu i'tibariyle bu cennetin derecât-ı mütefävitesi vardır. Urefâ derler ki, bu efâl ve a'mâl cennetinden başka da cennetler vardır. Onlara "cennât-ı sıfât" derler; ve o abdin sıfât-ı kemâliye-i ilâhiyye ile ittisâfı ve ahlâk-ı ilâhiyye ile tahallukudur. Bu cennet dahi ehl-i kemâlin merâtibi hasebiyle müte-fävittir. Ve bunlardan başka cennetler dahi vardır ki, onlara "cennât-ı zât" derler. O da ibâd-1 hâssına Rabbü'l-erbâb olan Allâhü zü'l-celâl hazretlerinin ve her birinin erbâb-ı müteferrikadan kendisine âid olan Rabb'ın tecellî-i zât ile zuhûrundan ve abdin zâtta, kendi zâtının mahvı ile o cennetlerde istitârından ibarettir. İmdi ulûm-i ledünniyye ve muhabbet-i zâtiyye-i ilâhiyye ve cezbe-i ilâhî ve hakka'l-yakînden ibaret olan su ve süt ve şarâb ve bal nehirleri, bu vücûd-i izâfi arşının altından cereyân edip, bu arştan cennet-i zâta kadar gider. Fakat bu vücûd-i izâfî cihânında da bunların te'sîrâtına müşâbih bir şeycik zâhir olur.

1631. Gerçi burada bu dört bulaşmıştır, neden? Fenâ ve hazımsız olan zehirden.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1631. Gerçi burada bu dört şeye bulaşmıştır, neden? Fenâ ve hazımsız olan zehirden.

"Nâ-güvâr", midede hazm olmayan yemek ve tıkanıklık ve kötü hazım hâli demektir (Burhan). Yani, gerçi bu yoğun âlemde de bu dört nehir vardır. Fakat bulaşık bir hâldedir. Neye bulaşıktır bilir misin? Fenâ ve zevâl (yok olma) zehrine ve hazımsızlığa bulaşıktır. Yani bu yoğun âlemin suyuna ve sütüne ve şarabına ve balına fânîlik zehri ve hazımsızlık hâli karışmıştır. Bu sebeple onlar hâlis olan nimet türünden değildir.

"Nâ-güvâr", mi'dede hazm olmayan taâm ve imtilâ ve sû-i hazm hâli demektir (Burhân). Ya'ni, gerçi bu âlem-i kesîfte de bu dört nehir vardır. Fakat bulaşık bir hâldedir. Neye bulaşıktır bilir misin? Fenâ ve zevâl zehrine ve hazımsızlığa bulaşıktır. Ya'ni bu âlem-i kesîfin suyuna ve südüne ve şarabına ve balına fânîlik zehri ve hazımsızlık hâli karışmıştır. Binâenaleyh onlar hâlis olan ni'met kabîlinden değildir.

1632. O dörtten bulanık toprak üzerine döküldüler ve bir fitne kopardılar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1632. O dörtten bulanık toprak üzerine döküldüler ve bir fitne kopardılar.

Bu dört nehirden bulanık ve yoğun olan yeryüzü ve dünya üzerine bir damla ve bir katre döktüler; ve nefse ait hazlar fitnesini kopardılar.

Bu dört nehirden bulanık ve kesîf olan arz ve dünyâ üzerine bir cür'a ve bir katre döktüler; ve şehevât-ı nefsâniyye fitnesini kopardılar.

1633. Tâ ki bu denîler onun aslını isteyeler; halbuki bu nâkesler bunun üzerine kāni' oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1633. Ta ki bu alçaklar onun aslını istesinler; halbuki bu alçaklar bunun üzerine razı oldular.

"Has" ve "nâkes"ten kasıt, nefsanî şehvetlerine düşkün olan dünya ehlidir. Yani, bu yoğunluk âleminde bu dört maddeden her birinin bir özelliği vardır; ve bu özelliklerden her birinin bir zevki vardır ki, o zevkler yoğun bedene ve hayvansal ruha aittir. İnsanî ruh ile ilgileri yoktur. İnsanî ruh ile ilgisi olan şey, ancak onların asılları olan zevklerdir ki, bunlar yukarıda 1629 numaralı beyitte açıklandı. Fakat cismanî olan dünya ehli, bunların yoğun biçimlerine ve cisim ile hayvansal ruha ait olan zevklerine razı oldular.

"Has" ve "nâkes"ten murâd, şehevât-ı nefsâniyyelerine meclûb olan ehl-i dünyâdır. Ya'ni, bu âlem-i kesâfette bu dört maddeden her birinin bir hassası vardır; ve bu hassalardan her birinin bir zevkı vardır ki, o zevkler cism-i kesîfe ve rûh-i hayvânîye taalluk eder. Rûh-i insânî ile alâkaları yoktur. Rûh-i insânî ile alâkası olan şey, ancak onların asılları olan ezvâktır ki, bunlar yukarıda 1629 numaralı beyitte îzâh olundu. Fakat cismânî olan ehl-i dünyâ bunların suver-i kesîfelerine ve cisim ve rûh-i hayvânîye aid olan zevklerine kāni' oldular.

1634. Her kadının sînesini çeşme edip çocuklara süt ve besleme verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1634. Her kadının göğsünü çeşme yapıp çocuklara süt ve besin verdi.

Yüce Allah, süt nehrinin yoğunlaşmış bir şeklini yeryüzüne döktü; ve her kadının memelerini bir çeşme gibi yaptı ve çocukların bedenlerini besleme özelliğini verdi. Nasıl ki sütün aslı olan ilâhî zevk muhabbeti de insan ruhunu besler. "Zâl", aslen "yaşlı kadın" demektir, genel olarak "kadın" anlamında da kullanılır.

Hak Teâlâ hazretleri süt nehrinin kesîf olan bir sûretini arza döktü; ve her kadının memelerini bir çeşme gibi yaptı ve çocukların cisimlerini beslemek hassasını verdi. Nitekim sütün aslı olan muhabbet-i zevkıyye-i ilâhiyye dahi rûh-i insânîyi besler. "Zâl", aslen "ihtiyar kadın" demektir, umûmen "kadın" ma'nâsına da müsta'meldir.

1635. Şarabı, gussanın ve düşüncenin def'ine ve cür'ete üzüm tarafından çeşme yaptı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1635. Şarabı, üzümden gelen bir çeşme yaptı ki, gamı ve düşünceyi gidersin ve cesaret versin.

Yüce Allah, bu yoğunluk âleminde, oluşsal olaylardan kaynaklanan gamı ve düşünceyi gidermek ve korkak bir kimseyi cesur kılmak için, üzümden akan bir çeşme yaptı. Nasıl ki, şarabın aslı olan ilâhî cezbeden sarhoş olanlar, dünya ve ahiret gamından kurtulup, ilâhî emri yerine getirmek için kendilerini feda etmede cesur olurlar. Bazı nüshalarda (اجترا) yerine (در باغها) geçmektedir.

Hak Teâlâ bu âlem-i kesâfette, hâdisât-ı kevniyyeden ârız olan gamın ve düşüncenin def'i ve korkak bir kimseyi cesur kılmak için, üzüm tarafından akan bir çeşme yaptı. Nitekim şarabın aslı olan cezbe-i ilâhîden sarhoş olanlar dünyâ ve âhiret gamından kurtulup, emr-i ilâhîyi icrâ için nefislerini fedâda cesûr olurlar. Ba'zı nüshalarda (اجترا) yerine (در باغها) vâki'dir.

1636. Bal, hastaya ten ilacıdır, arının batınını çeşme etmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1636. Bal, hastaya bedensel ilaçtır, arının içini çeşme yapmıştır.

Görünen âlemdeki bal, ayet-i kerîmede فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ (Nahl 16/69) yani "Balda insanlara şifa vardır" buyrulduğu üzere, hasta olan bedenlere ilaçtır; ve balın faydası hem eski hem de yeni tıpta sabit olmuştur. Nasıl ki Mevâhib-i Ledünniyye'de bal ile yapılacak ilaçlardan bazıları da zikredilmiştir. Sözün özü, Yüce Allah bal arısının içini ve özünü bal çeşmesi yapmıştır. Ve balın aslı, hakka'l-yakîn mertebesine ulaşmanın zevki ve lezzetidir ki, bu zevk, bal arısı hükmünde olan insan şeklinin içinden ortaya çıkar; ve bu zevkin ortaya çıkışını takiben, insanın sanısında meydana gelen benlik ve ikilik hastalığı yok olup, kendi hakikati olan Hakk'a ulaşır.

Zâhir âlemdeki bal, ayet-i kerîmede فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ (Nahl 16/69) ya'ni "Balda nâsa şifâ vardır" buyrulduğu üzere, hasta olan cisimlere ilâçtır; ve balın nef'i hem eski hem de yeni tabâbette sâbit olmuştur. Nitekim Mevâhib-i Ledünniyye'de bal ile yapılacak ilâçlardan ba'zıları da mezkûrdur. Velhâsıl Hak Teâlâ hazretleri bal arısının bâtınını ve içini bal çeşmesi yapmıştır. Ve balın aslı hakka'l-yakîn mertebesine vusûl zevkî ve lezzetidir ki, bu zevk, bal arı- sı mesâbesinde olan sûret-i insâniyyenin bâtınından zuhûr eder; ve bu zevkin zuhûrunu müteâkib, insanın vehminde peydâ olan enâniyet ve isneyniyet marazı zâil olup, kendi hakîkati olan Hakk'a vâsıl olur.

1637. Temizlik ve içmek için, umûmen asla ve fer'e su verdin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1637. Temizlik ve içmek için, genel olarak asıl olana ve fer'e su verdin.

"Ker'" ve "kürû'", suyu yerinden ağızla içmek demektir. Yani, ey âlemlerin Rabbi, suyu bu yoğun yaratılış âleminde asıl olan insana temizlik ve içmek için, fer' (ikincil) olan hayvanlara ve bitkilere de içmek için verdin. Bu suyun şeklinden cisimler faydalanır; fakat onun aslı olan ledün ilimlerinden (Allah katından gelen gizli ilimler) ancak insan ruhu feyiz bulur.

"Ker'" ve "kürû'", suyu mevzi'inden ağız ile içmek demektir. Ya'ni, yâ Rabbe'l-âlemîn, suyu bu âlem-i kesâfette hilkatte asl olan insana temizlik ve içmek için ve fer' olan hayvânât ve nebâtâta da içmek için verdin. Bu su sûretinden cisimler istifade eder; fakat onun aslı ulûm-i ledünniyyeden ancak rûh-i insânî feyz bulur.

1638. Ta ki bunlardan asılları tarafına iz götüresin. Ey bü'l-fudûl, sen buna kāni' oldun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1638. Ta ki bunlardan asılları tarafına iz süresin. Ey meraklı, sen buna kanaat ettin!

Ey insan, Yüce Allah kesafet âleminde (yoğunluk dünyasında) bu saydığımız dört maddeyi ihsan etti, ta ki sen bu suretlerin asılları olan manalar tarafına iz süresin! Ey meraklı, sen ise bu kesafet âleminin zevkine dalıp ancak bu maddelerin suretlerine kanaat ettin!

Ey kimse, Hak Teâlâ âlem-i kesâfette bu saydığımız dört maddeyi ihsân buyurdu, tâ ki sen bu sûretlerin asılları olan maânî tarafına iz götüresin! Ey bü'l-fudûl, sen ise bu âlem-i kesâfetin zevkine dalıp ancak bu maddelerin sûretlerine kanâat ettin!

1639. Şimdi toprağın macerasını dinle ki, mihrâke ne füsün söylüyor!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1639. Şimdi toprağın macerasını dinle ki, mihrâk (tahrik edici ve efsun yayıcı) ne büyüleyici sözler söylüyor!

"Mihrâk", tahrik edici ve efsun yayıcı anlamında olup burada İsrafil (a.s.) demektir. Ey dinleyici, şimdi toprağın macerasını dinle! Bak ki avuç ile toprak almaya gelen İsrafil (a.s.)a nasıl etkileyici sözler söylüyor!

"Mihrâk", tahrîk edici ve efsûn yayıcı ma'nâsına olup burada İsrafil (a.s.) demektir. Ey sâmi', şimdi toprağın mâcerâsını dinle! Bak ki avuç ile toprak almağa gelen İsrafil (a.s.)a nasıl müessir sözler söylüyor!

1640. İsrafil'in önünde ekşi yüzlü olup yüz türlü şekil ve temelluk yapıyor.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1640. İsrafil'in önünde ekşi yüzlü olup yüz türlü şekil ve temelluk yapıyor.

Arz, kendinden toprak vermemek için, İsrafil (a.s.)ın önünde yüzünü ekşitip türlü türlü şekil ve tavırlara giriyor ve yaltaklanıyor da diyor:

Arz, kendinden toprak vermemek için, İsrafil (a.s.)ın önünde yüzünü ekşitip türlü türlü şekil ve evzâ'a giriyor ve yaltaklanıyor da diyor:

1641. Ki: "Zü'l-Celal'in pak olan zâtının hakkı için ki, benim üzerime bu kahrı helal tutma!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1641. Ki: "Celâl sahibi Allah'ın pak olan zâtının hakkı için, bu kahrı benim üzerime helal kılma!"

1642. "Ben bu taklibden bir korku görüyorum, başımda sû-i zan gidiyor."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1642. "Ben bu dönüşümden bir korku görüyorum, başımda kötü zanlar dolaşıyor."

Yüce Allah'ın pak Zât'ı için insan bedenini oluşturma kastıyla benim üzerime gerçekleşen bu kahrı ve tecavüzü helal sayma! Çünkü benden alınacak bir avuç toprağın dönüştürülmesinden ve elde edilmesinden bir koku alıyorum ve bir anlama geçiş yapıyorum; ve bu kokudan geçiş yaptığım anlamdan beynimde kötü zanlar oluşuyor. O da şudur ki, bundan günahların kaynağı olan insan vücudu yaratılacaktır.

Hak Teâlâ hazretlerinin Zât-ı pâki için cism-i âdemi terkîb kasdıyla benim üzerime vâki' olan bu kahrı ve tecavüzü helâl addetme! Zîrâ benden alınacak bir avuç toprağın taklîbinden ve istihsâlinden bir koku alıyorum ve bir ma'nâya intikal ediyorum; ve bu kokudan intikal ettiğim ma'nâdan dimâğımda fenâ zanlar hâsıl oluyor. O da budur ki bundan masdar-ı maâsî olan vücûd-i âdem halk olunacaktır.

1643. "Sen rahmet meleğisin, rahmet göster! Zîra Hümâ bir kuşu incitmez." "Hümâ", kemik yiyen meşhûr bir kuşun ismidir (Burhân). Ey İsrafil, sen rahmet meleğisin! Binâenaleyh rahmet et de beni kendi hâlime bırak! Sen hümâ kuşu gibisin ve hümâ kuşu, bir kuşu incitmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1643. "Sen rahmet meleğisin, rahmet göster! Çünkü Hümâ bir kuşu incitmez." "Hümâ", kemik yiyen meşhur bir kuşun ismidir (Burhan). Ey İsrafil, sen rahmet meleğisin! Bu sebeple rahmet et de beni kendi halime bırak! Sen hümâ kuşu gibisin ve hümâ kuşu, bir kuşu incitmez.

1644. Ey derd sahiblerinin şifâsı ve rahmeti, sen dahi o iki iyi fiillinin yaptığını yap!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1644. Ey dert sahiplerinin şifası ve rahmeti, sen de o iki iyi fiil sahibinin yaptığını yap!

Ey dert ve elem sahiplerinin şifası ve rahmeti olan Hz. İsrafil, benden toprak almaktan vazgeç de senden önce bu iş için gelmiş olan iki iyi fiil sahibinin, yani Hz. Cebrail ile Hz. Mikail'in yaptığını yap! Çünkü onlar benden toprak almaktan vazgeçmişlerdi.

Ey derd ve elem sâhiblerinin şifâsı ve rahmeti olan Hz. İsrafil, benden toprak almaktan vazgeç de senden evvel bu iş için gelmiş olan iki iyi fiillinin, ya'ni Hz. Cebrâîl ile Hz. Mîkâîl'in yaptığını yap! Zîrâ onlar benden toprak almaktan vazgeçmişler idi."

1645. İsrafil çabuk tekrar şaha geldi; İlâh'ın nezdinde özrü ve mâcerâyı söyledi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1645. İsrafil çabucak tekrar şaha kalktı; Allah katında özrünü ve olayı anlattı.

1646. Dedi ki: "Dışarıdan, tut diye ferman verdin; zamîre de onun aksini ilham verdin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1646. Dedi ki: "Dışarıdan, tut diye ferman verdin; içime de onun aksini ilham verdin."

Yani, İsrafil (a.s.) arzın niyazına ve verdiği anda karşı toprak almayıp Yüce Allah hazretlerine yönelip, arz ile kendi arasında geçen macerayı arz etti ve dedi ki: "Ey Rabbim, bana görünürde toprak almayı emir ve teklif ettin, fakat almayıp eli boş dönmeyi de içime ilham ettin." Bu şerefli beyitte "iradî emir" ile "teklifî emir"in farklı olduğuna işaret buyruluyor. Nitekim Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Ya'kūbî'de Cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri tarafından beyan buyrulduğu üzere Yüce Allah hazretleri mükelleflerin (sorumlu tutulanların) halleri hakkında iki şekilde hükmeder. Birisi bâtınî (içsel), diğeri zâhirîdir (dışsal). Bâtınî hüküm, kulun ilâhî ilimde, sabit hakikatinin sübutu anında Hakk'a verdiği ilim neden ibaret ise ilâhî iradenin bu ilme ilişkin olmasıdır. Buna "emr-i irâdî" derler. Ve zâhirî hüküm, Hakk'ın resûlleri vasıtasıyla bütün kulları hakkında istisnasız meydana gelen hükmüdür ki, buna da "emr-i teklîfî" derler. Bu sebeple örneğin Hakk'ın iradî emri küfrüne ilişkin olmuş olan bir kimsenin iman etmesi hakkında teklifî emri elbette birbirine muhalif olur. Bunun sebebi, ilim âleminde sabit olan hükmün, fiiller âleminde kulun teklifî emre muhalefet etmesiyle Hak için kesin delil sabit olmasıdır ki, bu da kulun halini kendisine keşfetmekten ibarettir; ve hikmetin ve adaletin ta kendisidir.

Ya'ni, İsrafil (a.s.) arzın niyâzına ve verdiği anda karşı toprak almayıp Hak Teâlâ hazretlerine teveccüh edip, arz ile kendi arasında geçen mâcerâyı arz etti ve dedi ki: "Yâ Rab, bana zâhirde toprak almayı emir ve teklif ettin, fakat almayıp eli boş dönmeyi de bâtınıma ilhâm ettin." Bu beyt-i şerîfte "emr-i irâdî" ile "emr-i teklîfî"nin başka başka olduğuna işâret buyruluyor. Nitekim Fusûsu'l-Hikem'de Fass-1 Ya'kūbî'de Cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri tarafından beyân buyrulduğu üzere Hak Teâlâ hazretleri ahvâl-i mükellefin hakkında iki vecih üzere hükmeder. Birisi bâtınî, diğeri zâhirîdir. Hükm-i bâtınî, abdin ilm-i ilâhîde, ayn-ı sâbitesinin hîn-i sübûtunda Hakk'a verdiği ilim neden ibâret ise irâde-i ilâhiyyenin bu ilme taalluk etmesidir. Buna "emr-i irâdî" derler. Ve hükm-i zâhirî Hakk'ın resûlleri vâsıtasıyle bilcümle ibâdı hakkında bilâ-istisnâ vâki' olan hükmüdür ki, buna da "emr-i teklîfi" derler. Binâenaleyh meselâ Hakk'ın emr-i irâdîsi küfrüne taalluk etmiş olan bir kimsenin îmân etmesi hakkında emr-i teklifi[si] bittabi' birbirine muhâlif olur. Bunun sebebi âlem-i ilimde sâbit olan hükmün, âlem-i ef'âlde abdin emr-i teklîfîye muhalefet etmesiyle Hak için hüccet-i bâliğa sâbit olmasıdır ki, bu da abdin hâlini kendisine keşf etmekten ibârettir; ve ayn-ı hikmet ve adâlettir.

1647. Kulak tarafına tutmağa emir verdin; akıl tarafına kasavet cihetinden nehyettin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1647. Kulak tarafına tutmayı emrettin; akıl tarafına ise katılık yönünden yasakladın.

Yukarıdaki beytin pekiştirmesidir. Teklifî emri (yapılması istenen emri) tutma konusunda görünüşte kulak tarafına bu emri bildirdin. Akıl ve iç tarafını da katılıktan yasakladın. "Kasâvet", kalbin şiddeti, katılığı ve sertliği anlamındadır. Yani, iradî emir, teklifî emri tutmamak için kalpte katılık meydana getirdi; ve akıl, teklifî emre karşı çıktı.

Yukarıki beytin te'kîdidir. Emr-i teklifiyi tutmak husûsunda zâhiren kulak tarafına bu emri tebliğ ettin. Akıl ve bâtın tarafını da kasâvetten nehyettin. "Kasâvet", kalbin şiddeti ve salâbeti ve gılzatı ma'nâsınadır. Ya'ni, emr-i iradî, emr-i teklîfîyi tutmamak için kalbde kasâvet husûle getirdi; ve akıl, emr-i teklîfîye muhalefet etti.

1648. "Gazab üzerine rahmetin geçmesi galib oldu. Ey fiilleri acib ve işi iyi olan Rab!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1648. "Gazap üzerine rahmetin geçmesi üstün geldi. Ey fiilleri şaşılacak ve işi iyi olan Rab!"

"Ey Rabbim, çok defa senin rahmetin gazabını geçer; ve gazabının gereği kahır ile tecelli etmişken, lütuf ve rahmet ile tecelli edersin. Ey tecellileri şaşılacak ve işi latif olan Rabbim, ben de senin kulun olarak, senin ilahi ahlakınla ahlaklanmayı uygun gördüm, arzın niyazına merhamet ettim."

"Ya Rab, çok defa senin rahmetin gazabını geçer; ve gazabın iktizâsı kahr ile mütecellî olmuş iken lutuf ve rahmet ile mütecellî olursun. Ey tecelliyâtı acîb ve işi latîf olan Rabbim, ben de senin kulun, senin ahlâk-ı ilâhiyyen ile mütehallık olmağı münasib gördüm, arzın niyâzına merhamet ettim."

## Hak Teâlâ'nın çâlâk olan Adem (a.s.)ın cisminin terkîbi için avuç dolusu toprak almak üzere azm ve hazm meleği olan Azrâîl (a.s.)ı göndermesi

1649. Hâlık derhal Azrâîl'e buyurdu ki "Pür-tahyîl olan toprağı gör!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1649. Yaratan hemen Azrâîl'e buyurdu ki: "Hayallerle dolu toprağı gör!"

"Hazm", sözlükte toplamak, zapt etmek, şiddetle tutmak, kastetmek ve bağlamak anlamlarındadır. Burada "şiddetle tutmak" anlamı uygundur. "Azm", kastetmek demektir. Yani, Azrâîl (a.s.) şiddet ve kasıt sahibi olan melektir, demek olur. Bilinmeli ki, Azrâîl (a.s.), anlamdan ibaret olan ruhu, şekilden ibaret olan bedenlerden ayırır; ve görünen âlemde mevcut olan her bir yoğun şekil bir anlamın ortaya çıkması içindir, o anlam o şeklin ruhudur. Bu sebeple zerreye varıncaya kadar görünen âlemde meydana gelen bozulma, Azrâîl'in tasarrufu ile gerçekleşir. Azrâîl (a.s.) de bu özelliği ile âlemleri kuşatmıştır ve onun emri altında da sonsuz melekler mevcuttur; ve bir kimse mevcut şekillerden birini bozduğu zaman, o kimsede Azrâîl'in vecihlerinden (yönlerinden) bir vechin etkisi meydana gelir ve yerden alınacak cüz, yerin ruhu mesabesinde olup o ruhun alınmasına Cenâb-ı Azrâîl görevlendirilmiş ve bu emri yerine getirmiştir.

Yani, Cebrâîl ve Mîkâîl ve İsrafil (aleyhimüsselâm) yüce huzura elleri boş olarak döndükleri için, Yüce Yaratan hazretleri irâdî emrinin gerçekleşmesi için hemen Azrâîl (a.s.)'a buyurdu ki: "Haydi sen git, emrimi yerine getirmek için hayaller ve vehimlerle dolmuş olan yeri gör!"

"Hazm", lügatte cem'etmek, zabtetmek, şiddetle tutmak, kasdetmek ve bağlamak ma'nâlarınadır. Burada "şiddetle tutmak" ma'nâsı münasibdir. "Azm", kasd etmek demektir. Ya'ni, Azrâîl (a.s.) şiddet ve kasd sahibi olan melektir, demek olur. Ma'lûm olsun ki, Azrâîl (a.s.), ma'nâdan ibaret olan rûhu, sûretten ibaret olan ebdândan tefrîk eder; ve âlem-i zâhirde mevcûd olan her bir sûret-i kesîfe bir ma'nânın ızhârı içindir, o ma'nâ o sûretin rûhudur. Binâenaleyh zerreye varıncaya kadar âlem-i zâhirde vâki' olan tefessüd, tasarruf-i Azrâîl ile husûle gelir. Azrâîl (a.s.) dahi bu hâssıyeti ile avâlimi muhîttir ve onun taht-ı emrinde dahi bî-nihâye melâike mevcûddur; ve bir kimse suver-i mevcûdeden birini ifsâd ettiği vakit, o kimsede vücûh-i Azrâîl'den bir vechin te'sîri vâki' olur ve arzdan alınacak cüz', arzın rûhu mesâbesinde olup o rûhun nez'ine cenâb-ı Azrâîl me'mûr olmuş ve bu emri icrâ etmiştir.

Ya'ni, Cebrâîl ve Mîkâîl ve İsrafil (aleyhümü's-selâm) huzûr-i izzete elleri boş olarak döndükleri cihetle, Hâlık Teâlâ hazretleri emr-i irâdîsinin tahakkuku için derhal Azrâîl (a.s.)a buyurdu ki: "Haydi sen git, emrimi infâz için hayâlât ve evhâm ile dolmuş olan arzı gör!"

1650. "O zayıf olan zâlim kocakarıyı bul, acele ondan bir avuç toprak getir!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1650. "O zayıf olan zâlim kocakarıyı bul, acele ondan bir avuç toprak getir!"

"Zâl", kocakarı demektir. Zayıf olması, her an yok olmaya maruz bulunmasından kaynaklanır. Zâlim olması, Hakk'ı bilmek için yaratılmış olan insan bireylerini, kendi maddî suretlerine hayran edip manevî helake sürüklemesidir. "Kocakarı" olması, insan yaratılışından çok önce yaratılıp yaşlanmış olmasındandır; ve peygamberlere ve evliyaya kocakarı şeklinde görünmesindendir.

"Zâl", kocakarı demektir. Zayıf olması, her an fenâya ma'rûz bulunmasından nâşîdir. Zâlim olması, ma'rifet-i Hak için mahlûk olan efrâd-ı beşeri, kendi suver-i mâddiyyesine meftûn edip ma'nevî helâke sürüklemesidir. "Kocakarı" olması hilkat-i beşerden pek çok evvel yaratılıp kocamış olmasındandır; ve enbiyâ ve evliyâya acûze sûretinde mütemessil bulunmasındandır.

1651. Kazâ serhengi olan Azrâîl iktizâ için toprak küre tarafına gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1651. Kazâ serhengi olan Azrâîl, gereklilik için toprak küre tarafına gitti.

"Serheng", "ser" ve "heng" kelimelerinden oluşmuştur. "Ser", serdâr ve emîr, "heng" ise asker demektir. Bu sebeple "serheng" askerin emîri ve reîsi anlamına gelir (Burhân, Ferheng-i Cihangîrî, Sirâcü'l-Lügāt ve Rüşdî, Bahâr-ı Acem ve Gıyâsü'l-Lügāt). Yani, ilâhî kazânın serhengi olan Azrâîl (a.s.), Allah'ın talebi ve emri üzerine toprak küre tarafına yöneldi.

"Serheng", "ser" ile "heng" kelimelerinden mürekkebdir. "Ser", serdâr ve emîr, ve "heng", asker demektir. Binâenaleyh "serheng" askerin emîri ve reîsi demek olur (Burhân, Ferheng-i Cihangîrî, Sirâcü'l-Lügāt ve Rüşdî, Bahâr-ı Acem ve Gıyâsü'l-Lügāt). Ya'ni kazâ-yı ilâhî serhengi olan Cenâb-ı Azrâîl, Hakk'ın taleb ve emri için toprak küre tarafına müteveccih oldu.

1652. Toprak, kānun üzre feryâda başladı; ona and verdi, birçok yemîn etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1652. Toprak, kanun üzere feryat etmeye başladı; ona yemin verdi, birçok yemin etti.

"Kanun", asıl ve resmî kural ve kaide demektir. "Sevgend horden", yemin etmek ve ant içmek demektir. Toprak, önceki meleklere yaptığı kaide üzere feryat etmeye başladı, yemin verdi ve birçok yeminler etti. Yani, "Vallahi billahi tallahi, ben bir avuç toprağı vermem, Allah hakkı için benden bunu alma!" diye yalvardı. Dedi ki:

"Kānûn", asıl ve resm ve kāide. "Sevgend horden", yemin etmek ve and içmek demektir. Toprak evvelki meleklere yaptığı kāide üzere feryâda başladı, and verdi ve birçok yeminler verdi. Ya'ni, "Vallâhi billâhi tallâhi, ben bir avuç toprağı vermem, Allah hakkıçün benden bunu alma!" diye yalvardı. Dedi:

1653. "Ey has kul ve ey arşın hâmili, ey arşta ve ferşte emrin muta'ı!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1653. "Ey has kul ve ey arşın taşıyıcısı, ey arşta ve yerde emrine itaat edilen!

"Arş"tan kasıt, sonsuz uzaydaki izafî varlıklar âlemleri; ve "yer"den kasıt, bunlar arasındaki yeryüzü. Yani, "Ey Hakk'ın has kulu ve ey arş taşıyıcısı olan dört melekten birisi ve ey göklerde ve yerde emrine itaat edilmiş olan!"

"Arş"tan murâd, fezâ-yı bî-nihâyedeki vücûdât-ı izâfiyye avâlimi; ve "ferş"ten murâd, bunlar arasındaki arz. Ya'ni, "Ey Hakk'ın has kulu ve ey arş hâmili olan dört melekten birisi ve ey göklerde ve yerde emrine itâat olunmuş olan!"

1654. "Ferd olan Rahman'ın rahmetinin hakkı için, sana lutf eden zâtın hakkı için!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1654. "Tek olan Rahman'ın rahmetinin hakkı için, sana lütfeden zâtın hakkı için!"

"Be-hakk" kelimesinde "be" yemin içindir.

"Be-hakk", kelimelerinde "be" kasem içindir.

1655. "Bir şahın hakkı için ki, ondan başka ma'bûd yoktur; O'nun huzûrunda kimsenin zârîliği merdûd değildir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1655. "Bir şahın hakkı için ki, ondan başka ibadet edilecek yoktur; O'nun huzurunda kimsenin yakarışı reddedilmez."

1656. Dedi: "Ben kādir değilim ki, bu efsûn ile onun emrinden gizli ve âşikâr olarak yüz çevireyim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1656. Dedi: "Ben, bu büyü ile onun emrinden gizli ve açıkça yüz çeviremem!"

"Gizli"den kasıt, irâdî emir (Allah'ın bir şeyin olmasını dilemesi) ve "açık"tan kasıt ise teklif emridir (Allah'ın kullarına yönelik emir ve yasakları). Yani, Azrâîl (a.s.) yeryüzüne hitaben dedi ki: "Ben senin sözlerin ve yeminlerin sebebiyle Hakk'ın irâdî emrinden ve teklif emrinden yüz çevirmeye muktedir değilim." Bundan anlaşılır ki, önceki üç meleğe gelen teklif emri, irâdî emre uygun değilmiş.

"Gizli"den murâd, emr-i irâdî ve "âşikâr"dan murâd, emr-i teklifidir. Ya'ni, Azrâîl (a.s.) arza hitâben dedi ki: "Ben senin sözlerin ve yemînlerin sebebi ile Hakk'ın emr-i irâdî ve emr-i teklîfîsinden yüz çevirmeğe kādir değilim." Bundan anlaşılır ki, evvelki üç meleğe vâki' olan emr-i teklîfî, emr-i irâdîye muvâfik değil imiş.

1657. Dedi: "Nihayet o hilm ile emir buyurdu. Her ikisi de emirdirler, ilim yolundan onu tut!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1657. Dedi: "Sonunda o hilim ile emir buyurdu. Her ikisi de emirdirler, ilim yolundan onu tut!"

Yer, Azrail'e dedi: "Sonunda Yaratıcımız kullarına hilim (yumuşak huyluluk) sıfatıyla nitelenmelerini emir buyurdu. Benden zorla toprak alman bir emirdir; ve hilim ve yumuşaklık ile nitelenmek de bir emirdir. Eğer şiddet ile yumuşaklığı ilim açısından karşılaştırırsan, elbette ahlâken hilim şiddete tercih edilir."

Arz Azrâîl'e dedi: "Nihâyet Hâlikımız kullarına sıfat-ı hilm ile muttasıf olmalarını emir buyurdu. Benden cebren toprak alman bir emirdir; ve hilim ve yumuşaklık ile muttasıf olmak dahi bir emirdir. Eğer şiddet ile yumuşaklığı ilim cihetinden mukâyese edersen, elbette ahlâken hilim şiddete müreccah olur.

1658. Dedi: "O te'vil, yahud kıyas olur. Emrin sarihinde iltibası az iste!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1658. Dedi: "O, te'vil ya da kıyas olur. Emrin açık ifadesinde belirsizliği az iste!"

"Te'vil", şeriatta, lafzı görünen anlamından, muhtemel olan anlamına döndürmektir. Fakat bu te'vil, muhtemel olan anlamın Kur'an'a ve hadise uygunluğu görüldüğü zaman olur. Örneğin Kur'an'da يَخْرُجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ (Rûm, 30/18) "Allah ölüden diriyi çıkarır." buyrulur. Eğer kuşu yumurtadan çıkardığı kastedilirse "tefsir" olur ve eğer kâfirden mümin ve cahilden âlim çıkardığı kastedilirse "te'vil" olur; (Seyyid'in Ta'rifat'ından tercüme). "Kıyas", lügatte "takdir" demektir; şeriatta; hükümde asıl ile fer' (tali mesele) arasını birleştirmektir. Yani bir şey hakkında açık bir hüküm olduğu hâlde, o açık hükümden çıkarılan bir anlam sebebiyle, o şeyin tali meselesi hakkında bir hüküm vermektir. "İltibas" örtülü, belirsiz, karışık olmak demektir. Yani Azrail (a.s.) arza dedi ki: "Yaratıcımın bana "Arzdan toprak al!" diye gelen emri karşısında, o senin bana hilim tavsiye etmen bir te'vil veya kıyas olur. Böyle açık emirlerin karışık ve örtülü olmasını az düşün! "Kem cû", "az iste!" tabiri ile açık ve fakat mecazî olan emirlere işaret buyrulur. Örneğin Kur'an'da "Ve's-eli'l-karyete" (وَاسْئَلِ الْقَرْيَةَ) yani "Karyeye sor!" buyrulur. Bu bir emirdir. Fakat te'vil etmeksizin uygulanabilir değildir. Zira karyenin kendisine sormak mümkün değildir. Burada ahaliye sormak ile te'vil olunur; ve aynı şekilde bir efendi "Lambayı yak!" diye hizmetçisine emrederse hizmetçi bu emr-i sarihtir, lambanın kendisini yakayım demez. Te'vil edip içindeki fitili yakar. Fakat "Toprak al!" emri açık ve uygulanabilir olduğu için bunda iltibas yoktur. Te'vile ve kıyasa da ihtiyaç kalmaz.

"Te'vîl", şer'de, lafzı ma'nâ-yı zâhirinden, muhtemel olan ma'nâsına döndürmektir. Fakat bu te'vîl, muhtemel olan ma'nânın Kur'ân'a ve hadîse muvâfakatı görüldüğü vakit olur. Meselâ Kur'ân'da يَخْرُجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ (Rûm, 30/18) 'Allah ölüden diriyi çıkarır." buyurur. Eğer kuşu yumurtadan çıkardığı murâd olunursa "tefsîr" olur ve eğer kâfirden mü'min ve câhilden âlim çıkardığı murâd olursa "te'vîl" olur; (Ta'rîfât-ı Seyyid'den tercüme). "Kıyâs", lügatte "takdîr" demektir; şerîatte; hükümde asl ile fer' arasını cem'etmektir. Ya'ni bir şey hakkında sarîh bir hüküm olduğu hâlde, o açık hükümden istinbât olunan bir ma'nâ sebebiyle, o şeyin fer'i hakkında bir hüküm vermektir. "İltibâs" örtülü, belirsiz, karışık olmak demektir. Ya'ni Azrâîl (a.s.) arza dedi ki: "Hâlikımın bana "Arzdan toprak al!" diye vâki' olan emri karşısında, o senin bana hilim tavsiye etmen bir te'vîl veya kıyâs olur. Böyle sarîh emirlerin karışık ve örtülü olmasını az düşün! "Kem cû", "az iste!" ta'bîri ile sarîh ve fakat mecâzî olan emirlere işaret buyrulur. Meselâ Kur'ân'da "Ve's-eli'l-karyete" (وَاسْئَلِ الْقَرْيَةَ) ya'ni "Karyeye sor!" buyrulur. Bu bir emirdir. Fakat te'vîl etmeksizin kābil-i icrâ değildir. Zîrâ karyenin kendisine sormak mümkin değildir. Burada ahâliye sormak ile te'vil olunur; ve kezâ bir efendi "Lambayı yak!" diye hizmetçisine emr etse hizmetçi bu emr-i sarîhtir, lambanın kendisini yakayım demez. Te'vîl edip içindeki fitili yakar. Fakat "Toprak al!" emri sarih ve kabil-i icrâ olduğu için bunda iltibâs yoktur. Te'vîle ve kıyâsa da hâcet kalmaz.

1659. Eğer kendi fikrini te'vil edersen iyidir ki, bu nâ-müştebihi te'vîl edesin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1659. Eğer kendi fikrini yorumlarsan, bu şüphesiz sözü yorumlaman daha iyidir!

"Nâ-müştebih", şüphesiz söz demektir. Yani, o açık sözün anlamına kendi fikrini uydurman, bu şüphesiz ve açık sözü yorumlayıp başka bir anlama çevirmekten daha iyidir.

"Nâ-müştebih", şübhesiz söz demek olur. Ya'ni, o sarîhin ma'nâsına kendi fikrini çevirmen, bu şübhesiz ve açık sözü te'vîl edip başka ma'nâya çevirmekten daha iyidir.

1660. Gönül senin yalvarmandan yanıyor; senin şûrabenden içmem kan dolu oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1660. Gönül senin yalvarmandan yanıyor; senin şûrabenden içmem kan dolu oldu.

"Şûr-âb", birleşik sıfattır, iki isim arasındaki bağlaç vâvının düşürülmesiyle oluşmuştur. Aslı "şûr u âb"dır. Sonundaki (ه) isim içindir. Nasıl ki "sebz" kelimesinin sonuna getirip "sebze" derler. "Şûrâbe", gözyaşı demektir. Yani, "Ey arz senin yalvarmana acıyorum ve gönlüm yanıyor ve senin akıttığın gözyaşından içim kan dolu oldu."

"Şûr-âb", vasf-ı terkîbîdir, iki isim arasındaki vâv-ı âtıfanın ıskātıyla husûle gelmiştir. Aslı "şûr u âb"dır. Ahirindeki (ها) ismiyyet içindir. Nitekim "sebz" kelimesinin nihâyetine getirip "sebze" (سبزه) derler. "Şûrâbe", göz yaşı demek olur. Ya'ni, "Ey arz senin yalvarmana acıyorum ve gönlüm yanıyor ve senin akıttığın göz yaşından içim kan dolu oldu."

1661. Merhametsiz değilim, belki derdlinin derdinden dolayı, o her üç pâkten merhametim ziyadedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1661. Merhametsiz değilim, aksine dertlinin derdinden dolayı, o her üç pâkten merhametim daha fazladır.

Merhametsiz değilim, aksine ben o her üç pâkten, yani Cebrâîl ve Mîkâîl ve İsrafil'den daha merhametliyim. Dertlinin derdinden dolayı kendimde merhamet duyarım.

"Merhametsiz değilim, belki ben o her üç pâkten, ya'ni Cebrâîl ve Mîkâîl ve İsrafil'den daha merhametliyim. Derdlinin derdinden dolayı kendimde merhamet duyarım."

1662. Eğer ben bir yetîme tokat vurur isem ve eğer o halîm onun eline helva verirse;&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1662. Eğer ben bir yetime tokat vurursam ve eğer o halim (yumuşak huylu) kişi onun eline helva verirse;

1663. Bu tokat onun helvasından daha latîftir ve eğer helvaya mağrûr olursa vay ona!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1663. Bu tokat onun helvasından daha latiftir ve eğer helvaya mağrur olursa vay ona!

"Tabânce", tokat demektir. Yani, "Benim bir yetime tokat vurmam, herhangi bir hikmet sahibi kimsenin onu helva ile ödüllendirmesinden daha latiftir; ve eğer benim tokatımdan gücenip o halim (yumuşak huylu) kimsenin helvasına yönelirse vay onun haline!"

"Tabânce", tokat demektir. Ya'ni, "Benim bir yetîme tokat vurmam, herhangi bir hakîm kimsenin onu helva ile taltîf etmesinden daha latîftir; ve eğer benim tokatımdan muğber olup o halîmin helvasına teveccüh ederse vay onun hâline!"

1664. Senin feryadına benim ciğerim yanar; lakin Hak bana bir lutuf öğretmektedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1664. Senin feryadına benim ciğerim yanar; lakin Hak bana bir lutuf öğretmektedir.

Yani, "Yüce Allah beni kahra memur etmiştir. Ben de bu emri yaparım. Fakat Yüce Allah bu kahrın altında bir lutuf saklamış olduğunu bana bildirdiği için, senin feryadına ciğerim yanmakla beraber aldırmam!"

Ya'ni, "Hak Teâlâ beni kahra me'mûr buyurmuştur. Ben de bu emri yaparım. Fakat Hak Teâlâ bu kahrın altında bir lutuf saklamış olduğunu bana bildirdiği için, senin feryâdına ciğerim yanmakla beraber aldırmam!"

1665. "Lutuf kahırlar arasında gizlidir. Bahâsız akîk pislikte gizlidir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1665. "Lütuf kahırlar arasında gizlidir. Paha biçilmez akik pislikte gizlidir."

Hakk'ın lütfu, kahırları arasında gizlidir. Bu hâl çok büyük kıymetli olduğu için paha biçilemeyen bir akikin pislik arasında gizlenmiş olmasına benzer.

"Hakk'ın lutfu, kahırları arasında gizlidir. Bu hâl pek büyük kıymetli olduğu için bahâ takdir olunamayan bir akîkin pislik arasında gizlenmiş olmasına benzer."

1666. "Hakk'ın kahrı benim yüz hilmimden daha iyidir. Hak'tan canı men'etmek can çekişmektir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1666. "Hakk'ın kahrı benim yüz hilmimden daha iyidir. Hak'tan canı esirgemek can çekişmektir."

Her an değişen bu fânî yoğunluk âleminde Hakk'a istediği canı vermekten kaçınmak, değişimlerin elemlerine razı olup can çekişmek demek olur. Çünkü Hak bir canı alırsa, yerine bin can verir. Bu sebeple Hakk'ın kahrı benim hilmimden daha iyi olur.

"Her an mütebeddil olan bu fânî kesâfet âleminde Hakk'a istediği canı vermekten imtina' etmek, âlâm-ı tebeddülâta râzı olup can çekişmek demek olur. Zîrâ Hak bir canı alırsa, yerine bin can verir. Binâenaleyh Hakk'ın kah- rı benim hilmimden daha iyi olur."

1667. "O'nun en fenâ kahrı iki âlemin hilminden iyidir. Ne güzel Rabbü'l- âlemîndir, ne güzel yardımcıdır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1667. "O'nun en kötü kahrı, iki âlemin hilminden daha iyidir. Ne güzel âlemlerin Rabbi'dir, ne güzel yardımcıdır!"

Hakk'ın en kötü ve şiddetli kahrı, o kahrın altında lütuflar gizli olduğu için, dünya ve ahiret ehlinin hilminden ve yumuşaklığından daha iyidir. Çünkü Yüce Allah yaratılmışları, yatkınlık ve kabiliyetlerine göre terbiye eder. Bu sebeple O, âlemlerin ne güzel terbiye edicisidir ve onların kabiliyetlerine göre ne güzel yardımcıdır!

Hakk'ın en fenâ ve şiddetli kahrı, o kahrın altında lutuflar gizli olduğu için, dünyâ ve âhiret ehlinin hilminden ve mülâyemetinden iyidir. Zîrâ Hak Teâlâ mahlûkātı, isti'dâd ve kabiliyetlerine göre terbiye buyurur. Binâenaleyh O, âlemlerin ne güzel mürebbîsidir ve onların kabiliyetlerine göre ne güzel yardımcıdır!"

1668. "O'nun kahrında lutuflar muzmerdir; onun için can fedâsı canı artırır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1668. "O'nun kahrında lutuflar gizlidir; bu sebeple can feda etmek canı artırır."

1669. "Agâh ol, bed-gümanlığı ve dalâli terk et; başı ayak yap; çünki sana "Gel!" buyurdu."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1669. "Uyanık ol, kötü zannı ve sapkınlığı bırak; başı ayak yap; çünkü sana "Gel!" buyurdu."

"Dalâl", helâk olmak, kaybolmak ve yolu şaşırmak demektir. Burada "yolu şaşırmak" anlamı uygundur. Yani, "Ey arz, senden alınacak toprak hakkında Hakk'a karşı kötü zan var. Bundan vazgeç ve yanlış yolu bırak! Hızla koş, çünkü Yüce Allah hazretleri "Gel!" diye davet buyurdu." "Teâl", tefâul babından şimdiki zaman emir kipidir. Arapça'da aşağıda olan bir kimseyi "Gel!" diye yukarı çağırmak demek olur. Yani "Yüksel!" demektir. "Ser kadem kerden", hızla yürümekten kinayedir.

"Dalâl", helâk olmak ve gâib olmak ve yolu şaşırmak demektir. Burada "yolu şaşırmak" ma'nâsı münasibdir. Ya'ni, "Ey arz, senden alınacak toprak hakkında Hakk'a karşı sû'i zan var. Bundan vazgeç ve yanlış yolu bırak! Sür'atle koş, çünki Hak Teâlâ hazretleri "Gel!" diye da'vet buyurdu." "Teâl", tefâul bâbından emr-i hâzırdır. Arapça'da aşağıda olan bir kimseyi "Gel!" diye yukarı çağırmak demek olur. Ya'ni "Yüksel!" demektir. "Ser kadem kerden", sür'atle yürümekten kinâyedir.

1670. O'nun o "Teal"i teâlîler verir; sarhoşluklar ve eşler ve döşekler verir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1670. O'nun o "Teal"i yükselmeler verir; sarhoşluklar ve eşler ve döşekler verir.

Bu şerefli beyit, Azrail (a.s.) dilinden yeryüzüne söylenmiştir. Fakat dolaylı olarak, cesedi yeryüzünün bir parçası olan insana da hitaptır. Çünkü insan ölümden kaçar ve Azrail isminden ürker. Bu durumda beytin anlamı şöyle olur: "Ey yeryüzü veya insan, Yüce Allah'ın o "Teal!", yani "Gel!" buyurması yükselmeler ve ikramlar verir ve ruhlar âleminde senin ruhuna sarhoşluklar ve zevkine uygun çiftler ve eşler ve döşekler verir."

Bu beyt-i şerîf, cenâb-ı Azrâîl lisânından arzadır. Fakat zımnında, cesedi arzın cüz'ü olan insana da hitâbdır. Zîrâ insan ölümden kaçar ve Azrâîl isminden tevahhuş eder. Bu sûrette ma'nâ-yı beyt şöyle olur: "Ey arz veyâ insan, Hak Teâlâ'nın o "Teal!", ya'ni "Gel!" buyurması yükselmeler ve ikrâmlar verir ve âlem-i ervâhta senin rûhuna sarhoşluklar ve zevkine münasib çiftler ve eşler ve döşekler verir."

1671. "Hiçbir kere hiç, o âlî olan emrini gevşek ve dolaşık yapmağa kādir değilim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1671. "Hiçbir zaman, o yüce emrini gevşek ve dolaşık yapmaya gücüm yetmez."

Yani, "Hakk'ın o yüksek olan açık emrini gevşek ve dolaşık görüp te'vil (yorumlama) ve kıyas ile değiştiremem, aynen uygularım."

Ya'ni, "Hakk'ın o yüksek olan emr-i sarîhini gevşek ve dolaşık görüp te'vîl ve kıyâs ile tebdîl edemem, aynen icrâ ederim."

1672. O gamlı olan toprak, onu hep dinledi; o sû-i zandan onun kulağında bağ oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1672. O gamlı olan toprak, onu hep dinledi; o kötü zandan dolayı onun kulağında bir bağ oluştu.

"Nejend" kelimesi, "nun" harfinin üstün veya esre okunmasıyla, gamlı, donmuş ve öfkeli anlamlarına gelir. Yani, toprak bu sözlerin hepsini dinledi ve dinlerken gamlı bir haldeydi. Kendisinde kökleşmiş olan kötü zandan dolayı kulağında bir bağ ve bir engel olduğundan, bu sözler onun gamına sükûnet vermedi.

Nûnun fetha veyâ kesresiyle "nejend", gamlı ve donmuş ve öfkeli ma'nâlarınadır. Ya'ni, toprak bu sözlerin hepsini dinledi ve dinlerken gamlı bir hâlde idi. Kendinde kökleşmiş olan sû-i zandan kulağında bir bağ ve bir hicâb olduğundan bu sözler gamına sükûnet vermedi.

1673. O süflî olan toprak, tekrar başka bir nevi'den, ona sarhoş gibi yaltaklandı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1673. O aşağılık toprak, tekrar başka bir türden, ona sarhoş gibi yaltaklandı.

1674. Dedi: "Hayır, kalk bundan ziyan olmaz. Ben rehin ve zamân[:kefâlet] olarak baş ve can koyarım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1674. Dedi: "Hayır, kalk bundan zarar olmaz. Ben rehin ve kefalet olarak baş ve can koyarım."

Azrail (a.s.) dedi: "Hayır, bu yaltaklanmayı ve alçalmayı bırak! Kalk canını ver! Bu can vermekten sana bir zarar olmaz. Ben bir zarar ve ziyan olmadığını temin etmek için, başımı ve canımı sana rehin ve kefalet olarak koyup kefil olurum."

Cenâb-ı Azrâîl dedi: "Hayır, bu yaltaklanmayı ve tezellülü bırak! Kalk canını ver! Bu can vermekten sana bir zarar olmaz. Ben bir zarar ve ziyân olmadığını te'mîn için, başımı ve canımı sana rehin ve zamân (ضمان) olarak koyup kefil olurum."

1675. "Temelluk düşünme ve artık o Rahîm ve Adil olan şahtan başkasına yaltaklanma!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1675. "Yaltaklanmayı düşünme ve artık o Rahîm ve Adil olan şahtan başkasına yaltaklanma!"

1676. "Ben emir kuluyum, onun denizden toz koparan emrini terk edemem."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1676. "Ben emir kuluyum, onun denizden toz koparan emrini terk edemem."

Yani, "Yüce Allah'ın emri o kadar önemli ve yücedir ki, Musa (a.s.) zamanında Kızıldeniz'i yardı ve dibinden toz kopardı. Ben emir kuluyum, O'nun böyle bir emrini nasıl terk edebilirim?"

Ya'ni, "Hak Teâlâ hazretlerinin emri o kadar mühim ve azametlidir ki, Mûsâ (a.s.) zamânında Bahr-i Ahmer'i yardı ve dibinden toz kopardı. Ben emir kuluyum, O'nun böyle emrini nasıl terk edebilirim?"

1677. "O, kulağın ve gözün ve başın hallâkından gayrı, kendi canımdan bile hayır ve şer dinlemem."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1677. "O, kulağın ve gözün ve başın yaratıcısından başka, kendi canımdan bile hayır ve şer dinlemem."

Yani, "Eğer benim canım hayır ve şer fetvasını verse bile dinlemem; ben ancak kulağı ve gözü ve başı yaratan Yüce Allah'ın emrini dinlerim."

Ya'ni, "Eğer benim canım hayır ve şer fetvâsını verse bile dinlemem; ben ancak kulağı ve gözü ve başı yaratan Hak Teâlâ hazretlerinin emrini dinlerim."

1678. "Benim kulağım O'nun gayrının sözünden sağırdır, O bana tatlı olan candan daha candır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1678. "Benim kulağım O'nun dışındaki sözden sağırdır, O bana tatlı olan candan daha candır."

Yani, "Canımın hayır ve şer fetvasını dinlemememin sebebi şudur ki, benim canım kendi belirlenimi (taayyün) yönüyle Hakk'ın dışındadır ve benim kulağım Hakk'ın dışındaki sözden sağırdır. Yüce Allah bana kendisinin dışı olan benim canımdan daha candır. Çünkü canım O'nun hayat sıfatının başkalık elbisesiyle görünmesinden ve belirlenmesinden ibarettir."

Ya'ni, "Canımın hayır ve şer fetvâsını dinlemediğimin sebebi budur ki, benim canım taayyünü cihetiyle Hakk'ın gayrıdır ve benim kulağım Hakk'ın gayrının sözünden sağırdır. Hak Teâlâ bana kendinin gayrı olan benim canımdan daha candır. Çünki canım O'nun sıfat-ı hayatının libâs-ı gayriyyet ile zuhûrundan ve taayyününden ibârettir."

1679. Can O'ndan geldi, O candan gelmedi. O beleş olarak yüz bin can verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1679. Can O'ndan geldi, O candan gelmedi. O beleş olarak yüz bin can verir.

Can, Hakk'ın hayat sıfatının başkalık elbisesiyle ortaya çıkışı ve belirginleşmesi halinden ibaret olduğundan, elbette o can Hak'tan geldi ve Hak candan gelmedi. Bu sebeple Yüce Allah bedava ve beleş olarak yüz bin can vermeye kadirdir.

Can, "Hakk'ın sıfat-ı hayâtının libâs-ı gayriyyet ile zuhûru ve taayyünü hâlinden ibâret olduğundan bittabi' o can Hak'tan geldi ve Hak candan gelmedi. Binâenaleyh Hak Teâlâ bâd-i havâ (bedâva) ve beleş olarak yüz bin can vermeğe kādirdir."

1680. Can kim olur ki, onu Kerîm üzerine ihtiyâr edeyim, pire ne olur ki kilimi yakayım!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1680. Can kim olur ki, onu Kerîm üzerine tercih edeyim, pire ne olur ki kilimi yakayım!

Mademki can Allah'tandır ve O'nun bağışıdır, bu sebeple canın ne kıymeti olur ki, onu veren Allah istediği vakit esirgeyeyim; bunu esirgemek pire için kilimi yakmak türünden olur.

"Mâdemki can Hak'tandır ve O'nun atâsıdır, binâenaleyh canın ne kıymeti olur ki, onu veren Hak istediği vakit esirgeyeyim; bunu esirgemek pire için kilimi yakmak kabîlinden olur."

1681. Ben O'nun hayrının gayrı hayır bilmem, ben O'nun gayrından sağırlar ve dilsizler ve körlerdenim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1681. Ben O'nun hayrından başka hayır bilmem, ben O'ndan başkasına karşı sağır, dilsiz ve körüm.

1682. Benim kulağım figān edicilerden sağırdır; zîrâ ki ben O'nun elinde mızrak gibiyim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1682. Benim kulağım feryat edenlerden sağırdır; çünkü ben O'nun elinde mızrak gibiyim.

Hakk'ın emrinde hayır vardır, bu sebeple O'nun emrini görünüşte şer görüp feryat edenler olsa da, onların feryadı benim kulağıma girmez. Çünkü benim irâdem yoktur, O'nun elinde mızrak gibiyim.

Onun beyânındadır ki, bir mahlûk ki ondan sana bir zulüm erişir; hakîkatte o bir âlet gibidir. Ârif odur ki âlete değil, Hakk'a rücû' ede ve eğer zâhirde âlete rücû' ederse, cehlinden etmez, belki bir maslahat içindir. Nitekim Ebâ Yezîd (k.s.) buyurdu ki: "Bu kadar yıl vardır ki, bir mahlûka söz söylememişimdir ve mahlûktan söz işitmemişimdir; velâkin halk böyle zannederler ki, onlara söylüyorum ve onlardan işitiyorum. Zîrâ onlar muhâtab-ı ekberi görmüyorlar. Çünki benim hâlime nisbetle onlar ona sadâ gibidirler. Âkıl olan müstemi'in iltifatı, sadâya olmaz. Nitekim ma'rûf olan meseldir, duvar çiviye "Niçin beni yarıyorsun?" dedi. Çivi de, "Beni mıhlayana bak!" dedi.

"Hakk'ın emrinde hayır vardır, binâenaleyh O'nun zâhiren emrini şer görüp figān edenler olur ise de onların figānı benim kulağıma girmez. Çünki benim irâdem yoktur, O'nun elinde mızrak gibiyim."

بیان آنکه مخلوقی که ترا از و ظلمی رسد بحقیقت او همچون آلتیست . عارف آنست که بحق رجوع کند نه بآلت و اگر بآلت رجوع کند بظاهر نه از جهل کند بلکه برای مصلحتی چنانکه ابا یزید قدس الله سره العزیز گفت که چندین سالست که من با مخلوق سخن Onun beyânındadır ki, bir mahlûk ki ondan sana bir zulüm erişir; hakîkatte o bir âlet gibidir. Ârif odur ki âlete değil, Hakk'a rücû' ede ve eğer zâhirde âlete rücû' ederse, cehlinden etmez, belki bir maslahat içindir. Nitekim Ebâ Yezîd (k.s.) buyurdu ki: "Bu kadar yıl vardır ki, bir mahlûka söz söylememişimdir ve mahlûktan söz işitmemişimdir; velâkin halk böyle zannederler ki, onlara söylüyorum ve onlardan işitiyorum. Zîrâ onlar muhâtab-ı ekberi görmüyorlar. Çünki benim hâlime nisbetle onlar ona sadâ gibidirler. Âkıl olan müstemi'in iltifatı, sadâya olmaz. Nitekim ma'rûf olan meseldir, duvar çiviye "Niçin beni yarıyorsun?" dedi. Çivi de, "Beni mıhlayana bak!" dedi.

1683. Mızraktan ahmakça merhamet isteme, o bir şâhtan iste ki o, onun elinde olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1683. Mızraktan ahmakça merhamet isteme, onu bir şahtan iste ki o, onun elinde olur.

Yani, bir kimseden başka bir kimseye zarar gelirse, o zarar veren kimse, Hakk'ın kudret elinde bir mızrak gibidir. Bu sebeple ey insan, sana bir kötülük geldiği zaman, doğrudan doğruya o mızrağı kullanan Hak'tan iste; yoksa ahmakça ve körce mızraktan isteme, o mızrak hakiki şah olan Hakk'ın kudret elindedir.

Ya'ni, bir kimseden bir kimseye zarar gelirse, o zarar yapan kimse, Hakk'ın kudret elinde bir mızrak gibidir. Binâenaleyh ey kimse sana bir fenâlık geldiği vakit, doğrudan doğruya o mızrağı kullanan Hak'tan iste, yoksa ahmakça ve körce mızraktan isteme, o mızrak şâh-ı hakîkî olan Hakk'ın yed-i kudretindedir.

1684. "Mızrağa ve kılıca niçin yalvarırsın ki o, o Galib'in elinde esir geldi!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1684. "Mızrağa ve kılıca niçin yalvarırsın ki o, o Galib'in elinde esir geldi!"

1685. "O san'atında Azer'dir ve ben putum; bir âlet gibi o beni yapar, ben o olurum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1685. "O sanatında Azer'dir ve ben putum; bir alet gibi o beni yapar, ben o olurum."

"Azer", İbrahim (a.s.)'ın babasının ismidir. Nemrud isminde putperest bir hükümdar zamanında put yapar ve satardı. Yani, "O Yüce Allah hazretleri, bu izafî varlıklar suretlerini yapmak hususunda Azer konumundadır ve ben de onun yaptığı put suretlerinden biriyim. Bir aletim ki, o beni nasıl yaparsa, ben öyle olurum."

"Âzer", İbrâhim (a.s.)ın babasının ismidir. Nemrûd ismindeki putperest bir hükümdar zamânında put yapar ve satar idi. Ya'ni, "O Hak Teâlâ hazretleri bu vücûdât-ı izâfiyye sûretlerini yapmak husûsunda Âzer menzilesindedir ve ben dahi onun yaptığı put sûretlerinden biriyim. Bir âletim ki, o beni nasıl yaparsa, ben öyle olurum."

1686. "Eğer beni sâgar yaparsa, sâgar olurum ve eğer beni hançer yaparsa hançer olurum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1686. "Eğer beni kadeh yaparsa, kadeh olurum ve eğer beni hançer yaparsa hançer olurum."

"Sâgar", kadeh demektir. Yani, "Beni bir şarap ve içki kadehi yaparsa öyle kadeh olurum ve halkın neşesini sağlayan şarabı içiririm ve keyiflendiririm; ve eğer hançer yaparsa, hançer olup halkı yaralar ve feryatlarına sebep olurum."

"Sâgar", kadeh demektir. Ya'ni, "Beni bir mey ve içki kadehi yaparsa öyle kadeh olur ve halkın neşvesini te'mîn eden meyi içiririm ve keyiflendiririm; ve eğer hançer yaparsa, hançer olup halkı yaralar ve feryâdlarına sebeb olurum."

1687. "Eğer beni çeşme yaparsa bir su veririm ve eğer beni ateş yaparsa bir harâret veririm."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1687. "Eğer beni çeşme yaparsa bir su veririm ve eğer beni ateş yaparsa bir harâret veririm."

1688. "Eğer beni yağmur yaparsa harman veririm ve eğer beni ok yaparsa cisme sıçrarım."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1688. "Eğer beni yağmur yaparsa harman veririm ve eğer beni ok yaparsa cisme sıçrarım."

1689. "Eğer beni yılan yaparsa zehir bırakırım ve eğer beni bir yâr ederse hizmet ederim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1689. "Eğer beni yılan yaparsa zehir bırakırım ve eğer beni bir yâr ederse hizmet ederim."

Bazı nüshalarda (خدمت کنم) yerine (مهر آگنم) geçmektedir. Bu da "Muhabbet doldururum" anlamına gelir.

Ba'zı nüshalarda (خدمت کنم) yerine (مهر آگنم) vâki'dir. "Muhabbet doldururum" demek olur.

1690. "Ben iki parmak arasında kalem gibiyim, tâat safında mütereddid değilim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1690. "Ben iki parmak arasında kalem gibiyim, itaat safında tereddüt etmem."

"Beyne beyn", iki hal arasında tereddüt etmek demektir. Bu şerefli beyitte, "Muhakkak ki Âdemoğullarının kalpleri, Rahmân'ın parmaklarından iki parmak arasındadır, onu nasıl isterse çevirir" hadis-i şerifine işaret buyrulur.

"Beyne beyn", iki hâl arasında mütereddit olmak demektir. Bu beyt-i şerîfte ان قلوب بنی آدم بین اصبعین من اصابع الرحمن یقلبها کیف یشاء ya'ni, "Muhakkak benî-âdemin kalbleri, Rahmân'ın parmaklarından iki parmak arasındadır, onu nasıl isterse çevirir" hadis-i şerîfine işâret buyrulur.

1691. Arzı meşgül etti ve söz esnasında, o eski arzdan bir avuç kaptı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1691. Arzı meşgul etti ve söz esnasında, o eski arzdan bir avuç kaptı.

Hz. Azrâîl bu sözler ile meşgul etti ve lafa tuttu ve bu sözler esnasında onu gafil avlayıp, Âdem'in bedeninden çok zaman önce yaratılmış olan arzdan bir avuç toprak kaptı. Yani arzın ruhu olan Âdem'in bedeninin özel terkibi olan toprağı aldı. Nasıl ki insan fertlerinin ruhlarını da böyle alır.

Hz. Azrâîl bu sözler ile meşgül etti ve lakırdıya tuttu ve bu sözler esnâsında onu gāfil avlayıp, cism-i Âdem'den pek çok zaman evvel mahlûk olan arzdan bir avuç toprak kaptı. Ya'ni arzın rûhu olan cism-i Âdem'in terkîb-i mahsûsu olan toprağı nez'etti. Nitekim efrâd-ı beşerin rûhlarını dahi böyle nez'eder.

1692. Arzdan sihirbazca kaptı. Bî-hodlar gibi arz söze meşgül idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1692. Arzdan sihirbazca kaptı. Kendinden geçmişler gibi arz söze meşguldü.

1693. Re'ysiz toprağı Hakk'a kadar, o ayağı kaçıcıyı mektebe kadar götürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1693. İradesiz toprağı Hakk'a kadar, o kaçan ayağı mektebe kadar götürdü.

Yani, Azrail'in almasına karşı gelip irade göstermeyen toprağı, o melek alıp Hakk'a sundu; o Hakk'a gitmekten kaçınan toprağı, ilahi isimlerin öğretildiği mektebe kadar götürdü. Nitekim ayet-i kerimede وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا (Bakara, 2/31) ["Âdem'e bütün isimleri öğretti"] buyrulur. Bilinmeli ki, bu kesret (çokluk) âlemi, Hakk'ın mutlak varlığının bâtınıdır. O hakiki varlık, o bâtının zâhiridir ve gizli hazinesidir. Ne zaman ki bu eşya kesafet (yoğunluk) âleminde ortaya çıktı, hakiki varlık bâtın oldu; ve varlığın bu şekilde inişi, gizli hazinede hapsolmuş kalan isimlerine rahmet içindi. Bu sebeple kesafet âleminde Âdem'in ortaya çıkışından önce ilahi isimlerin eserleri dağınık ve ayrı ayrı olarak fiilen ortaya çıkmıştı; ve eşyada dağınık olarak ortaya çıkan bu isimlerin eserlerinin toplu bir halde ortaya çıkmasına uygun bir taayyün (belirginleşme) lazımdı ki, Yüce Allah'ın isimlerinin bütünlüğünün müşahadesine kabiliyet oluşsun! Bu sebeple arzın ruhu mesabesinde olan bir cüz'ünü, isimlerin bütünlüğünün öğretildiği bir mektebe kadar götürmek gerekti. Bu mektep, istihale (başkalaşım) mektebidir ki bu başkalaşımlar III. cildin 3887, IV. cildin 3622 numaralı beyitlerinden itibaren zikredilmiştir.

Ya'ni, Cenâb-ı Azrâîl'in almasına muhalefet edip re'y vermeyen toprağı, o melek kaptı Hakk'a arz etti, o Hakk'a gitmekten imtina' edip kaçan toprağı, esmâ-i ilâhiyye ta'lîm olunan mektebe kadar götürdü. Nitekim âyet-i kerîmede وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا (Bakara, 2/31) ["Âdem'e bütün isimleri öğretti"] buyrulur. Ma'lûm olsun ki, bu âlem-i keserât, vücûd-i mutlak-ı Hakk'ın bâtınıdır. O vücûd-i hakîkî o bâtının zâhiridir ve kenz-i mahfisidir. Vaktâki bu eşyâ âlem-i kesâfette zâhir oldu, vücûd-i hakîkî bâtın oldu; ve vücudun bu sûretle nüzûlü, kenz-i mahfîde mahbûs kalan esmâsına rahmet için idi. Binâenaleyh âlem-i kesâfette Âdem'in zuhûrundan mukaddem esmâ-i ilâhiyye âsârı dağınık ve müteferrik olarak fiilen zuhûr etmiş idi; ve eşyâda dağınık olarak zuhûr eden bu âsâr-ı esmânın toplu bir hâlde olarak zuhûruna müsâid bir taayyün lâzım idi ki, Hak Teâlâ'nın cem'iyyet-i esmâiyyesinin müşâhedesine kābiliyet hâsıl olsun! Bu sebeble arzın rûhu mesâbesinde olan bir cüz'ünü cem'iyyet-i esmâiyye ta'lîm olunan bir mektebe kadar götürmek iktizā etti. Bu mekteb, mekteb-i istihâledir ki bu istihâlât III. cildin 3887, IV. cildin 3622 numaralı beyitlerinden i'tibâren zikr olunmuştur.

1694. Hâlık buyurdu ki: "Rûşen olan ilmim hakkı için, ben seni bu halkın cellâdı ederim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1694. Yaratıcı buyurdu ki: "Açık olan ilmimin hakkı için, ben seni bu halkın cellâdı ederim!"

Yani, Yüce Allah, Azrail (a.s.)'a buyurdu ki: "Senin sabit hakikatinde, ilahi ilmimin bildiği yatkınlık ve kabiliyet, ruhları kabzetmeye (ruhları almaya) uygun olduğundan, bu açık ilmimin hakkı için seni halkın cellâdı yaparım!" "Cellâd", sözlükte etten deriyi yüzen ve deriye kamçı vuran demektir. Burada "öldürücü" anlamında kullanılmıştır.

Ya'ni, Hak Teâlâ hazretleri, cenâb-ı Azrâîl'e buyurdu ki: "Senin ayn-ı sâ- bitende ma'lûm-i ilâhiyyem olan isti'dâd ve kabiliyet, kabz-ı ervâha müsâid olduğundan, bu ilm-i rûşenim hakkı için seni halkın cellâdı yaparım!" "Cellâd", lügatte etten deriyi yüzen ve cilde kamçı vuran demektir. Burada "öldürücü" ma'nâsında müsta'meldir.

1695. Dedi: "Yâ Rab, ölüm esnasında halkın boğazını sıktığım vakit, halk beni düşman tutarlar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1695. Dedi: "Yâ Rab, ölüm esnasında halkın boğazını sıktığım vakit, halk beni düşman tutarlar."

Azrâîl (a.s.) bu ilâhî yöneliş üzerine Yüce Allah'a hitaben dedi: "Yâ Rab, ecelleri gelince halkın pek sevdikleri ruhlarını bedenlerinden çektiğim vakit, halk beni kendilerine düşman sayıp ismim anıldığı vakit ürkerler."

Azrâîl (a.s.) bu teveccüh-i ilâhî üzerine Cenâb-ı Hakk'a hitâben dedi: "Yâ Rab, ecelleri gelince halkın pek sevdikleri rûhlarını cisimlerinden nez' ettiğim vakit, halk beni kendilerine düşman addedip ismim anıldığı vakit ürkerler."

1696. "Alî olan efendi, sen revâ tutar mısın ki beni düşman yüzlü mebgüz edesin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1696. "Yüce olan efendi, sen beni düşman yüzlü, nefret edilen biri yapmayı uygun görür müsün?"

"Ey cismin ve canın sahibi olan Yüce Allah, halkın gözünde beni düşman yüzlü, nefret edilen biri yapmayı uygun görür müsün?"

"Ey cism ü cânın sahibi olan Hak Teâlâ, halk nazarında beni düşman yüzlü mebğüz etmeyi câiz görür müsün?"

1697. Dedi: "Hummâ ve kulunc ve sersâm ve mızrak cinsinden birtakım âşikâr sebebler zahir gösteririm."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1697. Dedi: "Ateşli hastalık, bağırsak iltihabı, menenjit ve mızrak gibi birtakım açık sebepler gösteririm."

"Kulunc", bağırsak iltihabı; "sersam", beyin hastalığı ve menenjit dedikleri hastalıktır. "Sinan", mızrak yarasından kinayedir. Yani, Yüce Allah Azrail'e dedi: "Ben onlarda bağırsak iltihabı, beyin hastalığı, ateşli hastalık ve mızrak yarası gibi birtakım sebepler ortaya çıkarırım."

"Kulunc", bağırsak illeti, "sersam", dimâğ hastalığı ve menenjit dedikleri illettir. "Sinân", mızrak yarasından kinâyedir. Ya'ni, Hak Teâlâ Azrâîl'e dedi: "Ben onlarda bağırsak illeti ve dimâğ hastalığı ve hummâ ve mızrak yarası gibi birtakım sebebler ızhâr ederim."

1698. "Ki, onların nazarlarını senden üç kat marazlara ve sebeblere döndürürüm."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1698. "Ki, onların bakışlarını senden üç kat hastalığa ve sebeplere çeviririm."

Yani, "Halkın bakışlarını kat kat hastalıklara ve sebeplere çeviririm. Senin ruhlarını kabz ettiğinden (canlarını aldığından) habersiz olurlar.

Ya'ni, "Halkın nazarlarını kat kat marazlara ve sebeblere döndürürüm. Senin rûhlarını kabz ettiğinden gâfil olurlar.

1699. Dedi: "Yâ Rab, ey Azîz, kullar vardır ki, sebebleri dahi yırtarlar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1699. Dedi: "Yâ Rab, ey Azîz, kullar vardır ki, sebepleri dahi yırtarlar."

Azrâîl dedi: "Yâ Rab ve ey Azîz olan Hâlik'ım, senin birtakım kulların vardır ki, onların bakışları bu sebepleri yırtıp öteye geçer ve beni görürler."

Azrâîl dedi: "Yâ Rab ve ey Azîz olan Hâlik'ım, senin birtakım kulların vardır ki, onların nazarları bu sebebleri yırtıp ileriye geçer ve beni görürler."

1700. Onların gözleri sebebden geçici olur. Rabbin fazlından hicablardan geçmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1700. Onların gözleri sebepten öteye geçer. Rabbin lütfundan perdelerden geçmiştir.

"Güzâre", haddi aşan şeydir (Bahâr-ı Acem). Bu ve sonraki beyitler Hz. Pîr efendimiz tarafından irşat (doğru yolu gösterme) olarak gerçekleşir. Yani, Yüce Allah'ın bazı kulları vardır ki, onların basiret gözleri sebep sınırından öteye geçicidir; ve Yüce Rabbin lütfu ve yardımı sayesinde bu gibi perdelerden ve engellerden geçmiştir. Nasıl ki Aynü'l-Kuzât Hemedânî (k.s.) hazretleri şöyle buyurur: "Ey aziz, bir işi ki Yüce Allah'tan başkasına ait görürsün, onu mecaz bil; o gerçek değildir. Gerçek faili Yüce Allah bil! قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ (Secde, 32/11) Yani "Ey Resulüm söyle ki, sizi ölüm meleği vefat ettirir." ayet-i kerimesini mecazi bil! Onun hakikati اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا (Zümer, 39/42) yani "Yüce Allah ölüm zamanında nefisleri vefat ettirir." ayet-i kerimesidir" (Nefehâtü'l-Üns).

"Güzâre", hadden geçen şey (Bahâr-ı Acem). Bu ve âtîdeki beyitler Hz. Pîr efendimiz tarafından irşâden vâki' olur. Ya'ni, Hak Teâlâ hazretlerinin ba'zı kulları vardır ki, onların basar-ı basîretleri sebeb haddinden ileriye geçicidir; ve Rab Teâlâ hazretlerinin fazl ve inâyetinden dolayı bu gibi hicâblardan ve perdelerden geçmiştir. Nitekim Aynü'l-Kuzât Hemedânî (k.s.) hazretleri şöyle buyurur: "Ey azîz, bir işi ki Hak Teâlâ'dan başkasına mensûb görürsün, onu mecâz bil; o hakîkî değildir. Fâil-i hakîkîyi Hak Teâlâ bil! قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ (Secde, 32/11) Ya'ni "Ey resûlüm söyle ki, sizi ölüm meleği müteveffâ kılar." âyet-i kerîmesini mecâzî bil! Onun hakîkati اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا (Zümer, 39/42) ya'ni "Allah Teâlâ ölüm zamânında nefisleri müteveffâ kılar." âyet-i kerîmesidir" (Nefehâtü'l-Üns).

1701. Hâl kehhâlinden tevhîd sürmesini bulup illetten ve i'tilâlden kurtulmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1701. Hâl, göz doktorundan tevhîd sürmesini bulup hastalıktan ve rahatsızlıktan kurtulmuştur.

"Hâl", kişinin isteği ve çekmesi olmaksızın kalbe gelen şeydir. "Kehhâl", göz doktoru anlamındadır. Tevhîd, sürmeye; hâl ise göz doktoruna benzetilmiştir. Perde olan sebepleri basiret gözünden kaldırıp Hakk'ın fiilini gören kimse, hâl doktorundan tevhîd sürmesini bulup, onun kalp gözü perde hastalığından ve çokluklarla hastalanmaktan kurtulmuştur. Bilinmeli ki, Şehâbeddin Sühreverdî hazretleri Avârifü'l-Maârif adlı eserinde şöyle buyurur: "Tevhîdin mertebeleri vardır. Bunlar îmânî tevhîd, ilmî tevhîd, hâlî tevhîd ve ilâhî tevhîddir. Bunlardan hâlî tevhîd şudur ki, tevhîd hâli, muvahhidin (Allah'ı birleyen kişinin) zâtına gerekli bir vasıf olur ve kendi varlığına ait olan âdet karanlıkları, bu tevhîd nurunun doğuşu vaktinde yok olur. Bu muvahhidin varlığı, Hakk'ı görmede öyle derinleşir ki, Bir olan Hakk'ın zât ve sıfatlarından başka onun nazarında hiçbir şey görünmez. Hatta tevhîdi dahi Bir olanın sıfatı görür ve aynı şekilde bu görüşü de O'nun sıfatı görür, kendinin sıfatı görmez."

"Hâl", kişinin kasdı ve celbi olmaksızın kalbe vârid olan şeydir. "Kehhâl", göz doktoru ma'nâsınadır. Tevhîd, sürmeye ve hâl, kehhâle teşbîh buyrulmuştur. Perde olan esbâbı basar-ı basîretinden kaldırıp fiil-i Hakk'ı müşâhede eden kimse, hâl tabîbinden tevhîd sürmesini bulup, onun kalb gözü perde illetinden ve keserât ile illetlenmekten kurtulmuştur. Ma'lûm olsun ki, Şehâbeddin Sühreverdî hazretleri Avârifü'l-Maârif'inde buyurur ki: "Tevhîdin mertebeleri vardır. Tevhîd-i îmânî, tevhîd-i ilmî, tevhîd-i hâlî ve tevhîd-i ilâhîdir. Bunlardan tevhîd-i hâlî odur ki, hâl-i tevhîd, muvahhidin zâtına vasf-ı lâzım olur ve kendi varlığına aid olan âdet zulmetleri, bu tevhîd nûrunun tulû'u vaktinde muzmahil olur. Bu muvahhidin vücudu, Hakk'ın müşâhedesinde öyle müstağrak olur ki, Hakk-ı Vâhid'in zât ve sıfâtından gayrı onun nazarında hiçbir şey görünmez. Hattâ tevhîdi dahi Vâhid'in sıfatı görür ve kezâ bu görüşü de O'nun sıfatı görür, kendinin sıfatı görmez."

1702. Hummâya ve kulunca ve sille bakmazlar; gönüle, bu sebeblere yol vermezler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1702. Ateşe, kulunç hastalığına ve vereme bakmazlar; gönüle, bu sebeplere yol vermezler.

"Sill", ciğere bitişik ve kırmızıya yakın bir uzuv içinde oluşan yaradır ki, kan ve irin meydana gelir. Yani, hâlî tevhid sahipleri bu sayılan hastalıklara dikkat etmezler. Bunlar, Hakk'ın fiiline perde olan sebeplerdir. Onların kalpleri bu sebeplerle meşgul olmaz.

"Sill", ciğere muttasıl ve kırmızıya mâil bir uzuv dâhilinde hâsıl olan yaradır ki, kan ve irin peydâ olur. Ya'ni, tevhîd-i hâlî sâhibleri bu ta'dâd olunan hastalıklara nazar etmezler. Bunlar Hakk'ın fiiline perde olan sebeblerdir. Onların kalbleri bu sebebler ile meşgül olmaz.

1703. Zîra ki, bu marazlardan her birine ilaç vardır, vaktâki ilaç kabûl etmez, o fiil kazâdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1703. Çünkü bu hastalıklardan her birine ilaç vardır; ne zaman ki ilaç kabul etmez, o fiil kazâdır.

Bu illetlerle hasta olanlar birtakım ilaçlarla tedavi olabilirler ve bu tedavi sonucunda eğer ecelleri gelmemiş ise şifa bulurlar. Ne zaman ki bu hastalıklar ilaç kabul etmez bir hâle gelirler, artık o hastalığın ilâhî kazânın fiili olduğu ve o kimsenin eceli geldiği anlaşılır.

Bu illetler ile ma'lûl olanlar birtakım ilâçlar ile tedâvî olabilirler ve bu tedâvî neticesinde eğer ecelleri gelmemiş ise şifâ bulurlar. Vaktâki bu hastalıklar ilâç kabûl etmez bir hâle gelirler, artık o marazın kazâ-yı ilâhînin fiili olduğu ve o kimsenin eceli geldiği anlaşılır.

1704. Her marazın ilacı vardır, yakînen bil. Nitekim soğuk zahmetinin ilacı kürktür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1704. Her hastalığın ilacı vardır, kesin olarak bil. Nasıl ki soğuk zahmetinin ilacı kürktür.

Birinci mısrada "Allah Teâlâ bir hastalık indirmedi ki, onun için şifa da indirmemiş olsun"; ve aynı şekilde "Her bir hastalık için bir ilaç vardır" hadis-i şeriflerine işaret buyrulur. Yani, bu hadis-i şerifler gereğince kesin olarak bil ki, her bir hastalığın bir ilacı vardır. Nasıl ki üşümek de bedene arız olan bir hastalıktır. Fakat bu hastalığın ilacı da kürk giymektir ve zamanımızdaki ısıtma araçlarıdır.

Birinci mısra'da ما انزل الله داء الا و انزل له شفاء ya'ni: "Allah Teâlâ bir maraz indirmedi, illâ ki onun için şifa dahi indirdi"; ve kezâ لكل داء دواء ya'ni "Her bir maraz için bir ilâç vardır" hadîs-i şerîflerine işaret buyrulur. Ya'ni, bu hadîs-i şerîfler mûcibince muhakkak bil ki, her bir marazın bir ilacı vardır. Nitekim üşümek dahi vücûda ârız olan bir illettir. Fakat bu illetin ilacı dahi kürk giy-mektir ve zamânımızdaki esbâb-ı teshîndir.

1705. Hudâ bir adamı dondurmak istediği vakit, soğukluk yüz kürkten dahi geçer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1705. Allah bir insanı dondurmak istediği zaman, soğukluk yüz kürkten bile geçer.

1706. Onun vücüduna bir titreme koyar ki, o ne elbise ile, o ne ateşten iyi olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1706. Onun vücuduna bir titreme koyar ki, o ne elbiseyle ne de ateşle iyi olur.

Bazı nüshalarda (بنهد) yerine (بدهد) geçmektedir, bu durumda "Bir titreme verir ki" anlamına gelir. Hint nüshalarında ikinci mısra' "نی زآتش کم شود نی از دخان" şeklindedir. Bu da "Ne ateşten ne dumandan eksik olur" demektir. Bazı nüshalarda ise "نه به جامه به شود نه از آشیان" şeklinde geçmektedir ki, "âşiyan"dan ev ve oda anlamı kastedilir. Yani "Ne elbiseyle ne de sıcak evden ve odadan ısınır," demektir. Ve bu durumda kafiye eksik olmaz. Fakat ikinci mısradaki bu (آن) işaret zamiri olması gerekir. Şemsü'l-Lügât'ın açıklamasına göre "ân", aşırı sıcak anlamına da gelir. Bu durumda mısraın anlamı şöyle olur: "Ne elbiseyle iyi olur ne de ateşten daha sıcak olur." Bu anlama göre kafiye de tamam olur. Hint nüshalarında bu mısra' "نی زآتش کم شود نی از دخان" şeklindedir. "Ne ateşten ne dumandan eksik olur" demektir.

Ba'zı nüshalarda (بنهد) yerine (بدهد) vâki'dir, "Bir titreme verir ki" demek olur. Hind nüshalarında ikinci mısra' نی زآتش کم شود نی از دخان sûretindedir. "Ne ateşten ne dumandan eksik olur" demektir. Ba'zı nüshalarda dahi نه به جامه به شود نه از آشیان vâki'dir ki, "âşiyan"dan ev ve oda ma'nâsı murâd olunur. Ya'ni "Ne elbiseden ve ne de sıcak evden ve odadan ısınır," demektir. Ve bu sûrette kāfiye noksan olmaz. Fakat ikinci mısra'daki bu (آن) ism-i işâret olmak îcâb eder. Şemsü'l-Lügāt'ın beyânına göre "ân", ziyâde sıcak ma'nâsına da gelir. Bu sûrette mısrâ'ın ma'nâsı böyle olur: "Ne elbiseden iyi olur ne de ateşten ziyâde sıcak olur." Bu ma'nâya göre kāfiye de tamâm olur. Hind nüshalarda bu mısrâ' نی زآتش کم شود نی از دخان sûretindedir. "Ne ateşten ne dumandan eksik olur" demektir.

1707. Kazā geldiği vakit tabîb ahmak olur ve o ilâç dahi nefi'de azgın olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1707. Kazâ geldiği vakit tabip ahmak olur ve o ilaç dahi faydası dokunmaz olur.

İlâhî kazâ ile ölüm geldiği vakit, hastalığın tedavisinde tabip ahmak olur. Örneğin, hastalığın teşhisinde şaşırır; teşhis edip ilaç verse de o ilaç ters etki eder.

Kazâ-yı ilâhî ile ölüm geldiği vakit, hastalığın tedavisinde tabîb ahmak olur. Meselâ teşhîs-i marazda şaşırır, teşhîs edip ilâç verse de o ilâç aksi te'sîr eder.

1708. Basîrin idraki, bu ahmak tutucu hicab olan sebeblerden ne vakit mahcüb olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1708. Basiret sahibinin idraki, bu ahmakları tutan perde olan sebeplerden ne zaman perdelenir?

Basiret gözü açık olan kimsenin idraki, ahmaklara etki eden bir perdeden ibaret olan sebeplerden dolayı Hak'ın fiilinden perdelenir mi?

Basar-ı basîreti açık olan kimsenin idrâki, ahmaklara te'sîr edici bir hicâbdan ibaret olan sebeblerden dolayı fiil-i Hak'tan hicâba düşer mi?

1709. Göz ekmel olduğu vakit aslı görür; kişi şaşı olduğu vakit fer'i görür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1709. Göz kâmil olduğu zaman aslı görür; kişi şaşı olduğu zaman fer'i (tali olanı) görür.

Göz çok fazla kâmil olduğu zaman, asl olan vahdeti (birliği) görür. Bir kimsenin idrak gözü şaşı olduğu zaman, o vahdetin fer'i olan kesretleri (çoklukları) görür ve bu kesretler ile vahdetten perdelenir.

Onun bakışı sebeplere, hastalığa ve kılıç yarasına gelmez; sen Azrail'in işi üzerine dahi gelmez. Çünkü her ne kadar bu sebeplerden gizli isen de, sen dahi sebepsin; ve olur ki o hasta üzerine gizli olmayasın. Çünkü "Biz ona sizden daha yakınız velâkin görmezsiniz" (Vâkıa, 56/85) diye cevap gelmesidir.

Bu şerefli surenin sonundaki ayet-i kerime Vâkıa suresindedir.

Göz pek ziyâde kâmil olduğu vakit asl olan vahdeti görür. Bir kimsenin idrâk gözü şaşı olduğu vakit, o vahdetin fer'i olan keserâtı görür ve bu keserât ile vahdetten hicâba düşer.

Onun nazarı esbâba ve maraza ve kılıç yarasına gelmez; sen Azrâîl'in işi üzerine dahi gelmez. Zîrâ ki, her ne kadar bu sebeblerden gizli isen de, sen dahi sebebsin; ve olur ki o hasta üzerine gizli olmayasın. Zîrâ "Biz ona sizden daha yakınız velâkin görmezsiniz" (Vâkıa, 56/85) diye cevâb gelmesidir.

Bu sürh-i şerîfin sonundaki âyet-i kerîme sûre-i Vâkıa'dadır.

1710. Hâlık buyurdu ki: "O kimse ki aslı bilici ola; binâenaleyh seni ne vakit arada görür?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1710. Yaratıcı buyurdu ki: "O kimse ki aslı bilici ola; bu sebeple seni ne zaman arada görür?"

Yüce Allah, Azrail (a.s.)a buyurdu: "O kimse ki, benim varlığımın ve vücudumun hakiki birliğini bilici ola ve beni hâlî tevhid (sözle değil, yaşayışla olan tevhid) ile birlese, böyle bir kimse hiç senin varlığını arada görür mü?"

Hâlık Teâlâ hazretleri Azrâîl (a.s.)a buyurdu: "O kimse ki, benim varlığımın ve vücûdumun vahdet-i hakîkiyyesini bilici ola ve beni tevhîd-i hâlî ile tevhîd ede, böyle bir kimse hiç senin varlığını arada görür mü?"

1711. "Gerçi kendini âmmeden gizli etmişsin, gözleri aydın olanların önünde dahi perde misin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1711. "Gerçi kendini halktan gizlemişsin, gözleri aydın olanların önünde dahi perde misin?"

"Gerçi kendini cismanî ve ruhanî suret perdelerinin altında saklamışsın, fakat basiret gözleri aydın ve nurlu olan ve bu perdeleri yırtan kimselerin önünde dahi perde ve engel olabilir misin?"

"Gerçi kendini cismânî ve rûhânî olan sûret hicâblarının altında saklamışsın, fakat basar-ı basîretleri aydın ve nûrlu olan ve bu hicâbları yırtan kimselerin önünde dahi perde ve hicâb olabilir misin?"

1712. "Ve o kimselere ki ecel şeker olur, onların nazarı devletler içinde nasıl mest olur?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1712. "Ve o kimselere ki ecel şeker olur, onların nazarı devletler içinde nasıl mest olur?"

Bu şerefli beyitte iki anlam yönü vardır: Bir anlam yönü şudur: "Ölüm kendilerine şeker gibi olan kimselerin bakışı, cismanî ve ruhanî devletler içinde nasıl sarhoş olur? Çünkü onların bakışı, Hakk'ın mutlak güzelliğinden başkasına yönelmiş değildir." Bu anlam yönünde birinci mısradaki "و آنکه" Arapça "kâf" harfi iledir ve ikinci mısradaki "چون" da soru içindir. İkinci anlam yönü de şudur: Birinci mısradaki "و آنگه" Farsça "kâf" harfi ile olup "ondan sonra" demektir; ve "ایشانرا" zamiri yukarıdaki beyitte geçen "gözleri aydın olanlar"a aittir; ve ikinci mısradaki "چون" zaman bildirmek içindir. Yani, "Ey Azrail, sen gözleri nurlu olanların önünde perde olamazsın, ne zaman ki o gözleri nurlu olan kimseler, ebedî ve sonsuz devletlerden olan Hakk'ın mutlak güzelliğinde kendilerinden geçer ve sarhoş olurlar, ondan sonra ölüm onlara şeker gibi tatlı olur." Nitekim Hz. Pir efendimiz Divan-ı Kebirlerinde şöyle buyururlar: عاشقانی که با خبر میرند از الست آب زندگی خوردند پیش معشوق چون شکر میرند لا جرم شیوه دیگر میرند چون سگان از برون در میرند تو گمان می بری که شیران نیز Açıklamalı tercüme: "Hakk'ın mutlak güzelliğinin âşıkları ve ilâhî vahdet-i vücûdun ârifleri, o gerçek maşuk olan Hakk'ın varlığı huzurunda, kendi izafî varlıklarını seve seve feda edip şeker yer gibi tatlı tatlı olurlar. Onlar dirilik suyunu "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" hitabı meydana gelen ruhlar âleminden beri içtiler. Elbette onların ölümleri başka türlü olur. Zanneder misin ki, Hakkanî varlık ile diri olan mana aslanları dahi, köpekler mertebesinde olan cismanî kimseler gibi, gerçek varlık kapısının dışı olan hayalî kesretler içinde ölürler!"

Bu beyt-i şerîfte iki vecih vardır: Bir vecih şudur: "Ölüm kendilerine şeker gibi olan kimselerin nazarı, cismânî ve rûhânî olan devletler içinde nasıl sarhoş olur? Zîrâ onların nazarı Hakk'ın cemâl-i mutlakından başkasına mün'atıf değildir." Bu vecihte birinci mısra'daki و آنکه kâf-ı Arabî iledir ve ikinci mısra'daki چون dahi istifham içindir. İkinci vecih dahi şudur: Birinci mısra'daki و آنگه kâf-ı Fârisî ile olup "ondan sonra" demektir; ve ایشانرا zamiri yukarıki beyitte geçen "gözleri aydın olanlar"a râci'dir; ve ikinci mısra'daki چون tevkît içindir. Ya'ni, "Ey Azrâîl, sen gözleri nûrlu olanların önünde perde olamazsın, vaktâki o gözleri nûrlu olan kimseler, ebedî ve sermedî devletlerden olan cemâl-i mutlak-ı Hak'ta müstağrak ve sarhoş olurlar, ondan sonra ölüm onlara şeker gibi tatlı olur." Nitekim Hz. Pîr efendimiz Dîvân-ı Kebîrlerinde şöyle buyururlar: عاشقانی که با خبر میرند از الست آب زندگی خوردند پیش معشوق چون شکر میرند لا جرم شیوه دیگر میرند چون سگان از برون در میرند تو گمان می بری که شیران نیز Îzâhlı tercüme: "Cemâl-i mutlak-ı Hakk'ın âşıkları ve vahdet-i vücûd-i ilâhînin ârifleri, o ma'şûk-ı hakîkî olan Hakk'ın varlığı huzûrunda, kendi vücûdât-ı izâfiyyelerini seve seve fedâ edip şeker yer gibi tatlı tatlı olurlar. Onlar dirilik suyunu "Elestü bi-Rabbiküm" hitâbı vâki' olan âlem-i ervâhtan beri içtiler. Elbette onların ölümleri başka türlü olur. Zanneder misin ki, vücûd-i Hakkanî ile diri olan ma'nâ arslanları dahi, köpekler menzilesinde olan cismânî kimseler gibi, vücûd-i hakîkî kapısının hârici olan keserât-ı hayâliyye içinde ölürler!"

1713. Cismin ölümü onların indinde acı olmaz, çünkü kuyudan ve zindandan çimene giderler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1713. Cismin ölümü onların katında acı olmaz, çünkü kuyudan ve zindandan çimene giderler.

1714. Iztırab cihanından kurtuldular, hiçin hiçi olan fevtler üzerine kimse ağlamaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1714. Izdırap dünyasından kurtuldular, hiçin hiçi olan ölümler üzerine kimse ağlamaz.

"Pîç pîç", burada ıstırap ve elemden büklüm büklüm olmak ve kıvrılmak demektir. Yani, onlar ıstırap ve elem dünyası olan bu dünyadan ve cismaniyet (bedensellik) âleminden kurtuldular ki, bu dünya sabun köpüğü gibi hiçin hiçi olan bir takım hayallerden ibarettir. Böyle hiçin hiçi olan bir şeyin yok olmasından dolayı etkilenip hiçbir kimse ağlamaz.

"Pîç pîç", burada ıztırâb ve elemden büklüm büklüm olmak ve kıvrılmak demektir. Ya'ni, onlar ıztırâb ve elem cihânı olan bu dünyâdan ve cismâniyet âleminden kurtuldular ki, bu dünyâ sabun köpüğü gibi hiçin hiçi olan birtakım hayâlâttan ibârettir. Böyle hiçin hiçi olan bir şeyin fevt olmasından dolayı müteessir olup hiçbir kimse ağlamaz.

1715. Erkâna mensûb olan zindanın burcunu yıktı; bir zindana mensûb olanın gönlü hiç ondan incinir mi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1715. Erkâna mensup olan zindanın burcunu yıktı; bir zindana mensup olanın gönlü hiç ondan incinir mi?

Örneğin, hükümet erkânından birisi bir gereklilik üzerine zindanın ve hapishanenin burcunu ve duvarını yıktı farz edelim. Bundan dolayı mahpus olan bir kimsenin gönlü incinir ve etkilenir mi?

Meselâ erkân-ı hükûmetten birisi bir lüzûm üzerine zindanın ve hapishâ- nenin burcu ve duvarını yıktı farz edelim. Bundan dolayı mahbûs olan bir kimsenin gönlü incinir ve müteessir olur mu?

1716. Der mi ki, "Ey yazık bu mermer taşı kırdı. Nihayet bizim revânımız ve canımız cesedden kurtuldu!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1716. Der mi ki, "Ey yazık bu mermer taşı kırdı. Nihayet bizim ruhumuz ve canımız bedenden kurtuldu!"

"Ruh" ile insan ruhuna ve "can" ile hayvanî ruha işaret buyrulur. Yani, bu insan bedeni insan ruhunun zindanıdır. Hakikatin hâline vâkıf olan bir kimse, meleklerin büyüklerinden olan Azrâîl bu beden zindanını yıktığı zaman der mi ki, "Âh yazık, bu güzel ve uygun olan bedeni tahrip etti de sonunda bizim insan ruhumuz ve hayvanî ruhumuz bu beden bağından ve kaydından kurtuldu!"

"Revân" ile rûh-i insânîye ve "cân" ile rûh-i hayvânîye işâret buyrulur. Ya'ni, bu cism-i insan rûh-i insânînin zindanıdır. Hakikat-i hâle vakıf olan bir kimse, erkân-ı melâikeden olan cenâb-ı Azrâîl bu cisim zindanını yıktığı vakit der mi ki, "Âh yazık, bu güzel ve mütenâsib olan cismi tahrîb etti de âkıbet bizim rûh-i insânîmiz ve rûh-i hayvânîmiz bu cisim bağı ve kaydı içinden kurtuldu!"

1717. "O güzel mermer ve o latîf taş burca ve zindana iyilik ve uygun idi!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1717. "O güzel mermer ve o latîf taş burca ve zindana iyilik ve uygun idi!"

"Bihî" ve "bih" iyi anlamına gelir; "yâ" ise masdarlık (eylemlik) için kullanıldığında "iyilik" demektir. "Elîf" ise mûnis (uyumlu) ve uygun anlamına gelir.

"Bihî" ve "bih" iyi ve "yâ", masdariyet için, "iyilik" demek olur; "elîf", mûnis ve uygun demektir.

1718. "Niçin onu kırdı, hattâ zindana mensûb olan kurtuldu? Onun elini bu suçta kırmak lâzımdır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1718. "Niçin onu kırdı, hatta zindana ait olan kurtuldu? Onun elini bu suçta kırmak gerekir!"

1719. Zindana mensûb olan aslâ bu boş sözleri söylemez; bir kimsenin gayrı ki, onu hapisten darağacına götürürler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1719. Zindana ait olan asla bu boş sözleri söylemez; bir kimsenin dışında ki, onu hapisten darağacına götürürler.

"Füşâr", hezeyan, boş söz ve sövmek anlamlarındadır. Yani, hükümet erkânından (devlet görevlilerinden) birisi zindanı yıktığı zaman, içindeki mahpuslardan hiçbiri bu yukarıdan beri söylenen boş ve anlamsız sözleri söylemez. Bu sözleri söyleyebilen ve bu yıkımdan etkilenen, ancak mahpuslar arasında bir kimse olabilir ki, kendisini hapishaneden çıkarıp asmak için darağacına götürürler.

"Füşâr", hezeyan ve boş söz ve söğmek ma'nâlarınadır. Ya'ni, erkân-ı hükümetten birisi zindanı yıktığı vakit, içindeki mahbûslardan hiçbirisi bu yukarıdan beri söylenen boş ve ma'nâsız sözleri söylemez. Bu sözleri söy- leyebilen ve bu yıkmadan müteessir olan, ancak mahbûslar arasında bir kimse olabilir ki, kendisini hapishaneden çıkarıp asmak için darağacına götürürler.

1720. Bir kimseye ne vakit acı olur ki, onu yılanların zehri arasından şeker tarafına götürürler?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1720. Bir kimseye ne zaman acı olur ki, onu yılanların zehri arasından şeker tarafına götürürler?

Yani, ölüm, yılanların zehri gibi ızdırap veren bu cismaniyet âleminin elemleri arasından, şeker gibi tatlı olan ruhlar âleminin zevkleri tarafına götürülen bir kimseye acı olur mu?

Ya'ni, ölüm, yılanların zehri gibi iztırâb veren bu cismâniyet âleminin elemleri arasından, şeker gibi tatlı olan âlem-i ervâhın ezvâkı tarafına götürülen bir kimseye acı olur mu?

1721. Rûh cisim kavgasından mücerred olup, cismin ayağı olmaksızın gönül kanadı ile uçar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1721. Ruh, beden kavgasından arınmış olup, bedenin ayağı olmaksızın gönül kanadı ile uçar.

"Kavga", feryat, çığlık, karışıklık ve toplanma anlamlarındadır. Görmenin maddî göze ait bir anlam olması gibi, "gönül" de maddî olan ve kalp denilen et parçasına ait bir anlamdır. Ruh, ölüm hâli ile beden karışıklığından soyunup, bu bedenin ayağı olmaksızın bir kanat gibi olan latif kalp kanadı ile latiflik âlemine uçar. Bilinmeli ki, hakikat ve müşâhede ehli derler ki, avam müminlerin ruhları bedenden alakasını kestikten sonra Kamer feleğine kadar yükselebilir ve bu alanda seyreder; havasın ruhları derecelerine göre Merih, Müşteri, Zühre ve Utarid... gibi feleklere kadar yükselip bu alanlarda serbestçe dolaşabilir; ehassu'l-havassın yüce ruhları ise bir daire ile sınırlı olmayıp mutlak varlığın kendisi olan sonsuz uzayda uçar ve sonsuz cisimleri dolaşır; kâfir ve münafıkların ruhları ise yeryüzünün dışına yükselemez ve tabiatın dar olan hapsinde tutsak kalırlar. Nitekim ayet-i kerimede buyrulur: إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا واستكبروا عنها لا تفتح لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاء وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ (A'râf, 7/40). Yani "Muhakkak bizim ayetlerimizi yalanlayan ve onlardan kibirlenen kimselere göğün kapıları açılmaz ve cennete girmezler; hatta deve iğne deliğinden geçinceye kadar!"

"Gavga", feryâd ve çığıltı ve karışıklık ve cem'iyyet ma'nâlarınadır. Rü'yetin maddî göze taalluk eden bir ma'nâ olması gibi, "gönül" dahi maddî olan ve kalb denilen et parçasına taalluk eden bir ma'nâdır. Rûh, ölüm hâli ile cisim karışıklığından soyunup, bu cismin ayağı olmaksızın bir kanat mesâbesinde olan latîf kalb kanadı ile âlem-i letâfete uçar. Ma'lûm olsun ki, ehl-i hakîkat ve müşâhede, derler ki avâm-ı mü'minînin rûhları cesedden alâkasını kesdikten sonra felek-i Kamer'e kadar urûc edebilir ve bu sâhada seyr eder; ve havâssın rûhları derecelerine göre Merih, Müşteri ve Zühre ve Utarid... ilh. feleklerine kadar urûc edip bu sâhalarda serbestçe do- laşabilir; ve ehassu'l-havâssın ervâh-ı aliyyeleri bir daire ile mukayyed olmayıp ayn-ı vücûd-i mutlak olan fezâ-yı bî-nihâyede tayerân ve ecrâm-ı bî-nihâyeyi seyerân eder; ve küffâr ve münâfıkların rûhları ise arzın hâricine urûc edemeyip tabîatın dar olan mahbesinde mahbûs kalırlar. Nitekim âyet-i kerîmede buyrulur: إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا واستكبروا عنها لا تفتح لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاء وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ (A'râf, 7/40). Ya'ni "Muhakkak bizim âyetlerimizi tekzîb eden ve onlardan istikbâr eden kimselere göğün kapıları açılmaz ve cennete girmezler; hattâ ki deve iğne deliğinden geçe!"

1722. Kuyu zindanına mensûb olan gibi ki, gecelerde uyur ve o rü'yâda gülistan görür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1722. Kuyu zindanına ait olan kişi gibi ki, gecelerde uyur ve o rüyada gülistan görür.

Öldükten sonra cesedi mezarda olan ve ruhu yüksek âlemlerde dolaşan bir kimsenin hâli, kuyu gibi derin ve karanlık bir zindanda tutsak iken gecelerde uyuduğu zaman, kendisini rüyasında gülistanda görmesine ve latif bahçeler içinde dolaşmasına benzer.

Öldükten sonra cesedi mezarda olan ve rûhu yüksek âlemlerde dolaşan bir kimsenin hâli, kuyu gibi derin ve karanlık bir zindanda mahbûs iken gecelerde uyuduğu vakit, kendisini rü'yâsında gülistanda görmesine ve latîf bahçeler içinde dolaşmasına benzer.

1723. Der ki: "Ey Hâlık beni cisme götürme, tâ ki ben gülşende kerr u fer edeyim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1723. Der ki: "Ey Yaratıcı, beni cisme götürme, tâ ki ben gül bahçesinde ileri geri gezeyim!"

"Kerr u fer", sözlükte pehlivanların ileri geri hareketleri anlamındadır. Burada gül bahçesi içinde ileri geri gezmekten kinayedir. Yani, o kuyu gibi zindanda uyuyup rüyasında kendisini gül bahçelerinde gören kimse, uyanmayı istemeyip der ki: "Ey benim Yaratıcım, artık beni cisim âlemine gönderme de bu gül bahçesi içinde kalayım ve zevk ile dolaşayım!"

"Kerr u fer", lügatte pehlivanların ileri geri hareketleri ma'nâsınadır. Burada gülistan içinde ileri geri gezmekten kinâyedir. Ya'ni, o kuyu gibi zindanda uyuyup rü'yâsında kendisini gül bahçelerinde gören kimse, uyanmayı istemeyip der ki: "Ey benim Hâlık'ım, artık beni cisim âlemine gönderme de bu gülistan içinde kalayım ve zevk ile dolaşayım!"

1724. Hâlık ona, "Duâ müstecâb oldu, geri gitme!" dese... Vallahü a'lem bi's-savâb.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1724. Yaratıcı ona, "Dua kabul oldu, geri gitme!" dese... Doğrusunu Allah en iyi bilir.

Yani, o rüya gören kişinin rüyasındaki yakarışına cevap olarak Yüce Yaratıcı tarafından kendisine hitaben: "Ey kulum, duanı kabul ettim, artık senin ruhunu kuyu gibi zindan içinde azap çeken bedenine geri göndermeyeceğim!" denilse, o kişi bu hitap üzerine ne hale gelir? Ey dinleyici, işte biz keşfimiz üzerine böyle söylüyoruz. Doğruyu Yüce Allah en çok bilicidir.

Ya'ni, o rü'yâ gören kimsenin rü'yâsındaki münâcâtına cevâben Hâlık Teâlâ hazretleri tarafından kendisine hitâben: "Ey kulum duânı kabûl ettim, artık senin rûhunu kuyu gibi zindan içinde muazzeb olan cismine geri göndermeyeceğim!" denilse, o kimse bu hitâb üzerine ne hâle gelir? Ey sâmi', işte biz keşfimiz üzerine böyle söylüyoruz. Doğruyu Allah Teâlâ en çok bilicidir.

1725. Böyle bir rü'yâ bak nasıl hoş olur! Ölüm görmeyip cennete gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1725. Böyle bir rüya bak nasıl hoş olur! Ölüm görmeyip cennete gider.

Böyle bir kimsenin rüyası bak nasıl hoş ve latif bir rüya olur! Ve o adam uyanıp ölüm acısını görmeksizin cennete ve rahat yerine gider.

Böyle bir kimsenin rü'yâsı bak nasıl hoş ve latîf bir rü'yâ olur! Ve o adam uyanıp ölüm acısını görmeksizin cennete ve mahall-i râhata gider.

1726. Hiç o, kuyu dibinde zincirli cisim üzerinde uyanmağa hasret yer mi? Hiç o kuyu dibinde elleri ve ayakları zincir ile bağlı olan kimse, bu güzel rü'yâyı bırakıp tekrar o cisme rücû' etmeğe ve uyanmağa hasret çeker mi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1726. Hiç o, kuyu dibinde zincirli cisim üzerinde uyanmaya özlem duyar mı? Hiç o kuyu dibinde elleri ve ayakları zincirle bağlı olan kimse, bu güzel rüyayı bırakıp tekrar o cisme dönmeye ve uyanmaya özlem çeker mi?

1727. Mü'minsin, nihayet cenk safına gel! Zîrâ senin için gök üzerinde bezm olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1727. Mü'minsin, sonunda savaş safına gel! Çünkü senin için gök üzerinde ziyafet düzenlenmiştir.

Ey kişi, mü'minsin! Allah'a ve peygamberine inanmışsın, artık nefs-i emmâre (kötülüğü emreden nefis) ile ve vesvese veren şeytan ile savaş ve mücadele safına gel! Nefs-i emmâre ki senin düşmanındır, ona, onun kuvvetine yardım etmekten vazgeç! Çünkü senin için yüce âlemde ruhlar topluluğu arasında ziyafet ve eğlence meclisi kurulmuştur.

Ey kimse, mü'minsin! Allah ve peygamberine inanmışsın, artık nefs-i emmâre ile ve şeytân-ı müvesvis ile cenk ve mücâhede safına gel! Nefs-i emmâre ki senin düşmanındır, ona, onun kuvvetine yardım etmekten vazgeç! Zîrâ senin için âlem-i ulvîde ervâh cemiyeti arasında meclis-i ıyş ve işret kurulmuştur.

1728. Ey gulâm, mihrab önündeki bir şem' gibi, yukarı olan yolun ümîdi üzerine kıyâm et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1728. Ey kul, mihrap önündeki bir mum gibi, yukarı olan yolun ümidi üzerine ayakta dur!

Ey Allah'ın kulu, yüce âleme olan yolun ümidi üzerine, mihrap önünde ayakta duran ve başını yukarıya kaldırmış olan bir mum gibi, nefisle mücadele konusunda ayakta dur!

Ey Allah'ın kulu, âlem-i ulvîye olan yolun ümîdi üzerine, mihrab önünde ayakta duran ve başını yukarıya kaldırmış olan bir şem' gibi, nefis ile mücâhede husûsunda kāim ol!

1729. Başı kesilmiş şem' gibi, bütün gece göz yaşı yağdır ve talebden yan!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1729. Başı kesilmiş mum gibi, bütün gece gözyaşı dök ve istekten yan!

Başı kesilmiş ve fitili yanmakta olan bir mumdan, eriyen mumlar gözyaşı gibi nasıl akıyorsa, sen de bütün gece ayrılıktan gözyaşı dök ve istekten yanıp tutuş!

Başı kesilmiş ve fitili yanmakta bulunmuş olan bir mumdan, eriyen mumlar göz yaşı gibi nasıl akmakta ise sen de bütün gece, iftirâktan göz yaşı dök ve talebden yan tutuş!

1730. Yemeden ve içmeden ağzını bağla, göğe mensub olan sofra tarafına acele et!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1730. Yemeden ve içmeden ağzını bağla, göğe ait olan sofra tarafına acele et!

1731. Söğüt gibi göğün havasında oynayıcı olarak, dembedem gök üzerine ümîd tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1731. Söğüt gibi göğün havasında oynayıcı olarak, an be an gök üzerine ümit tut!

Yani, ey mümin, söğüt ağacı yukarıdan esen hava ile nasıl hareket eder ve oynarsa, sen de yüce âlemin havası ve muhabbetiyle hareket et ve o âlem üzerine ümidini bağla!

Ya'ni, ey mü'min, söğüt ağacı yukarıdan esen hava ile nasıl müteharrik olur ve oynar ise sen de âlem-i ulvînin havâsı ve muhabbetiyle müteharrik ol ve o âlem üzerine ümîdini bağla!

1732. Su ve ateş sana dembedem gökten gelir, sana rızık arttırır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1732. Su ve ateş sana sürekli gökten gelir, senin rızkını arttırır.

"Su"dan kasıt, ledün ilimleri (Allah katından gelen gizli ilimler) ve "ateş"ten kasıt, ilâhî aşk ateşidir. Yani, ruhunun rızkı olan ledün ilimleri ve ilâhî aşk ateşi sana yüce âlemden gelir ve geldikçe de senin manevî rızkını arttırır. Nasıl ki maddî olan su ile sıcaklık da aynı şekilde sana yukarıdan gelir ve bunlar da bedeninin rızkını çoğaltır. Nitekim kutsal ayette يدبر الأمر من السماء (Secde, 22/5) yani "Emri gökten tedbir eder" buyrulur.

"Su"dan murâd, ulûm-i ledünniyye ve "ateş"ten murâd, âteş-i aşk-ı ilâhîdir. Ya'ni, sana rûhunun rızkı olan ulûm-i ledünniyye ve âteş-i aşk-ı ilâhî âlem-i ulvîden gelir ve geldikçe de senin rızk-ı ma'nevîni arttırır. Nitekim maddî olan su ile harâret dahi böylece sana yukarıdan gelir ve bunlar da cisminin rızkını çoğaltır. Nitekim âyet-i kerîmede يدبر الأمر من السماء (Secde, 22/5) ya'ni "Emri semâdan tedbîr eder" buyrulur

1733. Eğer seni oraya götürürse aceb olmaz, acze bakma ve talebe bak!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1733. Eğer seni oraya götürürse şaşılmaz, acze bakma ve talebe bak!

Eğer ümit seni o yüce âleme götürürse şaşılmaz; çünkü sen acze bakma, talebe ve gayrete bak! Zira الطير يطير بجناحيه والمؤمن يطير بهمته yani "Kuş kanatlarıyla, mümin ise gayretiyle uçar" buyrulmuştur.

Eğer ümîd seni o âlem-i ulvîye götürürse acîb olmaz; zîrâ sen acze bakma talebe ve himmete bak! Zira الطير يطير بجناحيه والمؤمن يطير بهمته ya'ni "Kuş kanatlarıyla, mü'min ise himmetiyle uçar" buyrulmuştur.

1734. Zîra bu taleb sende Hakk'ın merhûnudur, zîrâ ki her talib bir matlûba lâyıktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1734. Çünkü bu istek sende Hakk'ın rehinidir, zira her isteyen bir istenene layıktır.

"Girev-gân", rehin ve tutsak edilmiş demektir. Yani, bu istek sende Hakk'ın rehini ve tutsağıdır. Sen o isteği hapisten salıver! Yani o isteğin hükmünü yerine getir. İsteyenin isteneni kendi layığına göre olduğundan, isteneninin yüce olması, senin gayretinin ve isteğinin de yüce ve yüksek olduğuna delildir. Eğer bir kimsenin derecesini anlamak istersen, onun istediği şeyin mahiyetine bak!

"Girev-gân", merhûn ve rehin olunmuş demektir. Ya'ni, bu taleb sende Hakk'ın merhûnu ve mahbûsudur. Sen o talebi hapisten salıver! Ya'ni o talebin hükmünü icrâ et ve tâlibin matlûbu kendi lâyığına göre olduğundan, matlûbunun âlî olması, senin himmetinin ve talebinin dahi âlî ve yüksek olduğuna delildir. Eğer bir kimsenin derecesini anlamak istersen onun matlûbu olan şeyin mâhiyetine bak!

1735. Çalış, tâ ki bu taleb ziyade olsun, tâ ki senin gönlün bu cisim kuyusundan hariç olsun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1735. Çalış ki bu istek artsın, tâ ki senin gönlün bu cisim kuyusundan dışarı çıksın!

Çalış ki mana âlemine yönelik bu istek sende artsın; bu isteğin sende çoğalması sebebiyle kalbin dünya ilgilerinden arınsın ve bu arınma sebebiyle de gönlün bu cisim kuyusundan ve zindanından dışarı çıksın ve ruhlar âlemine uçsun!

Çalış, tâ ki âlem-i ma'nâ tarafına olan bu taleb sende ziyâde olsun, bu talebin sende tezâyüdü sebebiyle kalbin alâkāt-ı dünyeviyyeden tecerrüd etsin ve bu tecerrüd sebebiyle de gönlün bu cisim kuyusundan ve zindanından dışarıya çıksın ve âlem-i ervâha uçsun!

1736. Halk der ki, o filân miskin öldü; sen dersin ki, "Ey gafiller diriyim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1736. Halk der ki, o filân miskin öldü; sen dersin ki, "Ey gafiller diriyim!"

Sen bu tecerrüd (dünya bağlarından sıyrılma) hali içinde bulunarak öldüğün zaman, halk der ki: "O zavallı filân fakir oldu!" Sen de ruhunun diliyle onlara dersin ki: "Ey bedensel zevklere dalmış olan gafiller, ölmedim, diriyim!" Bu beyitte Yâsin sûresinde bulunan يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِمَا غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ (Yâsin, 36/27) yani "Kavmim keşke bilselerdi ki, Rabbim beni ne şey sebebiyle bağışladı ve beni ikram edilmişlerden kıldı" ayet-i kerimesine işaret buyrulur.

Sen bu hâl-i tecerrüd içinde bulunarak öldüğün vakit, halk der ki: "O zavallı filân fakîr oldu!" Sen de lisân-ı rûhun ile onlara dersin ki: "Ey ezvâk-ı cismâniyyeye dalmış olan gäfiller, ölmedim, diriyim!" Bu beyitte sûre-i Yâsin'de olan يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِمَا غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ (Yâsin, 36/27) ya'ni "Kavmim keşke bilselerdi ki, Rabbim beni ne şey sebebiyle mağfiret etti ve beni mükerremlerden kıldı" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur.

1737. "Gerçi benim cismim yalnız gibi uyumuştur; sekiz cennet benim kalbimde açılmıştır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1737. "Gerçi benim cismim yalnız gibi uyumuştur; sekiz cennet benim kalbimde açılmıştır."

Dersin ki: "Gerçi benim cismim kabir içinde görünüşte dünyevî bağlardan ve dostlardan soyutlanıp yalnız kalmış gibi bir hâlde yatmış ve uyumuştur. Fakat sekiz cennet benim kalbimde ve manevî varlığımda açılmıştır."

Dersin ki: "Gerçi benim cismim kabir içinde sûretâ taallukâttan ve ahibbâdan tecerrüd edip yalnız kalmış gibi bir hâlde yatmış ve uyumuştur. Fakat sekiz cennet benim kalbimde ve ma'nâmda açılmıştır."

1738. "Can gül ve nesrîn içinde yatmış olsa, eğer cisim o gübre içinde olursa ne gam vardır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1738. "Can gül ve nesrîn içinde yatmış olsa, eğer cisim o gübre içinde olursa ne gam vardır!"

"Nesrîn", beyaz gül demektir. Yani, "Uyuyan bir kimse, canı mana âleminde gül ve nesrîn içinde yatmış olsa, onun cismi gübre içinde yatmış olsa bile, onun ruhuna bir gam yoktur."

"Nesrîn", beyaz gül. Ya'ni, "Uyuyan bir kimse, canı âlem-i ma'nâda gül ve nesrîn içinde yatmış olsa, onun cismi gübre içinde yatmış olsa bile, onun rûhuna bir gam yoktur."

1739. "Uyumuşun canı cisimden ne haber tutar ki, o gülşende mi uyudu yâhud külhanda mı?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1739. "Uyumuş olanın canı, cisimden ne haber alır ki, o gül bahçesinde mi uyudu yoksa külhan içinde mi?"

"Bunun gibi, mezarda ve toprak altında bulunan bir kimsenin ruhu, latiflik âleminde olunca, o ruhun, cismin hâlinden ne haberi olur?" Nasıl ki, Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'lerinin 61. bölümünde şöyle buyururlar: "Yüce Allah, hikmet gereği, ruhu kalp ile bir iki gün birleştirmek için bu kadar sanat yaptı ve kudretini gösterdi. Eğer insan, kalıbıyla beraber bir an mezarın içinde otursa, deli olma korkusu vardır. Şekil tuzağından ve kokmuş kalıptan sıçraması nasıl olur? Ruh hiç orada kalır mı? Yüce Allah, korkutmak için onu bir alâmet kıldı, tâ ki insanların kalbinde kabir vahşetinden ve toprağın karanlığından bir korku meydana gelsin! Nasıl ki yolda bir mevkide bir kervanı vurduklarında, burası korku makamıdır diye alâmet olmak üzere iki üç taşı birbiri üstüne koyarlar. Bu mezarlık dahi tehlikeli yer için böylece özel bir alâmettir, o korku onlara tesir eder."

"Bunun gibi mezarda ve toprak altında bulunan bir kimsenin rûhu, âlem-i letâfette olunca o rûhun, cismin hâlinden ne haberi olur?" Nitekim Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'lerinin 61. faslında şöyle buyururlar: "Hak Teâlâ hikmet zımnında rûhu kalb ile bir iki gün te'lîf için, bu kadar san'at yaptı ve kudret izhâr eyledi. Eğer insan kalıbıyla beraber bir lahza mezarın içinde otursa, deli olmak korkusu vardır. Sûret tuzağından ve kokmuş kalıptan sıçraması nasıl olur? Rûh hiç orada kalır mı? Hak Teâlâ korkutmak için onu bir alâmet kıldı, tâ ki insanların kalbinde vahşet-i kabirden ve toprağın zulmetinden bir korku peydâ ola! Nitekim yolda bir mevzi'de bir kervanı vurduklarında, burası makām-ı havftır diye alâmet olmak üzere iki üç taşı birbiri üstüne koyarlar. Bu mezarlık dahi mahall-i hatar için böylece bir alâmet-i mahsûsedir, o korku onlara te'sîr eder."

1740. Ruh âb-gûn cihanında, "Ne olaydı kavmim bilseydi!" na'rasını vurur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1740. Ruh, saf ve renksiz âlemde, "Keşke kavmim bilseydi!" diye haykırır.

"Âb-gûn", saf ve renksiz demektir. Yani, ölen müminin ruhu, saf ve renksiz olan ruhlar âleminde, manevî zevklere dalmış olup ayet-i kerimede belirtildiği üzere: "Keşke kavmim benim bu zevk içindeki halimi bilselerdi!" (Yâsîn, 36/26) ["Gir cennete! denildi. "Keşke, dedi, Rabbimin beni bağışladığını ve beni ikrama mazhar olanlardan kıldığını kavmim bilseydi!"] diye haykırır.

"Âb-gûn", saf ve renksiz demektir. Ya'ni, ölen mü'minin ruhu, saf ve renksiz olan ervâh âleminde, ezvâk-ı ma'neviyyeye müstağrak olup âyet-i kerîmede beyân buyrulduğu üzere: "Ne olaydı, kavmim benim bu zevk içindeki hâlimi bilseler idi!" (Yâsîn, 36/26) ["Gir cennete! denildi. "Keşke, dedi, Rabbimin beni bağışladığını ve beni ikrâma mazhar olanlardan kıldığını kavmim bilseydi!"] na'rasını vurur.

1741. Eğer rûh, bu beden olmaksızın yaşamak istemezse, o hâlde felek kimin eyvânı olacaktır?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1741. Eğer ruh, bu beden olmaksızın yaşamak istemezse, o hâlde felek kimin eyvanı olacaktır?

"Eyvan", yüksek bina ve padişahların divanhanesi demektir. Yani, ruh bedene ait olmak ister. Çünkü beden ruhun aletidir ve fiiller bu beden ile ortaya çıkar. Onun için ruh bedeni ebediyen bırakmamak ister. Fakat sen ona kulak asma, çünkü bu hâl asıldan ayrılığın devamını gerektirir. Eğer ruh bedensiz yaşamak istemezse, o hâlde ruhlar feleği kimin eyvanı olacaktır. Bu sebeple ruhun ruhlar âlemine yükselmesi ilahi hikmet cümlesindendir.

"Eyvân", yüksek binâ ve pâdişahların dîvanhânesi demektir. Ya'ni, rûh bedene taalluk etmek ister. Zîrâ beden rûhun âletidir ve ef'âl bu beden ile zâhir olur. Onun için rûh bedeni ebediyyen bırakmamak ister. Fakat sen ona kulak asma, zîrâ bu hâl asıldan iftirakın devamını mûcibdir. Eğer rûh bedensiz yaşamak istemezse, o hâlde felek-i ervâh kimin eyvânı olacaktır. Binâenaleyh rûhun âlem-i ervâha urûcu hikmet-i ilâhiyye cümlesindendir.

1742. Eğer senin canın bedensiz yaşamak istemezse, "Semâda sizin rızkınız vardır!" kimin rızkıdır?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1742. Eğer senin canın bedensiz yaşamak istemezse, "Semâda sizin rızkınız vardır!" kimin rızkıdır?

Bu beyit de yukarıdaki beytin pekiştirmesidir. İkinci mısrada, Zâriyât suresinde bulunan وَ فِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ وَمَا تُوعَدُونَ (Zâriyât, 51/22) yani "Sizin rızkınız ve vaat olunduğunuz şey semâdadır" ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Bu ayet-i kerime, II. cildin 1942 numarasına denk gelen فِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ نَشْنِيدَهْ اَنْدَرِينْ پَسْتِي چِه بَرْ چَفْسِيدَهْ ["Sizin rızkınız semâdadır"ı işitmedin mi? Bu alçaklığa ne yapışmışsın!"] beytinde geçti ve orada gerekli açıklamalar da verildi.

Yani, ruh, bedensiz yaşamak istemezse ve bu da mümkün olsa, o halde "Semâda sizin rızkınız vardır!" hitabı kime olur ve bu rızık kimin rızkı olur? Dünyanın yağlı ve tatlısının kötülüğü ve Allah'ın taamından men edici olması beyanındadır. Nitekim açlık Allah'ın taamıdır ki, sıddıkların (doğruların) cisimleri onunla diri olur. Yani açlıkta Allah'ın taamı ulaşır ve "Ben Rabbimin indinde gecelerim, bana yedirir ve içirir" Aleyhisselâm Efendimiz'in sözüdür ve "Mesrur oldukları halde rızıklanırlar" Yüce Allah'ın sözüdür.

Bu şerh-i şerifte geçen ايت عند ربی الخ ["Ben Rabbimin indinde gecelerim; bana yedirir ve içirir"] hadis-i şerifi, I. cildin 3781 numarasına denk gelen چون ايت عند ربی فاش شد يطعم و يسقی کنایت زاش شد ["Vaktaki Rabbimin indinde gecelerim" meşhur oldu, "Bana yedirir ve içirir" ondan kinaye oldu"] beyt-i şerifinde geçti ve orada açıklamalar da verildi. يرزقون فرحين (Âl-i İmrân, 3/170) [yani "Rableri indinde Yüce Allah'ın fazlından verdiği şeye sevinerek rızıklanırlar"] ayet-i kerimesi Âl-i İmran suresinde olup ayetin tamamı ve anlamı yine I. cildin 3914 numarasına denk gelen چون بریده گشت خلق رزق خوار يرزقون فرحين میشد گوار ["Vaktaki rızık yiyici olan boğaz kesilmiş oldu, "Sevinerek rızıklanırlar" boğazdan kolayca geçer oldu."] beytinde geçti.

Bu beyit dahi yukarıki beytin te'kîdidir. İkinci mısra'da Ve'z-Zâriyât sûresinde olan وَ فِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ وَمَا تُوعَدُونَ (Zâriyât, 51/22) ya'ni "Sizin rızkınız ve va'd olunduğunuz şey semâdadır" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Bu âyet-i kerîme II. cildin 1942 numarasına müsâdif olan فِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ نَشْنِيدَهْ اَنْدَرِينْ پَسْتِي چِه بَرْ چَفْسِيدَهْ ["Sizin rızkınız semâdadır"ı işitmedin mi? Bu alçaklığa ne yapışmışsın!"] beytinde geçti ve orada îzâhât-ı lâzime de verildi.

Ya'ni, rûh, bedensiz yaşamak istemezse ve bu da mümkin olsa, o hâlde "Semâda sizin rızkınız vardır!" hitâbı kime olur ve bu rızık kimin rızkı olur? Dünyanın yağlı ve tatlısının vehâmeti ve Allah'ın taâmından men' edici olması beyânındadır. Nitekim açlık Allah'ın taâmıdır ki, sıddîkların cisimleri onunla diri olur. Ya'ni açlıkta Allah'ın taâmı vâsıl olur ve "Ben rabbimin indinde gecelerim, bana yedirir ve içirir" Aleyhisselâm Efendimiz'in kavlidir ve "Mesrûr oldukları hâlde irzâk olunurlar" Hak Teâlâ'nın kavlidir

Bu şerh-i şerîfte vâki' ايت عند ربی الخ ["Ben Rabbimin indinde gecelerim; bana yedirir ve içirir"] hadîs-i şerîfi I. cildin 3781 numarasına müsâdif olan چون ايت عند ربی فاش شد يطعم و يسقی کنایت زاش شد ["Vaktaki Rabbimin indinde gecelerim" meşhûr oldu, "Bana yedirir ve içirir" ondan kinâye oldu"] beyt-i şerîfinde geçti ve orada îzâhât dahi verildi. يرزقون فرحين (Âl-i İmrân, 3/170) [ya'ni "Rableri indinde Allah Teâlâ'nın fazlından verdiği şeye sevinerek rızıklanırlar"] âyet-i kerîmesi Âl-i İmran sûresinde olup âyetin tamâmı ve ma'nâsı yine I. cildin 3914 numarasına müsâdif olan چون بریده گشت خلق رزق خوار يرزقون فرحين میشد گوار ["Vaktaki rızık yiyici olan boğaz kesilmiş oldu, "Sevinerek rızıklanırlar" boğazdan kolayca geçer oldu."] beytinde geçti.

1743. Bu kesîf olan kırıntı rızıktan kurtulur isen, şerîf olan taâm ve gıdâya düşersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1743. Bu yoğun olan kırıntı rızıktan kurtulursan, şerefli olan yiyecek ve gıdaya ulaşırsın.

1744. Eğer onun binlerce rıtl taâmını yesen, peri gibi temiz ve hafif gidersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1744. Eğer onun binlerce batman yemeğini yesen, peri gibi temiz ve hafif gidersin.

"Rıtl", batman anlamına gelir ve on iki okkalık bir ağırlıktır. "Peri", cin taifesinin latif (maddî olmayan) cinsidir; habis (kötü) cinsine "ifrit" derler. Yani, eğer maddî ve yoğun olan kırıntı ve döküntü rızıktan bedenini korur ve sürekli riyâzâta (nefsî perhizlere) devam edersen, ruhun manevî olan yemeğine ve gıdasına yönelirsin. Eğer bu manevî ve ruhanî gıdanın bin batmanını yesen, bedenin bir perinin bedeni gibi pak ve hafif olur. Çünkü perilerin bedeni hava ve hararetten (ısıdan) oluşmuştur.

"Ritl", batman ma'nâsına olup, on iki okkalık bir ağırlıktır. "Perî", cin tâifesinin cins-i latîfidir, cins-i habîse "ifrît" derler. Ya'ni, maddî ve kesîf olan kırıntı ve döküntü rızıktan cismini perhîz eder ve aleddevam riyâzâta müdâvim bulunursan, rûhun ma'nevî olan taâm ve gıdâsına düşersin. Eğer bu ma'nevî ve rûhânî gıdânın bin batmanını yesen, vücûdun bir perînin vücûdu gibi pâk ve hafif olur. Zîrâ perilerin vücûdu hava ile harâretten mürekkebdir.

1745. Ki, sana ne habs-bâd ve kulunç yapar, ne de senin mi'denin çarmıhını âhenc eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1745. Ki, sana ne gaz ve bağırsak ağrısı yapar, ne de senin midenin gerginliğini çeker.

"Habs-bâd", midede ve bağırsaklarda gıdadan oluşan gazdır. "Kulunc", bağırsak ağrısıdır. "Çârmîh", dört çivi demektir ve sözlükte bir kimseye azap vermek için iki elini ve iki ayağını gerip birer çivi ile çakmak anlamına gelir. "Çârmîh-ı mi'de", midenin gerginliği ve elastikiyeti demektir. "Âhenc", içmek ve çekmek ve atmak anlamına gelen "âhencîden" mastarından türemiştir. Bu mastarın şimdiki zaman emir kipi olduğu gibi, yapanı bildiren isim olarak "içen ve çeken ve atan" anlamına da kullanılabilir (Burhan). Yani, bu manevî gıda, o maddî gıda gibi sana ne midede veya bağırsakta gaz yapar, ne de bağırsaklarda ağrılar yapar ve ne de midenin elastikiyetini çekip gevşetici olur.

"Habs-bâd", mi'dede ve bağırsaklarda gıdâdan hâsıl olan gaz. "Kulunc", bağırsak ağrısı. "Çârmîh", dört çivi demek olup lügatte bir kimseye azâb için iki elini ve iki ayağını gerip birer çivi ile mıhlamak ma'nâsınadır. "Çârmîh-ı mi'de", mi'denin gerginliği ve elâstıkıyeti demek olur. "Åhenc", içmek ve çekmek ve atmak ma'nâsına olan "âhencîden" masdarından müştaktır. Bu masdarın emr-i hâzırı olduğu gibi fâiliyeti mutazammın olarak "içen ve çeken ve atan" ma'nâsına da kullanılabilir (Burhân). Ya'ni, öyle bu gıdâ-yı ma'nevî, o gıdâ-yı maddî gibi sana ne mi'dede veyâ bağırsakta gaz yapar ve ne de bağırsaklarda ağrılar yapar ve ne de mi'denin elastikiyetini çekip gevşetici olur.

1746. Eğer az yesen karga gibi aç kalırsın; ve eğer çok yesen damağını geğirmek tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1746. Eğer az yersen karga gibi aç kalırsın; ve eğer çok yersen damağını geğirmek tutar.

O maddî gıdayı az yersen karga gibi zayıf olup aç kalırsın; ve eğer çok yersen midende tokluktan meydana gelip ağzının damağından geğirmeler ortaya çıkar.

O maddî gıdâyı az yesen karga gibi zayıf olup aç kalırsın; ve eğer çok yesen mîdende tokluktan hâsıl olup ağzının damağından geğirmeler zâhir olur.

1747. Eğer az yesen kötü huylusun ve kuru ve zayıfsın; çok yesen ten tuhmeye müstahak olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1747. Eğer az yersen kötü huylu, kuru ve zayıf olursun; çok yersen beden hazımsızlığa müstahak olur.

"Tuhme", hazımsızlık; "dık", zayıflık. Yani, maddî gıdayı az yersen asabî, kötü huylu, kupkuru ve zayıf olursun; ve eğer çok yersen bedenin hazımsızlığı hak eder.

"Tuhme", hazımsızlık; "dık", zaaf. Ya'ni, maddî gıdâyı az yesen asabî ve kötü huylu ve kupkuru ve zayıf olursun; ve eğer çok yesen cismin hazımsızlığa istihkâk kesbeder.

1748. Allah'ın taâmından ve hazmı latif olan gıdadan öyle derya üzerine gemi gibi süvâr ol!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1748. Allah'ın yiyeceğinden ve hazmı hafif olan gıdadan öyle deniz üzerine gemi gibi bin!

"Allah'ın yiyeceği"nden kastedilen, şanlı hadiste açıklandığı üzere oruç vasıtasıyla olan açlıktır. "Hazmı hafif olan gıda"dan kastedilen, ruhanî gıdadır. "Deniz"den kastedilen, ruhanîlik denizidir. Yani, açlıktan dolayı yoğun bedene ruhanîlik hali üstün gelip, o ruhanîlik denizi üzerinde gemi gibi yüzer ki, bunun sonucu bu bedende mekânı katetme (tayy-i mekân), zamanı genişletme (bast-ı zaman) ve zamanı katetme (tayy-i zaman) gibi olağanüstü hallerin ortaya çıkmasıdır. Bu haller zevkî olup, maddiyata dalmış olanların akıl ve idraklerine sığacak durumlardan değildir.

"Allah'ın taâmı"ndan murâd, sürh-ı şerîfte beyân buyrulduğu üzere oruç vâsıtasıyla olan açlıktır. "Hazmı latîf olan gıdâ"dan murâd, gıdâ-yı rûhânîdir. "Derya"dan murâd, rûhâniyet deryâsıdır. Ya'ni, açlıktan cism-i kesîfe rûhâniyet hâli galib olup, o rûhâniyet deryâsı üzerinde gemi gibi yüzer ki, netîcesi bu cisimde tayy-i mekân ve bast-ı zamân ve tayy-i zamân gibi havârık-ı âdât zuhûrudur. Bu haller zevkî olup maddiyâtta müstağrak olanların akıl ve idrâklerine sığar ahvâlden değildir.

1749. Oruçta sabredici ve musırr ol, dembedem Huda'nın gıdâsına muntazır ol!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1749. Oruçta sabredici ve ısrarcı ol, an be an Allah'ın gıdasına beklemede ol!

Yani, oruç tutmak suretiyle açlık haline sabredici ol, aman sinirlerim zayıfladı, hasta olacağım diye korkma! Açlıkta ısrarcı ol ve bu açlığın devam ettiği süre boyunca da Yüce Allah hazretlerinin ihsan edeceği ruhanî gıdayı beklemede ol! Bundan anlaşılır ki, ramazan günlerinde akşama kadar aç kalıp iftar zamanında türlü türlü yemeklerle mideyi doldurmak, bu ruhanî gıdanın ihsanını sağlayacak oruç değildir.

Ya'ni, oruç tutmak sûretiyle açlık hâline sabredici ol, aman sinirlerim zayıfladı, hasta olacağım diye korkma! Açlıkta musırr ol ve bu açlığın devamı müddetince de Hak Teâlâ hazretlerinin ihsân buyuracağı rûhânî gıdâya muntazır ol! Bundan anlaşılır ki, ramazan günlerinde akşama kadar aç kalıp iftâr zamânında envâ'-1 taamlar ile mi'deyi doldurmak, bu gıdâ-yı rûhânînin ihsânını te'mîn edecek oruç değildir.

1750. Zîra o işi güzel ve halîm olan Huda, intizar içinde hediyeler verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1750. Çünkü o işi güzel ve halim olan Allah, bekleyiş içinde hediyeler verir.

1751. Tok adam tayın erken yahud geç gelir diye ekmeğe intizar tutmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1751. Tok adam, ekmeğin erken yahut geç geleceği diye bekleyiş içinde olmaz.

Yani, uzun süre Allah'ın yiyeceği olan oruca ve açlığa dayanıp, Allah'ın ihsanı olan ruhanî gıdayı bulup doyan kimse, artık maddî yiyeceğin erken yahut geç gelmesini beklemez.

Ya'ni, müddet-i medîde taâmullahtan ibaret olan oruca ve açlığa tahammül edip Hudâ'nın ihsânı olan gıdâ-yı rûhânîyi bulup doyan kimse, artık maddî taâmın erken yâhud geç gelmesini beklemez.

1752. Azıksız, her dem der ki: "Hani?" Açlıkta cüst ü cû içinde muntazırdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1752. Azıksız, her zaman der ki: "Hani?" Açlıkta arayış içinde beklemektedir.

Bu ruhanî gıdayı bulamayıp azıksız olan kimse, her zaman maddî gıda arzusunda olup, "Hani?" der. Açlıkta o maddî gıdanın arayışı içinde beklemektedir.

Bu gıdâ-yı rûhânîyi bulamayıp azıksız olan kimse, her dem maddî gıdâ ar-zûsunda olup, "Hani?" der. Açlıkta o maddî gıdânın cüst ü cûsu içinde muntazırdır.

1753. Muntazır olmaz isen, yetmiş kat devletin o nevâlesi sana gelmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1753. Beklemezsen, yetmiş kat devletin o yiyeceği sana gelmez.

1754. Ey baba, bâlânın sofrası için, erkekçe intizar, intizar!.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1754. Ey baba, yüce âlemin sofrası için, erkekçe bekleyiş, bekleyiş!

Ey baba, bu maddî gıdadan mahrumiyet ile açlığa dayanmak gerçi zor bir şeydir. Fakat o yetmiş kat devletin azığı ve gıdası olan, ruhanî gıdaya ve yüce âlemin sofrasına ulaşmak için erkekçe sabır ve dayanma ve bekleyiş gereklidir.

Ey baba, bu maddî gıdâdan mahrûmiyet ile açlığa tahammül etmek gerçi güç bir şeydir. Fakat o yetmiş kat devletin nevâlesi ve gıdâsı olan, gıdâ-yı rûhânîye ve âlem-i bâlânın sofrasına nâiliyet için erkekçe sabır ve tahammül ve intizâr lâzımdır.

1755. Her aç, akıbet bir gıda buldu; devlete mensûb olan güneş onun üzerine doğdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1755. Her aç, sonunda bir gıda buldu; devlete ait olan güneş onun üzerine doğdu.

Nefisle mücadele eden her aç, sonunda ruhanî bir gıda buldu ve manevî devlete ait olan hakikat güneşi onun üzerine doğdu.

Mücâhede-i nefsiyye sahibi olan her aç, âkıbet bir gıdâ-yı rûhânî buldu ve devlet-i ma'neviyyeye mensûb olan hakîkat güneşi onun üzerine doğdu.

1756. Vaktaki himmetli misafir aşı az yer, sofra sahibi daha iyi aş getirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1756. Himmetli misafir yemeği az yediğinde, sofra sahibi daha iyi yemek getirir.

Himmeti daha latif (ince, hafif) yemeğe yönelmiş olan bir misafir, ev sahibinin getirdiği bir kap yemeği iştahsızca yediğinde, sofra sahibi onun bu halini görünce, o misafire ikram etmek için, daha iyi ve latif olan yemeği getirir.

Vaktâki, himmeti daha latîf taâma masrûf olan bir misafir, ev sahibinin getirdiği bir kap taâmı iştahsız olarak yer, sofra sâhibi onun o hâlini görünce, o misâfire ikram için, daha iyi ve latîf olan taâmı getirir.

1757. Meğer ki sofra sahibi leîm olan fakîr ola. Kerîm olan Rezzak üzerine sû-i zannı az götür!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1757. Ancak sofra sahibi, alçak olan bir fakir ola. Cömert olan Rezzak üzerine kötü zannı az tut!

Yani, misafire ikram için daha iyi ve latif yemeği getirmeyen sofra sahibi, ancak kalben fakir olan, tabiatı alçak bir kimsedir. Yoksa cömert olan, bol bol rızık veren ev sahibine kötü zannı az tut. Yüce Allah ise وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (Cum'a, 62/11) ["Allah rızık verenlerin hayırlısıdır"] ayet-i kerimesi gereğince rızık verenlerin hayırlısıdır. Sen maddi yemekten yüz çevirdiğin halde cömert olan Yüce Allah ondan daha hayırlı ve iyi olan ruhanî rızkı esirger mi? Bilinmeli ki, maddi gıdaya karşı riyâzât eden kimselerde ruhanî tesirlerin ortaya çıkması doğal bir haldir. Bu hususta bir kimsenin Hak din ile dindar olması gerekmez. Zira bu hal, dinin gereği değil, insanlığın gereğidir. Çünkü insan ruh ile cisimden oluşmuştur. Cisim hükümlerinin kuvveti azaldıkça, ruhun kuvveti belirginleşir. Nitekim Hindistan'daki yogilerin halleri ortadadır. İşte bunun için yüce evliyalar, kevnî kerametlere (maddi âlemde meydana gelen olağanüstü hallere) asla iltifat etmeyip "erkeklerin hayzıdır" derler. Eğer bir harikalar sahibi Hak din ile dindar ve ilahi şeriat ile kayıtlı ise, o kimse velidir ve bu harikalar onun için keramettir, ona tabi olunur; ve eğer Hak din ile dindar değilse veya Hak din ile dindar olup ilahi şeriat ile kayıtlı değilse, bu harikalar onun için istidraçtır (Allah'ın bir kişiyi yavaş yavaş helake sürüklemesi için ona bazı olağanüstü haller vermesi), keramet değildir ve ona tabi olunmaz.

Ya'ni, misâfire ikrâm için daha iyi ve latîf taâmı getirmeyen sofra sâhibi, ancak kalben fakîr olan bir denîü't-tab' kimsedir. Yoksa kerîm olan bol bol rızık verici hâne sahibine sû'-i zannı az götür. Hak Teâlâ hazretleri ise وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (Cum'a, 62/11) ["Allah rızık verenlerin hayırlısıdır"] âyet-i kerîmesi mûcibince rızık verenlerin hayırlısıdır. Sen maddî taâmdan yüz çevirdiğin hâlde kerîm olan Hak Teâlâ hazretleri ondan daha hayırlı ve iyi olan rızk-ı rûhânîyi esirger mi? Ma'lûm olsun ki, gıdâ-yı sûrîye karşı riyâzet eden kimselerde âsâr-ı rûhâniyye zuhûru tabîî bir hâldir. Bu husûsta bir kimsenin dîn-i Hak ile mütedeyyin olması lâzım gelmez. Zîrâ bu hâl, dînin îcâbı değil, insanlığın muktezâsıdır. Çünki insan rûh ile cisimden mürekkebdir. Cisim ahkâmının kuvveti tenâkus ettikçe, rûhun kuvveti tezahür eder. Nitekim Hindistan'daki cogilerin [=yogilerin] hâlleri meydandadır. İşte bunun için evliyâ-yı kirâm hazarâtı ke- râmet-i kevniyyeye asla iltifat etmeyip "hayz-ı ricâldir" derler. Eğer bir havârık sahibi dîn-i Hak'la mütedeyyin ve ve şerîat-i ilâhiyye ile mukayyed ise, o kimse velîdir ve bu havârık onun için kerâmettir, ona tâbi' olunur; ve eğer dîn-i Hak'la mütedeyyin değilse veyâhud dîn-i Hak'la mütedeyyin olup şerî- at-i ilâhiyye ile mukayyed değilse, bu havârık onun için istidrâctır, kerâmet değildir ve ona tâbi' olunmaz.

1758. Ey mu'temed, bir dağ gibi baş kaldır, ta ki güneşin nûru evvelâ sana çarpa!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1758. Ey güvenilir kişi, bir dağ gibi baş kaldır ki güneşin nuru önce sana çarpsın!

"Sened", dayanılacak şey demektir. Burada ilahi isimlerin hükümlerinin dayandığı insan sureti kastedilir. Yani, ey ilahi isimlerin hükümlerinin dayanağı olan insan, bu yoğunluk âleminin hükümlerinde boğulup kalma! Bu yoğunluk âleminin dışında senden ortaya çıkması gereken birtakım ilahi isimlerin eserleri de vardır. Yoğunluk âleminde boğulup kalman sebebiyle onların ortaya çıkmasına engel olma! Bu sebeple ruhunun başını bu yoğunluk âleminden bir dağın zirvesi gibi yukarı kaldır ki Hak Zât'ının güneşinin nuru bu yoğunluk âlemine nüfuz etmeden önce sana çarpsın! Çünkü bu ilk çarpan nur, saf ve latiftir. Yoğunluk âlemine nüfuz ettikten sonra karanlıkla karışır.

"Sened", dayanacak şey demektir. Burada esmâ-i ilâhiyye ahkâmının istinâd ettiği sûret-i beşeriyye murâd buyrulur. Ya'ni, ey esmâ-i ilâhiyye ahkâmının mesnedi olan insan, bu âlem-i kesâfetin ahkâmında müstağrak kalma! Bu âlem-i kesâfetin hâricinde senden zuhûru lâzım gelen birtakım esmâ-i ilâhiyye âsârı da vardır. Alem-i kesâfette istiğrâk hasebiyle onların zuhûruna mâni' olma! Binâenaleyh rûhunun başını bu âlem-i kesâfetten bir dağın zirvesi gibi yukarı kaldır, tâ ki Zât-ı Hak güneşinin nûru bu kesâfet âlemine nü- füzdan mukaddem sana çarpsın! Zîrâ bu ilk çarpan nûr, sâf ve latîftir. Kesâfet âlemine nüfüz ettikten sonra zulmetle memzûc olur.

1759. Zîra sabit olan o yüksek dağın başı, seherin güneşine muntazırdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1759. Çünkü sabit olan o yüksek dağın başı, seherin güneşini bekler.

Çünkü sabit ve kalıcı olan ve yüksek dağ konumunda bulunan ruhun başı, Hak tecellîsinin seher vaktinin güneşini bekler. "Seher"den kastedilen, isim ve sıfatların tecellîsidir; "güneş"ten kastedilen ise zâtın tecellîsidir. Çünkü maddî güneş nasıl ki seher vaktinden sonra doğarsa, zâtın tecellîsi de isim ve sıfatların tecellîsi seherinden sonra gerçekleşir.

Zîrâ sâbit ve bâkî olan ve yüksek dağ mesâbesinde bulunan rûhun başı, tecellî-i Hak seherinin güneşine muntazırdır. "Seher"den murâd, tecellî-i es- mâ ve sıfattır; ve "güneş"ten murâd, tecellî-i zâttır. Zîrâ maddî güneş nasıl ki seher vaktinden sonra tulû' ederse, tecellî-i zât dahi, tecellî-i esmâ ve sıfât se- herinden sonra vâki' olur.

## "Eğer ölüm olmasaydı, bu dünyâ hoş olurdu ve eğer zevâli olmasaydı, bu dünyanın mülkü hoş olurdu!" diyen ve bu tarîk üzere saçma sapan söylemiş olan o muğfele cevabdır

1760. O biri der ki: "Eğer ortada ölümün ayağı olmasaydı dünya hoş olurdu!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1760. O biri der ki: "Eğer ortada ölümün ayağı olmasaydı dünya hoş olurdu!"

"Vetîre", yol, tarîk ve dağa bitişik yol (Akrebü'l-Mevârid). "Füşârât", hezeyan ve saçma sapan ve boş sözler.

Varlık sırrından gafil olan bir kimse, "Eğer ölüm olmasa, bu dünya hayatı hoş ve latif olurdu!" derdi. Nasıl ki halk arasında bu anlamda söylenmiş şu beyit meşhurdur:

Fânî dünyâ hoştur ammâ âkıbet mevt olmasa Zevk-ı cennet hoştur ammâ nâr-ı dûzah olmasa

"Vetîre", tarîk, yol ve dağa bitişik yol (Akrebü'l-Mevârid). "Füşârât", hezeyan ve saçma sapan ve boş sözler.

Sırr-ı vücûddan gafil olan bir kimse, "Eğer ölüm olmasa, bu dünyâ hayâtı hoş ve latîf olurdu!" derdi. Nitekim avâm arasında bu ma'nâda söylenmiş şu beyit meşhûrdur:

Fânî dünyâ hoştur ammâ âkıbet mevt olmasa Zevk-ı cennet hoştur ammâ nâr-ı dûzah olmasa

1761. O biri de dedi ki: "Eğer ölüm olmasa idi, iztırab-ı cihan hiç saman çöpüne değmez idi!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1761. O diğeri de dedi ki: "Eğer ölüm olmasa idi, cihanın ızdırabı hiç saman çöpüne değmez idi!"

Gafilin bu sözünü duyan bir akıl dahi ona cevap olarak dedi ki: "Eğer ölüm olmasa idi, ızdırap ve dolaşıklık âlemi olan bu dünyanın hiçbir kıymeti olmaz ve bir saman çöpüne bile değmez idi. "Pîç pîç", çok fazla dolaşık ve ızdırap anlamlarındadır. Dünyanın dolaşıklığı bundandır ki, birbirine zıt olan ilâhî isimlerin tecellileri ile doludur ve bu sebeple daima çarpışmak ve çarpınmak gerekir; ve bu sebeple asla rahat ve sükûnet mahalli değildir. İyi ve kötü ve tatlı ve acı ve kara ve beyaz ve mümin ve kâfir birbirine karışmış ve dolaşmış bir hâldedir.

Gāfilin bu sözünü duyan bir akıl dahi ona cevâben dedi ki: "Eğer ölüm olmasa idi, ıztırâb ve dolaşık[lık] âlemi olan bu dünyanın hiçbir kıymeti olmaz ve bir saman çöpüne bile değmez idi. "Pîç pîç", pek ziyâde dolaşık ve ıztırâb ma'nâlarınadır. Dünyânın dolaşıklığı bundandır ki, birbirine zıd olan esmâ-i ilâhiyye mezâhirleri ile doludur ve bu sebeble dâimâ çarpışmak ve çarpınmak îcâb eder; ve binâenaleyh aslâ râhat ve sükûnet mahalli değildir. İyi ve kötü ve tatlı ve acı ve kara ve beyaz ve mü'min ve kâfir birbirine karışmış ve dolaşmış bir hâldedir.

1762. Çölde yığılmış, mühmel ve döğülmemiş bir hâlde bırakılmış bir harman olurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1762. Çölde yığılmış, ihmal edilmiş ve dövülmemiş bir harman olurdu.

Eğer ölüm olmamış olsaydı, dünya bu karışıklık ve dolaşıklık hâliyle, bir çöle yığılmış ve ihmal edilerek dövülmemiş, samanı ile buğdayı ayrılmamış bir harmana benzerdi.

Eğer ölüm olmamış olsa idi, dünyâ bu karışıklık ve dolaşıklık hâli ile, bir çöle yığılmış ve ihmal edilerek döğülmemiş ve samanı ile buğdayı ayrılmamış bir harmana benzer idi.

1763. Sen ölümü dirilik zannettin, tohumu bir çorak toprağa ektin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1763. Sen ölümü dirilik zannettin, tohumu bir çorak toprağa ektin.

Ey gafil sen, dünya hayatını dirilik zannettin, hâlbuki bu hayat hakikatte ölümdür. Sen bu ölümü dirilik zannettin. Nitekim hadis-i şerifte ایاکم و مجالسة الموتى قالوا من الموتى يا رسول الله قال اهل الدنيا yani "Ölüler ile oturmaktan sakının. Ashâb dediler ki: "Yâ Resûlallah ölüler kimlerdir?" Buyurdular ki: "Dünya ehlidir!" Bu sebeple fiillerin tohumlarını çorak olan bu dünyaya ektin ve ömrünü tamamen dünya işlerine harcadın. Bu anlamda cenâb-ı Pîr Efendimiz Dîvân-ı Kebîr'lerinde şöyle buyururlar: ای که ازین تن قفص می پری رخت ببالاي فلك مي برى زندگی تازه به بین بعد زین چند ازین زندگی سرسری مرگ حیاتست و حیاتست و مرگ عکس نماید نظر کافری خانه تن گر شکنند هین منال خواجه يقين دان که بزندان دری "Ey bu ten kafesinden uçan kimse, eşyanı feleğin yukarısına götürürsün; bundan sonra yeni dirilik gör ki, bu serseri hayattan ne kadar ziyadedir. Ölüm, hayattır ve dünya hayatı ölümdür. Fakat kâfire ait olan bakış tersini görür. Eğer cisim evi yıkılırsa sakın ağlama efendi, muhakkak bil ki, zindanı yıkıcısın!"

Ey gāfil sen, dünyâ hayatını dirilik zannettin, halbuki bu hayat hakikatte ölümdür. Sen bu ölümü dirilik zannettin. Nitekim hadis-i şerifte ایاکم و مجالسة الموتى قالوا من الموتى يا رسول الله قال اهل الدنيا ya'ni "Ölüler ile oturuşmaktan sakının. Ashâb dediler ki: "Yâ Resûlallah ölüler kimlerdir?" Buyurdular ki: "Dünyâ eh- lidir!" Binâenaleyh ef'âlin tohumlarını çorak olan bu dünyâya ektin ve ömrünü kâmilen dünyâ umûruna sarf ettin. Bu ma'nâda cenâb-ı Pîr Efendimiz Dîvân-ı Kebîr'lerinde şöyle buyururlar: ای که ازین تن قفص می پری رخت ببالاي فلك مي برى زندگی تازه به بین بعد زین چند ازین زندگی سرسری مرگ حیاتست و حیاتست و مرگ عکس نماید نظر کافری خانه تن گر شکنند هین منال خواجه يقين دان که بزندان دری "Ey bu ten kafesinden uçan kimse, eşyânı feleğin yukarısına götürürsün; bundan sonra yeni dirilik gör ki, bu serserî hayâttan ne kadar ziyâdedir. Ölüm, hayâttır ve hayât-ı dünyâ ölümdür. Fakat kâfire mensûb olan nazar tersini görür. Eğer cisim evi yıkılırsa sakın ağlama efendi, muhakkak bil ki, zindanı yı- kıcısın!"

1764. Kâzib olan akıl, muhakkak ters görücüdür. O re'yi zayıf olan, diriliği ölüm görür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1764. Yanılgıya düşen akıl, kesinlikle ters gören bir akıldır. O, görüşü zayıf olan akıl, diriliği ölüm olarak görür.

"Yanılgıya düşen akıl"dan kasıt, dış görünüşlere kapılan ve dış görünüşlerden iç hakikatlere geçemeyen cüz'î akıldır (sınırlı akıl). Yani, cüz'î aklın gözü şaşı olduğundan kesinlikle ters görür. "Gabîn", yani görüşü zayıf olan o akıl, hakikatte dirilik olan ölümü dış görünüşte ölüm olarak ve hakikatte ölüm olan dünya hayatını da dış görünüşte dirilik olarak görür.

"Akl-ı kâzib"den murâd, zevâhire kapılan ve zevâhirden bevâtına intikāl edemeyen akl-ı cüz'îdir. Ya'ni, akl-ı cüz'înin gözü şaşı olduğundan muhakkak o ters görür. "Gabîn", ya'ni re'yi zayıf olan o akıl, hakîkatte dirilik olan ölümü zâhirde ölüm ve hakîkatte ölüm olan hayât-ı dünyâyı da zâhirde dirilik görür.

1765. Ey Hudâ, sen bize her şeyi göster, öyle ki hud'a sarayında vardır!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1765. Ey Allah'ım, sen bize her şeyi göster, öyle ki hile sarayında vardır!

Yani, ey Rabbim, hile ve aldatma evi olan bu dünyadaki eşyanın hakikatini bize olduğu gibi göster! Bu şerefli beyitte Resûl-i Ekrem Efendimiz'in bize öğrettiği duaya işaret buyrulur ki o dua şudur: اللهم ارنا الحق حقا وارزقنا اتباعه وارنا الباطل باطلا وارزقنا اجتنابه اللهم ارنا الاشياء كما هي Yani "Ey benim Allah'ım, bize hakkı hak olarak göster ve ona uymayı bize nasip et; ve bize bâtılı, bâtıl olarak göster, ondan kaçınmayı bize nasip et! Ey benim Allah'ım, bize eşyayı olduğu gibi göster!"

Bilinmeli ki, bu dünyada hak şeklinde bâtıllar ve bâtıllar şeklinde haklar vardır. Bunları akl-ı selimin basiret gözü görür. Maddi âlemde en basit örneği şudur ki, suya sokulan uzun bir değnek su içinde kırık görünür ve çok uzak mesafedeki gayet büyük cisim, gayet küçük görünür. Görünen gözümüzün onları böyle görmesi asla doğru bir görüş değildir. Eğer aklın bakışı olmasa, bu görüşe inanmak gerekir. İşte insân-ı kâmilin bakışı önünde cüz'î aklın bakışı dahi bu seviyededir.

Ya'ni, yâ Rab, hud'a ve hîle evi olan bu dünyâdaki eşyânın hakîkatini bizlere olduğu gibi göster! Bu beyt-i şerîfte Resûl-i Ekrem Efendimiz'in bizlere ta'lîm buyurduğu duâya işâret buyrulur ki o duâ budur: اللهم ارنا الحق حقا وارزقنا اتباعه وارنا الباطل باطلا وارزقنا اجتنابه اللهم ارنا الاشياء كما هي Ya'ni "Ey benim Allah'ım bize hakkı hak olarak göster ve ona uymayı bize irzâk et; ve bize bâtılı, bâtıl olarak göster, onun ictinâbını bize nasîb et! Ey benim Allah'ım, bize eşyâyı olduğu gibi göster!"

Ma'lûmdur ki, bu dünyâda hak sûretinde bâtıllar ve bâtıllar sûretinde haklar vardır. Bunları akl-ı selîmin basîret gözü görür. Âlem-i maddiyâtta en basît misâli budur ki, suya sokulan uzun bir değnek su içinde kırık görünür ve pek uzak mesâfedeki gâyet büyük cisim, gâyet küçük görünür. Zâhir gözümüzün onları böyle görmesi aslâ doğru bir görüş değildir. Eğer aklın nazarı olmasa, bu görüşe inanmak lâzım gelir. İşte akl-ı kâmilin nazarı önünde akl-ı cüz'înin nazarı dahi bu mesâbededir.

1766. Ölmüş olan, ölümden hiç pür-hasret değildir; onun hasreti odur ki azığı noksan oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1766. Ölmüş olan, ölümden dolayı hiç hasret çekmez; onun hasreti, azığının eksik olmasıdır.

Ölmüş ve bu yoğun bedeni toprağa atmış olan kimse, asla öldüğü için dünyaya hasret çekmez. Onun çektiği hasret, berzah âleminde (ölümden sonra ruhların kıyamete kadar kalacakları yer) iyi amellerinin eksik olmasından dolayıdır. Çünkü dünya hayatında rahatlık, sağlık ve mal ile olduğu gibi, ahiret hayatında rahatlık da imanın sağlamlığı ve salih amel iledir. İmanı zayıf olanlar orada hasta, ameli az olanlar da fakir ve zelildirler. Nitekim hadis-i şerifte ليس للماضين هم الموت و انما لهم حسرة الفوت yani "Geçmişler için ölüm gamı yoktur ve onlar için ancak fevt (kaçırılan fırsatlar) hasreti vardır" buyrulur. Bu hadis-i şerifin açıklaması VI. ciltte gelecektir.

Ölmüş ve bu kesîf kalıbı toprağa atmış olan kimse, aslâ öldüğü için dünyâya hasret çekmez. Onun çektiği hasret, âlem-i berzahta iyi amellerinin noksan olmasından dolayıdır. Zîrâ dünyâ hayâtında râhat, sıhhat ve mal ile olduğu gibi, âhiret hayâtında râhat dahi sıhhat-ı îman ve amel-i sâlih iledir. Îmânı zayıf olanlar orada hasta ve ameli az olanlar da fakîr ve zelîldirler. Nitekim hadîs-i şerîfte ليس للماضين هم الموت و انما لهم حسرة الفوت ya'ni "Geçmişler için ölüm gamı yoktur ve onlar için ancak fevt hasreti vardır" buyrulur. Bu hadîs-i şerîfin tefsîri VI. cildde gelecektir.

1767. Ve yoksa bir kuyudan devlet ve ıyş ve güşâd içinde olan sahrâya düştü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1767. Yoksa bir kuyudan devlet, rahatlık ve genişlik içinde olan ovaya düştü.

Ölen kimse niçin dünyaya özlem çeksin ki, onun ruhu bir kuyudan devlet, rahatlık, zevk ve hoşluk olan ovaya düştü ve çıktı. "Güşâd", hoşluk anlamındadır.

Ölen kimse niçin dünyâya hasret çeksin ki, onun rûhu bir kuyudan devlet ve ıyş ü işret ve hoşluk olan sahrâya düştü ve çıktı. "Güşâd", hoşluk ma'nâsınadır.

1768. Bu mâtem makamından ve dar menâhtan, ona geniş sahrâya nakil vâki' oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1768. Bu matem makamından ve dar uyuma yerinden, ona geniş sahraya nakil gerçekleşti.

"Menâh", uyuma yeri demektir. Yani, ölen kimseye, derdi ve ıstırabı ve matemi çok olan dünyadan ve dar olan uyku yerinden geniş sahraya nakil gerçekleşti. Yani dar olan kesafet (yoğunluk) âleminden geniş olan letafet (incelik) âlemine geçiş yaptı.

"Menâh", uyuma yeri demektir. Ya'ni, ölen kimseye, derdi ve ıztırabı ve mâtemi çok olan dünyâdan ve dar olan uyku mahallinden geniş sahrâya nakl etmek vâki' oldu. Ya'ni dar olan âlem-i kesâfetten geniş olan âlem-i letâfete intikal etti.

1769. Bir mak'ad-i sıdktır, yalan eyvan değil; bir has bâdedir, ayrandan sarhoş değil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1769. Bir doğruluk makamıdır, yalan köşk değil; özel bir şaraptır, ayranla sarhoş değil!

"Mak'ad", oturma yeri, "sıdk", yalanın karşıtı olan doğru demektir. Doğruluk makamı, beka (sonsuzluk) yerinden kinayedir. "Eyvan", köşk demektir. Yani, ölümden sonra kâmil imân sahiplerinin ruhlarının gittiği yer bir doğruluk makamıdır ve bir beka yeridir. Dünyanın sarayları ve köşkleri gibi yalan ve fani olan bir yer değildir. Orada özel bir şarap vardır. Nitekim ayet-i kerimede bu şaraba işaretle şöyle buyrulur: وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا (İnsan, 76/21). Yani "Rableri onlara gayet temiz bir şarap içirir." Bu sebeple onlar ayrandan değil, bu temiz şaraptan sarhoşturlar.

"Mak'ad", oturma yeri, "sıdk", yalan mukabili olan doğru demektir. Mak'âd-i sıdk, mahall-i bekādan kinâye olur. "Eyvân", köşk demektir. Ya'ni, ölümden sonra îmân-ı kâmil sahiblerinin rûhlarının gittiği yer bir mak'ad-i sıdktır ve bir mahall-i bekādır. Dünyanın sarayları ve köşkleri gibi yalan ve fânî olan yer değildir. Orada bir has bâde vardır. Nitekim âyet-i kerîmede bu bâdeye işaretle şöyle buyrulur: وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا (İnsan, 76/21). Ya'ni "Rableri onlara gāyet temiz bir şarâb içirir." Binâenaleyh onlar ayrandan değil, bu temiz şarâbdan sarhoşturlar.

1770. Mak'ad-i sıdktır ve onun celîsi Hak olmuştur. Bu ateş-kede olan su ve çamurdan kurtulmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1770. Doğruluk makamıdır ve onun dostu Hak olmuştur. Bu ateş evi olan su ve çamurdan kurtulmuştur.

Öyle bir doğruluk makamı ve kalıcılık yeridir ki, [Hak] onun dostu olmuştur. O kalıcılık yerine giden müminin ruhu, bu ateş mahalli olan su ve çamurdan, yani yoğun bedenden kurtulmuştur.

Öyle bir mak'ad-i sıdk ve mahall-i bekadır ki, [Hak] onun celîsi olmuştur. O mahall-i bekāya giden mü'minin rûhu bu ateş mahalli olan su ve çamurdan, ya'ni cism-i kesîften kurtulmuştur.

1771. Ve eğer nûr verici olan diriliği yapmadın isen, bir iki nefes kalmıştır, er- kekçe öl!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1771. Ve eğer nur verici diriliği yapmadıysan, bir iki nefes kalmıştır, erkekçe öl!

Ey çok yaşamış ve ömrünü boşa geçirmiş olan kimse! Eğer şimdiye kadar, nur verici diriliği yapmadıysan ve ruhanî bir hayatı kazanmadıysan, bundan sonra ömründen bir iki nefes, yani az bir süre kalmıştır; bari bu süre içinde nefsanî sıfatlarından vazgeç de iradî ölüm (mevt-i iradî) ile öl ve bu ruhanî diriliği kazan! Bilinmeli ki, bu şerif beytin IV. ciltteki "Halkı halk ettin, sonra bunları helak ettin" diye Musa (a.s.)'ın Yüce Allah'a soru sorması şerhinin açıklamasıyla bağlantısı vardır; ve açıklamalar o cildin 2986 numarasından 3014 numarasına kadar beyitlerde anılmıştır.

Ey çok yaşamış ve ömrünü boşa geçirmiş olan kimse! Eğer şimdiye kadar, nûr verici olan diriliği yapmadın ve rûhânî bir hayatı kazanmadın ise, bundan sonra ömründen bir iki nefes, ya'ni az bir müddet kalmıştır; bâri bu müddet zarfında nefsânî olan sıfatlarından vazgeç de mevt-i irâdî ile öl ve bu rûhânî diriliği kazan! Ma'lum olsun ki, bu [beyt-i] şerîfin IV. cilddeki "Halkı halkettin, sonra bunları helâk ettin" diye Mûsâ (a.s.)ın Hz. Hudâ'ya suâl etmesi sürh-i şerîfine irtibâtı vardır; ve îzâhât o cildin 2986 numarasından 3014 numarasına kadar beyitlerde mezkûrdur.

1772. Hadîste geldi ki, "Kıyamet gününde her bir cisme, kalk!" diye emir gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1772. Hadiste geldi ki, "Kıyamet gününde her bir cisme, kalk!" diye emir gelir.

"Hadis", burada "haber" demektir. Yani, Kur'an-ı Kerim'in verdiği haberde geldi ki, "Kıyamet gününde her bir cisme, kalk!" diye ilahi emir gelir. Nasıl ki Zümer suresinde şöyle buyrulur: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَمَن فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَن شَاء اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنظُرُونَ (Zümer, 39/68). Yani "Ve sur üfürüldüğü vakit göklerde, yani güneş sistemimizi oluşturan yedi gezegende ve yeryüzünde olan yaratılmışların hepsi kendinden geçer. Güneş sisteminin dışındaki cisimler üzerinde bulunan yaratılmışlar istisnadır. Sonra sur ikinci defa üfürülür. O kendinden geçen yaratılmışlar ayağa kalkıp ne olacağını beklerler."

O şey hakkında ki, liyakatten evvel nimetler bahşedici olan Yüce Allah'ın rahmetinden ümit olunur; ve o öyle Allah'tır ki, ümitsizlikten sonra yağmur bulutunu gönderir; ve Yüce Allah'ın kötülükleri iyiliklere dönüştürdüğü bilinmek için, çok uzaklık vardır ki, yakınlık getirir; ve çok günah vardır ki mübarektir; ve çok saadet vardır ki, azap ümit olunduğu cihetten gelir.

"Hadîs", burada "haber" demektir. Ya'ni, Kur'ân-ı Kerîm'in verdiği haberde geldi ki, "Kıyamet gününde her bir cisme, kalk!" diye emr-i ilâhî gelir. Nitekim sûre-i Zümer'de şöyle buyrulur: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَمَن فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَن شَاء اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنظُرُونَ (Zümer, 39/68). Ya'ni "Ve sûr üfürüldüğü vakit göklerde, ya'ni manzûme-i şemsiyyemizi teşkil eden yedi seyyârede ve yeryüzünde olan mahlûkātın hepsi kendinden geçer. Manzûme-i şemsiyyenin hâricindeki ecrâm üzerinde bulunan mahlûkāt müstesnâdır. Sonra sûr ikinci defa üfürülür. O kendinden geçen mahlûkāt kıyâm edip ne olacağına muntazır olurlar."

O şey hakkında ki, liyâkattan evvel ni'metler bahş edici olan Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümîd olunur; ve o öyle Allah'tır ki, ümidsizlikten sonra yağmur bulutunu gönderir; ve Allah Teâlâ'nın seyyiâtı hasenâta tebdîl ettiği bilinmek için, çok uzaklık vardır ki, yakınlık îras eder; ve çok günah vardır ki mübârektir; ve çok saâdet vardır ki, ukūbet ümîd olunduğu cihetten gelir.

1773. Nefh-i sûr "Ey zerreler, topraktan baş çıkarınız!" diye pak olan Hâlık'tan emirdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1773. Sûra üfleme, "Ey zerreler, topraktan baş çıkarınız!" diye pak olan Yaratıcı'dan gelen bir emirdir.

Bilinmeli ki, sûra üfleme, küllî bir başkalaşım emrini içeren genel bir tecellîdir (ilahi bir görünme). Yukarıdaki beyitte zikredildiği üzere iki kez sûra üfleme gerçekleşir. Bu iki genel tecellîden biri kahredici, diğeri ise adaletlidir. Bu başkalaşımlar inkâr edilemez. Çünkü taayyünlerin (belirginleşmelerin) başlangıçtan sona kadar olan seyirleri hep sürekli başkalaşımlardan ibarettir; ve şu an içinde bulunduğumuz görünen âlem, kendi üzerinde bulunan yaratılmışların şekilleriyle beraber, başkalaşımlar devresi geçirmektedir. Örneğin, özellikle bilinmektedir ki, insan öncelikle küçük bir cisimle doğar. Yemesi, içmesi ve nefes alması sebebiyle cisme yeryüzü elementlerinden birtakım maddeler geçerek, o cisim yavaş yavaş belirli bir hadde kadar büyür. Belirli haddine ulaşınca artık o cisim büyümez. Hâlbuki yeme, içme ve nefes alması kesilmez. Bu sebeple, belirli haddine ulaştıktan sonra yeryüzünden aldığı elementleri yine yeryüzü çeker ve eksiltir ve yerine yenilerini verir ve yeryüzü elementleri insan bedenine kesintisiz gelir ve gider. Eğer yeryüzü verdiği elementleri eksiltmese, farz edelim yetmiş yaşına gelmiş bir adamın cismi dağlar kadar büyük olurdu. Bu cisim, her bir insan ferdinin sabit olan hakikatinin bir elbisesidir. Dünya yurdunda bu elbisenin terbiye şekli böyledir. Yeryüzü, kıyamette genel kahredici tecellî ile başka bir hale geçince, o hakikate göre, yine o yeryüzünün cinsinden ruhanî neş'e (ruhanî yükseliş) galip olarak verilen bir elbisede, o yeryüzü üzerindeki ilâhî kanunlar dairesinde terbiye görür. İşte görülüyor ki, insan varlığında oluş ve bozuluş, ilmen, fennen ve özellikle kesindir. Onun sabit olan hakikatine her bir yurdun gereğine göre bir taayyün ve elbise verilir. Bunun için ayet-i kerimede لتركبن طبقاً عن طبق فما لهم لا يؤمنون yani (İnşikak 84/19-20) "Biz sizi elbette tabaka tabaka başkalaşımlardan geçirip terkip ederiz ve bu hâl duyular âleminde açıkça belirdiği hâlde onlara ne oldu ki sürekli başkalaşımlardan ibaret olan ahirete inanmıyorlar?" buyrulur. Yani, sûra üfleme Yaratıcı'nın küllî bir başkalaşım emridir ve bu genel emrinde Yüce Allah, "Ey toprakta çözülmüş olan element zerreleri, görünen âlemde her bir yaratılmışın hakikatine bir elbise ve taayyün olmak üzere nasıl toplandınız ise bu haşir âleminde dahi, yine o hakikatlere birer taayyün ve elbise olmak üzere toplanınız ve saklandığınız topraktan baş çıkarınız!" buyurur.

Ma'lûm olsun ki, nefh-ı sûr, küllî bir istihâle emrini mutazammın olan tecellî-i âmdır. Yukarıki beyitte zikrolunduğu üzere iki nefh-1 sûr vâki' olur. Bu iki tecellî-i umûmînin birisi kahrî ve dîğeri adlîdir. Bu istihâlât inkâr olunamaz. Zîrâ taayyünâtın ibtidâdan intihâya kadar olan seyirleri hep istihâlât-ı mütemâdiyeden ibârettir; ve elyevm içinde bulunduğumuz âlem-i şehadet, kendi üzerinde bulunan suver-i mahlûkāt ile beraber, istihâlât devresi geçirmektedir. Meselâ mahsüsen ma'lûmdur ki, insan evvelen küçük bir cisim ile doğar. Yemesi ve içmesi ve teneffüs sebebleri ile cisme eczâ-yı arzdan birtakım maddeler intikal ederek, o cisim peyderpey bir hadde kadar büyür. Hadd-i ma'lûmu bulunca artık o cisim büyümez. Halbuki ekl ve şürbü ve teneffüsü munkatı' değildir. Binâenaleyh hadd-i ma'lûmu bulduktan sonra arzdan aldığı eczâyı yine arz cezb ve tenkîs eder ve yerine yenilerini verir ve eczâ-yı arz cism-i beşere lâ-yenkatı' gelir ve gider. Eğer arz verdiği eczâyı tenkîs etmese, bilfarz yetmiş yaşına gelmiş bir adamın cismi dağlar kadar cesîm olurdu. Bu cisim her bir ferd-i insânînin sâbit olan hakîkatinin bir kisvesidir. Mevtın-ı dünyâda bu kisvenin sûret-i terbiyesi böyledir. Arz, kıyamette tecellî-i kahrî-i umûmî ile tebeddül edince o hakîkate göre, yine o arzın cinsinden neş'e-i rûhâniyye gālib olarak verilen bir kisvede, o arz üzerindeki kavânîn-i ilâhiyye dâiresinde terbiye görür. İşte görülüyor ki, vücûd-i insânîde kevn ü fesâd, ilmen ve fennen ve mahsüsen muhakkaktır. Onun sâbit olan hakîkatine her bir mevtının îcâbına göre bir taayyün ve kisve verilir. Bunun için âyet-i kerimede لتركبن طبقاً عن طبق فما لهم لا يؤمنون ya'ni (İnşikak 84/19-20) "Biz sizi elbette tabaka tabaka istihâlâttan geçirip terkîb ederiz ve bu hâl âlem-i histe zâhir olduğu hâlde onlara ne oldu ki devâm-ı istihâlâttan ibaret olan âhirete inanmıyorlar?" buyrulur Ya'ni, nefh-1 sûr Hâlık'ın küllî bir istihâle emridir ve bu umûmî emrinde Hak Teâlâ, "Ey toprakta inhilâl etmiş olan zerrât-ı unsuriyye, âlem-i şehadette her bir mahlûkun hakîkatine bir kisve ve taayyün olmak üzere nasıl toplandınız ise bu âlem-i haşrde dahi, yine o hakîkatlere birer taayyün ve kisve olmak üzere toplanınız ve saklandığınız topraktan baş çıkarınız!" buyurur.

1774. Her birinin canı, sabah vakti, aklın cisme geldiği gibi tekrar cisme gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1774. Her birinin canı, sabah vakti, aklın cisme geldiği gibi tekrar cisme gelir.

Her bir yaratılmışın canı ve hakikati, sabah vakti olunca uykuda olanların akılları cisimlerine geldiği gibi, haşir yerinde oluşacak cisimlerine gelir. Bunun dış âlemdeki örneği şudur ki, kahrî tecellîden (Allah'ın kudret ve azametinin tecellisi) ibaret olan kış mevsiminde bitkilerin büyük bir kısmı yapraklarını döker ve hepsi meyve vermez olur ve hepsi kendinden geçmiş bir haldedir. Kuru veya yaş oldukları bile hissedilmez. Görülür ki, kış hali, asla bahar haline benzemiyor. Birbirlerinin zıddı oluyor. Belirlenmiş etkiler altında bu mevsimin devresi tamam olunca bahar gelir ki, bu hal, yeryüzüne yeni bir rubûbiyyet tecellîsidir (Allah'ın terbiye ediciliğinin tecellisi). Bu tecellî sonucunda hepsine bu dalgınlıktan sonra yeniden hayat gelir ve her biri evvelce ne yatkınlıkta idiyse o yatkınlık üzerine gizli özelliklerini ortaya çıkarırlar. Örneğin erik ağacı ise yapraklarını ve çiçeklerini ve meyvelerini erik olarak verir. Erik ağacından kızılcık meydana gelmez. Buna işaretle Yüce Allah Kur'an-ı Kerim'de buyurur: فَأَحْيَيْنَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَذَلِكَ النُّشُورُ (Fâtır, 35/9) yani "Arz öldükten sonra biz diriltiriz, işte diriliş de böyledir." Arzın ve insanın bu hali bu dünyada hissedilirken bunu idrak edemeyenler أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا ذَلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ (Kaf, 50/3) yani "Biz ölü ve toprak olduktan sonra tekrar hayata döner miyiz? Bu hayata dönüş uzaktır." dediler.

Her bir mahlûkun canı ve hakîkati, sabah vakti olunca uykuda olanların akıllan cisimlerine geldiği gibi mevtın-ı haşrde tekevvün eden cisimlerine gelir. Bunun misâl-i âfâkîsi budur ki, tecellî-i kahrîden ibaret olan kış mevsiminde nebâtâtın kısm-i küllîsi yapraklarını döker ve cümlesi meyve vermez olur ve cümlesi bîhuş bir hâldedir. Kuru ve yaş oldukları bile mahsüs değildir. Görülür ki, kış hâli, asla bahârın hâline benzemiyor. Birbirlerinin aksi oluyor. Müessirât-ı mevzû'a tahtında bu mevsimin devresi tamâm olunca bahar gelir ki, bu hâl, arza yeni bir tecellî-i rubûbiyyedir. Bu tecellî neticesinde cümlesine bu dalgınlıktan sonra yeniden hayât gelir ve her biri evvelce ne isti'dâdda idiyseler o isti'dâd üzerine meknûzâtını ızhâr ederler. Meselâ erik ağacı ise yapraklarını ve çiçeklerini ve meyvelerini erik olarak verir. Erik ağacından kızılcık peydâ olmaz. Buna işâreten Hak Teâlâ Kur'ân-ı Kerîm'de buyurur: فَأَحْيَيْنَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَذَلِكَ النُّشُورُ (Fâtır, 35/9) ya'ni "Arz öldükten sonra biz diriltiriz, işte nüşûr dahi böyledir." Arzın ve insanın bu hâli bu dünyâda mahsüs iken bunu idrak edemeyenler أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا ذَلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ (Kaf, 50/3) ya'ni "Biz ölü ve toprak olduğumuzdan sonra tekrar hayâta rücû' eder miyiz? Bu hayâta rücû' uzaktır." dediler

1775. Can kendinin cismini gündüz vaktinde tanır, defîne gibi kendi harabesine gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1775. Can kendinin cismini gündüz vaktinde tanır, define gibi kendi harabesine gelir.

Yani, uyuyan bir kimsenin canı, gündüz olunca, kendi cismini tanır, o define değerinde olan ruh, bir virane gibi olan cisme ilişkindir.

Ya'ni, uyuyan bir kimsenin canı, gündüz olunca, kendi cismini tanır, o define mesâbesinde olan rûh, bir vîrâne gibi olan cisme taalluk eder.

1776. Kendinin cismini tanır ve ona gider; kuyumcunun canı terzi tarafına ne vakit gider?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1776. Kendi cismini tanır ve ona gider; kuyumcunun canı terzi tarafına ne zaman gider?

Hz. Pîr Efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 43. bölümünde şöyle buyururlar: "Derler ki: Âhirette kiminin sağ eline ve kiminin sol eline mektuplar uçar; ve melekler ve izzet ve naz ve cennet ve mizan ve hesap ve kitap vardır, bunların misali açıklanmadıkça bilinmez. Gerçi bu âlemde onların benzeri yoktur, ancak misal ile belirli olurlar; ve bu âlemde onun misali şudur ki, gece bütün halk uyurlar. Fakirin ve padişahın ve akıllının ve gafilin ve bütün sanat ehlinin düşünceleri ortadan kalkar ve hiç kimsede endişe kalmaz. Tan yeri ağarırken, İsrafil'in suru gibi nefesini üfürür, onların bedenlerinin zerrelerini diriltir. Yine her birinin düşüncesi, uçan mektuplar gibi, herkesin tarafına gelir; hiç yanlışlık meydana gelmez. Terzinin düşüncesi terziye ve fakihin düşüncesi fakihe, zalimin düşüncesi zalime ve adilin endişesi adile gelir. Hiç terzinin uyuyup sabahleyin kunduracı kalktığı meydana geldi mi? Hayır. Bil ki, o âlemde dahi böyle olur; ve bu imkânsız değildir ve bu âlemde de meydana gelir. Hadis-i şerifte كما تعيشون تموتون و كما تموتون تحشرون yani "Yaşadığınız gibi ölürsünüz ve öldüğünüz gibi haşr olursunuz" buyrulur. Şimdi bir kimse bu misal ile meşgul olup ipin ucunu elde eder ise o âlemin bütün hallerini bu âlemde müşahede eder ve o haller ona açılır."

Hz. Pîr Efendimiz Fîhi Mâ Fîh'in 43. faslında şöyle buyururlar: "Derler ki: Âhirette kiminin sağ eline ve kiminin sol eline nâmeler uçar; ve melâike ve izz ü nâz ve cennet ve mîzan ve hesâb ve kitâb vardır, bunların misâli beyân olunmadıkça ma'lûm olmaz. Gerçi bu âlemde onların misli yoktur, ancak misâl ile muayyen olurlar; ve bu âlemde onun misâli odur ki, gece bütün halk uyurlar. Fakîrin ve pâdişâhın ve âkılin ve gâfilin ve bilcümle ehl-i san'atın düşünceleri mürtefi' olur ve hiç kimsede endîşe kalmaz. Subh-ı sefîd, sûr-i İsrâfil gibi nefhasını üfürür, onların zerrât-ı ecsâmını ihyâ eyler. Yine her birinin düşüncesi, uçan nâmeler gibi, herkes tarafına gelir; hiç yanlışlık vâki' olmaz. Terzinin düşüncesi terziye ve fakîhin düşüncesi fakîhe, zâlimin düşüncesi zâlime ve âdilin endîşesi âdile gelir. Hiç terzinin uyuyup sabahleyin kunduracı kalktığı vâki' oldu mu? Hayır. Bil ki, o âlemde dahi böyle olur; ve bu muhal değildir ve bu âlemde de vâki'dir. Hadis-i şerifte كما تعيشون تموتون و كما تموتون تحشرون ya'ni "Yaşadığınız gibi ölürsünüz ve öldüğünüz gibi haşr olursunuz" buyrulur. İmdi bir kimse bu misâl ile meşgûl olup ser-rişteyi elde eder ise o âlemin kâf- fe-i ahvâlini bu âlemde müşâhede eyler ve o ahvâl ona mekşûf olur."

1777. Âlimin canı âlim tarafına gider. Zâlimim rûhu zâlim tarafına gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1777. Âlimin canı âlim tarafına gider. Zâlimin ruhu zâlim tarafına gider.

1778. Zîrâ Allah'ın ilmi onları sabah vaktinde kuzu ve koyun gibi tanıyıcı etti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1778. Çünkü Allah'ın ilmi onları sabah vaktinde kuzu ve koyun gibi tanıyıcı kıldı.

Yani, kuzu, anası olan koyunu nasıl tanırsa, Yüce Allah'ın kendi ilminden ruhlara bahşettiği ilim ile, o ruhlar diriliş vaktinde kendilerine özgü olan kalıpları tanırlar.

Ya'ni, kuzu, anası olan koyunu nasıl tanırsa, Allah Teâlâ'nın kendi ilminden rûhlara bahş ettiği ilim ile, o rûhlar ba's vaktinde kendilerine mahsûs olan kalıpları tanırlar.

1779. Ayak, karanlıklarda kendinin pabucunu tanır; ey sanem, can kendi cismini nasıl tanımaz?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1779. Ayak, karanlıklarda kendi pabucunu tanır; ey sanem, can kendi cismini nasıl tanımaz?

"Zulem", zulmetin çoğuludur. "Sanem", put anlamına gelip burada şekil ve cisim kastedilir. Yani, ey şekil ve ey cismanî olan kimse, ayak karanlıkta kendi giydiği ayakkabıyı tanıdığı hâlde; can, kendisine uygun ve münasip olan cismi nasıl tanımaz? Çünkü ayak, karanlıkta bir yabancının ayakkabısına girse, "bu bana uymadı, benim değildir" diye derhal hükmeder. Ruhlar da diriliş gününde böyledir. Kendilerinin dünyadaki amellerine uygun olarak verilen cisimleri tanırlar.

"Zulem", zulmetin cem'idir. "Sanem", put ma'nâsına olup burada sûret ve cisim murâd buyrulur. Ya'ni, ey sûret ve ey cismânî olan kimse, ayak karanlıkta kendinin giydiği ayakkabıyı tanıdığı hâlde; can, kendisine lâyık ve münâsib olan cismi nasıl tanımaz? Zîrâ ayak, karanlıkta bir yabancının ayakka- bına girse, bu bana uymadı, benim değildir, diye derhal hükmeder. Rûhlar da ba's gününde böyledir. Kendilerinin dünyâdaki amellerine münasib olarak verilen cisimleri tanırlar.

1780. Ey mülteci, haşr sabahı küçüktür; büyük olan haşri ondan kıyas tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1780. Ey sığınan, haşir sabahı küçüktür; büyük olan haşri ondan kıyasla!

"Müstecîr", iltica eden ve sığınan demektir. "Haşir sabahı"ndan kastedilen, uykudan uyanma vaktidir. Bu şerefli beyitte Zümer Suresi'nde geçen "Allah, nefisleri ölümleri anında ve ölmemiş olanları da uykularında vefat ettirir" (Zümer, 39/42) ayet-i kerimesine işaret buyuruyor. Bu sebeple uykudan uyanma vakti küçük haşir ve ölümden sonra dirilme vakti de büyük haşirdir. Bu küçük haşirden büyük haşire kıyas et! Bu kıyas yukarıda 1778 numaralı beytin açıklamasında geçti.

"Müstecîr", ilticâ edici ve sığınıcı demektir. "Haşr sabâhı"ndan murâd, uykudan uyanmak vaktidir. Bu beyt-i şerîfte sûre-i Zümer'de vâki' olan الله يتوفى الأنفس حين موتها والتي لم تمت في منامها (Zümer, 39/42) ya'ni "Allah Teâlâ nefsi ölüm vaktinde ve ölmediği hâlde uykusunda müteveffâ kılar" âyet-i kerîmesine işaret buyuruyor. Binâenaleyh uykudan uyanma vakti küçük haşr ve ölümden sonra ba's vakti de büyük haşrdir. Bu küçük haşrden büyük haşre kıyâs et! Bu kıyâs yukanda 1778 numaralı beytin îzâhında geçti.

1781. Öyle ki rûh çamur tarafına uçar. Nâme dahi sola sağa uçar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1781. Öyle ki ruh çamur tarafına uçar. Mektup dahi sola sağa uçar.

Latif ruh, yoğun bedene nasıl uçup ilişirse, onun amellerinin defteri de sağına ve soluna uçar ve o bedene ilişir.

Rûh-i latîf nasıl cism-i kesîf tarafına uçup taalluk ederse, onun amellerinin defteri dahi sağına ve soluna uçar ve o cisme taalluk eyler.

1782. Buhl ve sehâ, fisk ve takva ve dün âdet etmiş olduğu şey nâmesini onun önüne koyarlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1782. Cimrilik ve cömertlik, günahkârlık ve takva ve dün âdet edinmiş olduğu şeyin yazılı olduğu defteri onun önüne koyarlar.

Yani, dünya hayatında cimrilikten ve cömertlikten ve günahkârlıktan ve takvadan, sözün özü, kendisinin yapmaya alıştığı ahlâk cinsinden olan şeyleri, amelinin defterinde yazılı olduğu hâlde eline verirler.

Ya'ni, hayât-ı dünyeviyyede hasîslikten ve cömertlikten ve fisk ve takvâdan velhâsıl kendinin yapmağa alıştığı ahlâk cinsinden olan şeyleri, amelinin defterinde yazılı olduğu hâlde eline verirler.

1783. Vaktaki o seher vakti, uykudan uyanır, tekrar hayır ve şerden onun tarafına gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1783. O seher vakti uykudan uyanır, tekrar hayır ve şerden onun tarafına gelir.

Bu şerefli beyitte "İnsanlar uykudadır, öldükleri vakit uyanırlar" hadis-i şerifine işaret buyrulur. Yani, seher vakti gibi olan ölüm vasıtasıyla, uyku mesabesinde olan dünya hayatından uyanıklık mesabesindeki ahiret hayatına geçerler. Dünya hayatında hayırdan ve şerden ne gibi fiiller ortaya çıkmış ise, bunlar birer suretle onun tarafına gelir.

Bu beyt-i şerifte الناس نيام فاذا ماتوا فانتبهوا ya'ni "Nâs uy[kudadır]lar, öldükleri vakit uyanırlar" hadîs-i şerîfine işaret buyrulur. Ya'ni, vaktâki seher vakti gibi olan ölüm vâsıtasıyla uyku mesâbesinde olan dünyâ hayâtından uyanıklık mesâbesindeki hayât-ı uhreviyyeye intikal ederler, hayât-ı dünyeviyyede hayırdan ve şerden ne gibi ef'âli sâdır olmuş ise bunlar birer sûretle onun tarafına gelir.

1784. Eğer kendi ahlâkına riyazet vermiş ise, uyanıklık vaktinde yine o nezdine gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1784. Eğer kendi ahlakına riyâzât vermiş ise, uyanıklık vaktinde yine o yanına gelir.

Eğer dünya hayatında kendi kötü ahlaklarını terbiye edip, düzeltmiş ise, uyandığı vakit yine yanına o dönüşmüş olan güzel huylar gelir.

Eğer hayât-ı dünyeviyyede kendi kötü ahlâklarını terbiye edip, ıslâh etmiş ise, uyandığı vakit yine nezdine o tebeddül etmiş olan güzel huylar gelir.

1785. Ve eğer o, dün hâm ve çirkin ve dalâl içinde oldu ise, solu, kara mâtem nâmesi gibi bulur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1785. Ve eğer o, dün ham ve çirkin ve sapkınlık içinde oldu ise, solunu, kara matem nağmesi gibi bulur.

Ve eğer o kimse dün, yani dünya hayatında, insanlık yönünden ham ve çirkin ve sapkınlık içinde oldu ise, onun sol eli, amel defterini kapkara olan bir matem nağmesi gibi bulur. "Azâ", matem ve şiddet yılı ve musibete sabretmek anlamlarındadır. Burada amel defterinin matem elbisesi gibi siyah olmasına işaret buyrulur.

Ve eğer o kimse dün, ya'ni hayât-ı dünyâda, insanlık cihetinden hâm ve çirkin ve dalâlet içinde oldu ise, onun sol eli, amel defterini kapkara olan bir mâtem-nâme gibi bulur. "Azâ", mâtem ve şiddet yılı ve musîbete sabretmek ma'nâlarınadır. Burada amel defterinin mâtem elbisesi gibi siyah olmasına işâret buyrulur.

1786. Ve eğer o, dün takva ve dîn ile pâk oldu ise, uyanıklık vaktinde kıymetli inciyi götürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1786. Ve eğer o, dün takva ve din ile temizlendi ise, uyanıklık vaktinde kıymetli inciyi götürür.

Ve eğer o kimse, dünkü gün, yani dünya hayatında, takva ve din aracılığıyla, hayvanlığını temizledi ve nefsini insan yaptı ise, uyanıklık vaktinde kıymetli inci değerinde olan mükâfata ulaşır. Bu beytin ikinci mısraı bazı nüshalarda böyledir: چون شود بیدار یابد در یمین Yani "Uyandığı vakit sağında bulur."

Ve eğer o kimse, dünkü gün, ya'ni hayât-ı dünyeviyyede, takvâ ve dîn vâsıtasıyla, hayvanlığı temizledi ve nefsini insan yaptı ise, uyanıklık vaktinde kıymetli inci mesâbesinde olan mükâfâta nâil olur. Bu beytin ikinci mısrâ'ı bazı nüshalarda böyledir : چون شود بیدار یابد در یمین Ya'ni "Uyandığı vakit sağında bulur."

1787. Uyku ve uyanıklığımız bizim için ölüm ve mahşerimizin nişanı üzerine iki şahid oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1787. Uyku ve uyanıklığımız, bizim için ölümümüzün ve mahşerimizin nişanı üzerine iki şahit oldu.

"Uyku ölümün kardeşidir" hadis-i şerifi gereğince, bizim uykumuz ve uyanıklığımız, bizim için ölüm ve mahşer esnasındaki hallerimize işaret olarak iki özel şahit oldu.

النوم اخ الموت Ya'ni "Uyku ölümün kardeşidir" hadîs-i şerîfi mûcibince bizim uykumuz ve uyanıklığımız bizim için ölüm ve mahşer esnasındaki hallerimize alâmet olarak iki mahsüs şâhit oldu.

1788. Küçük haşir ve büyük haşri gösterdi; küçük ölüm, büyük ölümü parlattı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1788. Küçük haşri ve büyük haşri gösterdi; küçük ölüm, büyük ölümü parlattı.

"Zidûden", kalbi gamdan, aynayı tozdan, kılıcı ve benzerlerini pastan temizlemek demektir ve arındırmak, bir şeyin aslını ortaya çıkarmaktan kinayedir. Yani, uyku ve uyanıklık hâli bize ölüm ve haşir hâlini ortaya çıkardı, demek olur.

"Zidûden", kalbi gamdan ve aynayı tozdan ve kılıç ve emsâlini pastan temizlemek demektir ve sâf etmek ve bir şeyin aslını zâhir kılmaktan kinâyedir. Ya'ni, uyku ve uyanıklık hâli bize ölüm ve haşir hâlini zâhir kıldı, demek olur.

1789. Fakat bu nâme hayâldir ve gizlidir; ve o büyük haşirde çok aşikâr olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1789. Fakat bu amel defteri hayaldir ve gizlidir; ve o büyük haşirde çok aşikâr olur.

Lâkin rüyada görülen bu amel defteri ve fikrî amellerin suretleri hayaldir ve başkalarının gözlerinden gizlidir. Yalnız rüyayı gören kimseye aşikâr olur. Fakat haşr-i ekber günü olan kıyamette apaçık ortaya çıkar ve başkaları da görür.

Lâkin rü'yâda görülen bu nâme ve a'mâl-i fikriyye sûretleri hayâldir ve başkalarının gözlerinden gizlidir. Yalnız rü'yâyı gören kimseye âşikâr olur. Fakat haşr-i ekber günü olan kıyâmette apaçık zâhir olur ve başkaları da görür.

1790. Bu hayal burada gizli ve eseri zâhirdir; bu hayâlden orada sûretler neşv ü nemâ bulur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1790. Bu hayal burada gizlidir ve eseri görünürdür; bu hayalden orada suretler gelişir ve büyür.

Bu hayal, yani insanın iyi ve kötü fikirleri bu dünyada başkalarının gözünden gizlidir; fakat sözden ve fiilden o fikirlerin eserleri görünürdür. İşte bu hayalden orada, yani en büyük diriliş gününde suretler gelişir ve büyür.

Bu hayâl, ya'ni insanın iyi ve kötü fikirleri bu dünyâda başkalarının nazarından gizlidir ve fakat sözden ve fiilden o fikirlerin eserleri zâhirdir. İşte bu hayâlden orada, ya'ni haşr-i ekber gününde sûretler neşv ü nemâ bulur.

1791. Mühendiste bir evin hayalini gör; onun kalbinde bir zemînde bir tâne gibidir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1791. Mühendiste bir evin hayalini gör; onun kalbinde bir zeminde bir tane gibidir!

Mühendis yapacağı bir evin hayalini zihninde tasarlar, bu hayalî şekil onun kalbinde yere ekilmiş bir tohuma benzer.

Mühendis yapacağı bir evin hayalini zihninde tasarlar, bu sûret-i hayâliyye onun kalbinde yere ekilmiş bir tâneye benzer.

1792. O hayal içeriden dışarıya gelir. Zemîn gibi ki, için tohumundan doğurur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1792. O hayal içeriden dışarıya gelir. Tıpkı yer gibi ki, içindeki tohumdan doğurur.

O mühendisin herkesin gözünden gizli olan hayali, dışa dönük fiil ile içeriden dışarıya çıkar ve herkes, o dışarıya çıkan evin şeklini görürler ve bundan önce bu evin, mühendisin hayalinde bulunduğunu bilirler. Bu hâl, yer gibidir ki, içindeki tohumdan kendi cinsi olan bitkiyi doğurur ve ortaya çıkarır.

O mühendisin herkesin nazarından gizli olan hayâli, fiil-i zâhirî ile içeriden dışarıya çıkar ve herkes, o dışarıya çıkan evin şeklini görürler ve bundan evvel bu evin, mühendisin hayâlinde bulunduğunu bilirler. Bu hâl arz gibidir ki, içindeki tohumdan onun cinsi olan nebâtı doğurur ve meydâna çıkarır.

1793. Her bir hayal ki, o gönülde vatan yapar, mahşer günü bir sûret olacaktır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1793. Her bir hayal ki, o gönülde vatan yapar, mahşer günü bir sûret olacaktır.

Yani, insanın kalbinde ve beyninde yer tutan iman ve inkâr ve iyilik ve kötülük hayalleri mahşer günü birer şekle girecektir. Çünkü kalpteki hayal, ruha sarılmış olan bir şekildir. Vakti geldiğinde ölüm vasıtasıyla, ruh cesedi terk eder ve kendisi çıplak bir halde kalır; o hayaller kendinde ortaya çıkar, artık onu örtecek bir perde olan ceset yoktur. Kendisi bu şekilleri gördüğü gibi başkaları da görür. Tasavvur edilsin, gayet rezilce olan bir hayalin kötü şekli mahşer ehli arasında ortaya çıktığı vakit, o insan ne hale girer!

Ya'ni, insanın kalbinde ve dimâğında yer tutan îmân ve inkâr ve iyilik ve kötülük hayalleri mahşer günü birer sûrete girecektir. Zîrâ kalbdeki hayâl, rûha sarılmış olan bir sûrettir. Vaktâki ölüm vâsıtasıyla, rûh cesedi terk eder ve kendisi çıplak bir hâlde kalır; o hayaller kendinde zâhir olur, artık onu örtecek bir perde olan cesed yoktur. Kendisi bu sûretleri gördüğü gibi başkaları da görür. Tasavvur olunsun, gāyet rezîlâne olan bir hayalin kötü sûreti ehl-i mahşer arasında zâhir olduğu vakit, o insan ne hâle girer!

1794. Zamîrde olan, o mühendisin hayali gibidir; tânenin zemîninde nebât gibi tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1794. Gönülde olan, o mühendisin hayali gibidir; tanenin toprağında bitki gibi tut!

İnsanın hayalinde olan şeylerin kıyamet günü dışarıda ortaya çıkışı, o mühendisin kalbindeki hayalin ortaya çıkışına benzer veya içine tohum ekilmiş olan bir toprakta, o tohumdan bitkinin ortaya çıkışına benzer.

İnsanın hayalinde olan şeylerin mahşer günü hâriçte zuhûru, o mühendisin kalbindeki hayâlin zuhûruna benzer veyâhud içine tâne ekilmiş olan bir arzda, o tâneden nebât zuhûruna benzer.

1795. Bu iki mahşerden mahlasım kıssa mıdır, mü'minlere onun beyanında hisse vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1795. Bu iki mahşerden maksadım kıssa mıdır, müminlere onun açıklanmasında pay vardır.

"Mahlas", özet ve maksat demektir. Yani, uyku ve uyanıklık ile ölüm ve diriliş zamanlarından oluşan bu iki mahşeri açıklamakla maksadım, kıssanın kendisi midir? Hayır, o kıssanın ayrıntılı açıklamasında müminlere pay vardır. Çünkü müminler bunları dinledikleri zaman, bunu akıllarına çok yakın görüp kötü düşüncelerden kendilerini temizlemeye gayret ederler ve eğer kötü düşünceler gelirse istiğfar ederler. Ama inkârcıların bu paydan nasipleri yoktur.

"Mahlas", hulâsa ve maksad demektir. Ya'ni, uyku ve uyanıklık ve ölüm ve ba's zamanlarından ibaret olan bu iki mahşeri beyân etmekten maksadım, kıssanın sûreti midir? Hayır, o kıssanın tafsîl ve beyânında mü'minlere hisse vardır. Zîrâ mü'minler bunları dinledikleri vakit, bunu akıllarına pek yakın görüp havâtır-ı redîeden kendilerini temizlemeğe gayret ederler ve gelirse istiğfâr ederler. Amma münkirlerin bu hisseden nasîbleri yoktur.

1796. Vaktaki kıyamet güneşi zahir olur, topraktan çirkin ve güzel dahi sıçrar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1796. Kıyamet güneşi ortaya çıktığında, topraktan çirkin ve güzel de fırlar.

Kıyamet gününe özgü olan güneş ortaya çıkar. وَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجاً (Nebe', 78/18) yani "Ve o günde ki sûra üflenir, halk bölük bölük gelirler" ayet-i kerimesi gereğince bu ikinci sûr ile genel adalet tecellisi meydana gelir. Her bir ruh, yeryüzünün kazandığı değişime uygun olarak, yine yeryüzü cinsinden bir belirlenme elbisesiyle ortaya çıkar ve güzel çirkin herkes kalkar.

Vaktāki kıyamet gününe hâs olan güneş zâhir olur. وَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجاً (Nebe', 78/18) Ya'ni "Ve o günde ki sûra nefh olunur, halk fevc fevc gelirler" âyet-i kerîmesi mûcibince bu ikinci sûr ile tecellî-i adli-i umûmî vâki' olur. Her bir rûh arzın kesb ettiği istihâleye münasib, yine arz cinsinden bir kisve-i taayyün ile zahir olurlar ve güzel çirkin hep kıyâm ederler.

1797. Kazā dīvânı tarafına koşucu olurlar; ve iyi ve kötü olan nakid, potaya giderler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1797. Kazâ divanı tarafına koşucu olurlar; ve iyi ve kötü olan nakit, potaya giderler.

1798. İyi nakid şadman ve ziyade nazlıdır; kalp olan nakid meşakkatte ve erimektedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1798. İyi para sevinçli ve çok nazlıdır; sahte para ise meşakkattedir ve erimektedir.

"Naz", sözlükte yeni bitmiş ve körpe olan, ayrıca âşığın şevkini artırmak için maşukun âşıktan kendini nazla geri çekmesi demektir. "Naz-naz", eş anlamlı kelimelerin birleşimidir. "Har-har", "güft-gû" ve "cüst-cû" gibi. İç dünyası iyi para ve altın gibi olan kişi, mahşerde sevinçli ve çok nazlıdır; iç dünyası sahte para olan ise orada zahmet içinde ve tuz gibi erimektedir.

"Nâz", lügatte yeni bitmiş ve körpe ve âşıkın şevkini artırmak için ma'şûkun âşıktan istiğnâsı demektir. "Nâz-nâz", terkîb-i terâdüfidir. "Hâr-hâr", güft-gû" ve "cüst-cû" gibi. Bâtını dünyâda iyi nakd ve altın gibi olan, mahşerde sevinici ve çok nazlıdır ve bâtını kalp olan ise orada zahmet içinde ve tuz gibi erimektedir.

1799. Lahza lahza imtihanlar erişir; gönüllerin sırrı cesedde görünür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1799. An be an imtihanlar gelir; gönüllerin sırrı bedende görünür.

"İmtihan", mihnet çekmek demektir. Yani, mahşer halkından her birine, gönüllerindeki sır bedenlerinde ortaya çıkıp, sırları kötü ise insanların gözünde zelil olmak suretiyle an be an mihnet çekmeler meydana gelir; ve dünyadan ahirete beraberce götürdüğü mallar ortaya çıkarak elemlere maruz kalır.

"İmtihân", mihnetlenmek demektir. Ya'ni, ehl-i mahşerden her birine, gönüllerindeki sır cesedlerinde zâhir olup, sırları fenâ ise enzâr-ı nâsda zelîl olmak sûretiyle lahza lahza mihnetlenmeler vâki' olur; ve dünyâdan âhirete berâberce götürdüğü metâ'lar meydâna çıkarak elemlere dûçâr olur.

1800. Kandilden su ve yağ aşikâr olduğu gibi, yahud sırları neşu ü nemâ bulan bir toprak gibi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1800. Kandilden su ve yağın açıkça göründüğü gibi, yahut sırları gelişip büyüyen bir toprak gibi.

1801. Soğandan ve za'ferandan ve köknardan kışın sırrını baharın eli aşikâr eder.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1801. Soğandan, za'ferandan ve köknardan kışın sırrını baharın eli açığa çıkarır.

Mahşer gününde kazanılan bedenden iyi ve kötü hayalî suretlerin ortaya çıkmasının özel örneği şudur: Örneğin kandil bir cisimdir fakat şeffaftır, içinde ne varsa gösterir. İçindeki su ve zeytinyağı, içine bakmadan dışından görünür. Yahut siyah bir toprağın altında ne olduğu bilinmezken, içindeki tohumların başlarını çıkarıp görünmesi gibidir. Nasıl ki kışın topraklar faal olmayan bir haldedir. Bahar mevsiminin eli değdiği zaman, kışın kendi içinde sakladığı soğan ve za'feran ve köknar ortaya çıkar. "Köknar", haşhaş kozası ve onun sıkılmış suyu anlamındadır.

Yevm-i mahşerde iktisâb olunan cisimden iyi ve kötü suver-i hayâliyyenin zâhir olmasının misâl-i mahsüsü budur: Meselâ kandil bir cisimdir fakat şeffaftır, içinde ne var ise gösterir. İçindeki su ve zeytin yağı içine bakmadan dışından zâhirdir. Yahud siyah bir toprağın altında ne olduğu mechûl iken, içindeki tohumların başlarını çıkarıp görünmesi gibi. Nitekim kışın topraklar gayr-ı fa'âl bir hâldedir. Bahar mevsiminin eli değdiği vakit, kışın kendi içinde sakladığı soğan ve za'ferân ve köknar meydana çıkar. "Köknar", haşhaş kozası ve onun sıkılmış suyu ma'nâsınadır.

1802. O birisi, "Biz müttakîleriz!" diyerek yeşil başlı ve diğeri menekşe gibi başı aşağı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1802. O birisi, "Biz müttakîleriz!" diyerek başı yukarıda, diğeri ise menekşe gibi başı aşağıda.

Sâlihler, başları yukarıda sevinçli bir haldedirler. Hal dilleriyle ve duruşlarıyla "Biz dünya hayatında zühd (dünya nimetlerinden el çekme) ve takva (Allah'tan korkma ve emirlerine uyma) dairesinde yaşamış olanlardanız!" derler; fâsıklar (günahkârlar) ve münkirler (inkâr edenler) ise, utandıklarından ve korktuklarından, başlarını önlerine eğmişlerdir. Birinci mısrada ان المتقين في مقام أمين (Duhân, 44/51) yani "Muhakkak müttakîler emniyet makamındadır"; ve ikinci mısrada ولو ترى إذ المجرمون نأكسوا رؤسهم عند ربهم (Secde, 32/12) yani "Âsîleri rablerinin katında başları eğilmiş görürsün" ayetlerine işaret buyrulur.

Sâlihler, başları yukarıda mesrûr bir hâldedirler. Lisân-ı halleriyle ve vaz'iyyetleriyle "Biz hayât-ı dünyeviyyede zühd ve takvâ dâiresinde yaşamış olanlardanız!" derler; ve fâsıklar ve münkirler ise, utandıklarından ve korktuklarından, başlarını önlerine eğmişlerdir. Birinci mısrâ'da ان المتقين في مقام أمين (Duhân, 44/51) ya'ni "Muhakkak müttakîler emniyet makamındadır"; ve ikinci mısrâ'da ولو ترى إذ المجرمون نأكسوا رؤسهم عند ربهم (Secde, 32/12) ya'ni "Âsîleri rablerinin indinde başları eğilmiş görürsün" âyetlerine işâret buyrulur.

1803. Gözleri tehlikeden dışarı fırlamış, sâbit, korkudan on çeşme olmuş!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1803. Gözleri tehlikeden dışarı fırlamış, sabit, korkudan on çeşme olmuş!

Fâsıkların ve inkârcıların gözleri, mahşer gününün tehlikesini görüp, bu tehlikeden dolayı gözleri dışarı fırlamış, acaba başımıza ne gibi belalar gelecek diye, sabit olan ve hiçbir sebeple yok olmayan korkudan dolayı on çeşmeden akan sular gibi gözleri yaş dökmekte olur.

Fâsıkların ve münkirlerin gözleri, mahşer gününün tehlikesini görüp, bu tehlikeden nâşî gözleri dışarıya fırlamış, acabâ başımıza ne gibi belâlar gelecek diye, sâbit olan ve hiçbir sebeble zâil olmayan korkudan dolayı on çeşmeden akan sular gibi gözleri yaş dökmekte bulunmuş olur.

1804. Gözler intizârda açık kalmış, tâ ki nâme sol taraftan gelmeye!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1804. Gözler intizârda açık kalmış, tâ ki nâme sol taraftan gelmeye!

Mahşer ehli, amel defterleri sol taraftan gelmesin diye, gözleri açık bir hâlde beklerler.

Ehl-i mahşer defter-i a'mâlleri soldan gelmesin diye, gözleri açık bir hâlde beklerler.

1805. Sağ tarafa sol tarafa göz çevirici, zîrâ ki, sağ nâmenin tâli'i kolay olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1805. Sağ tarafa, sol tarafa göz çevirici; çünkü sağ taraftan gelen amel defterinin talihi kolay olmaz.

"Zep", bedava ve kolay anlamlarındadır (Burhan). Yani, mahşer ehli, "Acaba amellerimizin defteri hangi tarafımızdan gelecektir?" diye gözlerini sağa ve sola çeviren bir haldedirler. Çünkü sağ ele gelen amel defteri, öyle bedava ve kolay kolay gelmez. Bu defter, dünya hayatında nefsinin hazlarına karşı çıkanlara ve benlikten geçmiş olanlara özgüdür.

"Zep", bâd-i havâ [bedâva] ve kolay ma'nâlarınadır (Burhân). Ya'ni, ehl-i mahşer "Acabâ amellerimizin defteri hangi tarafımızdan gelecektir?" diye gözlerini sağa ve sola çevirici bir hâldedirler. Zîrâ sağ ele gelen defter-i a'mâl, öyle bedâva ve kolay kolay gelmez. Bu defter dünyâ hayâtında nefsinin ezvâkına muhalefet edenlere ve enâniyetten geçmiş olanlara mahsûstur.

1806. Bir kulun eline bir nâme gelir; başı siyah, cürümden ve fısktan dolmuş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1806. Bir kulun eline bir mektup gelir; başı siyah, suç ve fısktan (Allah'ın emirlerinden çıkma) dolmuş.

1807. Onda bir hayır ve bir tevfik yok; sıddıkın kalbini incitmeden başkası yok!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1807. Onda bir hayır ve bir başarı yok; sıddıkın (doğruluğu ve dürüstlüğü huy edinmiş kişinin) kalbini incitmekten başka bir şey yok!

1808. Baştan ayağa kadar çirkinlik ve günah dolu, yol ehli üzerine istihzâ ve ıslık çalma.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1808. Baştan ayağa kadar çirkinlik ve günah dolu, Hakk yolcusu üzerine alay etme ve ıslık çalma.

Mahşer günü bir kulun eline bir amel defteri gelir ki, baş tarafı kapkara, içi türlü türlü suçlardan ve günahlardan dolu. Sözün özü, bu defter baştan ayağa kadar çirkinlik ve günah içinde. Bunda öyle kötülükler var ki, dünyada, Hakk yoluna giden kullar ile alay etmiş ve arkalarından alay ederek ıslık çalmış. İçinde hayır ve ilâhî yardım adına hiçbir şey yok! Dünya hayatında işi gücü Allah'ın dostlarını incitmek olmuş.

Mahşer günü bir kulun eline bir amel defteri gelir ki, baş tarafı kapkara, içi türlü türlü suçlardan ve fisk u fücûrdan dolu. Velhâsıl bu defter baştan ayağa kadar çirkinlik ve günah içinde. Bunda öyle fenâlıklar var ki, dünyâda, hak yoluna giden kullar ile istihzâ etmiş ve arkalarından alay ederek ıslık çalmış. İçinde hayır ve tevfik-ı ilâhî nâmına hiçbir şey yok! Hayât-ı dünyeviyyesinde işi gücü Hakk'ın dostlarını incitmek olmuş.

1809. Onun hîlekârlıkları ve hırsızlıkları ve o Fir'avnlar gibi onun ben ve bizi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1809. Onun hilekârlıkları ve hırsızlıkları ve o Firavunlar gibi onun "ben" ve "biz" demesi.

"Ene" ve "innâ" Arapça kelimelerdir, "ben" ve "biz" demektir. Yani, o kulun amel defterinde bütün dünyadaki hilekârlıkları ve hırsızlıkları ve Firavunlar gibi konuşma esnasında tam bir azametle, "Ben şöyle yaptım ve biz böyle yaparız" gibi kullandığı ifadeler ve kibir ve benliği hep yazılıdır.

"Ene" ve "innâ", Arabî kelimelerdir, "ben" ve "biz" demektir. Ya'ni, o kulun amel defterinde bütün dünyadaki hîlekârlıkları ve hırsızlıkları ve Fir'avnlar gibi mükâleme esnasında kemâl-i azametle, "Ben şöyle yaptım ve biz böyle yaparız" gibi kullandığı ta'bîrât ve kibir ve enâniyeti hep yazılı.

1810. Vaktaki o sakîl kendi nâmesini okur, o bilir ki, rıhlet zindan tarafına [1810] oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1810. O ağır ruhlu kişi kendi amel defterini okuduğunda, bilir ki yolculuk zindan tarafına oldu.

O ağır ruhlu kul, kendi amel defterini okuduğunda ve içindeki tüm kötülüklerin toplanmış ve yazılmış olduğunu gördüğünde, gideceği yerin zindan ve hapishane olduğunu anlar.

Vaktâki o rûhu sakîl olan kul kendinin amel defterini okur ve içindeki rezâilin hepsi toplanmış ve yazılmış olduğunu görür, anlar ki gideceği yer zindandır ve hapishanedir.

1811. Sonra hırsızlar gibi darağacı tarafına revân olur; zâhir olan cürüm i'tizâr yolunu bağlamıştır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1811. Sonra hırsızlar gibi darağacı tarafına gider; görünen suç, özür dileme yolunu kapatmıştır.

Sonra o kul, hırsızlar gibi darağacı tarafına gitmeye başlar; çünkü kabahatleri tamamen ortaya çıkmış ve örtülmesine imkân kalmamış olduğundan, özür dileyecek hâli yoktur.

Sonra o kul, hırsızlar gibi darağacı tarafına gitmeğe başlar; çünki kabâhatleri tamâmıyle meydâna çıkmış ve setrine imkân kalmamış olduğundan, özür dileyecek hâli yoktur.

1812. O binlerce hüccet ve kötü söz onun ağzı üzerine fenâ çivi gibi olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1812. O binlerce delil ve kötü söz, onun ağzı üzerine kötü bir çivi gibi olmuştur.

Dünyada kendisinden ortaya çıkan binlerce kötü amelin ve kötü sözün amel defterine yazılarak aleyhine bir delil olması, onun ağzı üzerine kötü ve kuvvetli bir çivi gibi çakılmış ve ağzını açacak hali kalmamıştır.

Dünyâda kendisinden zâhir olan binlerce fenâ amellerin ve kötü sözlerin defter-i a'mâlinde yazılarak aleyhine bir hüccet olması onun ağzı üzerine fenâ ve kuvvetli bir çivi gibi mıhlanmış ve ağzını açacak hâli kalmamıştır.

1813. Hayırsızlık eşyası onun cismi üzerinde ve onun evinde zâhir olup onun efsânesi gâib olmuş.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1813. Hayırsızlık eşyası onun cismi üzerinde ve onun evinde ortaya çıkıp onun efsanesi kaybolmuş.

Çaldığı eşya üzerinde ve evinde bulunan bir hırsız, artık kendini savunmak için nasıl ki söyleyecek bir söz ve bir masal bulamazsa, bu kul da o hâle gelir.

Çaldığı eşya üzerinde ve evinde bulunan bir hırsız, artık kendini müdafaa için nasıl ki söyleyecek bir söz ve bir masal bulamazsa, bu kul dahi o hâle gelir.

1814. Binaenaleyh "Saîr" zindanına revân olur; zîrâ dikene ateşten kaçmak olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1814. Bu sebeple "Saîr" zindanına gider; çünkü dikenin ateşten kaçması olmaz.

"Saîr", sözlükte "alevli ateş" anlamına gelip cehennemin katmanlarından bir katmanın adıdır. Yani, bu halde olan kul kendisinin azap yeri olan Saîr'e gidici olur. Çünkü bu kul bir diken gibidir; bu sebeple dikenin layığı ateştir.

"Saîr", lügatte "alevli ateş" mâ'nâsına olup cehennemin tabakalarından bir tabakanın adıdır. Ya'ni, bu hâlde olan kul kendinin mahall-i azabı olan Saîr'e gidici olur. Zîrâ bu kul bir diken gibidir; binâenaleyh dikenin lâyığı ateştir.

1815. Çünki önde ve arkada olan o gizli melekler ases gibi zâhir olmuştur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1815. Çünkü önde ve arkada olan o gizli melekler, bekçi gibi görünmüştür.

Yani, o suçlu kul, ben Cehennem'e gitmem, diyemez; çünkü dünyada iken önde ve arkada gizli olan ve görünmeyen melekler, ahirette zabıta memuru gibi ortaya çıkmışlardır.

Ya'ni, o mücrim kul, ben Saîr'e gitmem, diyemez; çünki dünyâda iken önde ve arkada gizli olan ve görünmeyen melekler, âhirette zabıta me'mûru gibi meydana çıkmışlardır.

1816. Onu götürürler, onu ucu sivri bir şeyle dürterler, derler ki: "Ey köpek, kendi gühdanlarına git!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1816. Onu götürürler, onu ucu sivri bir şeyle dürterler, derler ki: "Ey köpek, kendi pislik yerlerine git!"

"Süpûzend", "süpühten" masdarından şimdiki zaman fiilidir. "Güh-dân-hâ", "gûh" kelimesinin kısaltılmışı olan "güh" ile "dân" ve "hâ" eklerinden oluşmuştur. Kendi "pislikleri" anlamına gelir. Yani, o melekler onu sivri övendire ile dürte dürte götürürler de derler ki: "Ey köpek, haydi bakalım kendine özgü olan pislik yerlerine git!"

"Süpûzend", "süpühten" masdarından fiil-i müzâri'dir. "Güh-dân-hâ", "gûh"ün muhaffefi olan "güh" ile "dân" ve "hâ" edatlarından mürekkebdir. Kendi "pislikleri" demek olur. Ya'ni, o melekler onu sivri övendire ile dürte dürte götürürler de derler ki: "Ey köpek, haydi bakalım kendine mahsûs olan pislik yerlerine git!"

1817. Her yol başında ayağını çeker, tâ ola ki o kuyudan sıçraya!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1817. Her yol başında ayağını çeker, tâ ki o kuyudan sıçraya!

Melekler onu dürterek götürürken o her yol başında ayağını geri çeker ve ümit eder ki, kendisinin atılacağı kuyudan yakasını kurtarsın.

Melekler onu dürterek götürürken o her yol başında ayağını geri çeker ve ümîd eder ki, kendisinin atılacağı kuyudan yakasını kurtarsın.

1818. Muntazır durur, susar, bir ümîd içinde yüzünü arkaya çevirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1818. Bekler, susar, bir ümit içinde yüzünü arkaya çevirir.

"Ten zeden", susmak; "rûy vâpes kerden", yüzü arkaya çevirmek. Yani, o suçlu yolda durur ve susar. Kurtulma ümidi beslediğine işaret olarak yüzünü arka tarafa çevirir.

"Ten zeden", susmak; "rûy vâpes kerden", yüzü arkaya çevirmek. Ya'ni, o mücrim yolda durur ve sükût eder. Kurtulmak ümîdi beslediğine işaret olarak yüzünü arka tarafa çevirir.

1819. Sonbahar yağmuru gibi göz yaşı yağdırır, bir kuru ümîd! O onun gayrı ne tutar?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1819. Sonbahar yağmuru gibi göz yaşı yağdırır, bir kuru ümîd! O onun gayrı ne tutar?

O suçlu ağlar. Bir kuru ümit besler; bu anda o çaresizin bu kuru ümidinden başka dayanacak nesi vardır?

O mücrim ağlar. Bir kuru ümîd besler; bu anda o bîçârenin bu kuru ümîdinden başka dayanacak nesi vardır?

1820. Her bir zaman yüzünü arkaya çevirir, yüzünü mukaddes olan dergâha döndürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1820. Her bir zaman yüzünü arkaya çevirir, yüzünü mukaddes olan dergâha döndürür.

O günahkâr kulun beslediği ümit, Rahmân'ın rahmetine sığınarak affa erişmektir. İşte bu ümit ile her zaman yüzünü arkasına çevirir ve mukaddes olan ilâhî dergâha yönelir.

O günahkâr kulun beslediği ümîd, rahmet-i Rahmân'a ilticâ ederek afve mazhar olmaktır. İşte bu ümîd ile her zaman yüzünü arkasına çevirir ve mukaddes olan dergâh-ı ilâhîye teveccüh eder.

1821. Müteakiben Hak'tan, nûr iklîminden emir gelir ki, ona deyiniz ki: "Ey çıplak!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1821. Ardından Hak'tan, nur ikliminden emir gelir ki, ona deyiniz ki: "Ey çıplak!"

"Battal", işi olmayıp boş duran kimse, yani tembel; "ûr", çıplak demektir. "Nur iklimi"nden kastedilen, mutlak varlık mertebesidir. Çünkü Varlık, nurun ta kendisidir. Nur, kendisi görünen ve eşyayı görünür kılan olduğu gibi, Hak'ın hakiki varlığı da kendisi görünen ve eşyayı görünür kılandır. Bu sebeple "Hak" ve "Nur" isimleri Zât'a ait isimlerdendir. Yani, suçlunun bu duraklamasının ardından Hak'ın zâtı tarafından meleklere bir emir gelir ve o emir de şudur: Ona deyiniz ki, "Ey ruhu salih amellerden soyunup çırılçıplak kalmış olan tembel!"

"Battal", işi olmayıp boş duran kimse, ya'ni tenbel; "ûr", çıplak. "Nûr iklîmi"nden murâd, vücûd-i mutlak mertebesidir. Zîrâ Vücûd ayn-ı nûrdur. Nûr, kendi zâhir ve eşyayı muzhir olduğu gibi, vücûd-i hakîkî-i Hak dahi kendisi zâhir ve eşyayı muzhirdir. Bu sebeble "Hak" ve "Nûr" isimleri esmâ-i Zât'tandır. Ya'ni, mücrimin bu tevakkufunu müteâkib zât-ı Hak tarafından meleklere bir emir gelir ve o emir de şudur: Ona deyiniz ki, "Ey rûhu a'mâl-i sâlihadan soyunup çırçıplak kalmış olan tenbel!"

1822. "Ey şer menba'ı, neyin muntazırısın? Ey sersem, yüzünü niçin arkaya çeviriyorsun?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1822. "Ey şerrin kaynağı, neyi bekliyorsun? Ey sersem, yüzünü niçin arkaya çeviriyorsun?"

1823. "Senin nâmen odur ki, senin eline geldi. Ey Huda'yı incitici ve ey şeytana tapıcı!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1823. "Senin amel defterin odur ki, senin eline geldi. Ey Allah'ı incitici ve ey şeytana tapıcı!"

Dünya hayatında yapmış olduğun amellerin defteri, senin eline gelen defterden ibarettir. Bu hayata getirdiğin sermaye ancak bunlardır. Ey dünyanın fani hayatına aldanıp Hakk'ı tanımamış ve şeytana tapmış olan sersem, daha ne bekliyorsun?

"Dünyâ hayatında yapmış olduğun amellerin defteri, senin eline gelen defterden ibarettir. Bu hayâta getirdiğin sermâye ancak bunlardır. Ey dünyânın fânî hayâtına aldanıp Hakk'ı tanımamış ve şeytana tapmış olan sersem, daha ne bekliyorsun?"

1824. "Mâdemki fiilinin defterini gördün, ne bakıyorsun? Bundan sonra fiilinin cezasını gör!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1824. "Mademki fiilinin defterini gördün, ne bakıyorsun? Bundan sonra fiilinin cezasını gör!

1825. "Niçin beyhûde teahhur ediyorsun? Böyle kuyuda aydınlık nerede!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1825. "Niçin boş yere gecikiyorsun? Böyle bir kuyuda aydınlık nerede!"

"Mûl" kelimesinin birçok anlamı vardır. Burada, "işlerde gecikmek ve geri durmak" anlamı uygundur. Yani, "Ey suçlu, niçin ceza yerine gitmekte tereddüt edip gecikiyorsun? Kötü fiillerinin etkisi olarak meydana gelen bir kuyuya düştün. Böyle bir kuyuda ümit aydınlığı olur mu?"

"Mûl", kelimesinin müteaddid ma'nâları vardır. Burada, "işlerde teahhur etmek ve geri durmak" ma'nâsı münasibdir. Ya'ni, "Ey mücrim, niçin cezâ mahalline gitmekte tereddüd ve teahhur ediyorsun? Kötü fiillerinin te'sîri olarak hâsıl olan bir kuyuya düştün. Böyle bir kuyuda ümîd aydınlığı olur mu?"

1826. "Senin ne zâhir cihetinden bir tâatın, ne de senin sırda ve bâtında bir niyetin yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1826. "Senin ne görünen yönden bir ibadetin, ne de senin sırda ve içte bir niyetin yoktur."

Senin görünürde ibadetin ve kulluğun olmadığı gibi, içte de; "Ah ya Rabbi yapamıyorum, bana başarı ve doğru yolu bahşet ve beni iyi işler yapmaya muvaffak kıl!" diye bir niyetin yoktur.

Senin zâhirde tâatin ve ibâdetin olmadığı gibi, bâtında da; "Âh yâ Rab yapamıyorum, bana tefvîk ve hidâyet bahşet ve beni sâlih ameller işlemeğe muvaffak kıl!" diye bir niyetin yoktur.

1827. "Senin gecelerde ne münâcâtın ve kıyâmın, ne de senin gündüzlerde takvân ve orucun yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1827. "Senin gecelerde ne Allah'a yakarışın ve ayakta duruşun, ne de senin gündüzlerde Allah'tan korkarak sakınman ve orucun yoktur."

1828. "Ne senin kimseyi incitmekten hıfz-ı zebânın, ne de öne ve arkaya ibretle nazar etmen olmadı."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1828. "Ne senin kimseyi incitmekten dilini tutman, ne de öne ve arkaya ibretle bakman olmadı."

Dünya hayatında nefsinin hazzı ve keyfi için dilinle şuna buna acı sözler söyleyerek insanları incitmekten çekinmedin ve benlik davasına kalktın. Arkana bakıp vücudunun birkaç damla meniden meydana geldiğini ve senden evvel gelenlerin ve dönenlerin olduğunu görmedin ve önüne bakıp yürüdüğün yolun sonunun ölüm olduğuna ibretle bakmadın.

"Dünyâ hayatında nefsinin hazzı ve keyfin için dilin ile şuna buna acı sözler söyleyerek halkı incitmekten çekinmedin ve benlik da'vâsına kalktın. Arkana bakıp vücûdunun birkaç katre menîden peyda olduğunu ve senden evvel gelenlerin ve dönenlerin olduklarını görmedin ve önüne bakıp yürüdüğün yolun nihâyeti ölüm olduğuna ibretle bakmadın."

1829. Ön ne olur? Ölümü ve kendi nez'ini anmaktır. Arka ne olur? Dostların evvelden ölmesidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1829. Ön ne olur? Ölümü ve kendi can çekişmesini anmaktır. Arka ne olur? Dostların daha önce ölmesidir.

1830. "Ne senin için zulüm üzerine pür-hurûş bir tövbe oldu; ey arpa satıcı olan buğday gösterici hîlekâr!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1830. "Ne senin için zulüm üzerine pür-hurûş bir tövbe oldu; ey arpa satıcı olan buğday gösterici hîlekâr!"

Yaptığın zulümlere karşı içinden vicdan azabı duyarak bir tövbe ve pişmanlık meydana gelmedi; ey içinden kötü olup, görünen yüzünde iyi görünücü hîlekâr!

"Yaptığın zulümlere karşı içinden vicdan azabı duyarak bir tövbe ve pişmanlık vâki' olmadı; ey içinden fenâ olup, zâhirde iyi görünücü hîlekâr!"

1831. "Mâdemki senin terâzin eğri ve hîle idi, cezâ terazisini niçin doğru istersin?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1831. "Mademki senin terazinin eğri ve hileliydi, ceza terazisini niçin doğru istersin?"

Mademki dünya hayatında fiillerinin terazisi eğri ve hile üzerineydi, şimdi bu ahiret hayatında o fiillere karşılık gelen ceza terazisini niçin doğru istersin? Eğriye eğri ve doğruya da doğru karşılık gelir.

"Mâdemki hayât-ı dünyeviyyede ef'âlinin mîzânı eğri ve hîle üzerine idi, şimdi bu hayât-ı uhreviyyede o ef'âle tekabül eden cezâ mîzânını niçin doğru istersin? Eğriye eğri ve doğruya da doğru tekabül eder."

1832. "Mâdemki özürde ve noksanda sol ayak idin, nâme senin sağ eline nasıl gelir?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1832. "Mademki özürde ve noksanda sol ayak idin, mektup senin sağ eline nasıl gelir?"

Bilinmeli ki, "sağ" taraf Hakk'ın cemâl sıfatının, sol taraf ise celâl sıfatının tecelli yerleridir. Bu sıfatların ikisi de Hakk'a göre eşit olsa da, kullara göre eşit değildir. Kullara göre sağ taraf soldan daha üstündür. Nasıl ki sağ eliyle yaptığı birçok faydalı hizmeti sol eliyle yapamaz. Bu durum, alışmaktan ziyade doğal bir yöneliştir; ve üstünlük Hakk'ın inayet nazarıyla ilgilidir; ve Hakk'ın inayetinin sebebi yoktur. Nitekim Fîhi Mâ Fîh'lerinin 59. bölümünde şöyle buyururlar: "İnayete hükmetmemek mümkün değildir. Bu göz sağ ve o göz sol; görünüşte ikisi de birdir, acaba o sağ göz ne hizmet etti ki sol göz olmadı?" Yani, "Ey günahkâr, sen dünya hayatında Celâl sıfatımın tecelli yeri idin; burada nasıl Cemâl sıfatımın tecelli yeri olursun?"

Ma'lûm olsun ki, "sağ" taraf Hakk'ın sıfat-ı cemâlinin ve sol taraf dahi sıfat-ı celâlinin mazharlarıdır. Bu sıfatların ikisi de Hakk'a nazaran müsâvî ise de, kullara nazaran müsâvî değildir. Kullara göre sağ taraf soldan efdaldir. Nitekim sağ eliyle yaptığı birçok fâideli hizmetleri sol eliyle yapamaz. Bu hâl, alışmaktan ziyâde sevk-ı tabîîdir; ve efdaliyyet Hakk'ın nazar-ı inâyetinden münbaistir; ve inâyet-i Hakk'ın sebebi yoktur. Nitekim Fîhi Mâ Fîh'lerinin 59. faslında şöyle buyururlar: "İnâyete hükmet[me]mek mümkin değildir. Bu göz sağ ve o göz sol; zâhiren ikisi de birdir, acabâ o sağ göz ne hizmet etti ki sol göz olmadı?" Ya'ni, "Ey mücrim, sen hayât-ı dünyeviyyede sıfat-ı Celâl'imin mazharı oldu idin; burada nasıl mazhar-ı Cemâl'im olursun?"

1833. "Çünki cezâ gölgedir; ey boyu eğri olan sen, senin gölgen dahi öne eğri düşer."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1833. "Çünkü ceza bir gölgedir; ey boyu eğri olan sen, senin gölgen de eğri düşer."

1834. Bu tarz üzere sert hitablar gelir ki, ondan dağın dahi arkası kanbur olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1834. Bu tarzda sert hitaplar gelir ki, ondan dağın bile arkası kambur olur.

"Kûz", arkası bükülmüş, kambur demektir. Yani, Yüce Allah'tan gelen sert hitaplara dağlar bile dayanamayarak elemden beli bükülüp kambur olur.

"Kûz", arkası bükülmüş, kanbur demektir. Ya'ni, Cenâb-ı İzzet'ten gelen sert hitâblara dağlar bile tahammül edemeyerek elemden beli bükülüp kanbur olur.

1835. Kul der: "O şeyi ki beyân buyurdun; yüz öyleyim, yüz öyleyim, yüz öyleyim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1835. Kul der: "O şeyi ki beyân buyurdun; yüz öyleyim, yüz öyleyim, yüz öyleyim."

O suçlu kul, Hakk'ın bu acı hitaplarına karşı, suçunu itiraf ederek: "Ey âlemlerin Rabbi; ben, Yüce Zâtının buyurduğu gibi, iler tutar yeri kalmamış, harap olmuş bir yaratığım, buyurduklarından yüz kat daha öyleyim!"

O mücrim olan kul, Hakk'ın bu acı hitâblarına karşı, i'tirâf-ı cürm ederek: "Yâ Rabbel'âlemîn; ben, Zât-ı Azîmü'ş-şânının buyurduğu gibi, iler tutar yeri kalmamış berbâd bir mahlûkunum, buyurduklarından yüz kat öyleyim!"

1836. "Halbuki sen daha fenaları hilm ile örttün; yoksa fezâhatları ilim ile bilirsin."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1836. "Halbuki sen daha kötülerini hilim ile örttün; yoksa rezillikleri ilim ile bilirsin."

"Ey Rabbim, sen bütün eşyayı ve sonsuzlukları kuşatan ilmin ile benim daha kötü olan hallerimi ve amellerimi ve rezilliklerimi bildiğin hâlde, "Settâr" ism-i şerifin [ile] örttün."

"Yâ Rab, sen bilcümle eşyayı ve nâmütenâhîlikleri muhît olan ilmin ile benim daha fenâ olan hallerimi ve amellerimi ve rezâletlerimi bildiğin hâlde, "Settâr" ism-i şerîfin [ile] örttün."

1837. "Fakat kendi cihâdından ve fiilimden ve hayır ve şerrin ve küfür ve mezhebin verâsından hariç,"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1837. "Fakat kendi mücâdelemden ve fiilimden ve hayır ile şerrin ve küfür ile mezhebin ötesinden dışarıda,"

1838. "Ve kendimin acizane olan niyazından ve benim, yâhud yüz benim gibisinin hayalinden ve vehminden hariç,"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1838. "Ve benim acizane niyazımdan ve benim, yahut yüz benim gibisinin hayalinden ve sanısından dışarı,"

1839. "Doğru oluculuğun ve inadın verâsından hariç, senin lutf-ı mahzına benim bir ümidim var idi."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1839. "Doğru oluculuğun ve inadın ötesinde, senin saf lütfuna benim bir ümidim vardı."

"Utû", haddi aşmak, yani serkeşlik ve inatçılık etmek demektir. Bu üç şerefli beyit birbirine bağlı olarak tam bir cümle oluştururlar. Yani: "Ey Rabbim, Yüce Zâtının sayıp döktüğü kabahatlerin hepsi bende vardır. Sen her şeyi kuşatan ilminle benim bunlardan daha kötü olan amellerimi bildiğin hâlde, bunları 'Halîm' ism-i şerîfin, 'Settâr' ism-i şerîfine yardımcı olarak örttün. Fakat senin saf ve hâlis bir lütfun vardır ki, bu lütfun karşısında benim kendi çabamın ve fiilimin ve hayır ve şerrimin ve küfür ve imanımın ve benim âcizâne olan niyazımın ve yalvarmamın hiç etkisi yoktur. O öyle bir lütuftur ki, benim ve benim gibi olan yüz kimsenin hayalinin ve vehminin dışındadır. Bu lütfun karşısında benim doğru veya inatçı ve serkeş olmamın ne önemi vardır! İşte benim ümidim Yüce Zâtının böyle bir lütfunadır. Bu şerefli beyitte bu kulluk hâli "Ben kulumun bana olan zannı indindeyim" hadîs-i kudsîsine uygun düşüp, kendisi Hakk'a hüsn-i zanda bulunmuş olur.

""Utû" (Utüvv), haddi tecavüz etmek, ya'ni serkeşlik ve inâdçılık etmek demektir. Bu üç beyt-i şerîf birbirine merbût olarak bir cümle-i tâm teşkîl ederler. Ya'ni: "Yâ Rab, Zât-ı Celîlü'ş-şânının ta'dâd buyurduğu kabâhatlerin hepsi bende vardır. Sen ilm-i muhîtin ile benim bunlardan daha fenâ olan amellerimi bildiğin hâlde, bunları “Halîm” ism-i şerîfin, “Settâr” ism-i şerîfine muîn olarak örttün. Fakat senin bir lutf-ı mahzın ve hâlisın vardır ki, bu lutfun muvâcehesinde benim kendi sa’yimin ve fiilimin ve hayır ve şerrimin ve küfür ve îmânımın ve benim âcizâne olan niyâzımın ve yalvarmamın hiç te’sîri yoktur. O öyle bir lutuftur ki, benim ve benim gibi olan yüz kimsenin hayâli ve vehmi hâricindedir. Bu lutfun karşısında benim doğru veyâ inâdçı ve serkeş olmamın ne ehemmiyeti vardır! İşte benim ümîdim Zât-ı Celîl’inin böyle bir lutfunadır. Bu beyt-i şerîfte bu kulluk hâli انا عند ظن عبدی بی ya’ni “Ben kulumun bana olan zannı indindeyim” hadîs-i kudsîsine mâsadak olup, kendisi Hakk’a hüsn-i zannetmiş bulunur.

1840. “Ey garazsız olan Kerîm, ivazsız olan lutuftan bir hâlis bahşiş ümîdim var idi.”&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1840. “Ey garazsız olan Kerîm, karşılıksız olan lütuftan hâlis bir bağış ümidim var idi.”

“Ey Rabbim, senin keremin kullarından fayda umduğundan veya onlardan korktuğundan dolayı değildir; ve lütfun da, sana faydası olan yapılmış bir iyilikten dolayı değildir. Senin garazsız olan kereminden ve karşılıksız olan lütfundan hâlis bir bağışa ve ihsana ümidim var idi.”

“Ey Rabbim, senin keremin kullarından fâide me’mûl ettiğinden veyâhud onlardan korktuğundan nâşî değildir; ve lutfun dahi, sana fâidesi olan yapılmış bir iyilikten dolayı değildir. Senin garazsız olan kereminden ve ivazsız olan lutfundan bir hâlis atâya ve ihsâna ümîdim var idi.”

1841. “O hâlis kerem sebebiyle yüzümü geriye çevirdim. Kendi fiilim tarafına bakmıyorum.”&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1841. “O hâlis kerem sebebiyle yüzümü geriye çevirdim. Kendi fiilim tarafına bakmıyorum.”

“Yaptığım kötülüklerin hiçbirisi gözüme görünmedi de yüzümü o hâlis keremin sebebiyle geriye çevirdim ve karşılıksız lütfuna bekleyici oldum.”

“Yaptığım fenâlıkların hiçbirisi gözüme görünmedi de yüzümü o hâlis keremin sebebiyle geriye çevirdim ve ivazsız lutfuna muntazır oldum.”

1942. “Yüzümü o ümîd tarafına çevirdim; zîra bana evvelden ziyade vücûd vermişsin.”&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1942. “Yüzümü o ümit tarafına çevirdim; çünkü bana evvelkinden daha fazla varlık vermişsin.”

“Sen bana hiç yoktan bir varlık verdin ve bu varlık sebebiyle Senin nimetlerinin ve lütuflarının zevklerini tattım. Halbuki bu varlığın ihsanı, evvelce benden sâdır olmuş bir hizmet karşılığında değildi. Mademki Senin böyle karşılıksız ve bedava keremin vardır; Senin lutfundan ümidimi kesmedim ve yüzümü o ümit tarafına çevirdim.”

“Sen bana hiç yoktan bir vücûd verdin ve bu vücûd sebebiyle Senin in’âm ve eltâfının zevklerini duydum. Halbuki bu vücûdun ihsânı, evvelce benden sâdır olmuş bir hizmet mukābilinde değildi. Mâdemki Senin böyle bedâva ve meccânî keremin vardır; Senin lutfundan ümîdimi kesmedim ve yüzümü o ümîd tarafına çevirdim.”

1843. Varlık hil'atini bedava olarak verdin, ben dâima onun üzerine mu'temid idim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1843. Varlık hil'atini bedava olarak verdin, ben dâima onun üzerine mu'temid idim."

"Varlık elbisesini bana bedava olarak verdin. Gördüm ki, senin cömertliğin ve lütfun bir hizmet karşılığı değildir. Bu sebeple yaptığım kötülükler hakkında da bu lütfunu ve cömertliğini esirgemeyeceğine güvendim ve affımı kesin bildim."

"Vücûd elbisesini bana bedâva olarak verdin. Gördüm ki, senin keremin ve lutfun bir hizmet mukābili değildir. Binâenaleyh yaptığım fenâlıklar hakkında da bu lutfunu ve keremini esirgemeyeceğine i'timâd ettim ve afvımı muhakkak bildim."

1844. Vaktâki kendi cürmünü ve hatasını sayar, atâda hâlis bahşayiş gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1844. Kendi suçunu ve hatasını saydığında, karşılıksız bağış gelir.

Bu suçlu kul, kendi suçlarını ve kabahatlerini saydığında ve kendisini Hak katında kabahatli gördüğünde ve Hakk'ın lütuf ve keremine güvendiğini belirttiğinde, Hakk'ın kerem denizi dalgalanır ve o kula bağışlama konusunda karşılıksız ilâhî ihsan gelir. Çünkü hadis-i şerifte من اذنب ذنبا فعلم ان له ربا ان شاء ان يغفر له و ان شاء ان يعذبه ان حقا على الله ان يغفر له yani "Kim ki bir günah işledi ve bildi ki, onun bir Rabbi vardır ki, dilerse onu bağışlar ve dilerse azap eder, Yüce Allah'a onu bağışlamak gerekir" buyrulur.

Vaktâki bu mücrim kul, kendinin suçlarını ve kabâhatlerini sayar ve kendisini huzûr-ı Hak'ta kabâhatli görür ve Hakk'ın lutf u keremine i'timâdını beyân eder, Hakk'ın kerem deryâsı dalgalanıp o kula atâ hususunda hâlis ihsân-ı ilâhî gelir. Zîrâ hadis-i şerîfte من اذنب ذنبا فعلم ان له ربا ان شاء ان يغفر له و ان شاء ان يعذبه ان حقا على الله ان يغفر له ya'ni "Kim ki bir günah işledi ve bildi ki, onun bir Rabbi vardır ki, dilerse onu mağfiret eder ve dilerse azâb eyler, Allah Teâlâ'ya onu mağfiret etmek iktizâ eder" buyrulur.

1845. Buyurur ki: "Ey melekler, onu bana geri getirin, zîrâ onun kalbinin gözü recâ tarafına olmuştur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1845. Buyurur ki: "Ey melekler, onu bana geri getirin, çünkü onun kalbinin gözü ümit tarafına olmuştur."

Yüce Allah, onu dürte dürte götüren meleklere hitaben buyurur ki: "Ey melekler, onu götürdüğünüz yerden geri çevirip bana getiriniz! Çünkü o kulum bana güzel zan besleyerek, onun kalbinin gözü bizim lütfumuzun ümidi ve beklentisi tarafına dikilmiştir."

Hak Teâlâ onu dürte dürte götüren meleklere hitâben buyurur ki: "Ey melekler onu götürdüğünüz yerden geri çevirip bana getiriniz! Zîrâ o kulum bana hüsn-i zan ederek, onun kalbinin gözü bizim lutfumuzun ümîdi ve recâsı tarafına dikilmiştir."

1846. "Lâübâlice onu âzâd ederiz ve o hataların hepsine çizgi çekeriz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1846. "Lâubâlice onu azat ederiz ve o hataların hepsine çizgi çekeriz."

"Lâ-übâlî", Arapça bir terkip olup dilimizde de "hiç çekinmem ve hiçbir kayıt ile sınırlı değilim" anlamına kullanılır. Yani, "Onun kabahatlerinin çirkinliğine bakmaksızın, onu cezasından azat ederiz ve o yaptığı suçların hepsine de bir af ve mağfiret çizgisi çekeriz ve yok edip örteriz."

"Lâ-übâlî", terkîb-i Arabî olup lisânımızda da "hiç çekinmem ve hiçbir kayıt ile mukayyed değilim" ma'nâsına müsta'meldir. Ya'ni, "Onun kabâhatlerinin şenâatine bakmaksızın, onu cezâsından âzâd ederiz ve o yaptığı suçların hepsine de bir afv ve mağfiret çizgisi çekeriz ve mahv ü setr ederiz."

1847. Lâübalilik bir kimseye mubah oldu ki, ona gadirden ve salâhtan ziyân olmaya.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1847. Lâübalilik, kendisine kötülükten ve iyilikten zarar gelmeyecek bir kimseye mubah oldu.

"Mubah", sözlükte iki tarafı eşit olan şeydir. Şeriat teriminde ise, terk etmesi günah ve işlemesi sevap olmayan fiildir. Oturmak ve yatmak gibi. Yani, lâübalilik öyle bir kimseye mubah ve caiz oldu ki, ona bir kimsenin özründen ve kötülüğünden zarar ve ziyan gelmez ve iyiliğinden de hiçbir fayda olmaz; onun nazarında bu iki taraf da eşittir.

"Mubâh", lügatte iki tarafı müsâvî olan şeydir. Istılâh-ı şerîde, terki günah ve işlemesi sevâb olmayan fiildir. Oturmak ve yatmak gibi. Ya'ni, lâübâlîlik öyle bir kimseye mubâh ve câiz oldu ki, ona bir kimsenin özründen ve fenâlığından zarar ve ziyan gelmez ve iyiliğinden dahi hiçbir fâide olmaz, indinde bu iki taraf dahi müsâvîdir.

1848. "Kerem cihetinden bir latîf ateş parlatırız, nihayet ziyâde ve noksan ve zelle kalmaz."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1848. "Keremimiz yönünden latif bir ateş parlatırız, sonunda fazlalık, eksiklik ve hata kalmaz."

"Keremimiz yönünden latif bir ateş, yani af ve mağfiret sıcaklığını parlatırız; sonunda suçluların ne büyük ne de küçük günahlarından hiçbir iz kalmaz."

"Keremimiz cihetinden bir latîf ateş ya'ni afv ve mağfiret harâretini parlatırız, nihâyet mücrimlerin ne büyük ne de küçük günahlarından hiçbir eser kalmaz."

1849. "Bir ateş ki, onun şu'lesinden en aşağı kıvılcım, cürmü ve cebri ve ihtiyarı yakar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1849. "Bir ateş ki, onun alevinden en aşağı kıvılcım, günahı, zorlamayı ve iradeyi yakar."

Yani, "Kerem yönünden parlattığımız ateş öyle bir ateştir ki, onun alevinin en aşağı kıvılcımı insandaki günah, mahcubiyet ve irade sahibi olma duygularını yakar; ve bu ateş, ilâhî aşk ateşidir ki, âşık ne iradesiyle günah işlediği, ne de ilâhî emre itaatte veya muhalefette Hakk'ın zorlaması ve iradesi altında bulunduğu veya bu itaat ve muhalefette kendi iradesine sahip olduğunu düşünecek bir halde olamaz."

Ya'ni, "Kerem cihetinden parlattığımız ateş, öyle bir ateştir ki, onun şu'lesinin en aşağı kıvılcımı insandaki günah ve mahcûbiyet ve muhtâriyet duygularını yakar; ve bu ateş, aşk-ı ilâhî ateşidir ki, âşık ne irâdesiyle günah yaptığı ve ne de emr-i ilâhîye itâatta veyâ muhalefette Hakk'ın cebri ve irâdesi altında bulunduğu veyâhud bu itâat ve muhalefette ihtiyârına malik olduğunu düşünecek bir hâlde olamaz."

1850. "İnsanlığın yük çadırına şu'le vururuz; dikeni, rûhânî olan gülzar yaparız."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1850. "İnsanlığın yük çadırına ışık saçarız; dikeni, ruhanî bir gül bahçesi yaparız."

"Büngâh", yük boşalttıkları çadır demektir; ve "insanlığın yük çadırı"ndan kasıt, hayvani nefistir. "Ruhanî gül bahçesi"nden kasıt, hayvani nefsin mutmainne nefis mertebesine yükselmesi halidir. Yani, "İnsanlığın yük çadırı konumunda olup, şeriatın yükümlülükleri yüklenmiş olan yoğun bedenine biz aşk ve muhabbet ateşinin ışığını saçarız. Onun diken gibi olan hayvani nefsini, ruhanî bir gülistan olan mutmainne nefis mertebesine yükseltiriz."

"Büngâh", yük vaz' ettikleri çadır demektir; ve “insanlığın yük çadırı"ndan murâd, nefs-i hayvaniyyedir. "Gülzâr-ı rûhânî"den murâd, nefs-i hayvâniyyenin nefs-i mutmainne mertebesine terakkîsi hâlidir. Ya'ni, "İnsanlığın yük çadırı mesâbesinde olup, tekâlîf-i şer'iyye yükletilmiş cism-i kesîfine biz aşk ve muhabbet ateşinin şu'lesini vururuz. Onun diken gibi olan nefs-i hayvâniyyesini, bir rûhânî gülistan olan nefs-i mutmainne mertebesine terakkî ettiririz."

1851. "Biz kimyasını dokuzuncu felekten gönderdik."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1851. "Biz kimyasını dokuzuncu felekten gönderdik."

Bu ifade, Ahzâb suresinde yer alan يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا (Ahzâb, 33/71) yani "Ey iman edenler, Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin ki, sizin amellerinizi size ıslah etsin ve günahlarınızı örtsün. Allah'a ve peygambere itaat eden kimse muhakkak büyük kurtuluşa nail olur." ayet-i kerimesinden alınmıştır. Yüce Allah'ın ameli ıslah etmesi, kötülüklerin iyiliklere dönüşmesi demek olduğundan, bu ayet-i kerime, فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ (Furkan, 25/70) ["Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir."] ayet-i kerimesinin benzeri olur. Beyt-i şerifte bu ilahi müjde, bakırı altına dönüştüren kimyaya benzetilmiştir. "Dokuzuncu felek"ten kastedilen, akl-ı küll (evrensel akıl) ve akl-ı evvel (ilk akıl) mertebesidir. Çünkü hakikat ehli bilginlere göre aklın dokuz mertebesi vardır ve akıl mertebesine "ulûhiyet" ve "hakikat-i Muhammediyye" mertebesi de derler. Yani, "Biz Kur'an'ı ve Kur'an'daki يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ ["Allah size amellerinizi ıslah etsin!"] kimyasını dokuzuncu felekten, yani akl-ı küll mertebesinden gönderdik."

sure-i Ahzâb'da olan يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا (Ahzâb, 33/71) ya'ni "Ey îmân edenler, Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin ki, sizin amellerinizi size ıslâh etsin ve günahlarınızı örtsün. Allah'a ve peygambere itâat eden kimse muhakkak büyük necâta nâil olur." âyet-i kerîmesinden muktebestir. Allah Teâlâ'nın ameli ıslâh buyurması, seyyiâtın hasenâta tebdîli demek olduğundan bu âyet-i kerîme, فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ (Furkan, 25/70) ["Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir."] âyet-i kerîmesinin nazîri olur. Beyt-i şerîfte bu tebşîr-i ilâhî, bakırı altına tebdîl eden kimyâya teşbîh buyrulmuştur. "Dokuzuncu felek"ten murâd, akl-ı küll ve akl-ı evvel mertebesidir. Zîrâ muhakkıklar indinde aklın dokuz mertebesi vardır ve akıl mertebesine "ulûhiyet" ve "hakîkat-i muhammediyye" mertebesi dahi derler. Ya'ni, "Biz Kur'ân'ı ve Kur'ân'daki يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ ["Allah size amellerinizi ıslâh etsin!"] kimyasını dokuzuncu felekten ya'ni akl-ı kül mertebesinden gönderdik.

1852. Bü'l-beşerin kerr u feri ve ihtiyârı, sabit olan nûrun önünde ne olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1852. İnsanların ileri geri hareketleri ve iradeleri, sabit olan nurun önünde ne olur?

"Bü'l beşer"den kasıt, bütün insan bireyleridir, çünkü insan yüzüne bürünmüştür. "Kerr u fer", pehlivanların bazen ileri bazen geri hareketidir. "Nûr-ı müstekar"dan kasıt, Hakk'ın sabit ve kalıcı olan gerçek varlık nurudur. Yani, insan bireylerinin izafî varlıkları fani ve kalıcı değildir. Kalıcı ve sabit olan Hakk'ın varlık nuru karşısında, insanın fani olan varlığına ait ileri ve geri hareketin, irade ve seçimin ne değeri olur? Çünkü kuldan çıkan fiillerin her biri ilahi isimlerden bir ismin tecelli yeridir; ve ilahi isimlerin hiçbirinde özünde asla çirkinlik ve kötülük yoktur. Nitekim ayet-i kerimede فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى (İsrâ, 17/110) "Güzel isimler O'nundur" buyrulur. Fakat bu yoğunluk âleminde kuldan iradesiyle çıktığı için çirkinlik ve kötülükle nitelenir. Örneğin Cenab-ı Hak küfürden razı değildir; fakat küfür "Mudill" (saptıran) ism-i şerifinin tecelli yeridir. Yoğunluk âleminde ortaya çıkmayı ister. Bu sebeple Hakk'ın küfür hükmünü yoğunluk âleminde göstermesi hikmettir. Fakat kulun imandan yüz çevirip iradesiyle muhalefeti ve küfrü seçip alması çirkin ve kötüdür. Ne zaman ki Hakk'ın mağfireti gelir, muhalefet ortadan kalkar, Hak nuru zâtî güzelliği üzerinde kalıcı olur.

"Bü'l beşer"den murâd, bütün efrâd-ı insâniyyedir, zîrâ beşereyi mültebistir. "Kerr u fer", pehlivanların kâh ileri kâh geri hareketidir. "Nûr-ı müstekar"dan murâd, vücûd-ı hakîkî-i Hakk'ın nûrudur ki sâbit ve bâkîdir. Ya'ni, efrâd-ı insâniyyenin vücûd-i izâfîleri fânî ve gayr-ı müstekardır. Bâkî ve müstekarr olan Hakk'ın nûr-i vücûdu muvâcehesinde, insanın fânî olan vücûduna taalluk eden ileri ve geri hareketin ve ihtiyâr ve irâdenin ne kıymeti olur? Zîrâ kuldan sâdır olan ef'âlin her biri esmâ-i ilâhiyyeden bir ismin mazharıdır; ve esmâ-i ilâhiyyenin hiçbirinde hadd-i zâtında aslâ kubh ve çirkinlik yoktur. Nitekim âyet-i kerîmede فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى (İsrâ, 17/110) "Güzel isimler O'nundur" buyrulur. Fakat bu âlem-i kesâfette abdden ihtiyârıyla sâdır olduğu için kubh ve çirkinlik ile muttasıf olur. Meselâ Cenâb-ı Hak küfürden râzı değildir; fakat küfür "Mudill" ism-i şerîfinin mazharıdır. Âlem-i kesâfette zuhûr ister. Binâenaleyh Hakk'ın hükm-i küfrü âlem-i kesâfette izhârı hikmettir. Fakat abdin îmândan yüz çevirip ihtiyârıyla muhalefeti ve küfrü seçip alması kabîh ve çirkindir. Vaktâki Hak'ın mağfireti gelir, ortadan muhalefet kalkar, nûr-i Hak hüsn-i zâtîsi üzerinde bâkî kalır.

1853. Onun söyleyici âleti et parçasıdır; onun görücü olan nazar yeri yağ parçasıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1853. Onun söyleyici âleti et parçasıdır; onun görücü olan nazar yeri yağ parçasıdır.

O izafî varlık sahibi olan insanın söyleme âleti olan dili bir et parçasından ibarettir ve onun görme âleti olan gözü dahi kat kat yağ parçasıdır.

O vücûd-i izâfi sâhibi olan insanın söyleme âleti olan dili bir et paçasından ibârettir ve onun görme âleti olan gözü dahi kat kat yağ parçasıdır.

1854. Onun işitme âleti iki parça kemiktendir. Onun mahall-i idrâki iki katre kandır, ya'ni kalb.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1854. Onun işitme âleti iki parça kemiktendir. Onun idrak yeri iki damla kandır, yani kalp.

"Misma" âlet ismidir, kulaktan kinayedir. "İki damla"dan kasıt, kalbin süveydasıdır (kalpteki siyah nokta), ki anlamların idraki kalbin o noktasına ilişkindir; çünkü idrak önce oradan başlar ve beyne yükselir ve beyin o kalbî gelen şey üzerine düşüncelere dalar. Maddiyatla meşgul olan tıp, henüz bu anlamı keşfetmiş değildir; kalbin bu halinden habersizdir ve beynin oluşumlarıyla meşguldür.

"Misma" ism-i âletdir, kulaktan kinâyedir. "İki katre"den murâd, süveydâ-yı kalbdir ki, idrâk-i maânî kalbin o noktasına taalluk eder; zîrâ idrâk evvelen oradan başlar ve dimâğa suûd eder ve dimâğ o vârid-i kalbî üzerine tefekkürâta dalar. Maddiyatla meşgül olan tabâbet, henüz bu ma'nâyı keşf etmiş değildir; kalbin bu hâlinden gäfildir ve dimâğın teşekkülâtıyla meşgüldür.

1855. Bir kurtcağızsın ve necasetten dolmuşsun; cihana bir tumturak bırakmışsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1855. Bir kurtçuksundur ve pislikle dolmuşsundur; dünyaya bir gösteriş bırakmışsın.

Ey insan, senin varlığın, üzerinde yaşadığın yerkürenin büyüklüğüyle karşılaştırılırsa sen küçük bir kurttan ibaretsin ve karnın, kulağın ve burnun pislikle doludur ve bedenin baştan ayağa kadar kokuşmuş bir maddedir. Kendinin bu pis halini düşünmezsin de, dünyaya gösteriş, debdebe ve tantana yayıyorsun.

Ey insan, senin vücûdun, üzerinde yaşadığın küre-i arzın cesâmetiyle mukāyese olunursa sen bir küçük kurttan ibâretsin ve karnın ve kulağın ve burnun necâsetten doludur ve cismin baştan ayağa kadar müteaffin bir maddedir. Kendinin bu murdar hâlini düşünmezsin de, cihâna gösteriş, debdebe ve tantana salarsın.

1856. Menîden oldun, benliği terket! Ey Ayaz, o kürkü hatırında tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1856. Meniden oldun, benliği terk et! Ey Ayaz, o kürkü hatırında tut!

"Ayaz", Sultan Mahmud-ı Gaznevî'nin Türk kölelerinden birinin adıdır. Padişah onu küçüklüğünde ailesinden alıp sarayına getirmiş ve çok zeki ve edepli olduğundan onu kendisine özel sohbet arkadaşı edinmişti. Ayaz, ulaştığı bu devlete ve saadete aldanmamak ve kendisine kibir ve gurur gelmemesi için, saraya gelmeden önce giydiği bir postu ve çarıklarını daima göz önünde bulundurmak üzere bir odaya sakladı. Nitekim ileride şerhin devamında açıklanacaktır. Bu şerefli beyitte, Tarık Suresi'nde geçen فلينظر الإنسان مم خلق خلق من ماء دافق (Tarık, 86/5-6) yani "İnsan neyden yaratıldığına baksın; ana rahmine dökülen bir sudan yaratıldı." ayet-i kerimesine işaret buyrulur.

"Ayaz", Sultan Mahmûd-i Gaznevî'nin bir Türk bendesinin adıdır ki, pâdişah onu küçüklüğünde âilesinden alıp sarayına getirmiş ve pek zekî ve edîb olduğundan onu kendine musâhib-i hâss ittihâz etmiş idi. Ayaz nâil olduğu bu devlet ve saâdete aldanmamak ve kendisine ucüb ve kibir ârız olmamak için, saraya gelmezden evvel giydiği bir post ile çarığı dâimâ nazarında bulundurmak üzere bir odaya sakladı. Nitekim âtîde sürh-ı şerîfte îzâh buyrulur. Bu beyt-i şerîfte sûre-i Târık'ta olan فلينظر الإنسان مم خلق خلق من ماء دافق (Târık, 86/5-6) Ya'ni "İnsan ne şeyden yaratıldığına baksın; ana rahmine dökülen bir sudan yaratıldı." âyet-i kerîmesine işâret buyrulur.

## Ayaz'ın ve onun çarık ve postu için oda ittihâz etmesinin kıssasıdır; ve onun kapı yoldaşlarına o odada onun defînesi vardır, diye zan gelmesidir; ve zannın sebebi kapının muhkemliği ve kilidinin ağırlığı idi

1857. O Ayaz zekâvetinden dolayı kürkünü ve çarığını çıkarıp asmış idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1857. O Ayaz, zekâsından dolayı kürkünü ve çarığını çıkarıp asmıştı.

1858. Her gün boş olan odaya giderdi, derdi ki: "Çarığın budur, yükseğe bakma!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1858. Her gün boş olan odaya giderdi, derdi ki: "Çarığın budur, yükseğe bakma!"

Ayaz her gün, köyünde giydiği eski çarık ile koyun postundan dikilmiş pejmürde bir kürkünü sakladığı boş odaya gidip nefsine hitaben derdi ki: "Ey Ayaz, padişahın yanında ulaştığın saadete ve ikbale aldanıp kibirlenme! İşte buraya bu çarık ve post ile geldin, gözün yükseklerde olmasın!"

Ayaz her gün, köyünde giydiği eski çarık ile koyun postundan dikilmiş pejmürde bir kürkünü sakladığı boş odaya gidip nefsine hitâben derdi ki: "Ey Ayaz, pâdişâhın nezdinde nâil olduğun saâdete ve ikbâle aldanıp mütekebbir olma! İşte buraya bu çarık ve post ile geldin, gözün yükseklerde olmasın!"

1859. Şaha dediler ki: "Onun odası vardır, orada altın ve gümüş ve küp vardır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1859. Şaha dediler ki: "Onun odası vardır, orada altın ve gümüş ve küp vardır."

"Humre", küçük küp demektir. Yani Ayaz'ın ulaştığı devlete ve itibara haset eden arkadaşları, onu padişahın gözünden düşürmek için padişaha dediler ki: "Onun bir odası vardır; oraya koyduğu küpün içine altın, gümüş ve mücevherat doldurur."

"Humre", küçük küp. Ya'ni Ayaz'ın nâil olduğu devlet ve ikbâle hased eden arkadaşları, onu pâdişâhın gözünden düşürmek için pâdişâha dediler ki: "Onun bir odası vardır; oraya koyduğu küp içine altın ve gümüş ve mücevherât doldurur."

1860. "Bir kimse için ona yol vermez, o dâimâ o kapıyı kapalı tutar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1860. "Bir kimse için ona yol vermez, o daima o kapıyı kapalı tutar."

1861. Şah buyurdu: "Ey aceb, bu bendenin bizden gizli ve mestûr nesi vardır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1861. Şah dedi ki: "Ey şaşılacak şey, bu kulun bizden gizli ve örtülü neyi vardır!"

1862. Müteâkiben bir beye emretti ve dedi ki: "Git, gece yarısı aç ve oda içinde ol!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1862. Ardından bir beye emretti ve dedi ki: "Git, gece yarısı aç ve oda içinde ol!"

1863. "Her ne bulursan senin olsun, onu yağmâ et; onun sırrını musahiblere fâş et!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1863. "Her ne bulursan senin olsun, onu yağmala; onun sırrını yakın arkadaşlarına açıkla!"

1864. "Böyle adedsiz ikrâm ve lutuf ile beraber, alçaklığından dolayı gümüşü ve altını saklar."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1864. "Böyle sayısız ikram ve lütufla birlikte, alçaklığından dolayı gümüşü ve altını saklar."

1865. "O, vefâ ve aşk ve cûş gösterir; ondan sonra da buğday gösterici ve arpa satıcıdır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1865. "O, vefa ve aşk ve coşku gösterir; ondan sonra da buğday gösterici ve arpa satıcıdır."

"Buğday gösterip arpa satmak", iki yüzlülükten kinayedir. Yani "O Ayaz, bize karşı vefalı ve seven görünür ve sevgimizde görünürde çırpınır; ondan sonra da bizden gizli işler yapar. Sözün özü, görüneni iç dünyasına uymaz."

"Buğday gösterip arpa satmak", iki yüzlülükten kinâyedir. Ya'ni "O Ayaz, bize karşı vefâkâr ve muhibb görünür ve muhabbetimizde zâhiren çarpınır; ondan sonra da bizden gizli işler yapar. Velhâsıl zâhiri bâtınına uymaz."

1866. Her kim ki aşk içinde dirilik bulur, onun indinde bendelikten başkası küfür olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1866. Her kim ki aşk içinde dirilik bulur, onun indinde kulluktan başkası küfür olur.

Aşk davası içinde yaşayan kimsenin katında, sevgiliye hizmeti sınırlamak; o aşkın kuralındandır. Başka hizmetlerle meşgul olmak bir âşığın katında küfür olur ve onun aşk davası, yalan bir dava olur.

Aşk da'vâsı içinde yaşayan kimsenin indinde, ma'şûka hasr-ı hizmet et- mek; o aşkın kâidesindendir. Başka hizmetler ile meşgûl olmak bir âşıkın indinde küfür olur ve onun aşk da'vâsı, yalan bir da'vâ olur.

1867. O bey, gece yarısı otuz mu'temed ile beraber, onun hücresini açmakta rey vurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1867. O bey, gece yarısı otuz güvenilir kişi ile beraber, onun hücresini açmaya karar verdi.

Padişahın izni üzerine o bey, gece yarısı kendi güvendiği otuz kişi ile beraber Ayaz'ın o gizli odasını açmaya karar verdi.

Pâdişâhın müsâadesi üzerine o bey, gece yarısı kendi i'timâd ettiği otuz kimse ile beraber Ayaz'ın o gizli odasını açmağa karar verdi.

1868. Bu kadar pehlivan meş'ale kaldırıp, mesrûr olarak oda tarafına revân oldular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1868. Bu kadar pehlivan meşale kaldırıp, sevinçli olarak oda tarafına gittiler.

Bu otuz kadar pehlivan gece meşaleler yakıp, odadaki altın ve gümüşleri yağma edeceklerine sevinerek oda tarafına gittiler.

Bu otuz kadar pehlivan gece meş'aleler yakıp, odadaki altın ve gümüşle- ri yağma edeceklerine sevinerek oda tarafına revân oldular.

1869. "Sultanın emri vardır, odaya vuralım; her birimiz altın kesesini koltuğu- muza alalım!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1869. "Sultanın emri vardır, odaya vuralım; her birimiz altın kesesini koltuğumuza alalım!"

Bazı nüshalarda "der hucre" yerine "ber hucre" geçmektedir. "Zeden" masdarı "vurmak" anlamına gelmekle birlikte, ifade, karine (ipucu) sebebiyle birçok anlamda kullanılabilir. Burada "zorla hücreye gidelim" demek olur. "Der hucre"deki "der" kelimesi edat olmayıp "kapı" anlamına gelen bir isim olursa, izafet terkibi (tamlaması) olur ve bu durumda anlamı: "Odasının kapısını kıralım" demek olur. "Keş", koltuk, köşe ve sîne (göğüs) anlamlarındadır. Burada her iki anlam da uygundur. Yani, "Sultanın emri vardır, odanın kapısını kıralım; her birimiz odadaki altın keselerini koltuğumuza sıkıştıralım yahut göğsümüze basalım!"

Ba'zı nüshalarda "der hucre" yerine "ber hucre" vâki'dir. "Zeden", masdarı "vurmak" ma'nâsına olmakla beraber, ibâre, karîne sebebiyle birçok ma'nâlarda kullanılabilir. Burada "cebren hücreye gidelim", demek olur. "Der hucre"deki "der" lafzı edat olmayıp "kapı" ma'nâsına isim olursa terkîb-i izâ- fi olup, bu sûrette ma'nâ: "Odasının kapısını kıralım", demek olur. "Keş", koltuk, köşe ve sîne ma'nâlarınadır. Burada her iki ma'nâ dahi münasibdir. Ya'ni, "Sultânın emri vardır, odanın kapısını kıralım; her birimiz odadaki al- tın keselerini koltuğumuza sıkıştıralım veyâhud sînemize basalım!"

1870. O biri dedi: "Hey! Altının ne yeri vardır; akîkten ve la'lden ve cevherden bahset!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1870. O biri dedi: "Hey! Altının ne yeri vardır; akîkten ve la'lden ve cevherden bahset!"

Odayı basmaya giden pehlivanlardan biri dedi: "Yahu, altından gümüşten mi bahsediyorsunuz? Ayaz'ın yanında altının ne kıymeti vardır? O oraya daha kıymetli mücevherat saklamıştır. Siz akîkten ve la'lden ve elmas ve pırlanta gibi diğer mücevherattan bahsediniz!" Çünkü bunlar Ayaz'ı da kendi hallerine kıyas ettiklerinden böyle düşünmekte mazur idiler.

Odayı basmağa giden pehlivanlardan biri dedi: "Yâhu, altından gümüşten bahs ediyorsunuz? Ayaz'ın indinde altının ne kıymeti vardır? O oraya daha kıymetli mücevherât saklamıştır. Siz akîkten ve la'lden ve elmas ve pırlanta gibi sâir mücevherattan bahsediniz!" Zîrâ bunlar Ayaz'ı da kendi hallerine kıyâs ettiklerinden böyle düşünmekte ma'zûr idiler.

1871. "Sultanın hâs olan mahzeninin hâsı odur, belki şimdi şâha can muhakkak odur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1871. "Sultanın özel hazinesinin en özeli odur, hatta şimdi şaha can olan kesinlikle odur."

Yani, "Sultanın özel hazinesinin en özeli ve sırdaşı o Ayaz'dır. Hatta bu zamanda o Ayaz şahın canı gibidir ve onu canı gibi sever ve ondan hiçbir şey esirgemez."

Ya'ni, "Sultanın husûsî olan hazînesinin hâsı ve mahremi o Ayaz'dır. Belki bu zamanda o Ayaz şâhın canı gibidir ve onu canı gibi sever ve ondan hiç- bir şey esirgemez."

1872. "Bu ma'şukun indinde la'l ve yakut ve zümrüdün yahud akîkin ne mahalli vardır!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1872. "Bu maşukun yanında lâl, yakut ve zümrütün yahut akikin ne yeri vardır!"

"Aşık", maşuk anlamındadır. Bazı nüshalarda "zümrüt" kelimesinden sonra bağlaç olan "vav" harfi vardır. Bu durumda "zümrüt veyahut akik" diye okumak gerekir.

"Aşîk", ma'şûk ma'nâsınadır. Ba'zı nüshalarda "zümürrüd" kelimesinden sonra vâv-ı âtıfa vardır. Bu sûrette "zümürd ü yâ akîk" okumak lâzım gelir.

1873. Şahın ona su-i zannı yok idi. İmtihan için bir istihza ederdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1873. Şahın ona karşı kötü bir zannı yoktu. Sınamak için bir alay ederdi.

Şahın Ayaz'a son derece güveni olduğundan, gerçekleşen ihbar üzerine onun hakkında kötü bir zannı yoktu. Fakat Ayaz'ı bu şekilde beylerin huzurunda, o beylerle alay etme kastıyla sınadı.

Şâhın Ayaz'a son derece i'timâdı olduğundan, ihbâr-ı vâki' üzerine onun hakkında bir sû'-i zannı yok idi. Fakat Ayaz'ı bu sûretle beylerin muvâcehesinde, o beyler ile istihzâ kasdıyla imtihan etti.

1874. Onu her gill ü qıştan pak bilir idi. Yine vehimden onun kalbi titrer idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1874. Onu her hile ve kinden temiz bilirdi. Yine vehimden onun kalbi titrerdi.

"Gıll ü gış", hıyanet ve düşmanlık, hile ve kin demektir. Yani, padişah Ayaz'ı her hile ve kinden ve hıyanetten temiz bilirdi. Fakat vehminin (gerçek olmayan tahayyülün) etkisi altında kalıp "Sakın dedikleri gibi olmasın!" diye kalbi titrerdi.

"Gıll ü gış", hıyânet ve adâvet, hîle ve kîn demektir. Ya'ni, pâdişah Ayaz'ı her hîle ve kinden ve hıyânetten temiz bilirdi. Fakat vehminin te'sîri altında kalıp "Sakın dedikleri gibi olmasın!" diye kalbi titrer idi.

1875. Derdi ki: "Olmaya ki bu olsun, mecrûh olsun? Ben istemem ki onun üzerine haclet gitsin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1875. Derdi ki: "Sakın bu olmasın, yaralı olmasın? Ben istemem ki onun üzerine utanç gitsin!"

Padişah kendi kendine derdi ki: "Sakın bu dedikleri olmasın ve ben de onu ortaya çıkarmakla Ayaz'ımın kalbini yaralamış olayım? Çünkü ben onu herkesin önünde utandırmak istemem."

Pâdişah kendi kendine derdi ki: "Olmaya ki bu dedikleri olsun ve ben de onu meydâna çıkarmakla Ayaz'ımın kalbini mecrûh etmiş olayım? Zîrâ ben onu herkesin muvâcehesinde utandırmak istemem."

1876. "O bunu yapmamıştır ve o yaptı ise de câizdir. Her ne isterse "Yap" de! O bizim mahbubumuzdur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1876. "O bunu yapmamıştır ve o yaptı ise de câizdir. Her ne isterse "Yap" de! O bizim mahbubumuzdur."

"O Ayaz, bu haber verdikleri kötülüğü yapmamıştır. Eğer yaptı ise de varsın yapsın, câizdir. Ona "Her istediğini yap!" de. O bizim sevgilimizdir; sevgili olan, fiilinden sorumlu değildir."

"O Ayaz bu haber verdikleri fenâlığı yapmamıştır. Eğer yaptı ise de varsın yapsın, câizdir. Ona "Her istediğini yap!" de. O bizim mahbûbumuzdur; mahbûb olan fiilinden mes'ûl değildir."

1877. "Mahbubum her ne yaparsa ben yapmışımdır. O ben'im, Ben de o'dur, gerçi perdeyim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1877. "Sevgilim ne yaparsa ben yapmışımdır. O benim, ben de O'yum, gerçi per-deyim."

Bu şerefli beyit, birinci cildin 30 numarasına denk gelen: جمله معشوقست و عاشق پرده زنده معشوقست و عاشق مرده Yani: "Hep ma'şuktur ve âşık perdedir, diri olan ma'şuktur ve âşık bir ölüdür" şerefli beytinin pekiştirmesidir. Bu sebeple bu kıssada "şah"tan kastedilen, hakiki şah olan Hak'tır; ve "Ayaz"dan kastedilen, kendi hakikatlerini bilen vahdet ehli ve mahbubluk makamına ulaşan insân-ı kâmildir. Onlar, kendi taayyünlerindeki (belirginleşmelerindeki) başkalık itibarıyla Hak Zât'ından ayrı ve ayrılık içindedirler ve bu ayrılık içinde görünüşte Hakk'ın âşığıdırlar. Fakat يحبهم و يحبونه (Mâide, 5/54) ["Allah onları sever, onlar da O'nu severler"] ayet-i kerimesi gereğince evvelâ Hak onların âşığıdır ve onlar ma'şukturlar. Bu sebeple onlardan çıkan fiiller, hakikatte Hakk'ın fiilidir ve Hak onların fiilinden razıdır. Hakikatte Hak ile aralarında başkalık yoktur. Ancak Hak ile aralarında perde olan kendi taayyünleridir.

Bu beyt-i şerîf I. cildin 30 numarasına müsâdif olan: جمله معشوقست و عاشق پرده زنده معشوقست و عاشق مرده Ya'ni: "Hep ma'şûktur ve âşık perdedir, diri olan ma'şûktur ve âşık bir ölüdür" beyt-i şerîfinin te'kîdidir. Binâenaleyh bu kıssada "şâh"tan murâd, şâh-ı hakîkî olan Hak'tır; ve "Ayaz"dan murâd kendi hakîkatlerini ârif olan ehl-i vahdet ve mahbûbluk makāmına vâsıl olan insân-ı kâmildir. Onlar kendi taay-yünlerindeki gayriyet i'tibariyle Zât-ı Hak'tan ayrı ve iftirâk içindedirler ve bu iftirâk içinde zâhirde Hakk'ın âşıkıdırlar. Fakat يحبهم و يحبونه (Mâide, 5/54) ["Al-lah onları sever, onlar da O'nu severler"] âyet-i kerîmesi mûcibince evvelâ Hak onların âşıkıdır ve onlar ma'şûkturlar. Bu sebeble onlardan sâdır olan ef'âl, hakîkatte Hakk'ın fiilidir ve Hak onların fiilinden râzıdır. Hakîkatte Hak ile aralarında gayriyet yoktur. Ancak Hak ile aralarında perde olan taayyünleridir."

1878. Tekrar derdi: "Ondan uzak huy ve hısaldir, böyle tahliît boş ve hayaldir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1878. Tekrar derdi: "Ondan uzak huy ve hısaldir, böyle tahliît boş ve hayaldir."

Sultan Mahmud, sanısına cevap verip tekrar derdi ki: "O Ayaz'dan fenalık uzak olan huy ve ahlâktır. Onun güzel ahlâkına karşı böyle bâtıl fikirlerin karışması boştur ve hayâldir." "Jâj", sözlükte, dikenli ve sert beyaz bir ottur, develer ne kadar çiğneseler yutamazlar. Burada faydasız ve anlamsız sözden kinayedir (Gıyâsü'l-Lügât).

Sultan Mahmûd, vehmine cevâb verip tekrar derdi ki: "O Ayaz'dan fenâlık uzak olan huy ve ahlâktır. Onun güzel ahlâkına karşı böyle bâtıl fikirlerin karışması boştur ve hayâldir." "Jâj", lügatte, dikenli ve sert beyaz bir ottur, develer ne kadar çiğneseler yutamazlar. Burada fâidesiz ve ma'nâsız sözden kinâyedir (Gıyâsü'l-Lügät).

1879. "Bu muhakkak Ayaz'dan muhâldir ve baîddir. Zîra o bir deryadır, onun ka'rı nâ-pedîddir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1879. "Bu, muhakkak Ayaz'dan imkânsızdır ve uzaktır. Çünkü o bir deryadır, onun dibi görünmezdir."

"Bu kötü fiilin ortaya çıkması Ayaz'dan imkânsızdır ve uzaktır. Çünkü Ayaz, dibi bulunmayan bir irfan deryasıdır."

"Bu kötü fiilin zuhûru Ayaz'dan muhâldir ve uzaktır. Zîrâ Ayaz, dibi bulunmayan bir irfan deryâsıdır."

1880. "Yedi derya onda bir katredir; varlığın hepsi ondan bir damladır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1880. "Yedi derya onda bir katredir; varlığın hepsi ondan bir damladır."

"Çekre", Arapçada "reşha" dedikleri "damla" anlamındadır. Bu şerefli beyit, görünüşte Ayaz'ın övgüsü hakkındadır. Fakat içsel olarak, mahbubiyet (Allah'ın sevgilisi olma) makamına ulaşmış insân-ı kâmilin övgüsüdür ki, bu insân-ı kâmil Muhammedî kalb üzeredir ve kutbü'l-aktabdır (kutbun kutbu, en büyük kutup); ve kutbü'l-aktab yeryüzünde Allah'ın halifesidir. Buna dair açıklamalar birçok yerde geçti.

"Çekre", Arabî'de "reşha" dedikleri "damla" ma'nâsınadır. Bu beyt-i şerîf zâhirde Ayaz'ın medhi hakkındadır. Fakat bâtında makām-ı mahbûbiyyete vâsıl olan insân-ı kâmilin medhidir ki, bu insân-ı kâmil kalb-i Muhammedî üzeredir ve kutbü'l-aktabdır; ve kutbü'l-aktab yeryüzünde halife-i Hak'tır. Buna dâir olan îzâhât birçok mahallerde geçti.

1881. "Bütün temizlikleri o deryadan götürürler; onun katreleri mînâ-gerdirler."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1881. "Bütün temizlikleri o deryadan götürürler; onun katreleri kimyagerlerdir."

"Mînâ-ger", kimyager demektir; çünkü "mînâ", Hintçe bir kelime olup Farsçada "kimya" anlamında kullanılır. Bu beyitte, mutlak kulluk makamında bulunan âlemlerin Efendisi Peygamberimiz'in hakikatine işaret buyrulur ki, onun yüce şahsiyeti hakkında "Sen olmasaydın, felekleri yaratmazdım" hadis-i kudsîsi gelmiştir. "Katreler"den maksat, o hazretin olgun vârisleri olan kişilerdir. Yani, "Bütün manevî temizlikler bu halka o hidayet deryası olan hakikat-i Muhammediyye mertebesinden ulaşır ve o deryanın katreleri olan olgun vârisler de her asırda birer birer kimyager olup, sapıklıkta kalan halkı irşad ederek hidayet verirler ve bakırları altın yaparlar."

"Mînâ-ger", kimyâger demektir; zîrâ "mînâ", lafz-ı Hindî olup Fârisî'de "kimya" ma'nâsında müsta'meldir. Bu beyitte, abdiyyet-i mahza makāmında bulunan Server-i âlem Efendimiz'in hakîkatine işâret buyrulur ki, hakk-ı âlîsinde "لولاك لولاك لما خلقت الافلاك" ya'ni "Sen olmasaydın, eflâki yaratmaz idim" hadîs-i kudsîsi vârid olmuştur. "Katreler"den murâd, o hazretin vâris-i kâmilleri olan zevâttır. Ya'ni, "Bütün ma'nevî temizlikler bu halka o hidâyet deryâsı olan hakîkat-i muhammediyye mertebesinden vâsıl olur ve o deryânın katreleri olan vâris-i kâmiller dahi her asırda birer birer kimyâger olup, dalâlette kalan halkı irşad ederek hidâyet-bahş olurlar ve bakırları altın yaparlar."

1882. Şahların şahıdır, belki şâh yapıcıdır; kötü gözden dolayı onun adı Ayaz'dır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1882. Şahların şahıdır, aksine şah yapıcıdır; kötü gözden dolayı onun adı Ayaz'dır.

Burada "Ayaz", kulluktan kinayedir. Âlemlerin Efendisi Peygamberimiz (s.a.v.) aslen insân-ı kâmil olup, dünyanın ve ahiretin şahları olan peygamberler ve evliyalar hazretlerinin şahıdır. Aksine, her asırda gelen kutupları şah yapan, o Âlemlerin Efendisi'nin hakikatidir. Çünkü her biri Rabbanî feyizleri o hazretin hakikatinden alırlar. Yüce Allah, kötü gözden, yani inkârcıların gözlerinden korumak için onun adını Kur'an-ı Kerim'de "kul" olarak zikretti. Nasıl ki onun yüce şahsiyeti hakkında şöyle buyrulur: فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى (Necm, 53/10) "Allah kuluna vahyettiğini vahyetti" ve أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ (Zümer, 39/36) "Allah kuluna kâfi değil midir?" buyrulur.

"Ayaz", burada abdiyetten kinâyedir. Server-i âlem Efendimiz bi'l-asâle insân-ı kâmil olup dünyanın ve âhiretin şâhları olan enbiyâ ve evliyâ hazarâtının şâhıdır. Belki her asırda gelen aktâbı şâh yapan o Server-i âlemin hakîkatidir. Zîrâ her birisi füyûzât-ı rabbâniyyeyi o hazretin hakîkatinden iktibâs ederler. Hak Teâlâ kötü gözden ya'ni münkirlerin gözlerinden muhafaza için onun adını Kur'ân-ı Kerîm'de "abd" olarak zikreyledi. Nitekim hakk-ı âlîlerinde buyururlar: فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى (Necm, 53/10) "Allah kuluna vahyettiğini vahyetti" ve أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ (Zümer, 39/36) "Allah kuluna kâfi değil midir?" buyrulur.

1883. "Bu iyi gözler dahi gayret cihetinden onun üzerinde kötüdür, zîrâ onun hüsnü hadsizdir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1883. "Bu iyi gözler dahi kıskançlık yönünden onun üzerinde kötüdür, çünkü onun güzelliği sınırsızdır."

Yüce Allah, o âlemlerin Efendisi'nin hakikatini yalnızca inkârcıların kötü gözlerinden saklamadı; onu kendisine sevgili edindiğinden, aksine ilâhî kıskançlığı yönünden müminlerin iyi gözlerinden dahi gizledi. Çünkü iyi gözler dahi onun kemallerini layıkıyla idrak edemezler ve zira onun hakikatinin güzelliği sonsuzdur. Nasıl ki Sipehsâlâr hazretleri yazdığı Menâkıb'ın önsözünde şöyle buyururlar: "Yüce Allah bütün kemalleri ezel sabahında bütün peygamberlerin (a.s.) özüne ihsan etti; ve bu kemallerin hepsini de yine ezel sabahında Fahr-i kâinat Efendimiz'in temiz zâtının özünde topladı ve nübüvvet mührünü onun mübarek parmaklarına taktı." Ve Hz. Pîr Efendimiz dahi bu anlamda şu beyti beyan buyururlar:

Hak Teâlâ hazretleri o Server-i âlemin hakîkatini yalnız münkirlerin kötü gözlerinden saklamadı; onu kendisine mahbûb ittihâz ettiğinden, belki gayret-i ilâhiyyesi cihetinden mü'minlerin iyi gözlerinden dahi gizledi. Çünki iyi gözler dahi onun kemâlâtını lâyıkıyla idrâk edemezler ve zîrâ onun hakîkatinin güzelliği nihâyetsizdir. Nitekim Sipehsâlâr hazretleri yazdığı Menâkıb'ın dîbâcesinde şöyle buyururlar: "Hak Teâlâ cemî'-i kemâlâtı ezel sabâhında bütün enbiyâ (aleyhimüsselâm) hazarâtının tıynetine ihsân etti; ve bu kemâlâtın hepsini de yine ezel sabâhında Fahr-i kâinât Efendimiz'in zât-ı pâkinin tıynetinde ta'cîn buyurup nübüvvet hâtemini onun mübarek parmaklarına taktı." Ve Hz. Pîr Efendimiz dahi bu ma'nâda şu beyti beyân buyururlar:

1884. Felek genişliğince bir ağız isterim, tâ ki o meleğin reşkinin vasfını söyleyeyim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1884. Felek genişliğince bir ağız isterim, tâ ki o meleğin reşkinin vasfını söyleyeyim.

Yani, onun kemallerini anlatmak için bu insanın ağzı ve kullandığı sınırlı sıfatlar ve kelimeler yeterli değildir. Ona felek kadar geniş bir ağız ve felek ehlinin kullandığı çeşitli sözler lazımdır, tâ ki o meleklerin bile gıpta ettikleri vasıfları söyleyebileyim!

Ya'ni, onun kemâlâtını tavsîf için bu beşerin ağzı ve kullandığı mahdûd na'tler ve kelimeler kâfî değildir. Ona felek kadar geniş bir ağız ve ehl-i eflâkin kullandığı muhtelif elfâz lâzımdır, tâ ki o meleklerin bile gıbța ettikleri ev- sâfi söyleyebileyim!

1885. Eğer böyle yüz böyle ağız bulsam bu hanînin figanına dar gelir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1885. Eğer böyle yüz, böyle ağız bulsam bu iniltinin feryadına dar gelir.

Benim o âlemlerin Efendisi Serverimiz'in hakikatine o kadar iştiyakım vardır ki, eğer benim ateş dilli ağzım gibi yüz ağız bulsam, bu benim müştakın feryadına dar gelir, onu layıkıyla vasfederek iştiyakımı dindiremem.

Benim o Server-i âlem Efendimiz'in hakîkatine o kadar iştiyâkım vardır ki, eğer benim ateş-zebân olan ağzım gibi yüz ağız bulsam bu ben müştâkın figānına dar gelir, onu lâyıkıyla vasf ederek teskîn-i iştiyâk edemem.

1886. Ey mu'temed, eğer bu kadar dahi söylemesem gönül şişesi zayıflıktan kırılır!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1886. Ey güvenilen kişi, eğer bu kadarını bile söylemesem gönül şişesi zayıflıktan kırılır!

Ey imanına güvenilen mümin, yukarıdan beri söylediğim sözlerden anlaşıldığı üzere varlıkların özü ve kainatın efendisi Peygamber Efendimiz'in vasıflarını ve olgunluklarını bu insan diliyle anlatmak mümkün değildir. Fakat mirasım sebebiyle zevken ve vicdanen duyduğum o olgunluklar ve vasıflardan bu kadarcık olsun dahi bahsetmemiş olsam, zayıf olan gönül şişesi çatlar ve kırılır. Çünkü ince bir şişeye ağır maddeler doldurulursa, kırılmak ve çatlamak âdetidir. Bir miktar olsun boşaltmak lazımdır. Bilinmeli ki, Muhammedî olgunlukları ve vasıfları miras yoluyla taşıyan kutuplar ve evliyanın en seçkinleri, vakit vakit parlayan ilahi tecelliler sebebiyle, ezelî yatkınlıkları derecesine göre şaşkın bir hale gelirler. Kâmillerin sema'larının ve vecd hali içinde farklı hareketlerinin sebebi budur; ve kâmiller bu tecellinin maddi varlıklarına olan tesirlerini bu suretle teskin ederler. Fakat onların bu hallerini zevken idrak edememiş olan evliyanın bir kısmı, onların bu hareketlerini kâmilâne bulmazlar. Zira Muhammedî olgunluklara ve vasıflara vakıf olmak her mümine nasip olacak bir devlet değildir. Nitekim İsmail Nevvab (k.s.) hazretleri Mir'âtü'ş-şuhûd li-Seyyidi'l-vücûd ismindeki risalede şöyle buyururlar: "Şeyh Safiyyüddin b. Ebi Mansur kendi risalesinde ve Şeyh Abdülgaffar dahi Kitab-ı Tevhid'inde yazmışlardır ki, Şeyh Ebü'l-Abbas et-Tancî (k.s.) Şeyh Ebi'l-Hasen'e haber vermiş ki: Tarikat-ı celile-i sûfiyyeye sülük için vakta ki Gavs-i a'zam Ahmed er-Rifâî (k.s.) hazretlerinin feyizli huzuruna geldim; adı geçen kişi: "Ben senin şeyhin değilim. Şeyhin "Kana" denilen mahalde sakin Abdürrahim'dir, oraya git!" emrini verdi. Hemen oraya gittim ve şeyh Abdürrahim hazretlerinin yanına girdim. Adı geçen kişi beni görünce: "Resulullah (aleyhissalatü ve's-selam) Efendimiz'i tam bir marifetle bildin mi?" diye sordu. Hayır, dedim. "Öyleyse göklerin ve yerlerin varlığının nuru (sallallahü aleyhi ve sellem) Efendimiz'i bilip öğrenmek için Beyt-i Makdis'e git!" dedi. Vakta ki Mescid-i Aksa'nın eşiğine ayağımı koydum; yerleri, gökleri, arşı, kürsiyi Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ile dolu gördüm. Hemen adı geçen şeyhe geri döndüm. Tekrar "Habib-i Kibriya'yı bildin mi?" sorusunu yöneltti. "Evet", dedim. İşte şimdi tarikatın kemal buldu. Zira kutupların kutbiyeti, evtadın vetediyeti, evliyanın velayeti, ancak Resulullah Efendimiz'i bilmekle hasıl olur" buyurdu.

Ey îmânına i'timâd olunan mü'min, yukarıdan beri söylediğim sözlerden anlaşıldığı üzere zübde-i mevcûdât ve Sever-i kâinât Efendimiz'in evsâfını ve kemâlâtını anlatabilmek bu lisân-ı beşer ile mümkin değildir. Fakat verâsetim hasebiyle zevkan ve vicdânen duyduğum o kemâlât ve evsâftan bu kadarcık olsun dahi bahs etmemiş olsam, zayıf olan gönül şişesi çatlar ve kırılır. Zîrâ ince bir şişeye ağır mevâd doldurulur ise, kırılmak ve çatlamak âdetidir. Bir mikdâr olsun boşaltmak lâzımdır. Ma'lûm olsun ki, kemâlât ve evsâf-1 Muhammedî'yi irsen hâiz bulunan aktâb ve ehassu'l-havâss-ı evliyâ, vakit vakit işrâk eden tecelliyât-ı ilâhiyye sebebiyle, isti'dâd-1 ezelîleri derecesine göre şûrîde bir hâle gelirler. Kâmillerin semâʻlarının ve vecd hâli içinde muhtelif hareketlerinin sebebi budur; ve kâmiller bu tecellînin vücûd-i unsurîlerine olan te'sîrâtını bu sûretle teskîn buyururlar. Fakat onların bu hallerini zevkan idrâk edememiş olan evliyânın bir kısmı, onların bu hareketlerini kâmilâne bulmazlar. Zîrâ kemâlât ve evsâf-1 Muhamedî'ye ıttıla' her mü'mine nasîb olur bir devlet değildir. Nitekim İsmâîl Nevvâb (k.s.) hazretleri Mir'âtü'ş-şü- hûd li-Seyyidi'l-vücûd ismindeki risâlede şöyle buyururlar: "Şeyh Safiyyüddîn b. Ebî Mansûr kendi risâlesinde ve Şeyh Abdülgaffâr dahi Kitâb-ı Tevhîd'inde yazmışlardır ki, Şeyh Ebü'l-Abbâs et-Tancî (k.s.) Şeyh Ebi'l-Hasen'e haber vermiş ki: Tarîkat-ı celîle-i sûfiyyeye sülük için vaktâki Gavs-i a'zam Ahmed er-Rifâî (k.s.) hazretlerinin huzûr-i feyzine geldim; müşârünileyh: "Ben senin şeyhin değilim. Şeyhin "Kana" denilen ma- halde sâkin Abdürrahîm'dir, oraya git!" emrini verdi. Hemen oraya gittim ve şeyh Abdürrahîm hazretlerinin yanına girdim. Müşârünileyh beni görünce: "Resûlullah (aleyhissalâtü ve's-selâm) Efendimiz'i ma'rifet-i tâmme ile bildin mi?" diye sordu. Hayır, dedim. "Öyleyse göklerin ve yerlerin vücûdunun nûru (sallallahü aleyhi ve sellem) Efendimiz'i bilip öğrenmek için Beyt-i Makdis'e git!" dedi. Vaktâki Mescid-i Aksâ'nın âsitânına ayağımı koydum; yerleri, gökleri, arşı, kürsîyi Resûlullah (s.a.v.) Efendimiz ile dolu gördüm. Hemân şeyh-i müşârünileyhe rücû' ettim. Tekrar "Habîb-i Kibriyâ'yı bildin mi?" suâlini îrâd etti. "Evet", dedim. İşte şimdi tarîkatin kemâl buldu. Zîrâ aktâbın kutbiyeti, evtâdın vetediyeti, evliyânın velâyeti, ancak Resûlullah Efendimiz'i bilmekle hâsıl olur" buyurdu.

1887. Vaktaki gönül şişesini nâzik görmüşüm, teskîn için çok kabâ yırtmışım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1887. Gönül şişesini narin görünce, teskin etmek için çok cübbe yırttım.

Yani, Muhammedî hakikatten kalbime gelen celâlî ve cemâlî tecellilerin şiddetine karşı gönül şişesini narin gördüm; o şiddeti ve kalbimin ıstırabını dindirmek için çok cübbeler yırttım ve vecd halinin sürüklemesiyle garip hareketlerde bulundum. Bilinmeli ki, Pîr-i destgîr efendimiz (Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî) çok tecelliye mazhar olan biriydi. Nitekim Sipehsâlâr'ın Menâkıb'ında bu hal şöyle nakledilir: "Hz. Hudâvendigâr (Mevlânâ) halkın çok müracaatından sıkılınca hamama gider ve hamamda dahi su mahzenine girerdi. Bir defa yine su mahzenine girip üç gün üç gece orada tecellilerin ardı ardına gelmesine ve nurların parıltılarına dalmışlardı. Üç günden sonra Çelebi Hüsâmeddin hazretleri çok yalvararak dışarı çıkmalarını rica ettiler. Çelebi hazretleri Cenâb-ı Hudâvendigâr'ın mübarek mizacını çok zayıf görünce, gözyaşları damlalar halinde yanaklarından aktı. Ondan sonra: "Hudâvendigârım, mübarek mizacınız çok zayıftır, eğer bu biçarelerin istifadesi için takviye buyursanız ne olur!" dedi. Hz. Hudâvendigâr buyurdular ki: "Ey Çelebi, dağ bu kadar cesametiyle celâlî tecelliye dayanamadı. Benim miskin ve zayıf olan bedenim üç gün üç gece on yedi kere Celâl güneşinin parıltısına ve Celâl nurlarının şimşeklerine nasıl dayanır?"

Ya'ni, hakîkat-i muhammediyyeden kalbime vâki' olan tecelliyât-ı celâliyye ve cemâliyyenin şiddetine karşı gönül şişesini nâzik gördüm; onun şiddetini ve kalbimin ıztırâbını teskîn için çok cübbeler yırttım ve hâl-i vecdin sev- kıyle acîb hareketlerde bulundum. Ma'lûm olsun ki, Hz. Pîr-i destgîr efendimiz kesîrü't-tecelliyât idi. Nitekim Menâkıb-ı Sipehsâlâr'da bu hâl şöyle naklolunur: "Hz. Hudâvendigâr halkın kesret-i müracaatından melûl olunca ha- mama gider ve hamamda dahi su mahzenine girerdi. Bir def'a yine su mahzenine girip üç gün üç gece orada tevâlî-i tecelliyât ve tetâlî-i bârikâta müstağrak olmuşlar idi. Üç günden sonra Çelebi Hüsâmeddin hazretleri tazarru'-1 kesîre ile dışarıya çıkmalarını istid'â eylediler. Çelebi hazretleri Cenâb-ı Hudâvendigâr'ın mizâc-ı şerîflerini gāyet zayıf gördükde, göz yaşının damlalar yanakları üzerinden aktı. Ondan sonra: "Hudâvendigârım, mizâc-ı şerîfini: be-gāyet zayıftır, eğer bu bîçârelerin istifadesi için takviye buyursanız n olur!" dedi. Hz. Hudâvendigâr buyurdular k: "Ey Çelebi, dağ bu kadar cesâ meti ile tecellî-i celâlîye tahammül edemedi. Benim miskin ve zayıf olan te nim üç gün üç gece on yedi kerre şa'şaa-i âfitâb-ı Celâl ve bârikāt-i envâr- Celâl'e nasıl tahammül eder?"

1888. Ey sanem, her ayın başında üç gün şübhesiz benim deli olmam lazım olur&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1888. Ey put, her ayın başında üç gün şüphesiz benim deli olmam gerekir.

"Ay başı" demek, yeni hilâlin doğması demektir. Bundan kasıt, Allah daha iyi bilir, celâl ve cemâl tecellîleri hilâlinin doğduğu andır. "Üç gün"den kasıt, üç tecellî devresidir ki, birincisi zâtî tecellî, diğeri sıfat ve isim tecellîsi, üçüncüsü de fiil tecellîsidir. Bu tecellîlerin her biri içinde kâmil insanın şaşırtıcı halleri ortaya çıktığından, onun haline vakıf olmayan perdeli kimseler, onun deli olduğunu sanırlar. Ne zaman ki tecellîler gizlenir; kâmil insan kesret âlemi (çokluk âlemi) tavrının gerekliliklerine döner ve ona göre hareket eder ve o zaman perdeli kimseler onun aklının başına geldiğine hükmederler. "Ey put" ifadesiyle, kesret hükmüne tâbi olan kimse kastedilmiş olur. Bu fakir şerhi, ileride gelecek olan 1895 numaralı "ذاب جسمى من اشارات الكنى منذ عاينت البقاء في الفنا" beyti teyit eder.

"Ay başı" demek, yeni hilâlin tulû'u demektir. Bundan murâd, Allahi a'lem, tecelliyât-ı celâliyye ve cemâliyye hilâlinin tulû'u ânıdır. "Üç gün"den murâd, üç devre-i tecellîdir ki, birisi tecellî-i zâtî, diğeri tecellî-i sıfatî ve es mâî, üçüncüsü de tecellî-i efâlîdir. Bu tecelliyâtın her biri içinde kâmilin acîl ahvâli zuhûra geldiğinden, onun hâline vakıf olmayan ehl-i hicâb, deli oldu ğuna zâhib olurlar. Vaktâki tecelliyât istitâr eder; kâmil âlem-i keserât tavrı nın îcâbâtına rücû' edip ona göre hareket eder ve o vakit ehl-i hicâb onun ak lı başına geldiğine hükm ederler. "Ey sanem" ta'bîriyle, hükm-i keserâta tâ bi' olan kimse murâd buyrulmuş olur. Bu şerh-i fakîri âtîde gelecek olan 1895 numaraya müsadif ذاب جسمى من اشارات الكنى منذ عاينت البقاء في الفنا beyt-i şerifi te'yîd buyurur.

1889. Agah ol, bugün üç günün evvelidir; zafer günüdür, fîrûze değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1889. Bil ki, bugün üç günün ilkidir; zafer günüdür, firuze değildir.

"Firuze", oldukça kıymetli taşlardandır. Horasan sınırında Nişabur ile Tus arasındaki bir dağda ve Tibet'te, Gaznin ve Kirman taraflarında bulunur. En iyisi Horasan ve Nişabur firuzesidir. Çeşitli renklerde olur. Bazısı yeşil olur, "Süleymani" derler. Bazısının üzerinde sarı noktaları olur, "zer-gun" derler. Bazıları beyaz olur, "asuman-gun" derler. Sarı renklisi en değersiz olanıdır. Kusurlusu, taş ve toprak karışık olanıdır. Özellikleri şunlardır ki, firuzeye bakmak gözün parlaklığına fayda verir ve firuzeyi taşıyan düşmanına galip olur (Mecmau'l-Fünun'dan tercüme). "Piruz", galip ve isteğine ulaşan ve zafer anlamlarındadır. Yani, bugün bana hakikat-i Muhammediyye'den meydana gelen üç devreli ilahi tecellilerin birinci devresidir ve zâtî tecelli günüdür ve zafer günüdür ve aşıkların isteklerine ulaştığı gündür. Bugünün kıymeti, dış gözü parlatan en kıymetli firuzeye benzemez. Bu saadet ve zafer günü ruhun gözünü parlatan bir gündür.

"Fîrûze", oldukça kıymetli taşlardandır. Horasan hudûdunda Nişâbur ile Tûs arasındaki bir dağda ve Tibet'te ve Gaznîn ve Kirmân taraflarında bulu nur. En iyisi Horasânî ve Nişâbûrî olandır. Muhtelif renklerde olur. Ba'zısı ye şil olur "Süleymânî" derler. Ba'zısının üzerinde sarı noktaları olur, "zer-gûn" derler. Ba'zıları beyaz olur "âsumân-gûn" derler. Sarı renklisi en aşağı olan dır. Kusurlusu, taş ve toprak karışık olanıdır. Havâssı budur ki, fîrûzeye bak mak gözün parlaklığına fâide verir ve firûzeyi taşıyan düşmanına galib olur (Mecmau'l-Fünûn'dan tercüme). "Pîrûz", galib ve nâil-i matlab olan ve zafer ma'nâlarınadır. Ya'ni, bugün bana hakikat-i muhammediyyeden vâki' olan üç devreli tecelliyât-ı ilâhiyyenin birinci devresidir ve tecellî-i zâtî günüdür ve zafer günüdür ve âşıkların matlabına nail olduğu gündür. Bugünün kıymeti, zâhir gözünü parlatan en kıymetli fîrûzeye benzemez. Bu saâdet ve zafer günü rûhun gözünü parlatan bir gündür.

1890. Her bir gönül ki onda şahın gamı olur, dembedem ona ay başı olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1890. Her bir gönül ki onda şahın gamı olur, an be an ona ay başı olur.

Her bir gönül ki onda hakiki şah olan Hakk'ın cemalini (güzelliğini) müşahede etme (görme) arzusu olursa, an be an o kalbe tecellilerin (ilahi görünüşlerin) hilali doğar.

Her bir gönül ki, onda şâh-ı hakîkî olan Hakk'ın cemâlini müşâhede etmek gamı ola, dembedem o kalbe hilâl-i tecelliyât tulû' eder.

1891. Vaktâki deli oldum; Mahmûd'un kıssası ve Ayaz'ın evsafı şimdi tertibden gitti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1891. Deli olduğum zaman; Mahmud'un kıssası ve Ayaz'ın vasıfları şimdi düzenden çıktı.

Ben bu Hak tecellileri sebebiyle deli olduğum, yani kesret âlemi tavrının dışına çıktığım zaman, artık Sultan Mahmud-ı Gaznevî'nin kıssasını ve Ayaz'ın vasıflarını benden düzen dairesinde beklemek boşuna olur. Çünkü bu tecellilerin hükmüne tabi dilimden ne ortaya çıkarsa, bu tecellilerin gereğidir.

Beyan edilmiş olan şeyin kıssanın sureti olduğu ve suret tutucuların layıkı olan bir suret olduğu ve onların tasvir aynalarının layıkı bulunduğu beyanındadır; ve bu kıssaya özgü olan kudsiyetten dolayı nutka bu tenzilden utanma gelir ve utancından dolayı başını ve sakalını ve kalemini kaybeder ve akıllıya işaret yeterlidir.

Yani, yukarıda beyan edilmiş olan Sultan Mahmud ve Ayaz kıssasının derin ve yüksek bir anlamı vardır. Biz kıssanın suretini beyan ettik ve bu kıssanın sureti, surete bağlanmış ve anlama dalamamış olanların layıkıdır ve onların tasvir aynalarına uygundur. Çünkü bu kıssanın anlamına özgü olan kudsiyet ve nezaket ve yükseklikten dolayı, bu anlamın bir kıssa halinde nutuk ve kelam mertebesine indirilmesinden dolayı o nutka utanma gelir. Çünkü nutuk ve kelam bu yüksek ve nezih olan anlamı kapsayıp tamamıyla ifade edemez, pek dardır. Bu sebeple nutuk o anlamı layıkıyla kapsayamadığı için, başını ve sakalını ve kalemini kaybeder ve görevini yerine getiremez. Nasıl ki sözün darlığı hakkında Hakim Senaî hazretleri buyurur: "باز گشتم زانچه گفتم زانکه نیست در سخن معنی و در معنی سخن Söylediğim şeyden tövbe ve rücu ettim, çünkü sözde anlam ve anlamda dahi söz yoktur." Bu sebeple bizim beyanımız akıllıya bir işarettir ve bu işaret dahi akıllıya yeter.

Vaktâki ben bu tecelliyât-ı Hak sebebiyle deli oldum, ya'ni âlem-i keserât tavrının hâricine çıktım, artık Sultan Mahmûd-ı Gaznevî'nin kıssasını ve Ayaz'ın evsâfını benden tertîb dâiresinde beklemek abes olur. Zîrâ bu tecelliyâtın hükmüne tâbi' lisânımdan ne zuhûr ederse bu tecelliyât îcâbıdır.

Beyân edilmiş olan şey kıssanın sûreti olduğu ve sûret tutucuların lâyıkı olan bir sûret olduğu ve onların âyîne-i tasvirlerinin lâyıkı bulunduğu beyânındadır; ve bu kıssaya mahsûs olan kuddûsiyetten nâşî nutka bu tenzîlden utanma gelir ve hacâletinden dolayı başını ve sakalını ve kalemini kaybeder ve âkıle işâret kâfidir

Ya'ni, yukarıda beyân edilmiş olan Sultan Mahmud ve Ayaz kıssasının derin ve yüksek bir ma'nâsı vardır. Biz kıssanın sûretini beyân ettik ve bu kıssanın sûreti, sûrete bağlanmış ve ma'nâya dalamamış olanların lâyıkıdır ve onların âyîne-i tasvîrlerine münasibdir. Zîrâ bu kıssanın ma'nâsına mahsûs olan kudsiyet ve nezâhet ve yükseklikden nâşî, bu ma'nânın bir kıssa hâlinde nutuk ve kelâm mertebesine indirilmesinden dolayı o nutka utanma gelir. Zîrâ nutuk ve kelâm bu yüksek ve nezîh olan ma'nâyı istîâb edip tamâmiyle ifade edemez, pek dardır. Binâenaleyh nutuk o ma'nâyı lâyıkıyla istîâb edemediği için, başını ve sakalını ve kalemini kaybeder ve îfâ-yı vazîfe edemez. Nitekim sözün darlığı hakkında Hakîm Senâî hazretleri buyurur: "باز گشتم زانچه گفتم زانکه نیست در سخن معنی و در معنی سخن Söylediğim şeyden tövbe ve rücû' ettim, zîrâ ki sözde ma'nâ ve ma'nâda dahi söz yoktur." Binâenaleyh bizim beyânımız âkıle bir işarettir ve bu işaret dahi âkıle yetişir.

1892. Zîra ki filim rü'yasında Hindistan'ı gördü, haraçtan ümîdi kes, köy harab oldu!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1892. Çünkü fil rüyasında Hindistan'ı gördü, haraçtan ümidi kes, köy harap oldu!

"Fil"den kasıt, Hz. Pîr efendimizin latif ruhlarıdır. "Rüya"dan kasıt, dünya hayatıdır. Nitekim hadis-i şerifte الدنيا كحلم النائم yani: "Dünya uyuyan kimsenin rüyası gibidir" buyrulmuştur. "Hindistan"dan kasıt, hakikat-i Muhammediyye (Hz. Muhammed'in hakikati) olur. "Köy"den kasıt, Hz. Pîr'in unsurlardan oluşan bedenidir. "Haraç"tan kasıt, sözlerin dinleyicilere düzenli bir şekilde aktarılmasıdır. Yani, benim ruhum rüya olan bu dünya hayatında hakikat-i Muhammediyye'yi müşahede edip sarhoş oldu. Köy hükmünde olan benim unsurlardan oluşan vücudumdan artık düzenli bir şekilde söz bekleme, bundan ümidini kes! Cenâb-ı Pîr'in hakikat-i Muhammediyye'ye olan iştiyakı, o hakikatten inen Kur'ân-ı Kerîm'in Arapça olmasından dolayı, sonraki üç beytin Arapça olarak nazmedilmesine sebep olmuştur.

"Fil"den murâd, Hz. Pîr efendimizin rûh-i latîfleridir. "Rü'yâ"dan murâd, hayât-ı dünyeviyyedir. Nitekim hadîs-i şerifte الدنيا كحلم النائم ya'ni: "Dünyâ uyuyan kimsenin rü'yâsı gibidir" buyrulmuştur. "Hindistan"dan murâd, hakîkat-i muhammediyye olur. "Köy"den murâd, cism-i unsurî-yi Hz. Pîrdir. "Haraç"tan murâd, sözlerin müstemi'lere insicâm dâiresinde edâsıdır. Ya'ni, benim rûhum rü'yâ olan bu hayât-ı dünyeviyyede hakikat-ı muhammediyeyi müşâhede edip sarhoş oldu. Köy mesâbesinde olan benim vücûd-i unsurîmden artık insicâm dâiresinde söz bekleme, bundan ümîdini kes! Cenâb-ı Pîr'in hakikat-i muhammediyyeye olan iştiyâkı, o hakîkatten nâzil olan Kur'ân-ı Kerîm'in Arabî olmasından nâşî, âtîdeki üç beytin Arabî olarak nazmına bâis olmuştur.

1893. Usûl-i âfiyet zâyi' olduktan sonra, benim için nazım ve kafiye nasıl gelir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1893. Sağlık ve esenliğin temelleri kaybolduktan sonra, benim için şiir ve kafiye nasıl gelir?

"Sağlık ve esenliğin temelleri"nden kastedilen, akıl ve düşünce ile ayakta duran esenliktir; görünen esenliğin aslı ise akıl ve düşüncedir. Sarhoş olan kimseden doğal olarak akıl ve düşünce kaybolur. Yani, görünen esenliğin temeli olan akıl ve düşünce, manevî sarhoşluk sebebiyle kaybolduktan sonra, benim için bu Şerefli Mesnevî'nin akla uygun düzeni içinde şiiri ve kafiyesi nasıl gelir?

"Usûl-i âfiyet"ten murâd, akıl ve fikir ile kāim olan âfiyettir ve âfiyet-i sûrînin aslı akıl ve fikirdir. Sarhoş olan kimseden bittabi' akıl ve fikir zâyi' olur. Ya'ni, usûl-i âfiyet-i sûrî olan akıl ve fikir, ma'nevî sarhoşluk sebebiyle zâyi' olduktan sonra, benim için bu Mesnevî-i Şerîfin tertib-i ma'kûl dâiresinde nazm ve kāfiyesi nasıl gelir?

1894. Gamlar içinde benim için bir delilik yoktur; belki delilik içinde, delilik içinde delilik vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1894. Gamlar içinde benim için bir delilik yoktur; aksine delilik içinde, delilik içinde delilik vardır.

"Şecen", gam ve ihtiyaç anlamındadır, "şücûn" ise bunun çoğuludur. Buradaki "delilik", şekilcilerin bildiği beyin hastalığı olan delilik değildir. Aksine, dünya ehlinin, Allah dostlarında kendi gidişatlarına aykırı gördükleri, ilâhî şevke dayalı hareketlerdir; ve Allah dostlarının hâl mertebeleri de çeşitli olduğundan, kendi zevklerinin üstünde gördükleri hâlleri, onlar dahi delilik kabul ettiler. İkinci mısrada "delilik içinde delilik, delilik içinde delilik" ifadesiyle bu anlama işaret buyrulmuştur. Çünkü aşk ve şevk şiddetinde Hz. Pîr efendimize denk olan yüce evliyalar nadirdir.

"Şecen", gam ve hâcet ma'nâsınadır, "şücûn", bunun cem'idir. Buradaki "delilik" ehl-i sûretin bildiği dimâğ hastalığı olan delilik değildir. Belki ehl-i dünyânın, ehlullahta kendi revişlerine muhâlif gördükleri, şevk-ı ilâhîye müstenid hareketlerdir; ve ehlullahın derecât-ı ahvâli de muhtelif olduğundan kendi zevklerinin fevkınde gördükleri ahvâli, onlar dahi delilik addettiler. İkinci mısra'da "delilik içinde delilik, delilik içinde delilik" ta'bîriyle bu ma'nâya işâret buyrulmuştur. Zîrâ şiddet-i aşk ve şevkte Hz. Pîr efendimize muâdil olan evliyâ-yı kirâm hazarâtı nâdirdir.

1895. Bekayı fenada müşâhede ettiğim zamandan beri, benim cismim gizli işâretlerden eridi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1895. Bekayı fenada müşâhede ettiğim zamandan beri, benim cismim gizli işaretlerden eridi.

"Fenâ", "kulun kendi fiilini, Yüce Allah'ın bu fiil üzerindeki kayyımlığı sebebiyle görmemesidir" demektir. "Bekā" ise "kulun her bir şey üzerinde Allah'ın kayyımlığını görmesidir" demektir. (Şeyh-i Ekber hazretlerinin Istılâhât-ı Sûfiyye'sinden). Şimdi bu tanımlara göre "fenâ", kulun vehmedilmiş varlığının gözünden kaybolması ve "bekā" ise Ahadiyyet Zâtı'nın zuhur etmesi ve vahdet-i vücûd sırrının açığa çıkmasıdır. Yani, bekāyı vehmedilmiş varlığın ortadan kalkmasında müşâhede ettiğim zamandan beri benim bu izafî olan varlığım ve cismim gizli işaretlerden eridi. Çünkü bu izafî varlık âleminden müşâhedelerimi açıkça söylemek caiz değildi, gizli işaretler gerekliydi. Bu şerefli beyit 1888 numaralı beyit ile ilişkilidir.

"Fenâ" عدم رؤية العبد لفعله بقيام الله على ذلك ya'ni "Allah Teâlâ'nın bunun üzerinde kıyâmı sebebiyle abdin kendi fiilini görmemesidir." "Bekā" رؤية العبد قيام الله على كل شئ ya'ni "Abdin her bir şey üzerinde Allah'ın kıyâmını görmesidir." (Şeyh-i Ekber hazretlerinin Istılâhât-ı Sûfiyye'sinden). İmdi bu ta'rîflere göre "fenâ", abdin vücûd-i mevhûmu nazarından zâil olması ve "bekā" Zât-ı ahadiyyetin zuhûrudur ve vahdet-i vücûd sırrının inkişafıdır. Ya'ni, bekāyı vücûd-i mevhûmun zevâlinde müşâhede ettiğim zamandan beri benim bu izâfi olan vücûdum ve cismim gizli işaretlerden eridi. Zîrâ bu izâfi olan vücûd âleminden müşâhedâtımı açıkça söylemek câiz değil idi, gizli işaretler lâzım idi. Bu beyt-i şerîf 1888 numaralı beyit ile alâkadardır.

1896. Ey Ayaz senin aşkından kıl gibi oldum, kıssadan kaldım, benim kıssamı sen söyle!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1896. Ey Ayaz, senin aşkından kıl gibi oldum, kıssadan geri kaldım, benim kıssamı sen söyle!

"Ayaz"dan kasıt, mutlak kulluk makamında bulunan Âlemlerin Efendisi Peygamberimiz'dir. Nitekim biraz yukarıda açıklandı, 1882 numaralı beyte bakılsın. Yani, ey Âlemlerin Efendisi (s.a.v.), senin aşkından eridim, ince kıl gibi oldum ve gizli işaretlerle açıklayacağım kıssadan geri kaldım. Artık benim kıssamı ve hâlimi sen, hâl sahiplerine açıkla!

"Ayaz"dan murâd abdiyyet-i mahza makāmında bulunan Server-i âlem Efendimiz'dir. Nitekim biraz yukarıda îzâh olundu, 1882 numaralı beyte mürâcaat olunsun. Ya'ni, ey Server-i âlem (s.a.v.) senin aşkından eridim, ince kıl gibi oldum ve gizli işaretler ile beyân edeceğim kıssadan geri kaldım. Artık benim kıssamı ve hâlimi sen ashâb-ı hâle beyân et!

1897. İmdi ben senin aşkının efsanesini can ile okur idim. Sen beni, ki efsâne oldum, oku!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1897. Şimdi ben senin aşkının efsanesini can ile okurdum. Sen beni, ki efsane oldum, oku!

"Efsane", hikâye ve masal demektir. "Aşk efsanesi okumak"tan kasıt, âşıkı ve maşuku birbirinden ayrı görmek ve aşk bağıntısını ispat etmektir. Hâlbuki vahdet-i vücûd (varlığın birliği) sırrı ortaya çıktığı zaman, bunların efsane olan izafî varlık âlemine özgü bir efsane olduğu gerçekleşir; ve âşık bu hâlde fenâ (yok oluş) içinde kendi varlığının vehmedilmiş ve efsane olduğunu idrak eder. Hz. Pîr efendimiz bu hâle işaret ederek buyururlar ki: Ben bu vehmedilmiş çokluklar içinde senin hakikat-i Muhammediyye'nin aşkının efsanesini can ile okurdum. Şimdi ben o hakikatte fânî oldum ve benim varlığım efsane oldu. Benim hakikatim senin hakikatinde gizli, artık beni sen oku!

"Efsâne", hikâye ve masal demektir. "Aşk efsanesi okumak"tan murâd, âşıkı ve ma'şûku birbirinden ayrı görmek ve aşk nisbetini isbât etmektir. Halbuki vahdet-i vücûd sırrı zâhir olduğu vakit, bunların efsâne olan vücûd-i izâfî âlemine mahsûs bir efsâne olduğu tahakkuk eder; ve âşık bu hâlde fenâ içinde kendi vücûdunun mevhûm ve efsâne olduğunu idrak eder. Hz. Pîr efendimiz bu hâle işâreten buyururlar ki: Ben bu keserât-ı mevhûme içinde senin hakikat-i muhammediyyenin aşkının efsânesini cân ile okur idim. Şimdi ben o hakîkatte fânî oldum ve benim vücûdum efsâne oldu. Benim hakîkatim senin hakîkatinde mündemiç, artık beni sen oku!

1898. Ey mukteda, zaten sen okursun ben değil! Ben Tûr dağıyım, sen Mû- sâ'sın ve bu sadadır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1898. Ey uyulan, zaten sen okursun ben değil! Ben Tur dağıyım, sen Musa'sın ve bu sadadır.

Ey görünen ve görünmeyen âlemlerin önderi ve imamı olan Âlemlerin Efendisi! Zaten Muhammedî hakikatin iki âlemi kuşatmasından dolayı benim okumam, senin okumandır. Ben kendi belirlenimim (taayyün) itibarıyla Sina Dağı gibiyim. Sen de bana Musa (a.s.) gibisin ve benim bu söylediklerim de Musa (a.s.)'ın sesinin Tur dağından yansıması gibidir. Bu sebeple okuyan ve söyleyen sensin. Ben senin sesinin yansımasıyım.

Ey zâhir ve bâtın ehlinin muktedâsı ve imamı olan Server-i âlem! Zâten hakîkat-i muhammediyyenin iki âlemi muhît olmasından dolayı benim okumam, senin okumandır. Ben taayyünüm i'tibâriyle Tûr-i Sînâ dağı mesâbesindeyim. Sen de bana Mûsâ (a.s.) gibisin ve benim bu söylediklerim dahi Mûsâ (a.s.)ın sadâsının Tûr dağından vâki' olan aksi gibidir. Binâenaleyh okuyan ve söyleyen sensin. Ben senin sadânın aksiyim.

1899. Bîçâre dağ ne bilir ki kelâm nedir! Zîrâ Mûsâ bilir ki dağ boştur!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1899. Zavallı dağ ne bilir ki söz nedir! Çünkü Musa bilir ki dağ boştur!

Zavallı dağ, söylemenin ne olduğunu ne bilir; çünkü o cansızdır! Ruh sahibi olan Musa, dağın sözden ve idrakten uzak ve boş olduğunu bilir.

Zavallı dağ, söylemenin ne olduğunu, ne bilir; zîrâ o câmiddir! Rûh sâhibi olan Mûsâ, dağın kelâmdan ve idrakten hâlî ve boş olduğunu bilir.

1900. Dağ kendi kudretini bilir; cisim rûhun letâfetinden biraz tutar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1900. Dağ kendi kudretini bilir; cisim ruhun inceliğinden biraz alır.

Bu şerefli beyitte, cisimlerin Muhammedî küllî ruhun inceliğinden pay sahibi olduklarına işaret edilir. Çünkü ruh birdir ve cisimler çoktur. Nitekim IV. cildin 411 numarasında "Mü'minler sayısızdır, fakat iman birdir; onların cisimleri sayısızdır, fakat can birdir." ve II. cildin 184 numarasında "Canların güneşi bedenlerin penceresinde ayrıldı." ve aynı şekilde II. cildin 186 numarasında "Ayrılık hayvanî ruhta olur; insanî ruh ise tek bir nefis olur." buyrulmuştur. Oralardaki açıklamalara başvurmak gerekir.

Bu beyt-i şerîfte ecsâmın rûh-i küllî-i Muhammedî'nin letâfetinden hissemend olduklarına işâret buyrulur. Zîrâ rûh birdir ve cisimler müteaddiddir. Nitekim IV. cildin 411 numarasında مؤمنان معدود ليك ايمان يكي جسم شان معدود لیکن جان یکی ["Mü'minler ma'dûddur, fakat îmân birdir; onların cisimleri ma'dûd, fakat cân birdir."] ve II. cildin 184 numarasında در درون روزن ابدانها مفترق شد آفتاب جانها ["Canların güneşi bedenlerin penceresinde müfterık oldu."] ve kezâ II. cildin 186 numarasında تفرقه در روح حیوانی بود نفس واحد روح انسانی بود ["Tefrika rûh-i hayvânîde olur; rûh-i insânî ise nefs-i vâhid olur."] buyrulmuştur. Oralardaki îzâhâta müracaat lâzımdır.

1901. İhtisab cihetinden ten usturlab gibi olur. Güneş gibi olan rûhtan bir âyet olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1901. Hesaplama yönünden beden usturlap gibi olur. Güneş gibi olan ruhtan bir işaret olur.

"Usturlap", Yunanca bir kelimedir. "Ustur", terazi ve "lap", güneş anlamına geldiğinden, "güneş terazisi" demek olur. Gökbilimcilerin güneşin yüksekliğini ölçmek için kullandıkları, bir dairenin dörtte biridir. Emir Hüsrev bu kelime hakkında şu beyitleri söyler: بیونانی اصطر ترازو بود اگر معنی یم باز پرسی زلاب که در سنگها عدل ساز او بود بود هم بگفتار روم آفتاب "Yunanca "ustur" terazi demek olur, çünkü ağırlıklarda onun adaletli düzeni olur. Eğer bana "lap"ın anlamını da sorarsan, Rum dilinde de "güneş" demek olur."

Yani, cisim, güneşin durumunu bildiren usturlap gibidir. Güneş gibi olan küllî ruhun varlığının ve halinin bir alameti olur.

"Usturlâb", lafz-ı Yunânî'dir. "Ustur", terâzi ve "lâb", güneş ma'nâsına olduğundan, "güneş terâzisi" demek olur. Ehl-i hey'etin güneşin irtifa'ını ölçmek için kullandıkları, bir dâirenin dörtte biridir. Emir Husrev bu kelime hakkında şu beyitleri söyler: بیونانی اصطر ترازو بود اگر معنی یم باز پرسی زلاب که در سنگها عدل ساز او بود بود هم بگفتار روم آفتاب "Yunanca "ustur" terâzi demek olur, zîrâ sakîllerde onun adl tertîbi olur. Eğer bana "lâb"ın ma'nâsını da sorarsan, Rum kelâmında da "güneş" demek olur."

Ya'ni, cisim, güneşin hâlini bildirir usturlâb gibidir. Güneş gibi olan rûh-i küllînin varlığının ve hâlinin bir alâmeti olur.

1902. O müneccim keskin gözlü olmazsa, usturlab dökücü adam şart olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1902. O müneccim keskin gözlü olmazsa, usturlap dökücü adam şart olur.

Yani, güneş gibi olan küllî ruhun hâlini, keskin gözlü olmayan bir marifet talibi, usturlap gibi olan cisim vasıtası olmaksızın idrak edemezse, ona usturlap olan cismi kullandırıcı bir mürşidin varlığı şarttır.

Ya'ni, güneş gibi olan rûh-i küllînin hâlini, keskin gözlü olmayan bir ma'rifet tâlibi, usturlâb gibi olan cisim vâsıtası olmaksızın idrak edemezse, ona usturlâb olan cismi kullandırıcı bir mürşidin vücûdu şarttır.

1903. Tâ ki onun için bir usturlab yapsın, nihayet güneşin hâlinden koku götürsün!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1903. Tâ ki onun için bir usturlap yapsın, nihayet güneşin hâlinden koku götürsün!

Tâ ki o marifet talep eden kişinin bedeni, kendisi için bir usturlap yapsın da nihayet o talep eden kişi, güneş gibi olan küllî ruhun hâlinden koku alabilsin!

Tâ ki o tâlib-i ma'rifetin cismi, kendisi için bir usturlâb yapsın da nihâyet o tâlib güneş gibi olan rûh-i küllînin hâlinden koku alabilsin!

1904. Bir can ki, o doğruyu usturlabdan ister, felekten ve güneşten ne kadar bilir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1904. Bir can ki, o doğruyu usturlaptan ister, felekten ve güneşten ne kadar bilir?

Bir can ki, o can küllî ruhun hallerini doğru görmek ve anlamak için, usturlap hükmünde olan cisim aracına başvurmak ister, o can Muhammedî hakikat feleğinden ve küllî ruh güneşinden ne kadar anlayabilir?

Bir can ki o can rûh-i küllînin ahvâlini doğru görmek ve anlamak için, usturlab mesâbesinde olan cisim vâsıtasına müracaat etmek ister, o can hakîkat-i muhammediyye feleğinden ve rûh-i küllî güneşinden ne kadar anlayabilir?

1905. Sen ki göz usturlabından bakarsın, cihanı görmekten muhakkak çok kāsırsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1905. Sen ki göz usturlabından bakarsın, cihanı görmekten muhakkak çok kāsırsın.

Ey marifet talep eden kişi, sen ki bu cisim usturlabının gözüyle bakarsın ve gözün görüşü ile hakikatleri idrak edebileceğini sanırsın; emin ol ki, muhakkak surette bu oluş ve bozuluş âlemini hakikatiyle görmekten çok yetersiz ve aciz bir haldesin.

Ey tâlib-i ma'rifet, sen ki bu cisim usturlâbının gözüyle bakarsın ve gözün görüşü ile idrâk-i hakāyık edebileceğini zannedersin; emîn ol ki, muhakkak sûrette bu âlem-i kevni hakîkatiyle görmekten çok käsır ve âciz bir hâldesin.

1906. Sen cihânı gözün kadar görmüşsün. Hani cihan? Niçin bıyığını burmuşsun?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1906. Sen dünyayı gözün kadar görmüşsün. Hani dünya? Niçin bıyığını burmuşsun?

"Bıyık burmak", övünmekten kinayedir. Ey cisim gözüyle hakikatleri idrak etmek isteyen kişi, sen dünyayı, bu cisminin ufak gözü kadar görmüşsün, dünya nerede! Ve senin dünyayı görmen nerede! Hakikat böyle iken, "Ben gözümle gördüm ve âlemin hakikatine ve özüne ulaştım!" diye bıyığını burup övünürsün.

"Bıyık burmak", iftihâr etmekten kinâyedir. Ey cisim gözüyle idrâk-i hakāyık etmek isteyen kimse, sen cihânı, bu cisminin ufak gözü kadar görmüşsün, cihan nerede! Ve senin cihânı görmen nerede! Hakîkat böyle iken, "Ben gözüm ile gördüm ve âlemin hakîkatine ve künhüne vâsıl oldum!" diye bıyığını burup iftihâr edersin.

1907. Ariflerin bir sürmesi vardır; onu iste, tâ ki ırmak gibi olan bu göz derya olsun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1907. Ariflerin bir sürmesi vardır; onu iste ki ırmak gibi olan bu göz derya olsun!

"Ariflerin sürmesi"nden kastedilen, Zât'ın birliğinde, isim ve sıfatların birliğinde ve fiillerin birliğinde hâlî tevhîd (birliği yaşama hâli) sahibi olmaktır. Bu üç tevhîd mertebesinin ilki ilim, sonu hâldir. Yani, ilimden Allah'ın inayetiyle hâle yükselinir. Ey marifet talep eden kişi, ariflerin basiret gözlerinin sürmesi olan bu üç tevhîdi hâlen elde etmeye çalış! Ki senin ırmak seviyesinde olan bu dış gözün, basiret gözün ile birleşerek derya olsun!

"Ariflerin sürmesi"nden murâd, tevhîd-i Zât, tevhîd-i esmâ ve sıfat ve tevhîd-i ef'âlde tevhîd-i hâlî sâhibi olmaktır. Bu üç mertebe-i tevhîdin evveli ilim, sonu hâldir. Ya'ni, ilimden inâyet-i Hak'la hâle terakkî olunur. Ey tâlib-i ma'rifet, âriflerin basar-ı basîretlerinin sürmesi olan bu üç tevhîdi hâlen tahsîl etmeğe çalış! Tâ ki senin ırmak mesâbesinde olan bu sûrî gözün basar-ı basîretin ile birleşerek deryâ olsun!

1908. Eğer benim ile beraber akıl ve idrakten bir zerre varsa, bu hayal ve perîşan söylemek nedir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1908. Eğer benimle beraber akıl ve idrakten bir zerre varsa, bu hayal ve perişan söylemek nedir?

Buradaki "akıl"dan kastedilen, dünya işlerine ait akıl (akl-ı maâş) ve ahiret işlerine ait akıl (akl-ı maâd)dır. Dünya işlerine ait akıl, görünen şeyleri düzenlemeye; ahiret işlerine ait akıl ise içsel şeyleri düzenlemeye ilişkindir. Evliyanın akılları ise bu iki aklın üzerindedir. Çünkü aklın, küllî akıl mertebesine kadar birçok mertebesi vardır. Şimdi, her bir akıl mertebesi, kendisinin üzerindeki akla yabancı olduğundan, onu kendi tavrına aykırı görür ve kendi tavrının dışına çıkanlara delilik isnat eder. Bu sebeple, yüce evliya hazretleri, hâlin galebesiyle bu iki mertebedeki aklın üzerinde konuştukları zaman, dünya işlerine ait akıl ve ahiret işlerine ait akıl sahipleri, hâlin galebesiyle deli olduğunu zannederler. Halbuki o sözlerin hepsi hakikatin ve hikmetin ta kendisidir. Yani eğer benimle beraber dünya işlerine ait akıl ve ahiret işlerine ait akıldan bir zerre varsa, bu akılların tavrına göre hayal ve perişan görünen bu söylemek nedendir?

Buradaki "akıl"dan murâd, akl-ı maâş ve akl-ı maâddir. Akl-ı maâş tertîb-i zevâhire ve akl-ı maâd, tertîb-i bevâtına taalluk eder; ve havâss-ı evliyânın akılları bu iki aklın fevkındedir. Zîrâ aklın, akl-ı kül mertebesine kadar merâtibi çoktur. İmdi her bir mertebe-i akl, kendinin fevkındeki akla yabancı olduğundan, onu kendi tavrına muhâlif görür ve kendi tavrının hâricine çıkanlara delilik isnâd eder. Binâenaleyh evliyâ-yı kirâm hazarâtı galebe-i hâl ile bu iki mertebedeki aklın fevkınde söyledikleri vakit, akl-ı maâş ve akl-ı maâd sâhibleri galebe-i hâl ile deli oldu zannederler. Halbuki o sözlerin cümlesi ayn-ı hakîkat ve hikmettir. Ya'ni eğer benimle beraber akl-ı maâş ve akl-ı maâddan bir zerre varsa, bu akılların tavrına göre hayâl ve perîşân görünen bu söylemek nedendir?

1909. Mâdemki benim dimağım akıl ve idrakten boştur; binâenaleyh bu tahlitte benim günahım nedir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1909. Mademki benim dimağım akıl ve idrakten boştur; bu sebeple bu tahlilde benim günahım nedir?

Mademki benim unsurlardan oluşan ve cismanî dimağım, bu iki aklın tavrından ve idrakinden uzak ve boştur, bu sebeple bu akıl mertebelerini birbirine karıştırmakta benim ne kusurum vardır?

Mâdemki benim dimâğ-ı unsurîm ve cismânîm, bu iki aklın tavrından ve idrâkinden hâlîdir ve boştur, binâenaleyh bu merâtib-i aklı birbirine karıştırmakta benim ne kusûrum vardır?

1910. Onun günahı yoktur ki aklımı götürdü. Bütün akıllerin aklı onun önünde öldü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1910. Onun günahı yoktur ki aklımı götürdü. Bütün akılların aklı onun önünde öldü.

Benim unsurlara ait ve bedensel aklımı yok eden küllî akılda da kusur ve günah yoktur. Çünkü bütün akılların aklı, o küllî aklın önünde öldü ve yok oldu. Bu şerefli beytin şerhinde Hint şârihlerinden İmdâdullah (k.s.) hazretleri buyururlar ki: "Yukarıdaki beyitte, 'Bende akıl ve idrak kalmadığından karışıklıkta benim günahım yoktur,' buyrulmuştu. Bu sebeple günahın, aklı yok edende olduğu sanılır. Bu beyitte de bu sanıyı gidermek için buyururlar ki: Aklı yok edende dahi günah yoktur. Çünkü bu aklı yok etmek, onu kemale erdirmek olur. Şârihlerin bazıları demişlerdir ki: 'Bu beyitlerin anlamı; bende günah yoktur, günah benim aklımı yok edendedir.' Bu anlamda edebe aykırılık açıktır. Fakat ilâhî aşk delileri bu kadar edebe aykırılıkta mazurdurlar."

Fakir derim ki, "edepsizlik" kelimesinin kullanılması Hz. Pîr efendimiz hakkında edepsizliktir. Bu sebeple İmdâdullah hazretlerinin mütalaası hakikate uygundur. Çünkü bu gibi evliyanın akılları, küllî akılda yok olmuş ve erimiştir ve küllî akıldan çıkan her sözde bir hakikat vardır. Onları ancak eksik akıl sahipleri hayal ve perişan görürler. Nasıl ki Hz. Pîr efendimiz Dîvân-ı Kebîrlerinde buyururlar: ای عقل کل ای عقل کل تو هر چه گفتی صادقی Yani "Ey küllî akıl, ey küllî akıl sen her ne söyledin ise doğru söyledin!"

Benim akl-1 unsurîmi ve cismânîmi izâle eden akl-ı külde de kusûr ve günah yoktur. Zîrâ bütün akıllerin aklı, o akl-ı küllün önünde öldü ve yok oldu. Bu beyt-i şerîfin şerhinde Hind şârihlerinden İmdâdullah (k.s.) hazretleri buyururlar ki: "Yukarıki beyitte, "Bende akıl ve idrâk kalmadığından tahlîtte benim günâhım yoktur," buyrulmuş idi. Binâenaleyh günâhın, aklı izâle edende olduğu tevehhüm olunur. Bu beyitte dahi bu tevehhümü def için buyururlar ki: Aklı izâle edende dahi günah yoktur. Zîrâ bu aklı izâle etmek kemâle eriştirmek olur. Şârihlerin ba'zıları demişlerdir ki: "Bu beyitlerin ma'nâsı; bende günah yoktur, günah benim aklımı izâle edendedir. Bu ma'nâda sû'-i edeb zâhirdir. Fakat aşk-ı ilâhî delileri bu kadar sû'-i edebde ma'zûrdurlar."

Fakîr derim ki, "sû'-i edeb" kelimesinin isti'mâli Hz. Pîr efendimiz hakkında sû'-i edebdir. Binâenaleyh İmdâdullah hazretlerinin mütâlaası hakîkate mutabıktır. Zîrâ bu gibi evliyânın akılları, akl-ı külde mahv ve müstehlektir ve akl-ı külden sâdır olan her sözde bir hakîkat vardır. Onları ancak ukul-i kāsıra erbâbı hayâl ve perîşan görürler. Nitekim Hz. Pîr efendimiz Dîvân-ı Kebîrlerinde buyururlar: ای عقل کل ای عقل کل تو هر چه گفتی صادقی Ya'ni "Ey akl-ı kül, ey akl-ı kül sen her ne söyledin ise sâdıksın!"

1911. Ey akılları fitnelendirip hayran edici, akıllar için senden başka mürtecâ yoktur!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1911. Ey akılları fitneye düşürüp hayran edici, akıllar için senden başka ümit yeri yoktur!

"Hica", akıl; "mürtecâ", ümit mahalli; "fettân", imtihan edici. Yani, "Ey akılları türlü türlü tecellilerle imtihan edip hayrete düşürücü olan küllî akıl; senin altındaki akıllar için senden başka ümit yeri yoktur."

"Hica", akıl; "mürtecâ", ümîd mahalli; "fettân", imtihan edici. Ya'ni, "Ey akılları türlü türlü tecelliyât ile imtihan edip hayrete düşürücü olan akl-ı kül; senin mâdûnundaki akıllar için senden başka ümîd yeri yoktur."

1912. Beni deli ettiğin zamandan beri aklı istedim; beni süslediğin zamandan beri güzelliğe hased etmedim.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1912. Beni deli ettiğin zamandan beri aklı istemedim; beni süslediğin zamandan beri güzelliğe haset etmedim.

Yani, beni dünya ve ahiret aklının tavırları dışına çıkarıp, bu akılların sahipleri katında deli ettiğin zamandan beri, bu akıllar dairesine girmeyi istemedim. Çünkü sen beni kendi mertebenin tavrıyla süsledin. Beni böyle süslediğin zamandan beri, suretlerde görünen güzelliğe haset etmedim. Çünkü benim gördüğüm güzellik, gözlerin görmediği, kulakların işitmediği ve insan kalbine gelmeyen güzelliktir.

Ya'ni, beni akl-ı maâş ve maâdın tavırları hâricine çıkarıp, bu akılların ashâbı indinde deli ettiğin zamandan beri, bu akıllar dâiresine girmeyi istemedim. Zîrâ sen beni kendi mertebenin tavrıyla süsledin. Beni böyle süslediğin zamandan beri, sûretlerde mütecelli olan güzelliğe hased etmedim. Zîrâ benim gördüğüm güzellik gözlerin görmediği ve kulakların işitmediği ve kalb-i beşere hutûr etmeyen güzelliktir.

1913. Benim deliliğim senin muhabbetinde müstetab değil midir? "Evet, ve Allah sana sevabı cezâ versin!" de!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1913. Benim deliliğim senin muhabbetinde güzel değil midir? "Evet, ve Allah sana sevabı ceza olarak versin!" de!

"Müstetâb", iyi ve güzel ve beğenilen şey demektir. "Sevâb", hayırlı iş karşılığında verilen mükâfat anlamındadır. Yani, ey akıl-ı kül; benim, senin astın olan akıllara göre meydana gelen deliliğim, senin muhabbetinde kendimi kaybetmem sebebiyle güzel ve beğenilen değil midir? Benim bu soruma cevap olarak: "Evet, Allah sana mükâfatı ve sevabı ameline karşılık ceza olarak versin!" de! Akıl-ı küllün mazharı (tecelli yeri) olan Hz. Pîr efendimizin bu sorusu ve cevabı kendi zâtından yine kendi yüce zâtınadır. Bu hâl düşünenler katında yadırganmaz. Nasıl ki olağan durumlarda bir kimse kendi kendine bir şey düşünüp muhakeme ettiği zaman, kendi zâtına soru sorar ve cevabını yine kendi verir.

"Müstetâb" iyi ve güzel ve müstahsen olan şey demektir. "Sevâb", amel-i hayr mukābilinde verilen mükâfât ma'nâsınadır. Ya'ni, ey akl-ı kül; benim, senin mâdûnun olan akıllara nisbeten vâki' olan deliliğim, senin muhabbetinde istiğrâkım hasebiyle müstetâb ve müstahsen değil midir? Benim bu suâli- me cevâben: "Evet, Allah sana mükâfâtı ve sevâbı ameline mukābil cezâ olarak versin!" de! Akl-ı küllün mazharı olan Hz. Pîr efendimizin bu suâli ve cevâbı kendi zâtından yine kendi zât-ı şerîfinedir. Bu hâl mütefekkirler indinde müsteb'ad değildir. Nitekim ahvâl-i âdiyede bir kimse kendi kendine bir şey düşünüp muhakeme ettiği vakit, kendi zâtına sual sorar ve cevabımı yine kendi verir.

1914. O gerek Arapça ve gerek Fârisîce söylesin, hani bir kulak ve akıl ki onun fehmine erişesin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1914. O ister Arapça, ister Farsça söylesin, hani nerede o kulak ve akıl ki onun anlayışına erişebilesin!

Ey dinleyici; o küllî akıl, benim dilimden ister Arapça ister Farsça söylesin ve bu Mesnevî'de bu dillerle birtakım sırlar ve hakikatler açıklasın; sende onları dinleyebilecek ve idrak edecek kulak ve akıl nerede ki, o sözleri anlayabilecek mertebeye erişebilesin!

Ey dinleyici; o akl-ı kül, benim lisânımdan gerek Arapça ve gerek Fârisîce söylesin ve bu Mesnevî'de bu lisanlar ile birtakım esrar ve hakāyık beyân etsin; sende onları dinleyebilecek ve idrâk edecek kulak ve akıl nerede ki, o sözleri anlayabilecek mertebeye erişesin!

1915. Onun bâdesi her aklın lâyıkı değildir; onun halkası her kulağın eğlence-si değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1915. Onun şarabı her aklın layığı değildir; onun halkası her kulağın eğlencesi değildir.

Küllî aklın sunduğu marifet şarabı, her aklın layığı değildir. O marifet şarabını her bir akıl içemez ve onun kulaklara taktığı ilahi marifet ve rabbani sırlar küpesi, her kulağın maskarası ve eğlencesi değildir. Bu sebeple inkârcıların evliya ilimlerine karşı ortaya çıkan inkârları, onların akıllarının tahammülsüzlüğündendir.

Akl-ı küllün sunduğu ma'rifet şarabı, her aklın lâyıkı değildir. O ma'rifet şarabını her bir akıl içemez ve onun kulaklara takdığı ma'rifet-i ilâhiyye ve esrâr-ı rabbâniyye küpesi, her kulağın maskarası ve eğlencesi değildir. Binâenaleyh münkirlerin ulûm-i evliyâya karşı vâki' olan inkârları, onların akıllarının adem-i tahammüllerindendir.

1916. Tekrar yine deli gibi geldim. Haydi, haydi ey can çabuk zincir getir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1916. Yine deli gibi geldim. Haydi, haydi ey can, çabuk zincir getir!

1917. Dilberimin o zülfünün zincirinden başka, eğer iki yüz zincir getirir isen koparırım.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1917. Dilberimin o zülfünün zincirinden başka, eğer iki yüz zincir getirirsen koparırım.

"Zincir"den kasıt, şeriatin kaydıdır. "Dilber"den kasıt, Hak'tır. "Zülf"ten kasıt, ilahi isimler ve sıfatlardır. Bilinir ki, şeriat dili, en zayıf akılların bile anlayabileceği seviyededir ve görünenin dilidir. Bu sebeple evliyâullahın (Allah dostlarının) akl-ı kül (evrensel akıl) mertebesinden açıkladıkları sırları ve bilgileri, zahir uleması (dış görünüşe göre hüküm veren âlimler) kendi akıllarına ve anlayışlarına uymadığı için reddeder ve inkâr ederler. Çünkü onların akılları Kur'an'ın ve hadislerin iç yüzüne nüfuz edemez. Bunun için cenâb-ı Pîr efendimiz bu Mesnevî-i Şerîf'te birçok sırrı ve hakikati açıklamak için zayıf akıllar seviyesine inerek, onların anlayabileceği tarzda kıssalar anlatır ve bu kıssalar altında akılları kâmil olanlara birtakım sembollerle sırları ve hakikatleri açıklar. Bu sebeple bu şerefli beyitlerde buyururlar ki: Tekrar yine akl-ı kül mertebesinden gelen sırları açıklamak için, zayıf akıl sahipleri yanında deli gibi oldum. Haydi haydi, ey şerefli ruhum, görünen dilin zincirini ve kaydını getir! Fakat o görünen dil, hakiki dilber olan Hakk'ın isim ve sıfatlarının gereği olan şeriatin görünen kaydı ve zinciri olsun. Eğer şeriatin görünen kısmından başka birçok kayıt ve bağ getirirsen, onları kırarım.

حکمت نظر کردن در چارق و پوشتین که فَلْيَنظُرِ الانْسَانُ مِمَّ خُلق Çarığa ve posta bakmanın hükmü şudur ki, insan neyden yaratıldığına baksın!

Bu şerefli başlıkta geçen ayet-i kerime Ve't-Târık sûre-i şerîfesindedir. [فَلْيَنظُرِ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ (Târık, 86/5) "İnsan neden yaratıldığını bir düşünsün"] Yani, Ayaz, bir köylü çocuğu olup fakir ve zelil ve sırtına giydiği bir koyun postu ve ayaklarına giydiği bir çarıktan ibaret iken Sultan Mahmud'un iltifatına ve ikramına nail oldu; ve kendisine bu ikram sebebiyle kibir ve gurur gelmemesi için bir odaya çarığını ve postunu sakladı. Ara sıra gidip: "Ey Ayaz, işte senin aslın budur ve sen bu kadar zelil ve fakir idin. Sakın kibirlenme ve devletinle övünme!" diye nefsine nasihat ederdi. Bu kıssada şerefli başlıkta zikredilen ayet-i kerimenin anlamına işaretle buyrulur ki: Ey insan senin aslın, bir aşağı uzuvdan diğer aşağı uzuva akan birkaç damla sudan ibarettir. Ne zaman ki o sudan gelişip gerçek şah olan Hakk'ın ikramıyla en güzel biçimde olan insan suretini bulma devletine nail oldun ve akıl, irade ve tasarruf mertebesine geldin; sakın bundan dolayı kibirli ve gururlu olma! Daima çarık ve post mesabesinde olan nutfe (sperm) haline bak ve hiçliğini düşün!

"Zincir"den murâd, kayd-ı şerîattir. "Dilber"den murâd, Hak'tır. "Zülf"ten murâd, esmâ ve sıfât-ı ilâhiyyedir. Ma'lumdur ki, lisân-ı şerîat, en zayıf olan akılların bile anlayabileceği mertebededir ve lisân-ı zâhirdir. Binâenaleyh ev-liyâullahın akl-ı kül mertebesinden beyân ettikleri esrâr ve maârifi, ulemâ-i zâhir kendi akıllarına ve anlayışlarına uymadığı için red ve inkâr ederler. Zî- râ onların akılları bevâtın-ı Kur'ân'a ve ahâdîse nüfüz edemez. Bunun için cenâb-ı Pîr efendimiz bu Mesnevî-i Şerîf'te birçok esrâr ve hakāyıkı beyân için ukül-i zaîfe mertebesine tenezzül buyurup, onların anlayabileceği tarzda kıssalar beyân ve bu kıssalar altında akılları kâmil olanlara birtakım rumûz ile izhâr-ı esrâr ve hakāyık buyururlar. Bu sebeble bu beyt-i şerîflerde buyururlar ki: Tekrar yine akl-ı kül mertebesinden vârid olan esrârı beyân için, ukul-i zaîfe erbâbı indinde deli gibi oldum. Haydi haydi, ey rûh-i şerîfim, li- sân-ı zâhir zincirini ve kaydını getir! Fakat o lisân-ı zâhirî, dilber-i hakîkî olan Hakk'ın esmâ ve sıfatının îcâbı olan zâhir-i şer'-i şerîfin kaydı ve zinciri olsun. Eğer zâhir-i şer'in gayrı birçok kayıt ve bağ getirirsen, onları kırarım.

حکمت نظر کردن در چارق و پوشتین که فَلْيَنظُرِ الانْسَانُ مِمَّ خُلق Çarığa ve posta nazar etmenin hükmü budur ki, insan ne şeyden yaratıldığına nazar etsin!

Bu sürh-ı şerîfteki âyet-i kerîme Ve't-Târık sûre-i şerîfesindedir. [فَلْيَنظُرِ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ (Târık, 86/5) "İnsan neden yaratıldığını bir düşünsün"] Ya'ni, Ayaz, bir köylü çocuğu olup fakîr ve zelîl ve arkasına giydiği, bir koyun postu ve ayaklarına giydiği, bir çarıktan ibâret iken Sultan Mahmûd'un iltifatına ve ik- râmına nâil oldu; ve kendisine bu ikrâm sebebiyle kibir ve ucüb gelmemek için bir odaya çarığını ve postunu sakladı. Ara sıra gidip: "Ey Ayaz, işte senin aslın budur ve sen bu kadar zelîl ve fakîr idin. Sakın kibr etme ve devletin ile müftehir olma!" diye nefsine nasîhat ederdi. Bu kıssada sürh-i şerîfte zikr olunan âyet-i kerîmenin ma'nâsına işâretle buyrulur ki: Ey insan senin aslın, bir uzv-i süflîden diğer uzv-i süflîye akan birkaç katre sudan ibârettir. Vaktâki o sudan neşv ü nemâ bulup şâh-ı hakîkî olan Hakk'ın ikrâmiyle ah- sen-i takvîm üzere olan sûret-i insâniyyeyi bulmak devletine nâil oldun ve mertebe-i akla ve irâde ve tasarrufa geldin; sakın bundan dolayı mütekebbir ve mu'cib olma! Dâimâ çarık ve post mesâbesinde olan nutfe hâline nazar et ve hiçliğini tefekkür et!

1918. Ayaz'ın aşkının kıssasını geri döndür; zîra o, sırlar ile dolu bir hazînedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1918. Ayaz'ın aşkının kıssasını geri döndür; çünkü o, sırlar ile dolu bir hazinedir.

Bu şerefli beyitteki hitap, Hz. Pîr'in kendi şerefli ruhuna olan hitabıdır.

Bu beyt-i şerîfteki hitâb, Hz. Pîr'in kendi rûh-i şerîflerine olan hitâbdır.

1919. Her gün bunun üzerine hücreye giderdi, ta ki kürkü ile çarığı görsün!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1919. Her gün bunun üzerine hücreye giderdi, ta ki kürkü ile çarığı görsün!

Yani, Ayaz, sakladığı eski çarığı ile postunu görmek ve nefsine arız olan kibir ve enâniyeti kırmak için, her gün onları sakladığı odaya giderdi.

Ya'ni, Ayaz, sakladığı eski çarığı ile postunu görmek ve nefsine ârız olan kibir ve enâniyeti kırmak için, her gün onları sakladığı odaya giderdi.

1920. Zîrâ ki, varlık pek sarhoşluk getirir; baştan aklı, gönülden hayayı götürür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1920. Çünkü varlık çok sarhoşluk verir; baştan aklı, gönülden hayayı giderir.

Çünkü insanın kendisinde gördüğü varlık ve benlik, onu şiddetli bir şekilde sarhoş eder. Bu benlik baştan aklı giderir, muhakemesi sakat olur ve kalpten de utanmayı yok eder. O kadar rezalet ve edepsizlikler yapar ki, ne halktan ne de Hak'tan utanır.

Zîrâ ki, insanın kendisinde gördüğü varlık ve benlik, onu şiddetli bir sûrette sarhoş eder. Bu benlik baştan aklı götürür, muhâkemesi sakîm olur ve kalbden de utanmayı izâle eder. O kadar rezâlet ve edebsizlikler yapar ki, ne halktan ve ne de Hak'tan utanır.

1921. Yüz binlerce evvelki karnın ancak bu varlık sarhoşluğu, bu pusudan yol vurdu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1921. Yüz binlerce önceki grubun ancak bu varlık sarhoşluğu, bu pusudan yol vurdu.

"Karn" kelimesinin birçok anlamı vardır. Burada "grup ve topluluk" anlamındadır. Yani, bu varlık ve benlik sarhoşluğu, geçmiş olan yüz binlerce grup ve topluluğun yollarını bu benlik pususundan vurdu ve kendilerini azgınlığa ve helâke sevk etti.

"Karn", kelimesinin müteaddid ma'nâsı vardır. Burada "gürûh ve tâife" ma'nâsınadır. Ya'ni, bu varlık ve enâniyet sarhoşluğu, geçmiş olan yüz binlerce gürûh ve akvâmın, bu benlik pususundan yollarını vurdu ve kendilerini azgınlığa ve helâke sevk etti.

1922. Bir Azâzîl bu varlıktan İblîs oldu. Dedi ki: "Niçin Adem benim üzerime reîs oldu?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1922. Bir Azâzîl bu varlıktan İblîs oldu. Dedi ki: "Niçin Adem benim üzerime reis oldu?"

Değerli şârihlerden (şerh edenlerden) bazıları "İblîs" kelimesinin "iblâs"tan türediğini belirtirler; ve "iblâs", maksadına ulaşmaktan ümitsiz olmak demektir. "Azâzîl", İblîs'in Adem'e secde etmesi emredilmezden önceki ismidir. Yani, evvelce adı Azâzîl olan İblîs, kendisinin bu varlığı ve benliği yüzünden rahmet-i rahîmiyyeye (Allah'ın rahmetine) ulaşma maksadından ümitsiz oldu. Çünkü kendini büyük gördü; "Niçin Adem benim üzerime üstün geldi ve reis oldu, halbuki ben ondan daha üstünüm ve hayırlıyım!" dedi.

Şurrâh-ı kirâmdan ba'zıları "İblîs" kelimesinin "iblâs"dan müştakk olduğunu beyân ederler; ve "iblâs", maksûduna vusûlden me'yûs olmak demektir. "Azâzîl", İblîs'in Adem'e secde ile emr olunmazdan evvelki ismidir. Ya'ni, evvelce adı Azâzîl olan İblîs, kendisinin bu varlığı ve enâniyeti yüzünden rahmet-i rahîmiyyeye vusûl maksadından me'yûs oldu. Çünki kendini büyük gördü; "Niçin Âdem benim üzerime tefevvuk etti ve reîs oldu, halbuki ben ondan daha efdalım ve hayırlıyım!" dedi.

1923. Ben efendiyim, efendi oğluyum. Yüz hüneri kabûl edici ve âmâde olmuşum!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1923. Ben efendiyim, efendi oğluyum. Yüz hüneri kabul edici ve hazır olmuşum!

"Hâce", efendi ve evin reisi ve öğretmen ve şeyh ve pir ve mal sahibi ve hâkim ve topluluk sahibi anlamlarına gelir (Burhan). Bilinmeli ki, İblis ateşten ve hararetten yaratılmıştır; ve ateş ve hararet bütün unsurlara ait oluşumları bozucu ve kahredicidir. Bu sebeple İblis, ateşin bu kahrediciliğine göre, kendisini unsurlardan oluşan bedene sahip olan Âdem'in üstünde görüp, kendisinin efendi ve reis olduğunu ve ateşte efendilik ve reislik görüp, ateşten yaratılmış olması itibarıyla efendi ve reis oğlu olduğunu ve birçok hünerleri kabul edici ve yatkın bulunduğunu iddia eder.

"Hâce", efendi ve evin reîsi ve muallim ve şeyh ve pîr ve maldâr ve hâkim ve sâhib-i cem'iyyet ma'nâlarına gelir (Burhân). Ma'lûmdur ki, İblîs ateşten ve harâretten mahlûktur; ve ateş ve harâret bilcümle teşekkülât-ı unsuriyyeyi bozucu ve kahredicidir. Binâenaleyh İblîs, ateşin bu kāhirliğine nazaran, kendisini cism-i unsurî sâhibi olan Âdem'in fevkınde görüp, kendinin efendi ve reîs olduğunu ve ateşte efendilik ve reislik görüp, ateşten mahlûk olması i'tibariyle efendi ve reis oğlu olduğunu ve birçok hünerler kabûl edici ve müstaidd bulunduğunu iddia eder.

1924. Ben hünerde bir kimseden nâkıs değilim, tâ ki düşmanın önünde hizmetle durayım!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1924. Ben hünerde bir kimseden eksik değilim ki düşmanın önünde hizmetle durayım!

"Ben hünerde ve marifette Âdem'den eksik ve aşağı değilim; onda idrak ve zekâ varsa bende de var. Bu sebeple benim düşmanım olan insanoğlunun önünde niçin hizmetle durayım ve ona secde ve baş eğme göreviyle yükümlü olayım?"

"Ben hünerde ve ma'rifette Âdem'den nâkıs ve aşağı değilim; onda idrâk ve zekâ varsa bende de var. Binâenaleyh benim düşmanım olan benî-âdemin önünde niçin hizmetle durayım ve ona secde ve serfürû etmek vazîfesiyle mükellef olayım?"

1925. Ben ateşten doğmuşum, o çamurdan. Ateşin indinde çamurun ne yeri vardır?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1925. Ben ateşten doğmuşum, o çamurdan. Ateşin yanında çamurun ne yeri vardır?

"Benim yaratılışımın aslı ateştir ve ateşten doğdum. Benim karşıtım ve düşmanım olan Âdem ise çamurdan doğmuştur." Nasıl ki ayet-i kerimede وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ (Secde, 32/7) yani: “Yüce Allah insanın yaratılışına çamurdan başladı" buyrulur. Şimdi ateşin yanında çamurun ne önemi vardır; ateş çamuru yakar ve onun şeklini ve belirginliğini mahveder. Bilinmeli ki, İblis'in kıyası (benzetme yoluyla hüküm çıkarma) ve muhakemesi (akıl yürütmesi) sırf maddiyat üzerine olduğundan, onun bir gözü maneviyata nüfuz etmekten ve anlamaktan kördür ve acizdir. Bu sebeple sırf maddiyata saplanıp maneviyattan habersiz kalan insanlar da bu körlükte İblis'in benzeridirler. "Vehal", yumuşak çamur anlamına gelir.

"Benim hilkatimin aslı ateştir ve ateşten doğdum. Benim muhâlifim ve düşmanım olan Âdem ise çamurdan doğmuştur." Nitekim âyet-i kerîmede وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ (Secde, 32/7) ya'ni: “ Allah Teâlâ insanın hilkatine çamurdan başladı" buyrulur. İmdi ateşin indinde çamurun ne ehemmiyeti vardır; ateş çamuru yakar ve onun şeklini ve taayyününü berbâd eder. Ma'lûm olsun ki, İblîs'in kıyâsı ve muhâkemesi sırf maddiyât üzerine olduğundan, onun bir gözü ma'neviyâta nüfûz ve intikālden kördür ve âcizdir. Binâenaleyh sırf maddiyâtta saplanıp ma'neviyâttan bî-haber kalan benî-beşer dahi bu körlükte İblîs'in nazîridirler. "Vehal", yumuşak çamur ma'nâsınadır.

1926. "O nerede idi, bir devirde ki ben âlemin sadrı ve zamanın fahri idim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1926. "O nerede idi, bir devirde ki ben âlemin sadrı ve zamanın fahri idim!"

Bu şerefli beyitte, Hicr Suresi'nde geçen وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ (Hicr, 15/ 26-27) yani "Biz insanı muhakkak kum ile karışık, yıllanmış ve kuru çamurdan yarattık; ve cânn kavmini de evvelden sıcak rüzgâr ateşinden yarattık" ayet-i kerimelerine işaret buyrulur. "Semûm", sözlükte sıcak hava ve rüzgâr demektir ki, ateş buharına işaret buyrulur. "Salsâl", kum ile karışık kuru çamur; "hame", kara çamur; "mesnûn", üzerinden seneler geçmiş ve yıllanmış demektir.

Bu şerefli beyitte ve bu ayet-i kerimede, astronomi bilginlerinin yakın zamanlarda keşfettiği bir hakikate işaret buyrulur. Bilinmeli ki, güneş sistemimizin esası uzayda büyük bir ışıklı buluttu. Bu ışıklı bulut şiddetli bir dönüşle ateş buharı haline geldi. Ondan yine ateş buharı halinde olarak gezegenler fırlayıp, her birisi bu ayrıldığı kütle tarafında ve yörüngelerinde dönmeye başladı. Dünyamız da o gaz kütlesinden ayrılanlardan biridir. Bu hakikate Enbiya Suresi'nde geçen أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ (Enbiya, 21/30) yani "İnkâr edenler akıllarının gözleriyle görmezler mi ki, muhakkak gökler ve yer bitişik idi. Biz onları ayırdık ve her şeyin hayatını sudan yaptık, inanmıyorlar mı?" ayet-i kerimesinde işaret buyrulur. Ayet-i kerimenin anlamına göre, dünyanın ateş buharı halinde bulunduğu zamanlar, Âdem'in yaratılışından evvel cânn kavmi yaratılmış ve onların ruhları ateş buharı halinde özel bir şekilde oluşmuş cisimlerine ilişmiş idi. İblis dünyanın bu halindeki ruhların reisi ve Hakk'a ibadette o devrin övünç kaynağı olan bir mahlûk idi; ve arz kabuk bağlamamış olduğu için bu devirde Âdem'in cisminin oluşmasına tabiatı gereği imkân yok idi ve İblis'in bu devrede ismi Azâzil idi. Ne zaman ki arz kabuk bağladı ve hayatları sıcak havadan oluşan cânn kavmi yani "cin", Âdem'in çamurdan yaratılışını gördüler ve melekler yani unsurların kuvvetleri ile beraber Âdem'e secde etmeye, yani itaat etmeye memur oldular. İblis bu itaatten ve secdeden kaçındı ve Yüce Allah'a karşı: "Beni ateşten ve onu topraktan yarattın, ben ondan hayırlıyım dedi!" İşte bu şerefli beyitte, dünyanın bu devrine ve İblis'in bu devirdeki haline işaret buyrulmuştur. "Yüce Allah ateşten ve dumansız alevden cânn kavmini yarattı" (Rahmân, 55/15) ayet-i kerimesinin ve Yüce Allah'ın İblis hakkında olan: "Muhakkak o cin cinsindendir, bu sebeple Rabbinin emrinden dışarıya çıktı!" (Kehf, 18/50) sözünün beyanındadır.

"Mâric", "ateşin dumansız alevi" demektir. Günümüzde güneşte olan ateş buharı demek olur ve bu şerefli açıklama yukarıdaki izahat ile alakalıdır. İblis'in melek türünden olup olmadığı hakkında alimlerin ihtilafı vardır. Fakat ayet-i kerimede melekler hakkında لا يعصون الله ما أمرهم (Tahrîm, 66/6) yani "Allah'ın onlara emrettiği şeyde isyan etmezler" buyrulduğu için, İblis meleklerden olsa o Hakk'a muhalefet ve isyan edememek gerekirdi; ve "cin" cinsinden olduğu, şerefli açıklamada geçen ayet-i kerimede açıktır; ve cin, ilahi emre karşı muhalif ve asi olabilir. Çünkü melekler ruhlardır ve kuvvetlerdir; ve "cin" ise maddenin hava ve hararetten ibaret olan iki latif unsurundan oluşmuş cisim sahibidir. Bu sebeple cinnin muhalefeti cisimlerinden kaynaklanır.

Bu beyt-i şerîfte sûre-i Hicr'de vâki' وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ (Hicr, 15/ 26-27) ya'ni "Biz insanı muhakkak kum ile karışık yıllanmış ve kuru çamurdan yarattık; ve cânn kavmini de evvelden havâ-yı nârîden yarattık" âyet-i kerîmelerine işâret buyrulur. "Semûm", lügatte sıcak hava ve rüzgâr demektir ki, buhâr-ı nârîye işâret buyrulur. "Salsâl", kum ile karışık kuru çamur; "hame", kara çamur; "mesnûn", üzerinden seneler geçmiş ve yıllanmış demektir.

Bu beyt-i şerîfte ve bu âyet-i kerîmede, ehl-i hey'etin yakın zamanlarda keşf ettiği bir hakîkate işâret buyrulur. Ma'lûmdur ki, manzûme-i şemsiyyemizin esâsı fezâda azîm bir sehâb-ı muzî idi. Bu sehâb-ı muzî devr-i şedîd ile buhâr-ı nârî hâline geldi. Ondan yine buhâr-ı nârî hâlinde olarak seyyâreler fırlayıp, her birisi bu ayrıldığı kütle tarafında ve mahreklerinde dönmeğe başladı. Arzımız dahi o kütle-i gāzîden ayrılanlardan biridir. Bu hakikate sûre-i Enbiyâ'da vâki' أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ (Enbiyâ, 21/30) ya'ni "Münkirler akıllarının gözleriyle görmezler mi ki, muhakkak gökler ve yer bitişik idi. Biz onları ayırdık ve her şeyin hayatını sudan yaptık, inanmıyorlar mı?" âyet-i kerîmesinde işâret buyrulur. Âyet-i kerîmenin ma'nâsına nazaran, arzın buhâr-ı nârî hâlinde bulunduğu zamanlar, hilkat-i Âdem'den evvel cânn kavmi yaradılmış ve onların rûhları buhâr-ı nârî hâlinde sûret-i mahsûsada tekevvün eden cisimlerine taalluk etmiş idi. İblîs dünyanın bu hâlindeki ervâhın reîsi ve Hakk'a ibâdette o devrin medâr-ı iftihârı olan bir mahlûk idi; ve arz kışır bağlamamış olduğu cihetle bu devirde cism-i Âdem'in mütekevvin olmasına tab'an imkân yok idi ve İblîsin bu devrede ismi Azâzil idi. Vaktâki arz kışır bağladı ve hayâtiyetleri havâ-yı hârdan müteşekkil olan cânn kavmi ya'ni "cin", Âdem'in çamurdan halkını gördüler ve melâike ya'ni kuvâ-yı unsuriyye ile beraber Âdem'e secde etmeğe, ya'ni itâat etmeğe me'mûr oldular. İblis bu itâattan ve secdeden ibâ etti ve cenâb-ı Hakk'a karşı: "Beni ateşten ve onu topraktan yarattın, ben ondan hayırlıyım dedi!" İşte bu beyt-i şerîfte, dünyanın bu devrine ve İblîs'in bu devirdeki hâline işâret buyrulmuştur. "Hak Teâlâ ateşten ve dumansız alevden cânn kavmini yarattı" (Rahmân, 55/15) âyet-i kerîmesinin ve Hak Teâlâ'nın İblis hakkında olan: "Muhakkak o cin cinsindendir, binâenaleyh Rabbinin emrinden dışarıya çıktı!" (Kehf, 18/50) kavlinin beyânındadır.

"Mâric", "ateşin dumansız alevi" demektir. Elyevm güneşte olan buhâr-ı nârî demek olur ve bu sürh-ı şerîf yukarıdaki îzâhât ile alâkadardır. İblîs'in melâike nev'inden olup olmadığı hakkında ulemânın ihtilafı vardır. Fakat âyet-i kerîmede melâike hakkında لا يعصون الله ما أمرهم (Tahrîm, 66/6) ya'ni "Allah'ın onlara emrettiği şeyde isyân etmezler" buyrulduğu cihetle, İblis melâikeden olsa o Hakk'a muhalefet ve isyân edememek îcab ederdi; ve "cin" cinsinden olduğu, sürh-ı şerîfteki âyet-i kerîmede sarîhdir; ve cin, emr-i ilâhîye karşı muhâlif ve âsî olabilir. Çünki melâike ervâhtır ve kuvâdır; ve "cin" ise maddenin hava ve harâretten ibaret olan iki latîf unsurundan mürekkeb cisim sâhibidir. Binâenaleyh cinnin muhalefeti cismiyetlerinden münbaistir.

1927. Sefihin canının ateşi şu'le vururdu, zîrâ ateşe mensûb idi. Çocuk babasının sırrıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1927. Sefihin canının ateşi alevlenirdi, çünkü ateşe mensuptu. Çocuk babasının sırrıdır.

"Sefih", akılsız ve tedbiri bozuk olan kişiye denir. Burada "sefih"ten kastedilen, İblis'tir. Çünkü tam bir ahmaklığından dolayı, bakışı Âdem'in görünenine yöneldi; onun iç yüzüne ve anlamına nüfuz edemedi. "Canın ateşi"nden kastedilen, kibir ve benliktir. İkinci mısrada "Çocuk babasının sırrıdır" yani çocukta babasının tabiatı ve özelliği ortaya çıkar. İblis de ateşten yaratılmış olduğu için onda ateşin tabiatı ve özelliği belirmiştir. Çünkü ateş ve hararet daima yükseklik ister ve diğer maddelere üstün geldiği zaman onları ezer. Beytin özeti: Sefih ve akılsız olan İblis'in içindeki kibir ve benlik ateşi alevlendi ve Âdem'e üstün gelmek istedi. Çünkü ateşten yaratılmıştı. Onun aslı ateşti ve hadis-i şerif gereğince çocuk babasının ve aslının tabiatında ve özelliğinde olur.

"Sefih", akılsız ve tedbîri fâsid olan kimseye derler. Burada "sefîh"ten murâd, İblis'tir. Zîrâ kemâl-i hamâkatinden, nazarı Adem'in zâhirine ma'tûf oldu; bâtınına ve ma'nâsına nüfüz edemedi. "Canın ateşi"nden murâd, kibir ve enâniyettir. İkinci mısra'da الولد سر ابيه ya'ni "Çocuk babasının sırrıdır" ya'ni çocukta babasının tabîatı ve hâssıyeti zuhûr eder. İblis dahi ateşten mahlûk olduğu için onda ateşin tabîatı ve hâssıyeti zâhir olmuştur. Zîrâ ateş ve harâret dâimâ yükseklik ister ve sâir mâddiyâta müstevlî olduğu vakit onları kahr eder. İcmâl-i beyt: Sefih ve akılsız olan İblîs'in bâtınındaki kibir ve enâniyet ateşi şu'le vurdu ve alevlendi ve Adem'e tefevvuk etmek istedi. Zîrâ ateşten yaratılmış idi. Onun aslı ateş idi ve hadîs-i şerîf mûcibince çocuk babasının ve aslının tabîatında ve hâssıyetinde olur.

1928. Hayır, galat söyledim, çünki kahr-i Hudâ idi. Bir illeti ileri getirmek ne içindir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1928. Hayır, yanlış söyledim, çünkü Allah'ın kahretmesiydi. Bir sebep ileri sürmek ne içindir?

Hz. Pîr efendimiz bu şerefli beyitte, dinleyenlerin gözlerini daha yüksek bir bilgiye açmak için buyururlar ki: İblis'in sapkınlığının sebebi ve illetinin ateşten yaratılmış olması olduğunu belirttim. Hayır, yanlış söyledim; onun sapkınlığı Yüce Allah'ın kahretmesiydi ki, bu da onun sabit hakikatinin ezelde ve ilâhî ilimde Mudill (saptıran) isminin mazharı olmasıydı ve bu ismin mazharına lâyık olan da kahır ile tecelli etti. Bu sebeple, lâtiflik ve hakikat âlemindeki esası bırakıp da, yoğunluk ve hayal âlemindeki sebebi ve illeti niçin zikretmelidir? Bu konudaki daha fazla açıklamalar, I. cildin 625 numarasına denk gelen "Bu, cebir değildir; bu cebrîliğin anlamıdır. Cebrîliğin zikri yalvarma içindir." şerefli beytinde geçti.

Hz. Pîr efendimiz bu beyt-i şerîfte sâmi'lerin gözlerini daha yüksek bir ma'rifete açmak için buyururlar ki: İblîs'in dalâletine sebeb ve illet olmak üzere, ateşten mahlûk olduğunu beyân ettim. Hayır, galat ve yanlış söyledim; onun dalâleti Hak Teâlâ'nın kahrı idi ki, bu da, onun ayn-ı sâbitesinin ezelde ve ilm-i ilâhîde ism-i Mudill'in mazharı olması idi ve bu ismin mazharına lâyık olan dahi kahr ile tecellî etti. Binâenaleyh âlem-i letâfet ve hakîkatteki esâsı bırakıp da, âlem-i kesâfet ve hayâldeki illeti ve sebebi niçin zikr etmelidir? Bu husûstaki daha ziyâde îzâhât I. cildin 625 numarasına müsâdif olan ذکر جباری برای زاریست این نه جبر این معنی جباریست ["Bu, cebir değildir; bu ma'nâ-yı cebbâriyyettir. Cebbarlığın zikri tazarru' içindir."] beyt-i şerîfinde geçti.

1929. İlletsiz iş illetlerden müberrâdır, ezelden müstemirr ve müstekardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1929. Sebepsiz iş, sebeplerden arınmıştır, öncesizden beri sürekli ve kararlıdır.

"Sebepsiz iş"ten kasıt, كل يوم هو في شأن yani "Her anda bir şandadır" ayet-i kerimesinde açıklandığı üzere, Hakk'ın isim ve sıfat tecellisidir; ve Hakk'ın isim ve sıfatı kadim (başlangıcı olmayan) olup bu isim ve sıfatlarla tecellisi asla durmayı kabul etmez. Öncesizden beri süreklidir ve kararlılık üzeredir; ve bu tecelli, Hakk'ın kadim Zât'ının gereği ve zorunluluğu olup hiçbir sebep ve illete dayanmaz.

"İlletsiz iş"ten murad, كل يوم هو في شأن (Rahmân, 55/29) ya'ni "Her anda bir şandadır" âyet-i kerîmesinde beyân buyrulduğu üzere, Hakk'ın tecellî-i esmâî ve sıfatîsidir; ve Hakk'ın esmâ ve sıfatı kadîm olup bu esmâ ve sıfât ile tecellîsi asla ta'tîl kabûl etmez. Ezelden beri dâimîdir ve istikrar üzeredir; ve bu tecellî zât-ı kadîm-i Hakk'ın îcâbı ve iktizâsı olup hiçbir sebeb ve illete müstenid değildir.

1930. Müstehass olan sun'-ı mukaddesin kemâline ne hadis olan illet yâhud ne de hades sığar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1930. Kutsal ve özel olarak yaratılmış sanatın mükemmelliğine ne sonradan olan bir illet (sebep) ne de sonradan olma (hades) sığar.

"Müstehass", istif'âl babından olan "istihsâs" kelimesinin ism-i mef'ûlüdür. Kâmus'ta bir kimseyi bir işe teşvik edip kandırmak anlamına gösterilmiştir. Müntehabü'l-Lügat'ta "ber engîhten", yani koparmak ve harekete geçirmek anlamı zikredilmiştir. Yani, İlahi Zât'ın koparmış ve harekete geçirmiş olduğu kutsal sanatın mükemmelliğine, ne sonradan olan illet ve sebep sığar ne de hades yani sonradan olma sıfatı sığar, demek olur. Hint nüshalarında "yâ hades" yerine "bâ hades" geçmiştir. Bu durumda anlam: "Sonradan olma sıfatına sahip olan sonradan meydana gelmiş şey, özel olarak yaratılmış pak sanatın mükemmelliğine nasıl sığar!" demek olur. Yani, Yüce Allah'ın İlahi Zât'ının, isim ve sıfatlarının tecellileri olarak koparılmış ve meydana getirilmiş olan pak ve kutsal sanatlarının mükemmelliğini ortaya çıkarmak için sonradan olma sıfatını taşıyan sonradan meydana gelmiş şeyin sebep olması söz konusu değildir. Çünkü hakiki tevhid ehlinin bakış açısında eşyanın bütün hâli zât-maa's-sıfattır (zât ve sıfat birlikteliğidir). Bu beyitlerin anlamları, birinci cildin biraz yukarıda zikredilen 625 numaralı beyti ile ilgili olduğu gibi, dördüncü cildin 221 numarasına denk gelen "اسم مشتقست و اوصاف قدیم نی مثال علت اولی سقیم" ["İsim türemiştir ve sıfatlar kadimdir, ilk illet misali sakim (eksik) değildir."] beyti ile de ilişkilidir.

"Müstehass", istif'âl bâbından olan "istihsâs"tan ism-i mef'ûldür. Kâmûs'ta bir kimseyi bir işe tergîb ve teşvik edip kandırmak ma'nâsına gösterilmiştir. Müntehabü'l-Lügatta "ber engîhten", ya'ni koparmak ve ib'âs etmek ma'nâsı zikr edilmiştir. Ya'ni, Zât-ı ulûhiyyetin koparmış ve ib'âs etmiş olduğu, mukaddes sun'un kemâline, ne hâdis olan illet ve sebeb sığar ve ne de hades ya'ni sıfat-ı hudûs sığar, demek olur. Hind nüshalarında "yâ hades" yerine "bâ hades" vâki' olmuştur. Bu sûrette ma'nâ: "Hudûs sıfatlı olan hâdis, müstehass olan sun'-ı pâkin kemâline nasıl sığar!" demek olur. Ya'ni, Hak Teâlâ'nın zât-ı ulûhiyyetinin, esmâ ve sıfatının mezâhiri olarak koparılmış ve ısdâr edilmiş olan pâk ve mukaddes san'atlarının kemâlini ızhâr için sıfat-ı hudûsű hâiz olan hâdisin sebeb olması vârid değildir. Zîrâ tevhîd-i hakîkî ehlinin nazarında eşyânın hey'et-i mecmûası zât-maa's-sıfattır. Bu beyitlerin ma'nâları I. cildin biraz yukarıda zikr olunan 625 numaralı beyit ile alâkadar olduğu gibi, IV. cildin 221 numarasına müsâdif olan اسم مشتقست و اوصاف قدیم نی مثال علت اولی سقیم ["İsim müstaktır ve evsâf kadîmdir, illet-i ûlâ misâli sâkîm değildir."] beyti ile de münasebetdârdır.

1931. Babanın sırrı ne olur? Babamız O'nun sun'udur. Sun' içdir ve baba kabuk gibi sürettir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1931. Babanın sırrı ne olur? Babamız O'nun sanatı/yaratmasıdır. Sanat/yaratma içtir ve baba kabuk gibi bir surettir.

"Sanat/yaratma"dan kasıt, İlahi Zât'ın sanatı/yaratması olan var etme ve ortaya çıkarmadır. Yani, biz, İblis'in babası ateştir, ateşin tabiatını ve özelliğini taşır; çünkü çocuk babasının sırrıdır, dedik. Halbuki babanın sırrı ne olur? Çünkü babamız dahi Hakk'ın izafî varlık âlemindeki sanatı/yaratması ve var ettiğidir ve sonradan olmuştur. Hakk'ın sanatı/yaratması ilahi ilminden başlar. Bu sebeple bu sanat/yaratma, meyvenin içine benzer ki, bu da onun sabit hakikatidir; ve babamızın izafî varlığı da meyvenin kabuğuna benzeyen görünen bir şekildir.

"Sun"dan murâd Zât-ı ulûhiyyetin sun'u olan îcâd ve ızhârdır. Ya'ni, biz, İblîs'in babası ateştir, ateşin tabîatını ve hâssıyetini hâizdir; zîrâ çocuk babasının sırrıdır, dedik. Halbuki babanın sırrı ne olur? Zîrâ babamız dahi Hakk'ın vücûd-i izâfî âlemindeki sun'u ve îcâdıdır ve hâdistir. Hakk'ın sun'u ilm-i ilâhîsinden başlar. Binâenaleyh bu sun', meyvenin içine benzer ki, bu da onun ayn-ı sâbitesidir; ve babamızın vücûd-i izâfisi de meyvenin kabuğuna benzeyen bir sûret-i zâhirîdir.

1932. Ey ten fındığı, sen dostunu aşk bil; senin canın mağzı ister ve senin kabuğunu döğer.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1932. Ey ten fındığı, sen dostunu aşk bil; senin canın özü ister ve senin kabuğunu döver.

"Ten", fındığa benzetilmiştir. Çünkü fındığın içi ve kabuğu vardır. Şerefli beyitteki "fındık-ı ten" (ten fındığı) müşebbehün-bihin (benzetilenin) müşebbehe (kendisine benzetilene) izafeti türünden olup, açıklayıcı bir izafettir. Yani, ey cismi fındık gibi olan insan, senin cismin kabuk ve için ruhtur. Ve ruhun içi dahi, senin ilahi ilimdeki hakikatin ve tekil sabit hakikatindir. Çünkü tekil sabit hakikat, mazhar olduğu ismin gölgesidir ve onun gölgesi ruhtur ve onun gölgesi cisimdir. Beyit: "Cümlenin ruhları sabit hakikatlerin gölgesidir. Cümlenin cisimleri ruhların gölgesidir. Sabit hakikatler de Hakk'ın isimlerinin gölgesidir. İsimler dahi mutlak Zât'ın gölgesidir. Mademki kimin gölgesi olduğunu bildin; ister öldün ister yaşadın, bu düşünceden uzaksın!" Şerefli beyitteki hitap, teni fındık mesabesinde olan insanadır. Yani, ey insan, sen dostunu Hakk'ın mutlak Zât'ına olan aşktan ibaret bil! Çünkü senin ruhun, kendi içi olan ilahi ilim mertebesinde yok olmayı ve batmayı ister ve işte bu aşk ve talepten dolayı, senin kabuk mesabesinde olan cismini döver ve hükümsüz bırakmak azminde bulunur.

"Ten", fındığa teşbîh buyrulmuştur. Zîrâ fındığın içi ve kabuğu vardır. Beyt-i şerîfteki "fındık-ı ten" müşebbehün-bihin müşebbehe izâfeti kabîlinden olup, izâfet-i beyâniyyedir. Ya'ni, ey cismi fındık gibi olan insan, senin cismin kabuk ve için rûhtur. Ve rûhun içi dahi, senin ilm-i ilâhîdeki hakîkatin ve ayn-ı sâbitendir. Zîrâ ayn-ı sâbite mazhar olduğu ismin zıllidir ve onun zılli rûhtur ve onun zılli cisimdir Beyt: "Cümlenin rûhları a'yân-ı sâbitenin zıllidir. Cümlenin cisimleri rûhların zıllidir. A'yân-ı sâbite de esmâ-i Hakk'ın zıllidir. Esmâ dahi Zât-ı mutlakın zıllidir. Mâdemki kimin zıllî olduğunu bildin; ister öldün ister yaşadın, bu düşünceden fâriğsin!" Beyt-i şerîfteki hitâb, teni fındık mesâbesinde olan insanadır. Ya'ni, ey insan, sen dostunu Zât-ı mutlak-ı Hakk'a olan aşktan ibâret bil! Zîrâ senin rûhun kendi içi olan ilm-i ilâhî mertebesinde mahv ve müstağrak olmayı ister ve işte bu aşk ve talebten dolayı, senin kabuk mesâbesinde olan cismini döğer ve hükümsüz bırakmak azminde bulunur.

1933. Cehennemlik ki, onun dostu post olur. بدلنا جلوداً ["Derileri değiştiririz"] ona post verdi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1933. Cehennemlik olanın dostu post olur. "Derileri değiştiririz" ayeti ona post verdi.

Bu yüce beyitte, Nisa Suresi'nde geçen "Münkirlerin her ne zaman derileri yanıp pişse, azabı tatmaları için biz onların derilerini başka derilere dönüştürürüz" (Nisa, 4/56) ayet-i kerimesine işaret edilir. Yani, cehennemlik olan inkârcıların dostu ve sevdiği şey cisimleri olur. Ruhlarının gıdasını ihmal edip, fani olan cisimlerini beslerler. Bu sebeple Yüce Allah, bu tabiat cehenneminde o cehennemlik kimseye, "Biz derileri değiştiririz" vaadi gereğince, deri ve güçlü post yani kabuk hükmünde olan cisim verdi.

Bu beyt-i şerîfte sûre-i Nisâ'da vâki كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَلنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُواْ الْعَذَابَ (Nisâ, 4/56) ya'ni "Münkirlerin her ne vakit derileri yanıp pişse, azâbı tatmaları için biz onların derilerini başka derilere tebdîl ederiz" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Ya'ni, cehennemlik olan münkirlerin dostu ve sevdiği şey cisimleri olur. Rûhlarının gıdâsını ihmâl edip, fânî olan cisimlerini beslerler. Binâenaleyh Hak Teâlâ bu tabîat cehenneminde o cehennemlik kimseye, "Biz derileri tebdîl ederiz", va'di mûcibince, deri ve kavî post ya'ni kabuk mesâbesinde olan cisim verdi.

1934. Senin ma`nân ve mağzin ateş üzerine hâkimdir, fakat senin kışırların ateşe odundur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1934. Senin anlamın ve özün ateş üzerine hâkimdir, fakat senin kabukların ateşe odundur.

Ey insan, senin anlamın ve içindeki ruhun emir âleminden olup, halk âleminden olan ateş üzerine hâkim ve üstün gelir. Fakat içindeki kabuk mesabesinde olan cismin halk âleminden olup, yine halk âleminden olan ateşin odunudur ve ateş onun üzerine hâkimdir.

Ey insan, senin ma'nân ve için olan rûhun âlem-i emrden olup, âlem-i halktan olan ateş üzerine hâkim ve galibdir. Fakat içinin kabuğu mesâbesinde olan cismin âlem-i halktan olup, yine âlem-i halktan olan ateşin odunudur ve ateş onun üzerine hâkimdir.

1935. Bir ağaç bardak ki, onun içinde ırmak suyu vardır, ateşin kudreti hep onun tarafı üzerindedir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1935. Bir ağaç bardak ki, içinde ırmak suyu vardır, ateşin gücü hep onun tarafı üzerindedir.

Bu şerefli beyit, yukarıdaki beyte bir örnektir. Örneğin, içinde su olan ağaç bir kap, ateş üzerine konulduğu zaman, ateşin etkisi ağaca olur ve ağacı yakıp deldiği vakit, su ateş üzerine akınca, ateşi söndürür.

Bu beyt-i şerîf yukarıki beyte bir misâldir. Meselâ içinde su olan ağaç bir kap, ateş üzerine konduğu vakit, ateşin te'sîri ağaca olur ve ağacı yakıp deldiği vakit, su ateş üzerine akınca, ateşi söndürür.

1936. İnsanın ma'nâsı ateş üzerine mâliktir; cehennemin Mâlik'i onda ne vakit hâliktir!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1936. İnsanın anlamı ateş üzerine sahiptir; cehennemin Mâlik'i onda ne zaman yok olucudur!

Yani, insanın anlamı olan ruh, ateş üzerine sahip ve galip gelir; ve cisim, cehennem tabiatında olduğundan cehennemin ta kendisidir. Cehennemin görevlisi olan Mâlik ismindeki melek nasıl cehennemde yok olmuyorsa, cehennemin ta kendisi olan cisme ilişkin olan anlam ve ruh da öylece yok olmaz.

Ya'ni, insanın ma'nâsı olan rûh, ateş üzerine mâlik ve galibdir; ve cisim, cehennem tabîatında olduğundan ayn-ı cehennemdir. Cehennemin müvekkeli olan Mâlik ismindeki melek nasıl cehennemde hâlik değil ise, ayn-ı cehennem olan cisme taalluk eden ma'nâ ve rûh dahi öylece hâlik değildir.

1937. Binâenaleyh sen cismini artırma, ma'nânı artır, tâ ki Mâlik gibi ateşe hâkim olasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1937. Bu sebeple sen cismini artırma, manânı artır ki Mâlik gibi ateşe hâkim olasın!

Yani, mademki manân ateş üzerine üstün gelendir ve cismin ve şeklin ise, ateşin ta kendisidir; o halde cismini büyütmeye ve semirtmeye çalışma! Ruhunu ve manânı kuvvetlendir! Ta ki cehennemin yöneticisi olan Mâlik ismindeki melek gibi, ateşin ta kendisi olan cismine hâkim ve üstün olasın!

Ya'ni, mâdemki ma'nân ateş üzerine gālibdir ve cismin ve sûretin ise, ayn-ı ateştir; o hâlde cismini büyültmeğe ve semirtmeğe çalışma! Rûhunu ve ma'nânı kuvvetlendir! Tâ ki cehennemin mutasarrıfı olan Mâlik ismindeki melek gibi, ayn-ı ateş olan cismine hâkim ve galib olasın!

1938. Kabukları kabuk üzerine artırmışsın; şübhesiz kabuk gibi is içindesin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1938. Kabukları kabuk üzerine artırmışsın; şüphesiz kabuk gibi is içindesin.

"Post ve kabuk"tan kastedilen, bedenin yoğunluğudur. "Dûde", birkaç anlama gelir. Burada mürekkep yaptıkları "kara is" anlamındadır. Yani, sen bedeninin yoğunluğu üzerine bol bol yiyip içmek suretiyle kat kat yoğunluklar eklemişsin ve ruhunun gelişimi için riyâzât ve mücâhedâttan kaçmışsın. Şüphesiz fındığın ve cevizin kabukları gibi kapkara kömür ve is hâli içinde kalmışsın.

"Post ve kabuk"tan murâd, kesâfet-i cismâniyyedir. "Dûde", birkaç ma'nâya gelir. Burada mürekkeb yaptıkları "kara is" ma'nâsınadır. Ya'ni, sen cisminin kesâfeti üzerine bol bol yiyip içmek sûretiyle kat kat kesâfetler ilâve etmişsin ve rûhunun inkişafı için riyâzât ve mücâhedâttan kaçmışsın. Şübhesiz fındığın ve cevizin kabukları gibi kapkara kömür ve is hâli içinde kalmışsın.

1939. Zîra ki ateşe alef, postun gayrı değildir. Hakk'ın kahrı o kibrin postunu koparıcıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1939. Çünkü ateşe yem olan ot, deriden başka bir şey değildir. Hakk'ın kahrediciliği o kibrin derisini koparıcıdır.

Yani, mademki senin için bir şey kalmadı, hep kabuk oldun, artık ateşin gıdası olursun. Çünkü ateşin gıdası ve şiddetlenmesi, içine atılacak kabuk ile olur. Bu sebeple bu bedensel yoğunluğun gereği olarak sende oluşan kibir ve azametin derisini, Hakk'ın kahrediciliği koparıcı ve yüzücüdür; ve o kibir ve azamet sebebiyle Yüce Allah seni alçaltır.

Yânî, mâdemki senin için kalmadı, hep kabuk oldun, artık ateşin gıdâsı olursun. Zîrâ ateşin gıdâsı ve şiddetlenmesi, içine atılacak kabuk ile olur. Binâenaleyh bu kesâfet-i cismâniyye iktizâsı olarak sende hâsıl olan kibir ve azametin derisini, Hakk'ın kahrı koparıcı ve yüzücüdür; ve o kibir ve azamet sebebiyle Hak Teâlâ seni zelîl eder.

1940. Bu tekebbür postun neticesindendir. Câh ve mal o kibre ondan dolayı dosttur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1940. Bu kibir, bedenin yoğunluğunun sonucundandır. Makam ve mal o kibre bu yüzden dosttur.

Ey bedensel varlık, sendeki bu kibir, bedenin ve fani yoğunluğunun verdiği bir sonuçtandır. Makam ve mal, yani başkanlık makamı, mal ve mülk, o bedensel yoğunluktan dolayı, sendeki kibir ve büyüklüğe dost olmuş ve ona sarılmıştır. Yani sendeki bedensel yoğunluk kibir ve büyüklük meydana getirmiş ve doğurmuştur. Mal ve makam da o kibre, sırf bu fani yoğunluk sebebiyle dost olmuştur; ve bunlar böyle birbirine bağlanmıştır.

Ey cismânî, sendeki bu tekebbür, postun ve kesâfet-i fâniyenin verdiği netîcedendir. Câh ve mal ya'ni makām-ı riyâset, mal ve mülk o kesâfet-i cismâniyyeden dolayı, sendeki kibir ve azamete dost olmuş ve sarılmıştır. Ya'ni sendeki kesâfet-i cismâniyye kibir ve azamet hâsıl etmiş ve doğurmuştur. Mal ve mansıb dahi o kibre, mahzâ bu kesâfet-i fâniye sebebiyle dost olmuştur; ve bunlar böyle birbirine bağlanmıştır.

1941. Bu tekebbür nedir? Lübabdan gaflettir. Buzun güneşten gafleti gibi müncemiddir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1941. Bu kibir nedir? Özden gaflettir. Buzun güneşten gafleti gibi donmuştur.

"Lübâb", her şeyin özü ve seçkin kısmı; ve ceviz ile fındık gibi maddelerin içi demektir. İkinci mısradaki "müncemid" kelimesi "gaflet"in sıfatıdır. Yani, cismanî varlıklardaki bu kibir nedir? Özden, yani varlığın hakikatinden gaflettir; ve kendi vücudunda ve varlığında bağımsızlık görmektir. Bu öyle bir gaflettir ki, buzun güneşten gafleti gibi donmuş ve yoğundur.

"Lübâb", her şeyin hâlisi ve güzîdesi; ve ceviz ve fındık gibi maddelerin içi. İkinci mısra'daki "müncemid" "gaflet"in sıfatıdır. Ya'ni, cismânilerdeki bu tekebbür nedir? Lübâbdan ya'ni hakîkat-i vücûddan gaflettir; ve kendi vücûdunda ve varlığında istiklâl görmektir. Bu öyle bir gaflettir ki, buzun güneşten gafleti gibi donmuş ve kesîftir.

1942. Vaktaki ona güneşten haber oldu, buz kalmadı, yumuşak oldu ve sıcak oldu ve çabuk sürdü.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1942. Ona güneşten haber olduğunda, buz kalmadı, yumuşak oldu ve sıcak oldu ve çabucak aktı.

Güneşin ısısı o donmuş buz üzerine ulaştığında, buzun güneşten haberi oldu ve donmuş olan gafleti uyanıklığa dönüştü, artık onun buz hali kalmadı, gevşedi ve ısındı; ve çok çabuk kendi hakikati olan su ortaya çıkıp aktı ve denize doğru akıp gitti.

Vaktâki güneşin harâreti o donmuş buz üzerine vâsıl olmak sûretiyle buzun güneşten haberi oldu ve müncemid olan gafleti âgâhlığa tebeddül etti, artık onun buzluğu kalmadı, gevşedi ve ısındı; ve çarçabuk kendi hakîkati olan su zâhir olup aktı ve deryâ tarafına sürüp gitti.

1943. Lübbü görmekten tenin cümlesi tama' oldu, hor ve âşık oldu; zîrâ tama' eden kimse zelîl oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1943. Özü görmekten bedenin tamamı tamah etti, hor ve âşık oldu; çünkü tamah eden kimse zelil oldu.

"Öz"den ve "iç"ten kastedilen, insanın kendi kimliği ve hakikati olan Hak Zât'tır. Yani, bir kimse ki, kendi hakikati olan Hak Zât'ı müşahede etti, onun bu görüşünden, cisminin bütün zerreleri bu hakikate ulaşmaya tamah edici oldu ve tamahın kendisi oldu. Bu şekilde Hak Zât karşısında zelil ve o hakikate âşık oldu. Çünkü Şah-ı Velayet İmam Ali (k.v) efendimiz "Kanâat eden kimse aziz oldu ve tamah eden kimse zelil oldu" buyurmuştur. Bu sözün iki yönü vardır: Birisi dünyaya ve diğeri ahirete ilişkindir. Dünyaya ilişkin yönü şudur ki, bir kimse dünya malına tamah edip şunun bunun kapısında ihsan beklerse zelil olur; ve eğer elindeki şeye kanaat edip şuna buna boyun eğmezse aziz olur. Ahirete ilişkin yönü şudur ki, bir kimse mâsivâdan (Allah dışındaki her şeyden) göz yumup ancak Hakk'a yönelirse o kimse Hak karşısında zelil olur; ve onun bu zilleti kulluk makamı olur; ve eğer kendi varlığını Hakk'ın varlığının gayrı görüp, bu varlığın gereğine kanaat ederse, bu kanaatinden dolayı kendinde izzet tasavvur edip gizli şirkte kalır. Cenab-ı Pir efendimiz bu ve sonraki beyitlerde bu ikinci yönü beyan buyurmuşlardır.

"Lüb"den ve "iç"ten murâd, insanın kendi hüviyeti ve hakîkati olan zât-ı Hak'tır. Ya'ni, bir kimse ki, kendi hakîkati olan zât-ı Hakk'ı müşahede etti, onun bu görüşünden, cisminin cemî'-i zerrâtı bu hakîkate vusûle tama' edici oldu ve ayn-ı tama' oldu. Bu sûrette zât-ı Hak muvâcehesinde zelîl ve o hakîkate âşık oldu. Zîrâ Şâh-ı Velâyet İmâm-ı Ali (k.v) efendimiz عز من قنع ذل من طمع ya'ni "Kanâat eden kimse azîz oldu ve tama' eden kimse zelîl oldu" buyurmuştur. Bu kelâmın iki vechi vardır: Birisi dünyaya ve diğeri âhirete taalluk eder. Dünyâya taalluk eden ciheti budur ki, bir kimse dünyâ malına tama' edip şunun bunun kapısında ihsâna muntazır olursa zelîl olur; ve eğer elindeki şeye kanâat edip şuna buna boyun eğmezse azîz olur. Ahirete taalluk eden ciheti budur ki, bir kimse mâsívâdan göz yumup ancak Hakk'a müteveccih olursa o kimse muvâcehe-i Hak'ta zelîl olur; ve onun bu zilleti makām-ı abdiyyet olur; ve eğer kendi varlığını Hakk'ın varlığının gayri görüp, bu varlığın îcâbına kanâat ederse, bu kanâatinden dolayı kendinde izzet tasavvur edip şirk-i hafide kalır. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu ve âtîdeki beyitlerde bu ikinci vechi beyân buyurmuşlardır.

1944. Vaktaki içi görmez, posta kāni oldu; "Azze men kanea" bağı onun zindanıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1944. Vaktaki içi görmez, posta kanî oldu; "Azze men kanea" bağı onun zindanıdır.

Bir kimse ki, kendi izafî varlığının içi ve bâtını olan Hakk'ın zâtını görmez ve post ve kabuk hükmünde olan izafî varlığına kanaat eder, bu sebeple o kimseye "Kanaat eden aziz oldu" sözünün bağı zindan ve hapis olur; ve bu izafî varlığı içinde izzet tasavvur edip kibirlenir.

Bir kimse ki, kendi vücûd-ı izâfisinin içi ve bâtını olan zât-ı Hakk'ı görmez ve post ve kabuk mesabesinde olan vücûd-ı izâfisine kanâat eder, binâenaleyh o kimseye "Kanâat eden azîz oldu" sözünün bağı zindan ve mahbes olur; ve bu izâfî varlığı içinde izzet tasavvur edip mütekebbir olur.

1945. İzzet burada senin kibrindir; ve zillet dîndir. Taş fânî olmadıkça ne vakit yüzük oldu?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1945. İzzet burada senin kibrindir; ve zillet dindir. Taş fani olmadıkça ne zaman yüzük oldu?

Ey cismanî varlık, vehmedilmiş olan varlığına kanaatindeki izzet senin kibrindir ve kibirli olmandır; ve vehmedilmiş varlığını gözünden kaldırıp Hakk'ın varlığına vermek suretiyle zilleti seçmek dindir ve tam kulluktur. Görmez misin, taş yontulup kendi şeklinden ve belirlenmişliğinden fani olmadıkça parmağa takılacak yüzük olur mu? Bazı nüshalarda "kibrindir" yerine "küfürdür" geçmektedir. Anlamı "kâfirliktir" demek olur ki, bu kâfirlik kendi kimliğini ve hakikatini inkâr etmek demektir ve şirktir.

Ey cismânî, mevhûm olan varlığına kanâatindeki izzet senin kibrindir ve mütekebbir olmandır; ve vücûd-ı mevhûmunu nazarından kaldırıp vücûd-1 Hakk'a vermek sûretiyle ihtiyâr-ı zillet dîndir ve abdiyyet-i mahzadır. Görmez misin, taş yontulup kendi şeklinden ve taayyününden fânî olmadıkça parmağa takılacak yüzük olur mu? Bazı nüshalarda کبر تست yerine گبریست vaki'dir. Ma'nâsı "kâfirliktir" demek olur ki, bu kâfirlik kendi hüviyyetini ve hakîkatini inkâr etmek demektir ve şirktir.

1946. Taşlık makāmında, ondan sonra ene! Senin miskîn ve fânî olman vaktidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1946. Taşlık makamında, ondan sonra benlik! Senin miskin ve fani olman vaktidir.

Yani, taşlık makamında olup yüzüklük iddiasında bulunmak ve ondan sonra benlik iddiası etmek caiz değildir. Yani vehmedilmiş varlığını, hakiki varlık karşısında ispat edip "ben" demek boş bir yücelik iddiasıdır ve kibirdir. O hakiki varlık karşısında senin bu iddialardan vazgeçip miskin ve fani olman vaktidir.

Ya'ni, taşlık makāmında olup yüzüklük da'vâsında bulunmak ve ondan sonra enâniyet da'vâ etmek câiz değildir. Ya'ni vücûd-ı mevhûmunu vücûd-ı hakîkî muvâcehesinde isbât edip "ben" demek boş bir izzet da'vâsıdır ve tekebbürdür. O vücûd-ı hakîkî muvâcehesinde senin bu da'vâlardan geçip miskîn ve fânî olman vaktidir.

1947. Kibir ondan dolayı câhı ve malı ister. Zîra külhanın kemâli tezektendir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1947. Kibir bu yüzden makam ve mal ister. Çünkü külhanın (hamam ocağının) olgunluğu tezektendir.

Yani, kibir külhan gibidir; makam, başkanlık, mal ve mülk ve servet de tezek ve gübre mesabesindedir. Külhanın parlaklığı, olgunluğu ve alevlenmesi içine atılan tezekten olduğu gibi, kibrin ve azametin parlaması da makamdan ve servetten olur. İşte kibir ve azamet bu sebeple makam ve mal peşinde koşar.

Ya'ni, kibir külhan; ve makām-ı riyâset ve mal ve mülk ve servet dahi tezek ve gübre mesâbesindedir. Külhanın revnakı ve kemâli ve alevlenmesi içine atılan tezekten olduğu gibi, kibrin ve azametin parlaması dahi, mansıbdan ve servetten olur. İşte kibir ve azamet bu sebebden dolayı mansıb ve mal arkasında koşar.

1948. Zîra bu iki dâye postu ziyâde ederler. Şahmı ve lahmı ve kibri ve nahveti doldururlar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1948. Çünkü bu iki dadı, postu artırırlar. Yağı, eti, kibri ve gururu doldururlar.

Çünkü bu iki dadı ve eğitici konumunda olan makam ve servet, bedenselliğe hizmet edip onu semirtir ve çoğaltırlar; ve bedene yağ, et, kibir, azamet ve övünme doldururlar.

Zîrâ bu iki dâye ve mürebbî mesâbesinde olan mansıb ve servet, cismâniyete hizmet edip onu semirtip çoğaltırlar; ve cisme yağ ve et ve kibir ve azamet ve iftihâr doldururlar.

1949. Gözü lübbün lübbüne kaldırmadılar; postu o cihetten lüb zannettiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1949. Gözü özün özüne kaldırmadılar; postu o yönden öz sandılar.

Birinci "öz"den ve "iç"ten kastedilen ruhtur; ikinci "öz"den kastedilen ise Hak'ın zâtıdır. Çünkü insanın iç âlemi ruhtur; ruhun iç âlemi ise Hak'ın zâtıdır. Yani, cismanî olan kimseler, gözlerini gerçek varlığın sahibi olan Hak'ın zâtı tarafına kaldırmadılar; ve onlar kendi varlıklarını bağımsız sanıp "Biz yaparız, biz yaratırız" iddiasında bulundular. Bu sebeple kabuk mesabesinde olan vehmedilmiş varlıklarını iç ve asıl zannettiler.

Birinci "lüb"den ve "iç"ten murâd, rûh ve ikinci "lüb"den murâd, zât-ı Hak'tır. Zîrâ insanın bâtını rûhtur; ve rûhun bâtını zât-ı Hak'tır. Ya'ni, cismânî olan kimseler, gözlerini vücûd-ı hakîkî sâhibi olan zât-ı Hak tarafına kaldırmadılar; ve onlar kendi vücûdlarını müstakil zannedip "Biz yaparız, biz yaratırız" da'vâsında bulundular. Binâenaleyh kabuk mesâbesinde olan vücûd-ı mevhûmlarını iç ve asıl zannettiler.

1950. Bu yola rehber İblîs oldu. Zîra o riyaset tuzağının avı geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1950. Bu yola İblis rehber oldu. Çünkü o, riyaset tuzağının avı geldi.

"Şebîke" ve "şebeke", ağ ve tuzak anlamındadır. Yani, en önce bu makam, riyaset (başkanlık) ve enaniyet (benlik) ağına ve tuzağına av olan İblis olup "Ben Adem'den daha hayırlıyım ve üstünüm ve riyaset makamına layığım!" iddiasında bulundu. Bu sebeple kendisinden sonra ne kadar bu iddiada bulunan kimseler varsa, hepsine önder ve rehber oldu.

"Şebîke" ve "şebeke", ağ ve tuzak manasınadır. Ya'ni, en evvel bu câh ve riyâset ve enâniyet ağına ve tuzağına av olan İblîs olup "Ben Adem'den daha hayırlıyım ve efdalim ve makām-ı riyâsete lâyıkım!" da'vâsında bulundu. Binâenaleyh kendisinden sonra ne kadar bu da'vâda bulunan kimseler varsa, hepsine pîşvâ ve rehber oldu.

1951. Mal yılan, o câh ejderha gibidir, merdânın sâyesi bu ikiye zümrüddür.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1951. Mal yılan, o makam ejderha gibidir, insân-ı kâmilin gölgesi bu ikisine zümrüttür.

Yani, mal ve servet, bedenî zevklere düşkün olanlar için yılan ve o makam ve başkanlık mevki de ejderha gibidir. Fakat insân-ı kâmiller ve ruhanîler için ilâhî bir lütuftur. Nasıl ki hadis-i şerifte نعم المال للرجل الصالح yani "Sâlih adam için mal ne güzeldir!" buyrulur. Ve cenâb-ı Pîr Efendimiz bu anlamı I. cildin 993 ve 994 numaralı beyitlerinde şöyle buyururlar: چیست دنیا از خدا غافل بدن مال را کز بهر حق باشی حمول نی قماش و نقره و فرزند و زن نعم مال صالح خواندش رسول ["Dünya nedir? Allah'tan gafil olmaktır. Kumaş ve gümüş ve evlat ve kadın değildir. Hak için yüklendiğin mala Resûl, "İyi mal ne güzeldir!" buyurdu."] "Merdân"dan kasıt, insân-ı kâmildir. "Zümrüt", kıymetli taşlardan olup özelliklerinden birisi de yılanın gözünü kör etmektir. Nasıl ki bu konudaki açıklamalar IV. cildin 3696 numaralı beytinin başındaki şerhte geçti. Yani, mal ve makam yılan ve ejderhadır. Onların gözünü zümrüt taşı hükmünde olan insân-ı kâmilin gölgesi kör eder ve onları zararsız bir hale getirir.

Ya'ni, mal ve servet, cismânîler için yılan ve o câh ve makām-ı riyâset dahi ejderha gibidir. Fakat kâmiller ve rûhânîler için lutf-i ilâhîdir. Nitekim hadis-i şerîfde نعم المال للرجل الصالح ya'ni "Sâlih adam için mal ne güzeldir!" buyrulur. Ve cenâb-ı Pîr Efendimiz bu ma'nâyı I. cildin 993 ve 994 numaralı beyitlerinde şöyle buyururlar: چیست دنیا از خدا غافل بدن مال را کز بهر حق باشی حمول نی قماش و نقره و فرزند و زن نعم مال صالح خواندش رسول ["Dünya nedir? Hudâ'dan gäfil olmaktır. Meta' ve gümüş ve evlâd ve kadın değildir. Hak için yüklendiğin mala Resûl, "İyi mal ne güzeldir!" buyurdu."] "Merdân"dan murâd, insân-ı kâmildir. "Zümrüd", kıymetli taşlardan olup havâssından birisi de yılanın gözünü kör etmektir. Nitekim bu bâbdaki îzâhât IV. cildin 3696 numaralı beytinin ibtidâsındaki sürh-i şerîfde geçti. Ya'ni, mal ve mansıb yılan ve ejderhâdır. Onların gözünü zümrüd taşı mesâbesinde olan insân-ı kâmilin sâyesi kör eder ve onlan zararsız bir hale getirir.

1952. O zümrüdden yılanın gözü fırlar, yılan kör olur ve yolcu kurtulur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1952. O zümrütten yılanın gözü fırlar, yılan kör olur ve yolcu kurtulur.

"Yolcu"dan kasıt, Hakk yolunun sâlikidir. Yani, insân-ı kâmilin zümrüt taşı değerindeki gölgesinden ve bakışından bu iki yılanın gözleri dışarı fırlayıp kör olur ve Hakk yolunun yolcusu da onların tasallutundan (musallat olmasından) ve zehrinden kurtulur.

"Yolcu"dan murâd tarîk-ı Hakk'ın sâlikidir. Ya'ni, insân-ı kâmilin zümrüd taşı mesâbesinde olan sâyesinden ve nazarından bu iki yılanın gözleri dışarı fırlayıp kör olur ve Hak yolunun yolcusu dahi, onların tasallutundan ve zehrinden kurtulur.

1953. Vaktaki o reis bu yol üzerine diken koydu, her kim mecrûh oldu ise dedi ki: "İblîs'e la'net!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1953. O reis bu yol üzerine diken koyduğunda, her kim yaralandıysa dedi ki: "İblis'e lanet!"

O İblis, reislik iddiasında bulunarak, Hak'ka ve gerçek varlık tarafına giden yol üzerine benlik dikenini koyduğunda, bu dikenden yaralanan her bir kimse dedi ki: "İblis'e lanet olsun!"

Vaktaki riyâset da'vâsında bulunan o İblis, Hakk'a ve vücûd-ı hakîkî tarafına giden yol üzerine benlik dikenini koydu, bu dikenden yaralanan her bir kimse dedi ki: "İblis'e la'net olsun!"

1954. Ya'ni bu gam benim üzerime onun gadrindendir, o muktedâ gadre sabık izlidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1954. Yani bu gam benim üzerime onun haksızlığındandır, o uyulan haksızlığa önceden iz bırakandır.

Yani, benlik ve enaniyet (benlik duygusu) dikeninden yaralanan her bir kimsenin "İblis'e lanet olsun!" demekteki amacı, "Bu benlik ve enaniyet dikeninden ortaya çıkan gam, bana o İblis tarafından gerçekleşen haksızlık ve ihanettendir. Bu hususta o lanetlenmiş bize uyulan ve rehber oldu. Bu sebeple o uyulan haksızlığa ve ihanete ilk adımı atandır.

Ya'ni, benlik ve enâniyet dikeninden yaralanan her bir kimsenin "İblîs'e la'net olsun!" demekteki murâdı, "Bu benlik ve enâniyet dikeninden hâsıl olan gam, bana o İblis tarafında vâki' olan gadr ve hıyânettendir. Bu husûsta o mel'ûn bize muktedâ ve rehber oldu. Binâenaleyh o muktedâ gadre ve hıyânete ilk adımı atandır.

1955. Ondan sonra vaktaki gürüh üzerine gürüh geldiler, cümlesi onun adeti üzerine ayak vurdular.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1955. Ondan sonra vakti geldiğinde topluluk üzerine topluluk geldiler, hepsi onun âdeti üzerine ayak bastılar.

"Karn", birkaç anlama gelir. Burada "topluluk ve tâife" anlamındadır. Vakti geldiğinde İblis'ten sonra birtakım kavimler ve topluluklar birbirlerini takip ederek geldiler, hepsi İblis'in koyduğu âdet ve yol üzerine ayak bastılar ve İblis'e uyarak başkanlık ve benlik davasında bulundular. Bu davanın en şiddetlisini yapanlar tarihlerde hâllerini okuduğumuz Firavun ve Nemrut ve Romalılar'ın Neron'u ve benzeri zalim hükümdarlar idi. Ve İblis'in koyduğu bu kötü yol insan fertleri tarafından hâlen takip edilmektedir.

"Karn", birkaç ma'nâya gelir. Burada "gürûh ve tâife" ma'nâsınadır. Vaktâki İblîs'ten sonra birtakım akvâm ve gürûh birbirlerini ta'kîben geldiler, hepsi İblîs'in vaz' ettiği âdet ve tarîk üzerine ayak bastılar ve İblîs'e ittibâan riyâset ve enâniyet da'vâsında bulundular. Bu da'vânın en şiddetlisini yapanlar ta'rihlerde hâllerini okuduğumuz Fir'avn ve Nemrûd ve Romalılar'ın Neron'u ve emsâli zâlim hükümdarlar idi. Ve İblîs'in vaz' ettiği bu kötü yol efrâd-ı beşer tarafından el'an ta'kîb olunmaktadır.

1956. Ey delikanlı, her kim; ondan sonra halk körlükten düşmek için kötü bir âdet koydu,&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1956. Ey delikanlı, her kim; ondan sonra halk körlükten düşmek için kötü bir âdet koydu,

1957. O cümle günah onun üzerine cem' olur; zîrâ o baş olmuştur ve onlar kuyruk dibi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1957. O bütün günahlar onun üzerine toplanır; çünkü o baş olmuştur ve onlar kuyruk dibi.

"Gaze", "gāze" kelimesinin kısaltılmış şekli olup "ses ve nida" ve otlayan ve uçan hayvanların kuyruğunun kökü ve aslı anlamlarına gelir. Bu sebeple "düm-gaze", kuyruk dibi veya sesin kuyruğu demek olur. Beyt-i şerife her iki anlam da uygundur. Bu beyitlerde "Kim ki iyi bir yol ve âdet koyarsa o kimseye sevap vardır; ve onunla amel eden kimseye de sevap vardır; ve kim ki kötü bir yol ve âdet koyarsa onun günahı kendi aleyhinedir; ve onunla amel eden kimseye de günah vardır" hadis-i şerifine işaret buyrulur. "Beze", günah ve hata demektir (Burhan).

"Gaze", "gāze" kelimesinin muhaffefi olup "âvâz ve sadâ ve nidâ" ve otlayan ve uçan hayvanların kuyruğunun kökü ve aslı ma'nâlarınadır. Binâenaleyh "düm-gaze", kuyruk dibi veyâhud sadânın kuyruğu demek olur. Beyt-i şerîfe her iki ma'nâ dahi muvâfıktır. Bu beyitlerde من سن سنة حسنة فله اجرها واجر من عمل بها ومن سن سنة سيئة فعليه وزرها و وزر من عمل بها yani "Kim ki iyi bir tarîk ve âdet vaz' ederse o kimseye ecir vardır; ve onunla amel eden kimseye dahi ecir vardır; ve kim ki kötü bir tarîk ve âdet vaz' ederse onun günâhı onun aleyhinedir; ve onunla amel eden kimseye dahi günah vardır" hadîs-i şerîfine işâret buyrulur. "Beze", günah ve hatâ demektir (Burhân).

1958. Fakat âdem bir çarığı ve o postekiyi, "Ben çamurdanım!" diye öne getirir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1958. Fakat insan, bir çarığı ve o postekiyi, "Ben çamurdanım!" diye öne getirir.

İblis'in koyduğu yol ve âdet üzerine gidenler Âdem tabiatında değil, aksine İblis tabiatındadır. Âdem tabiatında olan kimseler, "Yüce Allah beni çamurdan yarattı" der ve Ayaz'ın çarığı ve postu mesabesinde olan cismindeki aşağılığı düşünüp önüne koyar; ve bu düşünce sonucunda kibir ve azamet göstermekten utanır.

İblîs'in vaz' ettiği tarîk ve âdet üzerine gidenler Âdem tab'ında değil, belki İblis tabîatındadır. Âdem tabîatında olan kimseler, "Allah Teâlâ hazretleri beni çamurdan yarattı" der ve Ayaz'ın çarığı ve postu mesâbesinde olan cismindeki süfliyeti düşünüp önüne koyar; ve bu düşünce netîcesinde kibir ve azamet ızhârından hayâ eder.

1959. Ayaz gibi onun çarığı mahbûb idi; şübhesiz o, akıbet mahmûd oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1959. Ayaz gibi onun çarığı sevgili idi; şüphesiz o, sonunda övülmüş oldu.

"Mevdûd", sevgili demektir. Bazı nüshalarda "mevrûd" şeklinde geçmiştir ki, "nazarı önüne gelmiş" demek olur.

"Mevdûd", mahbûb demektir. Ba'zı nüshalarda "mevrûd" vâki' olmuştur ki, "nazarı önüne vârid" olmuş demek olur.

1960. Vücûd-ı mutlak yokluğun işini yapıcıdır. Var edicinin iş yeri yokluktan başka nedir?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1960. Mutlak varlık, yokluğun işini yapandır. Var edicinin iş yeri yokluktan başka nedir?

"Hest-i mutlak", mutlak varlık demektir. Mutlak varlık hakkındaki açıklamalar, birinci cildin 609 numarasına denk gelen "Biz yoklarız ve bizim varlıklarımız da yoktur; Sen fânî gösterici bir mutlak varlıksın." yüce beytinde geçti. "Yokluk"tan kastedilen, gerçek yokluk değil, izafî yokluktur. Buna "itibarî yokluk" ve "kayıtlı yokluk" da derler. Bu yokluk, çekirdek içindeki ağacın ve babanın sulbünde (belinde) olan çocuğun suretleri gibidir. Yani, potansiyel olarak mevcut ve fiilen yok olan şeyler, izafî yokluktadır; ve bu izafî yokluk, mutlak varlık ile mutlak yokluk arasında bir berzahtan (geçiş noktasından) ibarettir. Yani, mutlak varlık izafî yokluk âleminin işini yapandır ve izafî yokluk âleminde sabit olanlara izafî varlık âleminde suret verendir. Var edici olan Hakk'ın mutlak varlığının iş yeri ve üretim hanesi, izafî yokluktan başka nedir?

"Hest-i mutlak", vücûd-ı mutlak demektir. Vücûd-ı mutlak hakkındaki îzâhât I. cildin 609 numarasına müsâdif olan ما عدمهائیم هستیهای ما تو وجود مطلقی فانی نما ["Biz yoklarız ve bizim varlıklarımız da yoktur; Sen fânî gösterici bir vücûd-ı mutlaksın."] beyt-i şerîfinde geçti. "Yokluk"tan murâd, adem-i hakîkî değil, adem-i izâfîdir. Buna "adem-i i'tibârî" ve "adem-i mukayyed" dahi derler. Bu adem çekirdek içindeki ağacın ve sulb-i pederde olan veledin sûretleri gibidir. Ya'ni bilkuvve mevcûd ve bilfiil ma'dûm olan eşyâ, adem-i izâfîdedir; ve bu adem-i izâfî vücûd-i mahz ile adem-i mahz arasında bir ber- zahdan ibarettir. Ya'ni, vücûd-ı mutlak adem-i izâfî âleminin işini yapıcıdır ve adem-i izâfî âleminde sâbit olanlara vücûd-ı izâfî âleminde sûret vericidir. Var edici olan vücûd-i mutlak-ı Hakk'ın iş yeri ve i'mâlât-hânesi, adem-i izâfiden başka nedir?

1961. Yazılmış üzerine hiçbir kimse yazar mı? Yahud bir dikilmiş yere bir fidan diker mi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1961. Yazılmış bir şeyin üzerine hiçbir kimse yazar mı? Yahut dikilmiş bir yere bir fidan diker mi?

"Mağres", yer ismidir, "ağaç dikilen yer" anlamına gelir. Bu şerefli beyit, yukarıdaki beytin anlamını bir örnekle pekiştirmektedir. Yani mutlak varlık, izafî yokluk âlemi üzerine suret nakışlarını yazar. Nasıl ki yazı boş kâğıt üzerine yazılır. Yazılmış olan bir kâğıt üzerine kimse yazı yazmaz; aynı şekilde ağaç dikilmiş olan bir yere fidan dikilmez, aksine boş araziye dikilir.

"Mağres", ism-i mekândır, “ağaç dikilen yer" ma'nâsınadır. Bu beyt-i şerif bir misâl ile yukarıkı beytin ma'nâsını te'yîddir. Ya'ni vücûd-ı mutlak adem-i izâfî âlemi üzre sûret nakışlarını yazar. Nitekim yazı boş kâğıt üzerine yazılır. Yazılmış olan bir kâğıt üzerine kimse yazı yazmaz; ve kezâ ağaç dikilmiş olan bir yere fidan dikilmez, lâkin boş arâziye dikilir.

1962. O bir kâğıt ister ki yazılmış değildir. Bir mahalle tohum eker ki, ekilmiş değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1962. O, yazılmamış bir kâğıt ister. Bir yere tohum eker ki, orası ekilmemiş değildir.

O yazar, yazı yazmak için yazılmamış bir kâğıt ister; ve aynı şekilde ekinci, tohumu ekmek için ekilmemiş bir yer arar.

O kâtib yazı yazmak için yazılmamış bir kâğıt ister; ve kezâ ekinci tohumu ekmek için ekilmemiş bir mahal arar.

1963. Birâder sen ekilmemiş mahal ol, yazılmamış beyaz kâğıt ol!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1963. Kardeşim sen ekilmemiş yer ol, yazılmamış beyaz kâğıt ol!

Ey kardeşim, mademki mutlak varlığın iş yeri ve üretim alanı yokluktur, bu sebeple sen vehmedilmiş olan izafî varlık âlemine özgü fikirleri ve düşünceleri kalbinden sil! Sil de ekilmemiş bir yer ve yazılmamış bir kâğıt gibi ol! Çünkü kalp levhası (kalp tahtası) mâsivâ (Allah dışındaki her şey) nakışlarından ne kadar temiz olursa, o kalbe o kadar ledün ilimleri (Allah katından gelen gizli ilimler) ve ilahî sırlar nakşolur.

Ey birâder, mâdemki vücûd-ı mutlakın iş yeri ve i'mâlâthânesi yokluktur, binâenaleyh sen mevhûm olan vücûd-ı izâfî âlemine mahsûs efkâr ve havâtırı kalbinden sil! Sil de ekilmemiş bir mahal ve yazılmamış bir kâğıt mesâbesinde ol! Zîrâ kalb levhı mâsivâ nakışlarından ne kadar sâf olursa o kalbe o kadar ulûm-i ledünniyye ve esrâr-ı ilâhiyye menkūş olur.

1964. Tâ ki "Nûn ve'l-kalem"den müşerref olasın! Tâ ki o kerem sahibi tohum eksin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1964. Tâ ki "Nûn ve'l-kalem"den şereflenesin! Tâ ki o kerem sahibi tohum eksin!

"Nûn ve'l-kalem"in birçok anlamı ve açıklaması vardır. Burada onların zikri uzun olur. Bu konudaki açıklamalar, Şeyh-i Ekber hazretlerinin "et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye fi Islahı Memleketi'l-İnsâniyye" isimli şerefli eserinin dokuzuncu bölümünde geçmekte olup, fakir tarafından şerh edilmiştir. Bu şerefli beyte uygun olan anlam şudur ki: insân-ı kâmil, varlığın bütün mertebelerini kapsadığından, Hak'ka göre "nûn"dur, yani divit ve hokkadır; ve yaratılmışlar âlemine göre de "kalem"dir. Yani, kardeşim, sen kalbinin levhasını mâsivâ (Allah dışındaki her şey) nakışlarından temiz ve boş tut! Tâ ki hakîkat-i muhammediyyenin mazharı (tecelli yeri) olan insân-ı kâmilin divit ve hokka mesabesinde olan kalbinden, Yüce Allah o kâmilin kalem mesabesinde olan lisanıyla senin boş olan kalbinin levhasına ilâhî bilgiler yazılarını yazsın ve kalbinin toprağına ilâhî sırların tohumlarını eksin de o "nûn ve'l-kalem" olan insân-ı kâmilin varlığından faydalanıp şereflenesin!

"Nûn ve'l-kalem"in birçok ma'nâsı ve îzâhâtı vardır. Burada onların zikri uzun olur. Bu babdaki îzâhât cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretlerinin et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye fi Islahı Memleketi'l-İnsâniyye ismindeki eser-i şerîfinin dokuzuncu bâbında mezkûr olup, fakîr tarafından şerh olunmuştur. Bu beyt-i şerîfe münasib olan ma'nâ budur ki: İnsân-ı kâmil vücûdun cemî'-i merâtibini câmi' olduğundan, Hakk'a nazaran "nûn"dur, ya'ni divit ve hokkadır; ve âlem-i halka nazaran dahi "kalem"dir. Ya'ni, birâder, sen kalbinin levhini mâsivâ nakışlarından temiz ve boş tut! Tâ ki hakîkat-i muhammediyyenin mazharı olan insân-ı kâmilin divit ve hokka mesâbesinde olan kalbinden, Hak Teâlâ o kâmilin kalem mesâbesinde olan lisânıyla senin boş olan kalbinin levhine maârif-i ilâhiyye yazılarını yazsın ve arz-ı kalbine esrâr-ı ilâhiyye tohumlarını eksin de o "nûn ve'l-kalem" olan insân-ı kâmilin vücûdundan istifade edip şereflenesin!

1965. Bu pâlûdeden yalamış tut, görmüş olduğun bir matbahı görmemiş tut!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1965. Bu pelteyi yalamış olduğunu tut ki, görmüş olduğun bir mutfağı görmemiş tut!

"Pâlûde", nişasta ve şeker ile pişirilen "pelte" anlamındadır; ve "pelte" pâlûdeden bozulmuştur. "Pelte"den kastedilen, mal ve makam ve servet gibi nefsin haz aldığı ve lezzet duyduğu şeylerdir. "Matbah"tan kastedilen, vehmedilmiş olan bu izafî varlık âlemidir. Yani, ey ilâhî bilgi talep eden kimse, pelte hükmünde olan nefsin hazlarını tatmamış farzet de o hazlara yönelme! Çünkü tatmamış olduğu bir şeye bir kimse yönelmez; ve bugün içinde yaşayıp duyularla görmüş olduğun bu vehmedilmiş izafî varlık mutfağını da görmemiş farzet de bâkî olan Hakk'ın varlığına yönel!

"Pâlûde", nişasta ve şeker ile pişirilen "pelte" ma'nâsınadır; ve "pelte" pâ- lûdeden muharreftir. "Pelte"den murâd, mal ve mansıb ve servet gibi nefsin mahzûz ve mütelezziz olduğu şeylerdir. "Matbah"tan murâd mevhûm olan bu vücûd-ı izâfî âlemidir. Ya'ni, ey ma'rifet-i ilâhiyye tâlibi olan kimse, pâlûde mesâbesinde olan nefsin huzûzâtını tatmamış farzet de o huzûzâta müteveccih olma! Zîrâ tatmamış olduğu bir şeye bir kimse müteveccih olmaz; ve elyevm içinde yaşayıp hissen görmüş olduğun bu mevhûm vücûd-ı izâfî mat- bahını da görmemiş farzet de bâkî olan vücûd-ı Hakk'a müteveccih ol!

1966. Zîra ki bu pâlûdeden sarhoşluk olur; kürk ve çarık senin hatırından gider.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1966. Çünkü bu palûdeden sarhoşluk meydana gelir; kürk ve çarık senin aklından çıkar.

Yani, bu palûde hükmünde olan nefse ait hazlardan sarhoşluk meydana gelir. Nitekim Yüce Allah Hicr Suresi'nde Lût kavmi hakkında "لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ" (Hicr, 15/72) yani "Ey Resûlüm, senin hayatın hakkı için onlar sarhoşluklarında şaşkın bir hâldedirler" buyurur. Ve bu sarhoşluk sebebiyle Ayaz'ın kürkü ve çarığı hükmünde olan senin bedeninin süflî bir hâldeki oluşumu aklından çıkar.

Ya'ni, bu pâlûde mesâbesinde olan huzûzât-ı nefsâniyyeden sarhoşluk olur. Nitekim Hak Teâla sûre-i Hicr'de Lût kavmi hakkında لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (Hicr, 15/72) ya'ni "Ey resûlüm, senin hayâtın hakkıçün onlar sarhoş- luklarında mütehayyirdirler" buyurur. Ve bu sarhoşluk sebebiyle Ayaz'ın kürkü ve çarığı mesâbesinde olan senin cisminin süflî bir hâldeki tekevvünü hatırından gider.

1967. Vaktaki nez' ve ölüm gelir bir ah edersin, eski postekinin ve çarığının zikrini o vakit yaparsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1967. Ne zaman ki can çekişme ve ölüm gelir, bir ah edersin, eski postekinin ve çarığının zikrini o zaman yaparsın.

Ne zaman ki ruhun bedenden ayrılma hâli ve ölüm durumu gelir, işte o zaman fırsatın kaçtığını görüp şiddetli bir ah edersin; ve eski posteki ve çarık hükmünde olan bedeninin aşağılık hâli gözünde belirir; ve berzah âleminde (ölümden sonra ruhların kıyamete kadar kalacakları yer) çirkinlikler içinde kalırsın.

Vaktâki rûhun cisimden nez'i hâli ve ölüm keyfiyeti gelir, işte o vakit fırsatın fevt olduğunu görüp bir şiddetle âh edersin; ve eski posteki ve çarık mesâbesinde olan cisminin hâl-i süfliyeti nazarında inkişâf eder; ve âlem-i berzahda çirkinlikler içinde kalırsın.

1968. Çirkinlik dalgasının garkı kalmadıkça ki, sana penâh cihetinden bir arka olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1968. Çirkinlik dalgasına tamamen batmadıkça, sana sığınma yönünden bir destek olmaz.

Bu beytin Hindistan nüshalarındaki şekli şöyledir: تا نگردی غرق موج زشتی که نباشد از پناهت کشتی "Çirkinlik dalgasına tamamen batmadıkça ki sana sığınma yönünden bir gemi olmaz". Her iki nüsha arasında temel anlamca bir fark yoktur. Fakat bu ikinci şekilde dalga ile gemi arasında ilişki açıktır. Bu beyit ile aşağıdaki beyit tam bir cümle oluşturur.

Bu beytin Hind nüshalarındaki sûreti şöyledir: تا نگردی غرق موج زشتی که نباشد از پناهت کشتی "Çirkinlik dalgasının garkı olmadıkça ki sana penah cihetinden bir gemi olmaz". Her iki nüsha arasında esâs ma'nâca bir fark yoktur. Fakat bu ikinci sûrette dalga ile gemi arasında münâsebet zâhirdir. Bu beyit ile aşağıdaki beyit bir cümle-i tâm teşkil eder.

1969. Doğruya mensûb olan gemiden yâd getirmezsin, çarığa ve kürke bakmazsın.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1969. Doğruya ait olan gemiden bahsetmezsin, çarığa ve kürke bakmazsın.

"Doğruya ait olan gemi"den kastedilen, Resûl-i Ekrem Efendimiz'in tertemiz şeriatına ve yüce sünnetine uyan salihler ve yüce evliyalardır. Bunlar, iman, amel ve ahlakta Resûl-i Ekrem hazretlerinin davetine icabet etmişlerdir; onların dışında kalanlar ise davete icabet etmeyip hâlâ davet olunanlardandır. Nitekim hadis-i şerifte مثل امتى كمثل سفينة نوح من تمسك بها نجا ومن تخلف عنها غرق yani, "Benim ümmetimin misali Nuh (a.s.)'ın gemisinin misalidir. Kim ki, ona tutundu ve sarıldı ise kurtuldu; kim ki muhalefet etti ise boğuldu" buyrulur. Bu hadis-i şerifte "ümmet"ten kastedilen, zikredilen icabet ümmetidir. Yani, ölüm halinde ruhunun gözünden bedensellik perdesi kalkıp dünya hayatında dört elle sarıldığın bedenselliğin çirkinliği ortaya çıktığı zaman şiddetli bir ah çekersin. O zaman postu ve çarığı hatırlarsın. Sen böyle bir çirkinlik dalgasına batmadıkça, ki senin için o anda sığınacak bir gemi mesabesinde olan yüce ruhlu kâmil bir veli bulunmaz; o doğruya ait olan kâmil velinin halini ve değerini aklına getirmezsin ve dünya hayatındaki öğütlerini hatırlayıp posta ve çarığa bakmazsın.

"Doğruya mensûb olan gemi"den murâd, Resûl-i Ekrem Efendimiz'in şerîat-i mutahharası ve sünnet-i seniyyesine tâbi' sulehâ ve evliyâ-i kirâmdır. Bunlar îmânda ve amelde ve ahlâkta Resûl-i Ekrem hazretlerinin da'vetine icâbet etmişlerdir; ve onların hâricinde kalanlar ise da'vete icâbet etmeyip el-an da'vet olunanlardandır. Nitekim hadis-i şerîfde مثل امتى كمثل سفينة نوح من تمسك بها نجا ومن تخلف عنها غرق ya'ni, "Benim ümmetimin meseli Nûh (aleyhisselâm)ın gemisinin meselidir. Kim ki, ona temessük etti ve sarıldı ise kurtuldu; kim ki muhalefet etti ise boğuldu" buyrulur. Bu hadis-i şerîfde "ümmet"ten murâd, zikrolunan ümmet-i icâbettir. Ya'ni, ölüm hâlinde rûhunun gözünden perde-i cismâniyet kalkıp hayât-ı dünyeviyyede dört el ile sarıldığın cismâniyetin çirkinliği zâhir olduğu vakit bir şedîd âh edersin. O zaman postu ve çarığı anarsın. Sen böyle çirkinlik dalgasının garkı olmadıkça, ki senin için o anda sığınacak bir gemi mesâbesinde olan bir rûh-ı âlî-i veliyy-i kâmil bulunmaz; o doğruya mensûb olan veliyy-i kâmilin hâlini ve kadrini hatırına getirmezsin ve hayât-ı dünyeviyyedeki nasâyihini anıp posta ve çarığa bakmazsın.

1970. Vaktaki belâ garkabında âciz kalırsın, müteâkiben muhabbet üzere "Zalamnâ"yı vird edersin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1970. Belâ denizinde âciz kaldığında, ardından muhabbetle "Zalamnâ"yı vird edinirsin.

"Gark-âb", derin, fırtınalı ve tehlikeli deniz ve sudur. Ölüm hâliyle belâ denizinde âciz ve çaresiz kaldığında, ondan sonra o kâmil velînin kadrini ve şefaat mertebesindeki yüksekliğini görüp onun muhabbeti üzerine رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَاً (A'râf, 7/23) yani "Ey bizim Rabbimiz! Biz nefsimize zulmettik!" niyaz ve yakarışını diline dolarsın. Halbuki can çekişme hâlinde, berzah (kabir âlemi) halleri açığa çıktıktan sonra tövbe makbul değildir. Nitekim ayet-i kerîmede وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تبت الآن (Nisâ, 4/18) yani “Kötü amel işleyen kimseler için, onlardan birinin ölümü geldiği vakit, 'Şimdi muhakkak tövbe ve rücû ettim' demesiyle tövbe yoktur" buyrulur.

"Gark-âb", derin ve fırtınalı ve muhâtaralı deniz ve su. Vaktâki ölüm hâliyle gark-âb-ı belâda âciz ve muztar kalırsın, ondan sonra o veliyy-i kâmilin kadrini ve mertebe-i şefâatteki yüksekliğini görüp onun muhabbeti üzerine رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَاً (A'râf, 7/23) ya'ni "Ey bizim Rabbimiz! Biz nefsimize zulmettik!" niyâz ve tazarru'unu vird-i zebân edersin. Halbuki hâlet-i nez'de ahvâl-i berzah münkeşif olduktan sonra tövbe makbûl değildir. Nitekim âyet-i kerîmede وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تبت الآن (Nisâ, 4/18) ya'ni “Kötü amel işleyen kimseler için onlardan birinin ölümü hazır olduğu vakit tövbe yoktur, dedi ki, şimdi muhakkak tövbe ve rücû' ettim" buyrulur.

1971. Şeytan dedi: "Bakınız bu hama! Bu vakitsiz kuşun başını kesin!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1971. Şeytan dedi: "Bakınız bu hama! Bu vakitsiz kuşun başını kesin!"

Yani, ölüm hâlinde şeytan böyle bir kimsenin tövbesini ve geri dönüşünü gördüğü zaman der ki: "Bakınız şu çiğ herifin hâline! Geçici hayatın zevklerine ve nefse ait hazlarına aldanmış oldu; kulağına peygamberlerin ve evliyaların öğütleri girmedi, şimdi berzah (ölümden sonraki ilk durak) hâllerini gördü, tövbeye ve pişmanlığa başladı, bu vakitsiz öten kuşun başını kesiniz!"

Ya'ni, hâl-i mevtinde şeytan böyle bir kimsenin tövbesini ve rücû'unu gördüğü vakit der ki: "Bakınız şu çiğ herifin hâline! Hayât-ı fâniyenin ezvâk ve huzûzâtına mağrûr oldu; kulağına enbiyâ ve evliyânın nasâyihı girmedi, şimdi ahvâl-i berzahı gördü, tövbeye ve nedâmete başladı, bu vakitsiz öten kuşun başını kesiniz!"

1972. Bu haslet Ayaz'ın ferhenginden uzaktır; zîrâ onun namazı niyazsız olarak zâhir olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1972. Bu özellik Ayaz'ın ilim ve edebinden uzaktır; çünkü onun namazı niyazsız olarak ortaya çıkar.

"Ferheng", ilim, bilgi, edeb, büyüklük ve denge anlamlarına gelir, başka anlamları da vardır. Burada bu anlamların her biri uygundur. "Ayaz"dan kastedilen, yukarıda açıklandığı üzere, mutlak kulluk makamında bulunan kimsedir. Yani, yukarıda anılan özellik, mutlak kulun edebinden ve bilgisinden uzaktır. Çünkü onun namazı, "Namaz müminin miracıdır" hadis-i şerifi gereğince, miraç ve müşahedesi niyazsız ve ilahi bir bağış olarak ortaya çıkar. Çünkü Ayaz niyaz ehli değildir, naz ehli ve maşuktur.

"Ferheng", ilim, dâniş, edeb, büyüklük ve muvâzenet ma'nâlarına gelir, diğer ma'nâları da vardır. Burada bu ma'nâların her biri münâsibdir. "Ayaz"dan murâd, yukarılarda îzah olunduğu üzere abdiyyet-i mahza makāmında bulunan kimsedir. Ya'ni, yukarıda zikrolunan haslet, abd-i mahzın edebinden ve ilminden uzaktır. Zîrâ onun namazı الصلاة معراج المؤمن ya'ni "Namaz mü'minin mi'râcıdır" hadîs-i şerîfi mûcibince mi'râc ve müşâhedesi niyazsız ve vehb-i ilâhî olarak zâhir olur. Zîrâ Ayaz ehl-i niyâz değildir, ehl-i nâzdır ve ma'şûktur.

1973. O evvelden göğün horozu olmuş idi; onun na'raları hep kendi vaktinde olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1973. O, öncesizden göğün horozu olmuştu; onun naraları hep kendi vaktinde olur.

O, mutlak kul, öncesizden ve ezelden ruhanîlik göğünün horozu olmuştu. Bu sebeple bu maddi âlem ona perde olmaz. Ezelî hükmün gereği olarak onun naraları hep kendi vaktinde olur. Bu iki şerefli beyitte hatıra gelen bir başka yorum daha vardır, o da şudur: "Ayaz"dan maksat, dünya hayatında insân-ı kâmilin hizmetine kavuşup iradesini onun iradesine feda etmiş olan gerçek Hakk Yolcusu'dur; ve Sultan Mahmud da insân-ı kâmilden kinayedir. Bu Hakk Yolcusu, gaflet ehli olan cismanîler gibi ölüm halinde uyanık olmayıp, vaktinde Hakk yoluna tam bir samimiyetle girmiş olur. Bu, "Eşyayı bize olduğu gibi göster!" sözünün ve "Eğer perde kalksa benim yakînim artmazdı" sözünün anlamını açıklamaktadır. Ve bu beytin anlamı şudur: "Sen her şeye kötü gözle bakarsan, kendi varlığının dairesinden bakarsın." Mısra: "Eğri basamak gölgesini eğri bırakır." أَرنَا الأَشياء كما هي ["Eşyayı bize olduğu gibi göster!"] sözü, Âlemlerin Efendisi Peygamberimiz'in ümmetini uyarmak için öğrettiği duâî bir hadis-i şeriftir. "Ey Rabbim, bize bu yoğun âlemdeki eşyayı olduğu gibi ve hakikati üzere göster!" demektir. Çünkü bu eşyanın görünen yüzleri kendi hakikatlerinin perdesi olduğundan, biz onlara görünen gözle baktığımızda bizi çok aldatır. Ve لو كشف الغطاء ilh. ["Eğer perde kalksa benim yakînim artmazdı"] sözü de velayet şahı İmam Ali (kv) efendimiz tarafından söylenmiştir. Yani, "Bu eşyanın kendi hakikatlerine perde olan görünen yüzleri ve belirginleşmeleri kalkmış olsa, benim onların hakikatlerine olan bakışım değişmez ve ilmimdeki yakînim artmazdı," demektir. در هر که تو از دیده بد. . . الخ ["Sen her şeye ki kötü gözden bakarsın, kendi vücûdunun dâiresinden bakarsın."] beytinin ve onu takip eden mısraın anlamları ise bu iki sözün şerhi makamındadır. Yani, sen her ne şeye kötü bir bakışla bakarsan, bil ki o şeye kendi varlığının dairesinden bakmış olursun. Çünkü senin bu zahirî gözün aldatıcı bir gözdür. Sana iyiyi kötü ve kötüyü de iyi gösterir. Eğer sende eğrilik varsa herkesi de eğri ve eğer saflık ve doğruluk varsa herkesi de saf ve doğru görürsün. Çünkü eğer kendisi eğri olursa bir cismin gölgesi de eğri olur. Türkçe'de "Kişiyi nasıl bilirsin? Kendin gibi." atasözü meşhurdur. Menâkıb-ı Sipehsâlâr'da nakledilen şu menkıbe bu kötü görüşün bir örneğidir: "Bir gün Hz. Hudâvendigâr evin çatısında idi. Ashaptan bir grup evin içinde hakikatler ve manalar bahsiyle meşgul idiler. Onlardan birisi şiddetli şevk ve zevk sebebiyle, hararetli ciğerinden soğuk bir ah çekti. Tanınmış bir şahıs sokaktan geçmekte idi. Bu ah sesini işitip dam üzerinde "Hz. Hudâvendigâr'ın hastalığını işitiyor musunuz?" dedi. Hazretin zatı gayret sâikasıyla eğilip: "Bakalım hastalık kime isabet eder?" buyurdular. Rabbanî takdir ile o şahıs bir hastalığa yakalandı; ve söz konusu hastalık devam edip tedavisinden aciz kaldı. Bir müddet sonra Hz. Hudâvendigâr'ın infiali hatırına gelip bu hastalığın sebebi onların şerefli hatırlarının infialinden ileri geldiğini bilerek kalkıp hazretin zatına gitti. Tövbe ve istiğfar ile meşgul oldu. Tövbesi icabetle karşılandığı için o hastalık ondan zail oldu."

O abd-i mahz, evvelden ve ezelden rûhâniyet göğünün horozu olmuş idi. Binâenaleyh bu âlem-i kesâfet onun hicabı olmaz. Hükm-i ezel îcâbınca onun na'raları hep kendi vaktinde olur. Bu iki beyt-i şerîfde bir tevcîh daha hatıra gelir, o da budur ki: "Ayaz"dan murâd, hayât-ı dünyeviyyede insân-ı kâmilin hizmetine mülâkî olup irâdesini onun irâdesine fedâ etmiş olan sâlik-i hakîkîdir; ve Sultan Mahmûd dahi insân-ı kâmilden kinâyedir. Bu sâlik ehl-i gaflet olan cismânîler gibi ölüm hâlinde müteyakkız olmayıp, vaktinde tarîk-ı Hakk'a kemâl-i hulûs ile sülük etmiş olur. "Eşyayı bize olduğu gibi göster!" kelâmı ma'nâsının ve bu "Eğer perde keşf olunsa benim yakînim ziyâde olmazdı" sözü ma'nâsının beyânındadır. Ve bu beytin ma'nâsı: "Sen her şeye ki kötü gözden bakarsın, kendi vücûdunun dâiresinden bakarsın." Mısrâ': "Eğri basamak gölgesini eğri bırakır." أَرنَا الأَشياء كما هي ["Eşyayı bize olduğu gibi göster!"] kelâmı Server-i âlem Efendimiz'in ümmetini îkāz için ta'lîm buyurduğu bir hadîs-i şerîf-i duâîdir. "Yâ Rab, bize bu âlem-i kesîfteki eşyayı olduğu gibi ve hakîkati üzere göster!" demek olur. Zîrâ bu eşyânın zevâhiri kendi hakîkatlerinin perdesi olduğundan biz onlara zâhir gözüyle baktığımız vakit bizi çok aldatır. Ve لو كشف الغطاء ilh. ["Eğer perde keşf olunsa benim yakînim ziyâde olmazdı"] kelâmı dahi şâh-ı velâyet İmam-ı Ali (kv) efendimiz tarafından söylenmiştir. Ya'ni, "Bu eşyânın kendi hakîkatlerine perde olan zevâhiri ve taayyünâtı kalkmış olsa benim onların hakîkatlerine olan nazarım değişmez ve ilmimdeki yakînim ziyâde olmazdı", demek olur. در هر که تو از دیده بد. . . الخ ["Sen her şeye ki kötü gözden bakarsın, kendi vücûdunun dâiresinden bakarsın."] beytinin ve onu ta'kîb eden mısrâ'ın ma'nâları ise bu iki kelâmın şerhi makāmındadır. Ya'ni, sen her ne şeye fenâ nazar ile bakar isen, bil ki o şeye kendi vücûdunun dâiresinden bakmış olursun. Zîrâ se nin bu zâhirî gözün aldatıcı bir gözdür. Sana iyiyi fenâ ve fenâyı da iyi gösterir. Eğer sende eğrilik varsa herkesi de eğri ve eğer safvet ve doğruluk varsa herkesi de sâf ve doğru görürsün. Zîrâ eğer kendisi eğri olursa bir cismin gölgesi de eğri olur. Türkçe'de "Kişiyi nasıl bilirsin? Kendin gibi." darb-ı meseli meşhûrdur. Menâkıb-ı Sipehsâlâr'da naklolunan şu menkıbe bu fenâ görüşün bir misâlidir: "Bir gün Hz. Hudâvendigâr sakf-ı hâne üzerinde idi. Ashâbdan bir tâife hâne derûnunda hakâyık ve ma'nâ bahsi ile meşgûl idiler. Onlardan birisi şiddet-i şevk ve zevk sebebiyle, harâretli ciğerinden bir âh-ı serd çekti. Bir şahs-ı ma'rûf sokaktan geçmekte idi. Bu âh sadâsını işitip dam üzerinde "Hz. Hudâvendigâr'ın illetini işitiyor musunuz?" dedi. Zât-ı hazretleri sâika-i gayretle eğilip: "Bakalım illet kime vâki' olur?" buyurdular. Takdîr-i rabbânî ile o şahıs bir illete giriftâr oldu; ve illet-i mezkûre temâdî edip tedâvîsinden âciz kaldı. Bir müddet sonra Hz. Hudâvendigâr'ın infiâli hatırına gelip bu hastalığın sebebi onların hâtır-ı şerîflerinin infiâlinden ileri geldiğini bilerek kalkıp zât-ı hazretlerine gitti. Tövbe ve istiğfar ile meşgûl oldu. Tövbesi makrûn-i icâbet olmağla o maraz ondan zâil oldu."

1974. Ey horozlar, sadayı ondan öğreniniz, sadayı Hak için yapar, dâng için değil.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1974. Ey horozlar, sesi ondan öğreniniz, sesi Hak için yapar, para için değil.

"Horozlar"dan kastedilen, halkı Hakk'a davet eden topluluktur. Çünkü horozlar namaz vakitlerinde öttükleri ve halka, Hakk'a yönelmekten ibaret olan namaz vakitlerini bildirdikleri için bu yüce beyitte Hakk'a davet eden kimselere "horozlar" denilmiştir. "Dâng", yukarıda birçok yerde açıklandığı üzere eski zamanlarda kullanılan küçük değerde bir paradır. Hakk yoluna davet edenler iki sınıftır. Birincisi, sadece Allah'ın rızası için halkı Hakk'a davet eder ve karşılığında hiçbir dünyevî menfaat beklemez. Diğeri ise Hakk'a daveti para ve diğer dünyevî menfaat elde etmeye vesile kılar. Yani, ey halkı Hakk'a davet eden topluluk, Hakk'a daveti insân-ı kâmilden öğreniniz! O daveti Yüce Allah'ın rızası için yapar, para ve menfaat karşılığında değil!

"Horozlar"dan murâd, halkı Hakk'a da'vet eden tâifedir. Zîrâ horozlar namaz vakitlerinde öttükleri ve halka, Hakk'a teveccühten ibaret olan namaz vakitlerini bildirdikleri için beyt-i şerîfde Hakk'a da'vet eden kimselere "horozlar" ta'bîr buyrulmuştur. "Dâng", yukarılarda müteaddid mahallerde îzâh olunduğu üzere eski zamanlarda kullanılan küçük kıymette bir paradır. Tarîk-ı Hakk'a da'vet edenler iki sınıftır. Birisi, mahzâ rızâ-yı Hak için halkı Hakk'a da'vet eder ve mukābilinde hiçbir dünyevî menfaat beklemez. Diğeri ise Hakk'a da'veti para ve sâir dünyevî menfaat istihsâline vesîle ittihâz eder. Ya'ni, ey halkı Hakk'a da'vet eden tâife, Hakk'a da'veti veliyy-i kâmilden öğreniniz! O da'veti Allah Teâlâ'nın rızâsı için yapar, para ve menfaat mukabilinde değil!

1975. Subh-ı kâzib gelir ve onu aldatamaz. Subh-ı kâzib ona iyinin ve kötünün alimidir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1975. Yalancı şafak gelir ve onu aldatamaz. Yalancı şafak ona iyinin ve kötünün bilicisidir.

"Yalancı şafak"tan kasıt, cüz'î (parçalı) ve noksan akıl ile geçim sağlayan akıldır. Yani, parlaklığı yalancı şafak seviyesinde olan cüz'î akıl, o kâmil veliyi aldatamaz. Çünkü bu geçim sağlayan ve noksan akıl, o kâmile göre ancak âlemdeki görünen şeylerdeki iyinin ve kötünün bilicisidir. Örneğin bu akıl, adaletin iyi ve zulmün kötü olduğunu bilir. Bu fani âlemin görünenlerinden iç yüzüne nüfuz edemez. Nasıl ki Cenâb-ı Pîr Efendimiz (Mevlânâ) Fîhi Mâ Fîh adlı eserlerinin 27. bölümünde cüz'î akıl hakkında şöyle buyururlar: "Akıl seni padişahın kapısının önüne götürecek kadar güzel ve istenilendir. Onun kapısı önüne eriştiğin vakit aklı bırak. Bu zamanda akıl senin zararın ve yol kesicindir. Ona ulaştığın vakit kendini ona teslim et! Artık 'niçin' ve 'nasıl' ile senin işin yoktur. Örneğin dikilmemiş kumaşın var, onu ceket veya cübbe yaptırmak istiyorsun; akıl seni terzinin önüne götürür. İşte akıl seni terzinin önüne götürünceye kadar işine yarar. Şimdi aklı bırakıp, terzinin önünde tasarrufunu ve bilgilerini terk etmek gerekir. Ve aynı şekilde akıl, hastanın kendisini doktora götürecek kadar faydalıdır. Bundan sonra onun aklının başka işi yoktur. Artık kendisini doktora teslim etmesi icap eder."

"Subh-ı kâzib"den murâd, akl-ı cüz'î ve nâkıstır ve akl-ı maaşdır. Ya'ni, parlaklığı subh-ı kâzib mesâbesinde olan akl-ı cüz'î o veliyy-i kâmili aldatamaz. Zîrâ bu akl-ı maâş ve nâkıs o kâmile nisbeten ancak zevâhir-i âlemdeki iyinin ve kötünün âlimidir. Meselâ bu akıl adlin iyi ve zulmün fenâ olduğunu bilir. Bu âlem-i fânînin zevâhirinden bevâtınına nüfüz edemez. Nitekim Cenâb-ı Pîr Efendimiz Fîhi Mâ Fîh'lerinin 27. faslında akl-ı cüz'î hakkında şöyle buyururlar: "Akıl seni padişahın kapısının önüne götürecek kadar güzel ve matlûbdur. Onun kapısı önüne eriştiğin vakit aklı salıver. Bu zamanda akıl senin zararın ve rehzenindir. Ona vâsıl olduğun vakit kendini ona teslîm et! Artık çün ü çirâ ile senin işin yoktur. Meselâ dikilmemiş kumaşın var, onu setre veyâ cübbe yaptırmak istiyorsun; akıl seni terzinin önüne götürür. İşte akıl seni terzinin önüne götürünceye kadar işine yarar. Şimdi aklı salıverip, terzinin önünde tasarrufunu ve ma'lûmâtını terk etmek lâzım gelir. Ve kezâ akıl hastanın kendisini tabîbe götürecek kadar fâidelidir. Bundan sonra onun aklının başka işi yoktur. Artık kendisini tabîbe teslîm etmesi îcâb eder."

1976. Dünya ehli nâkıs olan aklı tuttular, tâ ki onu subh-ı sâdık zannettiler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1976. Dünya ehli, eksik olan aklı tuttular, tâ ki onu gerçek sabah sandılar.

Dünyanın görünenlerine aldanan kimseler ise bu eksik olan geçim aklına ve cüz'î akla sarıldılar ve onun nurunu ve parlaklığını gerçek sabah sandılar; ve hakikatleri idrak etmek için bu eksik aklın parlaklığından faydalanmaya kalkıştılar, biraz yürüdüler. Yalancı sabah olan bu aklın aydınlığı söndü ve yok oldu ve karanlıkta kaldılar.

Dünyanın zevâhirine aldanan kimseler ise bu nâkıs olan akl-ı maâşa ve akl-ı cüz'îye sarıldılar ve onun nûrunu ve parlaklığını subh-ı sâdık zannettiler; ve idrâk-i hakâyık için bu nâkıs aklın parlaklığından istifadeye kıyâm ettiler, biraz yürüdüler. Subh-ı kâzib olan bu aklın aydınlığı söndü ve zâil oldu ve karanlıkta kaldılar.

1977. Subh-ı kâzib kervanları vurmuştur. Zîrâ gündüz ümidiyle dışarıya gelmiştir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1977. Yalancı şafağın kervanları yol kesmiştir. Çünkü gündüz ümidiyle dışarıya gelmiştir.

Yalancı şafak olan cüz'î akıl (sınırlı akıl), hakikat yoluna yönelen insan fertleri kervanlarının yolunu kesmiştir; ve onları vehim ve hayâl uçurumlarına düşürüp helak etmiştir. Çünkü bu filozoflar kafilesi, bu eksik aklın nurunu ve ışığını görüp gündüz oldu ümidiyle yola çıkmışlardır. Ömer Hayyam'ın beyti: در چرخ بانواع سخنها گفتند آن بی خبران گوهر دانش سفتند اول زنخی زدند آخر خفتند واقف چو نگشتند بر اسرار فلك "Yani bu felek çarkı altında birtakım kimseler türlü türlü sözler söylediler. O hakikatten habersiz olanlar, ilim cevherini bu sözler ile deldiler. Feleğin sırlarına vakıf olamadıkları zaman, önce çene çaldılar, sonra da uyudular."

Subh-ı kâzib olan akl-ı cüz'î hakîkat yoluna müteveccih olan efrâd-ı beşer kervanlarının yolunu vurmuştur; ve onları evhâm ve hayâl uçurumlarına düşürüp helâk etmiştir. Zîrâ bu feylesoflar kāfilesi bu akl-ı nâkısın nûrunu ve ışığını görüp gündüz oldu ümîdi ile yola çıkmışlardır. Beyt-i Ömer Hayyâm: در چرخ بانواع سخنها گفتند آن بی خبران گوهر دانش سفتند اول زنخی زدند آخر خفتند واقف چو نگشتند بر اسرار فلك "Ya'ni bu çarh-ı felek altında birtakım kimseler türlü türlü sözler söylediler. O hakîkatten bîhaber olanlar ilim cevherini bu sözler ile deldiler. Vaktâki esrâr-ı feleğe vakıf olmadılar, evvelâ çene çaldılar, sonra da uyudular."

1978. Subh-ı kâzib halka rehber olmasın! Zîra o çok kervanları yele verir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1978. Yalancı şafak halka rehber olmasın! Çünkü o, çok kervanları yele verir.

Yalancı şafak olan eksik akıl ve bu eksik akla güvenen iddia sahipleri halka rehber olmasın! Çünkü onlar, hakikate yönelmiş olan çok sayıda insan kafilesini yele verir ve helak vadilerine sürükler.

Subh-ı kâzib olan akl-ı nâkıs ve bu akl-ı nâkısa i'timâd eden müddeîler halka rehber olmasın! Zîrâ onlar hakîkate müteveccih olan çok kafile-i beşeri yele verir ve helâk vâdîlerine sürükler.

1979. Ey sen ki, subh-ı kâzibe rehîn olmuşsun, sen subh-ı sâdıkı dahi kâzib görme!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1979. Ey sen ki, yalancı şafağa tutsak olmuşsun, sen gerçek şafağı dahi yalancı görme!

Ey hakikate ulaşma iddiasında bulunan kişi, sen ki yalancı şafak mesabesinde olan eksik akla tutsak olmuş ve bağlanmışsın; gerçek şafak mesabesinde olan kâmil aklı ve o kâmil akla sahip olan kişiyi de kendi haline kıyas edip eksik akla bağlı görme!

Ey hakîkate vusûl iddiasında bulunan kimse, sen ki subh-ı kâzib mesâbesinde olan akl-ı nâkısa rehîn olmuş ve bağlanmışsın; subh-ı sâdık mesâbesinde akl-ı kâmili ve o akl-ı kâmili hâiz olan kimseyi de kendi hâline kıyâs edip akl-ı nâkısa bağlı görme!

1980. Eğer sen kötü [ve] nifaktan emân tutmazsan, neden dolayı birâderine aynı zannı tutarsın?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1980. Eğer sen kötü ve nifaktan emin olmazsan, neden dolayı kardeşine aynı zannı beslersin?

Yani, sen eksik aklına güvenerek kendini âlim ve kâmil zannedip, çağdaşın olan kâmil akıl sahibine karşı haset saikiyle nifaktan korunmuş değilsen, bari kendi hâline kıyasla, insanlıkta ve görünüşte kardeşin olan kâmil hakkında da sana karşı nifak olduğunu zannetme! O kâmil senin gibi kötü nefsî sıfatlarla kirlenmiş değildir.

Ya'ni, sen akl-ı nâkısına i'timâden kendini âlim ve kâmil zannedip muâsırın olan akl-ı kâmil sâhibine karşı hased sâikasıyla nifaktan mahfûz değil isen, bâri kendi hâline kıyâsen, beşeriyette ve sûrette kardeşin olan kâmil hakkında da sana karşı nifāk olduğunu zannetme! O kâmil senin gibi kötü sıfât-ı nefsiyye ile mülevves değildir.

1981. Kötü fiilli olan dâimâ kötü zanlı olur. Yârinin hakkında kendi nâmesini okur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1981. Kötü fiilli olan daima kötü zanlı olur. Yârinin hakkında kendi nâmesini okur.

Kötü fiilli olan kimse, başkalarını da kendisi gibi sanıp, kendisinde olan kötülükleri onda da var zanneder. Kendi nâmesi olan kalbindeki kötülükleri arkadaşına da isnat eder.

Kötü fiilli olan kimse başkalarını da kendisi gibi zannedip kendisinde olan fenâlıkları onda da vardır zanneder. Kendi nâmesi olan kalbindeki fenâlıkları refîkine de istinâd eder.

1982. O alçaklar ki eğrilikte kalmışlardır, enbiyâya sihirbaz ve eğri ta'bîr etmişlerdir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1982. O alçaklar ki eğrilikte kalmışlardır, peygamberlere sihirbaz ve eğri demişlerdir.

1983. Ve o kalp düzücü denî beyler Ayaz'ın odasına bu zannı götürdüler.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1983. Ve o kalp düzücü alçak beyler, Ayaz'ın odasına bu sanıyı götürdüler.

Yani, peygamberlerin döneminde bulunan ve onlardan sonra gelen birtakım alçak tabiatlı ve bozuk ahlaklı kimseler, o peygamberleri de kendileri gibi sanıp halkı aldatmak için sihir yaptıklarını ve yalan söylediklerini zannettiler; ve sihirbaz ve yalancı dediler. Nitekim ayet-i kerimede, Sa'd suresinde, bu alçakların ifadeleri bize nakledilip وَقَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ كَذَابٌ (Sâd, 38/4) yani "Kâfirler bu yalancı sihirbazdır" dediler. İşte bunlar gibi o Sultan Mahmud'un beyleri dahi bozuk fikir sahibi olduklarından Ayaz'ın çarığını ve postunu sakladığı oda hakkında böyle kötü zanda bulundular.

Ya'ni, peygamberlerin asrında bulunan ve onlardan sonra gelen birtakım alçak tabîatlı ve fâsid ahlâklı olan kimseler, o peygamberleri de kendileri gibi zannedip halkı aldatmak için sihir yaptıklarını ve yalan söylediklerini zannettiler; ve sihirbaz ve yalancı dediler. Nitekim âyet-i kerîmede, Sa'd sûresinde, bu alçakların ifadeleri bize nakil buyrulup وَقَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ كَذَابٌ (Sâd, 38/4) ya'ni "Kâfirler bu yalancı sihirbazdır" dediler. İşte bunlar gibi o Sultan Mahmûd'un beyleri dahi fikr-i fâsid sahibi olduklarından Ayaz'ın çarığını ve postunu sakladığı oda hakkında böyle sû'-i zanda bulundular.

1984. Dediler ki: "Onun defînesi ve onda hazînesi vardır!" Başkalarına kendi aynandan bakma!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1984. Dediler ki: "Onun definesi ve onda hazinesi vardır!" Başkalarına kendi aynandan bakma!

O sultanın beyleri dediler ki: "Ayaz'ın definesi vardır ve o odadaki definede hazinesi vardır." Ey bu kıssayı dinleyen kimse, sakın bu beylerin ahlakında olma ve başkalarına da kendi kalp aynandan bakma!

O sultânın beyleri dediler ki: "Ayaz'ın definesi vardır ve o odadaki definede hazînesi vardır." Ey bu kıssayı dinleyen kimse, sakın bu beyler ahlâkında olma ve başkalarına da kendi âyîne-i kalbinden bakma!

1985. Şah muhakkak onun pâklığını bilir idi. O cüst ü cuyu onlar için yaptı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1985. Şah muhakkak onun temizliğini bilirdi. O aramayı onlar için yaptı.

Sultan Mahmud muhakkak Ayaz'ın kalbinin ve ahlakının temizliğini bilirdi. O odanın aranılması tedbirini onlar için yaptı.

Sultan Mahmûd muhakkak Ayaz'ın kalbinin ve ahlâkının temizliğini bilir idi. O odanın aranılması tedbîrini onlar için yaptı.

1986. Dedi ki: "Ey beyler, o odanın kapısını gece yarısı açınız ki, o ondan habersiz olsun!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1986. Dedi ki: "Ey beyler, o odanın kapısını gece yarısı açınız ki, o, ondan habersiz olsun!"

1987. "Ta ki onun düşünceleri zahir gelsin. Ondan sonra onun cezaları bizim üzerimizedir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1987. "Ta ki onun düşünceleri ortaya çıksın. Ondan sonra onun cezaları bizim üzerimizedir."

"Mâliş", "mâlîden" masdarından ism-i masdar olup burada "burmak" demektir ki, azaptan ve cezadan kinayedir. Yani, "Ayaz'ın kötü fikri meydana çıksın, ondan sonra onun cezasını verelim!"

"Mâliş", "mâlîden" masdarından ism-i masdar olup burada "burmak" demektir ki, ukūbetten ve cezâdan kinâyedir. Ya'ni, "Ayaz'ın kötü fikri meydâna çıksın, ondan sonra onun cezâsını verelim!"

1988. Ben o altını ve cevheri size veririm. Ben altınlardan haberden başkasını istemem.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1988. Ben o altını ve cevheri size veririm. Ben altınlardan haberden başkasını istemem.

Ben onun sakladığı altınları ve cevheri alacak değilim. Onların hepsini size veririm. Ben ancak o altın definesinin mevcut olup olmadığı haberini almak istiyorum.

Ben onun sakladığı altınları ve cevheri alacak değilim. Onların hepsini size veririm. Ben ancak o altın definesinin mevcûd olup olmadığı haberini almak istiyorum.

1989. Bunu söylerdi ve onun kalbi misilsiz olan Ayaz'dan dolayı çarpar idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1989. Bunu söylerdi ve onun kalbi eşsiz olan Ayaz'dan dolayı çarpar idi.

Sultan Mahmûd beylere hitaben bu sözleri söylerdi. Fakat kalbi de güzel ahlakta eşi olmayan Ayaz için bu sözleri söylediğinden dolayı ıstırap duyar ve çarpardı.

Sultan Mahmûd beylere hitâben bu sözleri söylerdi. Fakat kalbi de hüsn-i ahlâkda misli olmayan Ayaz için bu sözleri söylediğinden dolayı muztarib olur ve çarpardı.

1990. Derdi ki: "Ben miyim ki, bu benim dilim üzerine gider, eğer o bu cefâyı işitirse nasıl olur?"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1990. Derdi ki: "Ben miyim ki, bu benim dilim üzerine gider, eğer o bu cefayı işitirse nasıl olur?"

Sultan Mahmud kendi kendine derdi ki: "Ayaz aleyhindeki bu sözleri söyleyen ben miyim? Eğer o Ayaz, cefayı içeren benim bu emrimi işitirse ne hâle gelir ve ne derecede üzülür?"

Sultan Mahmûd kendi kendine derdi ki: "Ayaz aleyhindeki bu sözleri söyleyen ben miyim? Eğer o Ayaz cefâyı mutazammın olan benim bu emrimi işidirse ne hâle gelir ve ne derecede müteessir olur?"

1991. Tekrar der: "Onların dîni hakkı için ki onun temkîni yüzünden ziyâde olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1991. Tekrar der: "Onların dini hakkı için ki onun temkini yüzünden ziyade olur."

Mesnevî Şârihi İsmail Ankaravî hazretleri (k.s.) Fütûhât-ı Ayniyye ismindeki kitabında buyurur ki: "Din, lügatte on üç şekilde kullanılmış ve Kur'ân-ı Kerîm'de bunlardan on şekli zikredilmiştir. Üç şekli de Arap belagatçılarının sözlerinde kullanılmıştır. Kur'ân-ı Kerîm'de zikredilen anlamlar şunlardır: Tevhid, hesap, hüküm, millet, itaat, ceza, şer'î ceza, şeriat, dua, bayramdır. Arap fasihlerinin kullandığı anlamlar da bunlardır: âdet, boyun eğme, kahretme ve üstün gelme." Şerefli beyitteki din, itaat ve âdet anlamlarına gelmesi uygundur. "Temkin", vakar, izzet ve kudret anlamlarındadır. Yani, Sultan Mahmud tekrar önceki düşüncesinden dönüp derdi ki: "Ayaz'ın benim katımda sabit olan itaat derecesi ve âdeti olan teslimiyeti hakkı için ki, onun vakarı ve kalbinin sağlamlığı yüzünden, yani şu gelecek beyitteki zikredilen hâlden ziyade olur:

Şârih-i Mesnevî İsmail Ankaravî hazretleri (k.s.) Fütûhât-ı Ayniyye ismindeki kitâbında buyurur ki: "Dîn lügatte on üç vech ile kullanılmış ve Kur'ân-ı Kerîm'de bunlardan on vechi zikredilmiştir. Üç vechi de bülegā-yı Arab'ın kelâmında kullanılmıştır. Kur'ân-ı Kerîm'de mezkûr olan ma'nâlar şunlardır: Tevhîd, hesâb, hüküm, millet, tâat, cezâ, hadd-i şerî, şerîat, duâ, îddir. Fusahâ-yı Arab'ın kullandığı ma'nâlar dahi bunlardır: âdet, huzû', kahr u galebe." Beyt-i şerîfdeki dîn, tâat ve âdet ma'nâlarına olmak münasibdir. "Temkin", vakār, izzet ve kudret ma'nâlarınadır. Ya'ni, Sultan Mahmûd tekrar evvelki düşüncesinden dönüp derdi ki: "Ayaz'ın benim indimde sâbit olan derece-i itâatı ve âdeti olan teslîmiyeti hakkı için ki, onun vakārı ve metânet-i kalbiyyesi yüzünden, ya'ni şu âtîdeki beyitteki mezkûr hâlden ziyâde olur:

1992. Ki benim çirkin kazfim ile mükedder ola, benim garazımdan ve sırrımdan gafil ola!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1992. Ki benim çirkin iftiramla üzülsün, benim amacımdan ve sırrımdan habersiz olsun!

"Kazf", kötülemek, sövmek ve parmakla taş atmak anlamındadır. Yani, "Ayaz'ın kabul edilmiş itaatine ve alışılmış teslimiyetine yemin ederim ki, onun temkini (manevi sağlamlığı) ve metaneti (sağlam duruşu), benim onun aleyhindeki çirkin hareketimden üzülüp öfkelenmekten ve benim hareketimdeki amacımdan ve niyetimden habersiz olmaktan daha fazla ve yüksek bir mertebededir." Hz. Pîr efendimiz bu beyitlerde, tam kul olan insân-ı kâmilin temkin (manevi sağlamlık) mertebesine işaret buyururlar. Çünkü Allah dostlarının iki hali vardır: Birine "temkin", diğerine "telvin" (halden hale geçiş) derler. Temkin, hiçbir hal ile kendi manevi makamından ayrılmamaktır. Telvin, kulun bir halden diğer bir hale geçmesidir. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber (İbn Arabî) Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinde buyururlar ki: "Bu telvin, tasavvuf ehli birçok kimsenin yanında eksik bir makamdır. Halbuki bizim yanımızda makamların en mükemmelidir ve kulun hal içinde değişmesidir. Nitekim Yüce Allah كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ (Rahmân, 55/29) yani "Her anda o bir şe'ndedir." Bu sebeple Hz. Şeyh-i Ekber'in yanında temkin, bu hal değişimi içinde ve telvinde temkindir. Bu suretle Ayaz'ın temkininin fazlalığı, telvinde temkine işaret olmuş olur. "Tıyre", burada hışım ve gazap anlamındadır.

"Kazf", zemmetmek ve sövmek ve parmak ile taş atmak ma'nâsınadır. Ya'ni, "Ayaz'ın müsellem olan itâatına ve mu'tâd olan teslîmiyetine yemîn ederim ki, onun temkîni ve metâneti benim onun aleyhindeki çirkin hareketimden mükedder olup öfkelenmekden ve benim hareketimdeki maksadımdan ve niyetimden gâfil olmaktan daha fazla ve yüksek bir mertebededir." Hz. Pîr efendimiz bu beyitlerde abd-i mahz olan kâmilin mertebe-i temkînine işâret buyururlar. Zîrâ ehlullâhın iki hâli vardır: Birisine "temkîn", diğerine "telvîn" derler. Temkîn, hiçbir hâl ile kendi makām-ı ma'nevîsinden ayrılmamaktır. Telvîn, abdin bir hâlden diğer bir hâle intikālidir. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber Fütûhât-ı Mekkiyye'lerinde buyururlar ki: "Bu telvîn ehl-i tasavvuftan çok kimsenin indinde makām-ı nâkıstır. Halbuki bizim indimizde makāmâtın ekmelidir ve abdin hâl içinde tahavvülüdür. Nitekim Hak Teâlâ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ (Rahmân, 55/29) ya'ni "Her anda o bir şe'ndedir." Binâenaleyh Hz. Şeyh-i Ekber indinde temkîn, bu tahavvül-i hâl içinde ve telvînde temkîndir. Bu sûrette Ayaz'ın temkîninin ziyâdeliği telvînde temkîne işâret olmuş olur. "Tıyre", burada hışım ve gazab ma'nâsınadır.

1993. Mübtelâ rencin te'vîlâtını gördüğü vakit bürdü görür. O ne vakit rencin matı olur?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1993. Başına bir şey gelmiş kişi, o şeyin yorumlarını gördüğü zaman "bürd" görür. O ne zaman o şeyin matı olur?

"Bürd", satranç oyununda bir durumun adıdır ki, oyunculardan birinin taşları hep ölmüş ve hükümsüz kalmış olur. Ancak şah kalır, bu durum yarım mattır (Gıyâsu'l-Lügat). "Mat", satranç oyununda yenilmektir. Örneğin bir hastalığa yakalanmış kişi, o hastalığın başka bir yönden vücutta faydasını görüp yorumladığı zaman, o hastalığın durumu onun gözünde satranç oyunundaki yarım mat durumunda kalır ve o onu öyle görür. Bu sebeple o başına bir şey gelmiş kişi artık o hastalığın matı ve mağlubu olmaz. Ayaz da Sultan Mahmud'un bu çirkin emrindeki hükmünü anlayınca artık emirdeki çirkinlik kalmaz ve mat olur; ve Ayaz da o çirkin emrin mağlubu olmaz.

"Bürd", satranç oyununda bir vaziyetin ismidir ki, oyunculardan birinin mühreleri hep ölmüş ve hükümsüz kalmış olur. Ancak şâh kalır, bu vaziyet yarım mattır (Gıyâsu'l-Lügat). "Mât", satranç oyununda mağlûb olmaktır. Meselâ bir hastalığa mübtelâ olan kimse o hastalığın diğer bir cihetten vücûdda fâidesini görüp te'vîl ettiği vakit, o hastalığın vaziyeti onun indinde satranç oyunundaki yarım mat vaziyetinde kalır ve onu o öyle görür. Binâenaleyh o mübtelâ artık o hastalığın matı ve mağlûbu olmaz. Ayaz dahi Sultan Mahmûd'un bu çirkin emrindeki hükmünü anlayınca artık emirdeki çirkinlik kalmaz ve mat olur; ve Ayaz dahi o çirkin emrin mağlûbu olmaz.

1994. Te'vilin sahibi sabır olan Ayaz'dır; zîrâ o âkıbetlerin bahrine nâzırdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1994. Tevilin sahibi sabır olan Ayaz'dır; çünkü o, sonuçların denizine bakandır.

Görünüşte çirkin görünen bu emrin tevil sahibi, sonucu bekleyip sabreden Ayaz'dır. Çünkü o, akıbetlerin ve sonuçların deryasına bakandır.

Zâhirde çirkin görünen bu emrin sâhib-i te'vîli netîceyi bekleyip sabredici olan Ayaz'dır. Zîrâ o âkıbetlerin ve netîcelerin deryâsına bakıcıdır.

1995. Yûsuf gibi bu zindanların rü'yâsı onun önünde, onun ta'bîri âşikârdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1995. Yusuf gibi, bu zindanların rüyası onun önünde, onun yorumu açıktır.

"Zindanlar"dan kasıt, beylerin Ayaz hakkındaki kötü hayalleridir. Bu şerefli beyitte Ayaz, Yusuf (a.s.)a; beyler de Yusuf (a.s.) ile birlikte hapishanede bulunup rüya gören kimselere benzetilmiştir. Bilinmeli ki, Yusuf (a.s.) ile zindanda bulunan iki kişi rüya görmüş ve Yusuf (a.s.) onların rüyalarını yorumlamış ve o yorum olduğu gibi de dış âlemde gerçekleşmişti. Ayrıntısı Yusuf Suresi'nde, tefsir kitaplarında yer almaktadır. Beyler de bu yoğunluk âleminde uykuda idiler. Onların bu kötü halleri de rüya türündendi. Ayaz onların bu rüyalarının yorumunu Yusuf (a.s.) gibi bildi ve bildiği de açıkça ortaya çıktı.

"Zindanlar"dan murâd, beylerin Ayaz hakkındaki kötü hayalleridir. Bu beyt-i şerîfde Ayaz, Yûsuf (a.s.)a; ve beyler Yûsuf (a.s.)la beraber hapishânede bulunup rü'yâ gören kimselere teşbîh buyrulmuştur. Ma'lûmdur ki, Yûsuf (a.s.)la beraber zindanda bulunan iki kimse rü'yâ görmüş ve Yûsuf (a.s.) onların rü'yâlarını ta'bîr etmiş ve o ta'bîr olduğu gibi de zâhirde vâki' olmuş idi. Tafsîli sûre-i Yûsuf'ta, tefsîr kitablarında münderiçdir. Beyler dahi bu âlem-i kesâfette uykuda idiler. Onların bu kötü halleri dahi rü'yâ nev'inden idi. Ayaz onların bu rü'yâlarının ta'bîrini Yûsuf (a.s.) gibi bildi ve bildiği de âşikâr oldu.

1996. "Hayır adamı kendi rü'yâsını niçin bilmesin ki? O başkasının rü'yâsının sırrından vâkıf olur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1996. "Hayır adamı kendi rüyasını niçin bilmesin ki? O başkasının rüyasının sırrından haberdar olur."

Bu beyitler Sultan Mahmud-ı Gaznevî'nin dilindendir. "Ayaz gibi bir hayır adamı, rüyadan ibaret olan bu dünya hayatındaki olayların yorumunu nasıl bilmez? Elbette bilir. Çünkü o, başkaları hakkında meydana gelen olayların ve vakaların sırrına vâkıftır." Bilinmeli ki, الدنيا كحلم النائم yani "Dünya uyuyan kimsenin rüyasıdır" hadis-i şerifi gereğince bu dünya hayatı rüyadır. Ve bu hayat içinde her ferdin geçirdiği olayların ve vakaların bir yorumu vardır. Bu durum, rüya içinde görülen rüyanın yine rüya içindeki yorumlarına benzer. Ârif olan kimseler bunların sırlarına vâkıf olup Hakk Yolcusu'nu bu vâkıf oldukları sırlara göre terbiye ederler.

Bu beyitler Sultan Mahmûd-ı Gaznevî'nin lisânındandır. "Ayaz gibi bir hayır adamı rü'yâdan ibaret olan bu hayât-ı dünyeviyyedeki hâdisâtın ta'bîrini nasıl bilmez? Elbette bilir. Zîrâ o başkaları hakkında vâki' olan hâdisât ve vâkıâtın sırrına vâkıftır." Ma'lûm olsun ki, الدنيا كحلم النائم ya'ni "Dünyâ uyuyan kimsenin rü'yâsıdır" hadîs-i şerîfi mûcibince bu hayât-ı dünyeviyye rü'yâdır. Ve bu hayât içinde her ferdin geçirdiği hâdiseler ve vâkıaların bir ta'bîri vardır. Bu hâl rü'yâ içinde görülen rü'yânın yine rü'yâ içindeki ta'bîrlerine benzer. Ârif olan kimseler bunların esrârına vâkıf olup ehl-i sülûkü bu vâkıf oldukları sırlara göre terbiye buyururlar.

1997. Eğer ona imtihan cihetinden yüz kılıç vursam o mihribanın vuslatı eksik olmaz.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1997. Eğer ona imtihan yönünden yüz kılıç vursam, o dostun vuslatı eksik olmaz.

"Mihribân", muhabbet sahibi ve dost demektir. "Vuslat", ulaşmak ve bitişik olmak demektir. Yani, "Eğer ben o Ayaz'a imtihan yönünden yüz cefa kılıcı vursam, o muhabbet sahibinin kalbî bağlılığı bana karşı asla eksilmez." Çünkü muhabbet, sevilenin cefasına karşı kördür ve asla onu cefa olarak görmez. Bir kimse, sevgili edindiği kişinin cefasından etkileniyorsa, muhabbet iddiasında yalancıdır.

"Mihribân", muhabbet sahibi ve dost. "Vuslat", ulaşmak ve muttasıl olmak. Ya'ni, "Eğer ben o Ayaz'a imtihan cihetinden yüz cefâ kılıcı vursam, o muhabbet sahibinin ittisâl-i kalbîsi bana karşı aslâ eksilmez." Zîrâ muhabbet mahbûbun cefâsına karşı kördür ve aslâ onu cefâ görmez. Bir kimse mahbûbe ittihâz ettiği kimsenin cefâsından müteessir olmakta ise, muhabbet da'vâ-sında yalancıdır.

1998. "O bilir ki, o kılıcı kendi üzerime vurdum; hakikatte ben oyum, o benim!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1998. "O bilir ki, o kılıcı kendi üzerime vurdum; hakikatte ben oyum, o benim!"

Bu şerefli beyitte ittihad makamına işaret buyrulur. Sipehsâlâr hazretleri yazdığı Menâkıb'da tevhid ile ittihad arasındaki farkı açıklayarak şöyle buyururlar: "Tevhidin anlamı bir bilmek ve bir demektir. İttihadın anlamı bir olmaktır. Bu makam tevhid makamından daha yücedir. Ancak bir olmaktan maksat, kısır görüşlü bir taifenin vehmettikleri hulûl (Allah'ın yaratılmışlara girmesi) değildir. "İttihad"dan maksat şudur ki, sâlik bütün makamları geçmiş olur ve mücâhedât ve riyâzât kuvvetiyle nefsinin bakırını iksir-i a'zam (en büyük iksir) yapıp ve bütün amellerini hiçe sayıp ahadiyyet (Allah'ın birliği) sıfatlarına kabiliyetli olmuş bulunur. Ondan sonra bütün ruhanî ve cismanî, zahirî ve manevî iradeler kalkıp Hakk'ın iradesine bağlanır ve nihayet onun sıfatıyla sıfatlanır vb..." Hakikat açısından aşık ile maşukun ittihadının açıklamasıdır. Gerçi niyaz, niyazsızlığın zıddı olması yönünden zıttırlar. Nitekim ayna suretsizdir ve sadedir; ve suretsizlik suretin zıddıdır. Ancak onların arasında hakikatte bir ittihad vardır ki, onun şerhi uzundur; ve akıl sahibine işaret kafidir.

"Aşık"tan maksat, insân-ı kâmil ve "maşuk"tan maksat, Hak'tır. Hak ile insân-ı kâmil arasındaki ittihad hakkında yukarıda biraz açıklamalar verilmiş olsa da bunu açıklamak için daha birçok beyanata ihtiyaç vardır. Haddizatında bu hal ve zevk meselesidir. Hal ve zevk ise layıkıyla kelama sığmamakla beraber akla yaklaştırmak için ilmî misaller getirilebilir. Fakat cenab-ı Pir efendimizin buyurdukları gibi pek uzundur. Şu kadar ki şerhin içinde olan ayna misalinden bir dereceye kadar akıl sahipleri kayıtlı bir anlama intikal edebilirler. Mesela, ayna haddizatında suretsiz ve saftır. Onun karşısına bir kimse geçse o aynada o şahsın zatı ve sıfatıyla bir suret hasıl olur. Sıfatın zuhuru budur ki, o şahsın her bir hareket ve sükunu, mesrurane (sevinçli) ve mağmumane (kederli) hali ve gülmesi ve ağlaması o akseden surette görünür. Bu yönden şahıs aksin "ayn"ıdır (özüdür). Bu ayniyet, ıstılahî (terimsel) hakiki ayniyettir. Eğer lügavî (sözlük anlamında) olsaydı, akiste meydana gelen her bir keyfiyetin şahısta da meydana gelmesi vacip olurdu. Eğer akis üzerine taş veya boya atsalar şahıs ondan etkilenmez ve boyanmaz, kendi halinde kalır. Bu noksanlardan münezzeh ve beridir. İşte bu yönden ıstılahî hakiki gayriyet (başkalık) sabit olur. Buna göre şahıs ile akiste ayniyet ile gayriyetin her ikisi de gerçekleşir. İşte bu misalde akıl sahibine işaretler vardır, yeterlidir.

Bu beyt-i şerîfde makām-ı ittihâda işâret buyrulur. Sipehsâlâr hazretleri yazdığı Menâkıb'da tevhîd ile ittihâdın arasındaki farkı beyânen şöyle buyururlar: "Tevhîdin ma'nâsı bir bilmek ve bir demektir. İttihâdın ma'nâsı bir olmaktır. Bu makām makām-ı tevhîdden daha âlîdir. Velâkin bir olmaktan maksad käsır-nazar olan bir tâifenin tevehhüm ettikleri hulûl değildir. "İttihâd"dan maksûd olan odur ki, vaktâki sâlik cemî-i makāmâtı geçmiş olur ve mücâhedât ve riyâzât kuvvetiyle nefsinin bakırını iksîr-i a'zam yapıp ve bilcümle a'mâlini hiçe sayıp käbil-i sıfât-ı ahadiyyet olmuş bulunur. Ondan sonra cemî'-i irâdât-ı rûhânî ve cismânî, sûrî ve ma'nevî kalkıp Hakk'ın iradesine muttasıl ve âkıbet onun sıfatıyla muttasıf olur ilh..." Hakîkat cihetinden âşık ma'şûkun ittihâdının beyânıdır. Gerçi niyâz, niyâzsızlığın zıddı olması cihetinden mütezâddırlar. Nitekim âyîne sûretsizdir ve sâdedir; ve sûretsizlik sûretin zıddıdır. Velâkin onların arasında hakîkatte bir ittihâd vardır ki, onun şerhi uzundur; ve âkıle işâret kâfidir

"Aşık"tan murâd, insân-ı kâmil ve "ma'şûk"tan murâd, Hak'tır. Hak'la insân-ı kâmil arasındaki ittihâd hakkında yukarıda biraz îzâhât verilmiş ise de bunu îzâh [için] daha birçok beyânâta ihtiyaç vardır. Haddizâtında bu hâl ve zevk meselesidir. Hâl ve zevk ise lâyıkıyla kelâma sığmamakla beraber akla takrîb için ilmî misâller getirilebilir. Fakat cenâb-ı Pîr efendimizin buyurdukları vech ile pek uzundur. Şu kadar ki sürh-ı şerîfde olan âyîne misâlinden bir dereceye kadar akıl sahibleri mukayyed bir ma'nâya intikal edebilirler. Meselâ, âyîne haddizâtında sûretsiz ve sâftır. Onun karşısına bir kimse geçse o aynada o şahsın zâtı ve sıfatıyla bir sûret hâsıl olur. Sıfatın zuhûru budur ki, o şahsın her bir hareket ve sükûnu hey'et-i mesrûrâne ve mağmûmânesi ve gülmesi ve ağlaması o akseden sûrette görünür. Bu cihetten şahıs aksin "ayn"ıdır. Bu ayniyyet, ayniyet-i hakîkî-i ıstılâhîdir. Eğer lügavî olsaydı, akiste vâki' olan her bir keyfiyetin şahısta dahi vukū'u vâcib olur idi. Eğer akis üzerine taş veya boya atsalar şahıs ondan müteessir olmaz ve boyan-maz, kendi hâlinde kalır. Bu noksanlardan münezzeh ve müberrâdır. İşte bu cihetten gayriyyet-i hakîkî-i ıstılâhî sâbit olur. Binâenaleyh şahıs ile akiste ayniyet ile gayriyetin her ikisi de tahakkuk eder. İşte bu misâlde âkıle işâretler vardır, kifayet eder.

1999. Mecnun'un cismine uzaklık zahmetinden ansızın bir hastalık geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

1999. Mecnun'un bedenine uzaklık zahmetinden ansızın bir hastalık geldi.

Bilinmeli ki, Leylâ ile Mecnûn'un aşk hikâyesi halk arasında pek meşhurdur. Cenâb-ı Pîr efendimiz de bu hikâyenin şöhretine dayanarak âşık ile maşukun birleşmesi konusunda Mecnûn'un hâlini açıklayarak buyururlar ki: Mecnûn'un maşukası olan Leylâ'nın ikametgâhı uzak bir yerde bulunması sebebiyle Mecnûn onu göremediği için birdenbire o zavallı Mecnûn'un bedenine bir hastalık geldi.

Ma'lûmdur ki, Leylâ ile Mecnûn kıssa-i muâşakası halk arasında pek meşhûrdur. Cenâb-ı Pîr efendimiz de bu kıssanın şöhretine mebnî âşık ile ma'şûkun ittihâdı bahsinde Mecnûn'un hâlini beyânen buyururlar ki: Mecnûn'un ma'şûkası olan Leylâ'nın ikāmetgâhı uzak bir yerde bulunması sebebiyle Mecnûn onu göremediği için birdenbire o zavallı Mecnûn'un cismine bir hastalık geldi.

2000. İştiyak şu'lesinden kan cûşa geldi, akıbet o Mecnûn'un üzerinde hun-nâk zâhir oldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2000. Özlem ateşinin alevinden kan coştu, sonunda o Mecnun'un üzerinde anjin (hunnâk) ortaya çıktı.

Yani, kalbinde oluşan özlem ateşinin alevinden, damarlarından akan kanda bir hiddet ve hararet şiddeti meydana gelip kaynadı. Sonunda o Mecnun'un boğazındaki bademcikleri şişerek anjin (hunnâk) zuhur etti.

Ya'ni, kalbinde hâsıl olan iştiyāk ateşinin şu'lesinden, damarlarından cereyân eden kanda hiddet ve şiddet-i harâret peydâ olup kaynadı. Âkıbet o Mecnûn'un boğazındaki bâdemcikleri şişerek hunnâk zuhûra geldi.

2001. Binâenaleyh tabîb ona ilâç etmeye geldi, dedi: "Damar vurucudan başka asla çâre yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2001. Bu sebeple tabip ona ilaç etmeye geldi, dedi: "Damar vurucudan başka asla çare yoktur."

Mecnun'un anjinini tedavi etmek için gelen hekim dedi ki: "Reg-zen, yani damarından kan alıcı gelip ondan kan almak lazım gelir, bundan başka çare yoktur."

Mecnûn'un hunnâkını tedâvî için gelen hekim dedi ki: "Reg-zen, ya'ni damarından kan alıcı gelip ondan kan almak lâzım gelir, bundan başka çâre yoktur."

2002. Kanı def' için damarı vurmak lazımdır." Oraya fünûn sahibi bir damar vurucu geldi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2002. Kanı defetmek için damarı vurmak lazımdır." Oraya fen sahibi bir damar vurucu geldi.

Birinci mısra doktorun sözünün devamıdır. Yani, doktor "Boğazına hücum eden kanı defetmek için damarı delip kan almak lazımdır" dedi. Bu sebeple oraya ilminde mahir bir kan alıcı geldi.

Birinci mısra' doktorun sözünün mâba'didir. Ya'ni, doktor "Boğazına hücûm eden kanı def' etmek için damarı delip kan almak lâzımdır" dedi. Binâenaleyh oraya ilminde mâhir bir kan alıcı geldi.

2003. Onun kolunu bağladı ve o neşteri tuttu, o aşk huylu derhal bağırdı.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2003. Onun kolunu bağladı ve o neşteri tuttu, o aşk huylu derhal bağırdı.

Kan alıcı onun kolunu boğdu ve bağladı ve kolundaki atardamarlarından kan almak için neşterini eline aldı, o aşk huylu Mecnûn derhal bağırdı, dedi:

Kan alıcı onun kolunu boğdu ve bağladı ve kolundaki şiryanlarından kan almak için o neşterini eline aldı, o aşk huylu Mecnûn derhal bağırdı, dedi:

2004. "Kendi ücretini al ve kan almayı terk et, eğer ölürsem git eski cisim, de!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2004. "Kendi ücretini al ve kan almayı terk et, eğer ölürsem git eski cisim, de!"

"Ey hacamatçı, ücretini al, benim damarımdan kan almaktan vazgeç! Eğer bu hastalıktan ölürsem, ey zamanla eskimiş olan yoğun beden, git helak ol, de!"

"Ey hacamatçı, ücretini al, benim damarımdan kan almaktan vazgeç! Eğer bu illetten ölürsem, ey mürûr-i zamân ile eskimiş olan cism-i kesîf var helâk ol, de!"

2005. Dedi, "Nihayet bundan ne korkuyorsun? Mademki sen bağırıcı aslandan korkmuyorsun.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2005. Dedi, "Nihayet bundan ne korkuyorsun? Mademki sen bağırıcı aslandan korkmuyorsun.

"Gurîn", hayvanın ve özellikle aslanın bağırması anlamına gelen "gurîden" mastarından türemiştir, "bağırıcı" demektir. Bazı nüshalarda "gurîn" yerine "arîn" geçmiştir; ve "arîn" aslanın yerleşip yattığı meşelik demektir. Fakat önceki nüsha daha muteber görünür. Yani, tabip Mecnun'a dedi ki: "Ey Mecnun, mademki sen ormanlarda dolaşıp bağırıcı aslanlardan korkmuyorsun, nihayet bu hafif bir iğnedir, bundan böyle korkup ne bağırıyorsun?"

"Gurîn", hayvanın ve husûsiyle aslanın bağırması ma'nâsına olan "gurîden" masdarından müştaktır, "bağırıcı" demektir. Ba'zı nüshalarda "gurîn" yerine ""arîn" vâki' olmuştur; ve "arîn" aslanın yerleşip yattığı meşelik demektir. Fakat evvelki nüsha daha muteber görünür. Ya'ni, tabîb Mecnûn'a dedi ki: "Ey Mecnûn, mâdemki sen ormanlarda dolaşıp bağırıcı aslanlardan korkmuyorsun, nihâyet bu hafif bir iğnedir, bundan böyle korkup ne bağırıyorsun?"

2006. Aslan ve kurt ve ayı her yaban eşeği ve yırtıcı hayvan gece senin etrafına cem' gelsin.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2006. Aslan, kurt, ayı, her yaban eşeği ve yırtıcı hayvan gece senin etrafına toplansın.

"Gûr", "gûrhar" denilen "yaban eşeği" demektir; "hımâr-ı vahşî" de derler (Burhân). Yani, "Sen bir neşterden korkuyorsun, oysa bu zikredilen vahşi hayvanlar gece senin etrafına toplanırlar da sen onlardan korkmazsın."

"Gûr", "gûrhar" denilen "yaban eşeği" demektir; "hımâr-ı vahşî" dahi derler (Burhân). Ya'ni, "Sen bir neşterden korkuyorsun, halbuki bu zikrolunan vahşî hayvanlar gece senin etrafına toplanırlar da sen onlardan korkmazsın."

2007. Ciğerinde olan aşk ve vecdin kesretinden dolayı, onlara senden beşer kokusu gelmez.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2007. Ciğerinde olan aşk ve vecdin çokluğundan dolayı, onlara senden insan kokusu gelmez.

Senin içinde olan aşkın ve vecdin üstün gelmesinden dolayı, sende insanlık sıfatı kalmamıştır. Meleklik mertebesine yükselmişsindir. Halbuki bu hayvanlar, insanlık kokusuna hücum ederler. Sende o kokuyu bulamadıkları için senin etrafına toplanıp sana zararları dokunmaz.

"Senin içinde olan aşkın ve vecdin galebesinden dolayı, sende sıfat-ı beşeriyye kalmamıştır. Melekiyet mertebesine terakkî etmişsindir. Halbuki bu hayvanlar, beşeriyet kokusuna hücûm ederler. Sende o kokuyu bulamadıkları için senin etrafına toplanıp sana zararları dokunmaz."

2008. Kurt ve ayı ve aslan bilir ki aşk nedir? Köpekten nâkıs olur o ki a'mâdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2008. Kurt ve ayı ve aslan bilir ki aşk nedir? Köpekten noksan olur o ki kördür.

"Amî", gözsüzlük ve kör demektir. Yani, aşkın ne olduğunu hayvanlığıyla beraber kurt ve ayı ve aslan gibi yırtıcı yaratıklar bilir; ve onlarda sevgi eseri bulunduğu, onların bazı hareketlerinden hissedilir. Bu sebeple aşktan ve sevgiden kalbi kör olan kimse köpekten bile aşağı bir mertebede olur.

"Amî", gözsüzlük ve kör demektir. Ya'ni, aşkın ne olduğunu hayvaniyetiyle beraber kurt ve ayı ve aslan gibi yırtıcı mahlûkāt bilir; ve onlarda eser-i muhabbet bulunduğu, onların ba'zı hareketlerinden hissolunur. Binâenaleyh aşktan ve muhabbetten kalbi kör olan kimse köpekten bile aşağı bir mertebede olur.

2009. Eğer köpeğin bir aşk damarı olmasa idi, Kehf'e mensub olan köpek ne vakit kalbi isterdi?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2009. Eğer köpeğin bir aşk damarı olmasaydı, Kehf'e ait olan köpek ne zaman kalbiyle isterdi?

"Kehf'e ait olan köpek"ten kasıt, çok eski zamanlarda Adana tarafındaki putperest zalim bir hükümdarın zulmünden kaçarak bir mağaraya sığınan ve orada uzun süre uykuya dalan yedi imanlı kişiye bekçilik etmek üzere katılan bir köpektir. Kıssanın ayrıntısı Kehf suresinde, tefsir kitaplarında yer almaktadır. Bu yedi kişiye "ashâb-ı Kehf" derler. Yani, eğer köpeğin bir aşk ve sevgi damarı olmasaydı, ashâb-ı Kehf'e ait olan köpek ne zaman bu temiz kalpli kişilere yönelip onlara katılırdı ve onlarla beraber mağaraya giderdi?

"Kehf'e mensûb olan köpek"ten murâd, pek eski zamanlarda Adana cihetindeki putperest bir zâlim hükümdârın zulmünden bir mağaraya kaçan ve orada tûl müddet uykuya dalan ehl-i îmandan yedi kişiye bekçilik etmek üzere iltihâk eden bir köpektir. Kıssanın tafsîli sure-i Kehf'de tefsîr kitablarında münderiçtir. Bu yedi kişiye "ashâb-ı Kehf" derler. Ya'ni, eğer köpeğin bir aşk ve muhabbet damarı olmasa idi, ashâb-ı Kehfe mensûb olan köpek ne vakit bu kalb-i selîm erbâbına meyledip onlara iltihâk eder ve onlarla beraber mağaraya gider idi?

2010. Her ne kadar meşhûr olmadı ise de, cihanda köpekler gibi olan sûrette onun cinsinden dahi vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2010. Her ne kadar meşhur olmadıysa da, dünyada köpekler gibi olan surette onun cinsinden de vardır.

Yani, her ne kadar Ashâb-ı Kehf'in köpeği gibi meşhur olmadıysa da, bu âlemde köpekler gibi olan suret içinde, o Ashâb-ı Kehf'in köpeği cinsinden başka köpekler de vardır ki, onlarda da aşk ve muhabbet damarı belirgindir. Nasıl ki Mevlânâ Câmî hazretleri Nefahâtü'l-Üns'ünde, Necmeddîn-i Kübrâ (k.s.) hazretlerinin menkıbesinde şu olayı anlatır: "Necmeddin-i Kübrâ hazretlerinin müridlerinden Şeyh Sa'düddin Hamevî (k.s.) hazretlerinin aklından "Acaba bu ümmet içinde sohbeti köpeğe tesir eden bir kimse var mıdır?" fikri geçti. Cenâb-ı Necmeddîn bu düşünceyi keşfedip yerinden kalkarak tekkenin kapısına çıkıp durdu. O sırada oraya bir köpek geldi ve durup kuyruğunu salladı. Hazret-i Necmeddin'in mübarek bakışı ona yöneldi. Derhal o bakıştan etkilenip kendinden geçti ve şehirden yüzünü çevirip kabristan tarafına gitti ve başını yerlere sürdü. Geçtiği yollarda elliye, altmışa yakın köpek onun etrafında halka olup, ellerini onun ellerine koyarak hiçbirisi havlamaz ve hiçbir şey yemezlerdi ve hürmetle dururlardı. Nihayet yaşamayıp öldü. Hazret-i Necmeddîn'in emri üzerine onu insan gibi defnettiler ve mezarını da insan mezarı tarzında yaptılar.

Ya'ni, her ne kadar ashâb-ı Kehf'in köpeği gibi meşhûr olmadı ise de, bu âlemde köpekler gibi olan sûret içinde, o ashâb-ı Kehf'in köpeği cinsinden başka köpekler dahi vardır ki, onlarda da aşk ve muhabbet damarı zâhirdir. Nitekim Mevlânâ Câmî hazretleri Nefahâtü'l-Üns'ünde, Necmeddîn-i Kübrâ (k.s.) hazretlerinin menkıbesinde şu vak'ayı hikâye buyurur: "Necmeddin-i Kübrâ hazretlerinin mürîdlerinden Şeyh Sa'düddin Hamevî (k.s.) hazretlerinin hatırından "Acabâ bu ümmet içinde sohbeti köpeğe te'sîr eden bir kimse var mıdır?" fikri geçti. Cenâb-ı Necmeddîn bu hâtırayı keşfedip yerinden kalkarak tekkenin kapısına çıkıp durdu. O sırada oraya bir köpek geldi ve durup kuyruğunu salladı. Hazret-i Necmeddin'in nazar-ı mübâreki ona mün'atıf oldu. Derhâl o nazardan müteessir olup kendinden geçti ve şehirden yüzünü çevirip kabristan tarafına gitti ve başını yerlere sürdü. Geçtiği yollarda elliye, altmışa yakın köpek onun etrafında halka olup, ellerini onun ellerine koyarak hiçbirisi havlamaz ve hiçbir şey yemezler idi ve hürmetle dururlar idi. Nihâyet yaşamayıp öldü. Hazret-i Necmeddîn'in emri üzerine onu insan gibi defnettiler ve mezarını da insan mezarı tarzında yaptılar.

2011. Sen kendi cinsinden olan gönle koku götürmedin. Kurttan ve kuzudan gönül kokusunu ne vakit götürürsün?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2011. Sen kendi cinsinden olan gönle koku götürmedin. Kurttan ve kuzudan gönül kokusunu ne vakit götürürsün?

Ey gafil insan, sen kendi cinsin olan insân-ı kâmilin şerefli kalbinin kokusunu alamadın ve onun beşerî suretine bakıp onu da kendin gibi kıyasladın. Kurdun ve kuzunun ve diğer hayvanların kalbinde olan aşk ve muhabbet damarının kokusunu ve eserini ne zaman idrak edebilirsin? İşte bu idrak edemeyişindir ki seni inkâra sevk eder.

Ey gafil insan, sen kendi cinsin olan insân-ı kâmilin kalb-i şerîfinin kokusunu alamadın ve onun sûret-i beşeriyyesine nazar edip onu da kendin gibi kıyâs ettin. Kurdun ve kuzunun ve sâir hayvânâtın kalbinde olan aşk ve muhabbet damarının kokusunu ve eserini ne vakit idrak edebilirsin? İşte bu adem-i idrâkindir ki seni inkâra sevk eder.

2012. Eğer aşk olmasa idi varlık ne vakit olurdu? Ekmek sana ne vakit çarpar idi? Ne vakit sen olurdu?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2012. Eğer aşk olmasaydı varlık ne zaman olurdu? Ekmek sana ne zaman çarpar idi? Ne zaman sen olurdu?

Bu şerefli beytin birinci mısraında "Ben bir gizli hazine idim, bilinmeye muhabbet ettim; halkı bilinmem için yarattım" hadis-i şerifine işaret buyrulur. Cenab-ı Şeyh-i Ekber hazretleri buyururlar ki: "Bu hadis-i kudsî seneden zayıf fakat keşfen sahihtir." Bu hadisin izahı şudur ki, Hak'ın hakiki varlığı, vahdet mertebesine, yani hakikat-i Muhammediyye mertebesine tenezzülünden sonra, kendi zâtına ve sıfatına şuuru sebebiyle, zâtında gizli olan kemâlâtı ortaya çıkarmaya muhabbet etti. Bu zuhur ve ortaya çıkarma ancak kendi zâtından yine kendi zâtınadır. Ve gizlilik dahi yine kendi zâtından yine kendi zâtınadır. Varlıkta kendinden başka bir şey yoktur ki ondan gizli olsun. Gayriyet (başkalık) taayyünât (belirginleşmeler) cihetinden itibari bir şeydir. Bu sebeple bu hadis-i şerif, zuhurdan önce kendi kemâlâtının yine kendisine gizli olduğunu beyandan ibarettir. Yani "zuhurdan önce kendimden gizli olan ve kuvvede (potansiyel olarak) olan kemâlâtımı şuhudî zevk (görerek idrak etme zevki) ile bilmeye muhabbet ettim ve halkı bu şuhudî zevk ile bilinmem için yarattım" demek olur. Bu izahattan anlaşılır ki, eğer ilahi muhabbet olmasaydı, bu izafî varlık âlemi ve taayyünât âlemi ortaya çıkmazdı. İkinci mısra dahi, bu ilahi sevgi eserinin bu kesret (çokluk) âlemine dahi sirayet ettiğini beyandır. Yani, donmuş ve surette ölü olan ekmek dahi insana gelmeye ve çarpmaya âşıktır. Çünkü o ekmek insana gelmekle onda gizli olan hayat sırrı ortaya çıkar. Zira ekmek insana dönüşmekle insanın "ayn"ı (özü) ve varlığı olur.

Bu beyt-i şerîfin birinci mısra'ında کنت كنزا مخفيا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لا عرف Ya'ni "Ben bir gizli hazîne idim, bilinmeğe muhabbet ettim; halkı bilinmem için yarattım" hadîs-i şerîfine işaret buyrulur. Cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri buyururlar ki: "Bu hadîs-i kudsî seneden zaîf fakat keşfen sahîhtir." Bu hadîsin îzâhı budur ki, vücûd-ı hakîkî-i Hak, mertebe-i vahdete, ya'ni hakîkat-i muhammediyye mertebesine tenezzülünden sonra kendi zâtına ve sıfatına şuûru hasebiyle, zâtında mündemiç olan kemâlâtı ızhâra muhabbet etti. Bu zuhûr ve ızhâr ancak kendi zâtından yine kendi zâtınadır. Ve hafâ dahi yine kendi zâtından yine kendi zâtınadır. Vücûdda kendinden gayri bir şey yoktur ki ondan hafi olsun. Gayriyet taayyünât cihetinden i'tibârî bir şeydir. Binâenaleyh bu hadis-i şerîf kable'z-zuhûr kendi kemâlâtının yine kendisine hafi olduğunu beyândan ibarettir. Ya'ni "kable'z-zuhûr kendimden mahfi olan ve kuvvede olan kemâlâtımı zevk-i şuhûdî ile bilmeye muhabbet ettim ve halkı bu zevk-i şuhûdî ile bilinmem için yarattım" demek olur. Bu îzâhâttan anlaşılır ki, eğer muhabbet-i ilâhiyye olmasa idi, bu vücûd-i izâfî âlemi ve âlem-i taayyünât zuhûra gelmezdi. İkinci mısra' dahi, bu hubb-i ilâhî eserinin bu âlem-i keserâta dahi sârî olduğunu beyândır. Ya'ni, müncemid ve sûrette ölü olan ekmek dahi insana gelmeğe ve çarpmağa âşıktır. Çünkü o ekmek insana gelmekle onda mahfi olan sırr-ı hayât zâhir olur. Zîrâ ekmek insana münkalib olmakla insanın "ayn"ı ve vücûdu olur.

2013. Ekmek sen oldu, neden? Aşk ve iştihadan. Ve yoksa ekmeğin cana kadar bir yolu ne vakit olurdu?&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2013. Ekmek sen oldu, neden? Aşk ve iştahadan. Yoksa ekmeğin cana ulaşan bir yolu ne zaman olurdu?

Yani, ey beslenen insan, ekmeği yediğin zaman, o ekmek senin vücudunda yok olup, sana dönüştü ve senin tekil hakikatin oldu. Bu niçin böyle oldu? Sebebi şudur ki, ekmek sana gelmeye aşıktır ve sana gelmek ister; sen de açlığını gidermek için ekmeğe aşıksın ve ekmek yemeye iştahın vardır. Bu sebeple ekmek sana aşıktır ve sen onun maşukusun ve aynı şekilde sen ekmeğe aşıksın ve ekmek senin maşukundur. İşte her iki tarafın aşıklığı ve maşukluğu birbirlerinde yok olmayı ve birleşmeyi gerektirmiştir.

Ya'ni, ey müteğaddî olan insan, ekmeği yediğin vakit, o ekmek senin vücûdunda mahvolup, sana münkalib oldu ve senin "ayn"ın oldu. Bu niçin böyle oldu? Sebebi budur ki, ekmek sana gelmeğe âşıktır ve sana gelmek ister; ve sen dahi açlığını def' için ekmeğe âşıksın ve ekmek yemeğe iştihân vardır. Binâenaleyh ekmek sana âşıktır ve sen onun ma'şûkusun ve kezâ sen ekmeğe âşıksın ve ekmek senin ma'şûkundur. İşte her iki tarafın âşıklığı ve ma'şûkluğu birbirlerinde mahvı ve ittihâdı mûcib olmuştur.

2014. Aşk ölü olan ekmeği can yapar. Can ki fânî olur, ebedî yapar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2014. Aşk, ölü olan ekmeği can yapar. Can ki fânî olur, ebedî yapar.

Aşk, ölü ve cansız (cemâd) türünden olan ekmeği insan vücudunda can ve hayvanî ruh yapar; ve fânî olan hayvanî ruhu da ebedî ve bâkî yapar.

Aşk ölü ve cemâd nev'inden olan ekmeği vücûd-i insânîde cân ve rûh-i hayvânî yapar; ve fânî olan rûh-i hayvânîyi dahi ebedî ve bâkî yapar.

2015. Mecnun dedi: "Ben neşterden korkmuyorum, benim sabrım kayalık dağdan ziyadedir."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2015. Mecnun dedi: "Ben neşterden korkmuyorum, benim sabrım kayalık dağdan daha fazladır."

2016. "Zahm mahalliyim, tenim yarasız rahat etmez. Âşıkım, yaralar üzerine teveccüh ederim."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2016. "Yara yeriyim, bedenim yarasız rahat etmez. Âşıkım, yaralar üzerine yönelirim."

"Menbel", tembel ve kötü inançlı ve yara yeri ve taze yaralar üzerine konulan ilaç anlamlarına gelir (Gıyâsü'l-Lügāt). Burada "yara yeri" anlamı uygundur. "Tenîden" mastarının birçok anlamı vardır, burada "yönelmek" anlamındadır. Yani, "Ben yara yeriyim, bu sebeple bedenim yara olmaksızın rahat etmez; ve ben âşıkım, yaradan kaçmam, aksine yaralar üzerine yönelirim."

"Menbel", tenbel ve fenâ i'tikādlı ve zahm mahalli ve tâze yaralar üzerine konulan ilâç ma'nâlarına gelir (Gıyâsü'l-Lügāt). Burada "zahm mahalli" ma'nâsı münasibdir. "Tenîden" masdarının müteaddid ma'nâları vardır, burada "teveccüh etmek" ma'nâsınadır. Ya'ni, "Ben yara mahalliyim, binâenaleyh cismim yara olmaksızın rahat etmez; ve ben âşıkım, yaradan kaçmam, bilakis yaralar üzerine teveccüh ederim."

2017. "Fakat benim vücudum Leylâ'dan doludur. Bu sadef o incinin sadeflerinden doludur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2017. "Fakat benim vücudum Leylâ'dan doludur. Bu sedef o incinin sedeflerinden doludur."

"Fakat Leylâ'nın aşkı bana üstün geldiğinden, benim vücudum ve varlığım Leylâ'dan doludur. Benim sedef gibi olan bedenim, inci gibi olan Leylâ'nın sıfatlarından doludur."

"Fakat Leylâ'nın aşkı bana müstevlî olduğundan benim vücûdum ve varlığım Leylâ'dan doludur. Benim sadef gibi olan cismim inci gibi olan Leylâ'nın sıfatlarından doludur."

2018. "Ey kan alıcı, eğer beni hacamat edersen korkarım neşteri ansızın Leylâ üzerine vurursun."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2018. "Ey kan alıcı, eğer beni hacamat edersen korkarım neşteri ansızın Leylâ üzerine vurursun."

"Ben Leylâ'da müstağrakım (tamamen batmış, kendini kaybetmiş) ve Leylâ'nın tekil hakikati olmuşum. Eğer benden kan almak için neşteri damarıma vurursan, korkarım ki ansızın bu neşteri Leylâ'ya vurmuş olursun."

"Ben Leylâ'da müstağrakım ve Leylâ'nın "ayn"ı olmuşum. Eğer benden kan almak için neşteri damarıma vurur isen korkarım ki ansızın bu neşteri Leylâ'ya vurmuş olursun."

2019. "O bir akıl bilir ki, o rûşen gönül sahibidir. Leylâ ile benim aramda fark yoktur."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2019. "O bir akıl bilir ki, o aydın gönül sahibidir. Leylâ ile benim aramda fark yoktur."

Aşık ile ma'şûk arasında birleşme olduğunu, aydın ve nurlu olan bu gönül sahibinin aklı bilir. Bu sebeple öyle bir akıl, benimle Leylâ arasında fark olmadığını idrak eder. Bir ma'şûk, aşığından sordu ki: "Kendini mi daha çok seversin yoksa beni mi?" Cevap verdi ki: "Ben kendimden ölmüşüm ve seninle diri olmuşum. Kendimden ve kendi sıfatlarımdan yok olmuşum ve seninle var olmuşum. Kendi benliğimi unutmuşum ve senin benliğinden bilici olmuşum. Kendi kudretimi yele vermişim ve senin kudretin ile kâdir olmuşum. Eğer kendimi seversem seni sevmiş olurum; ve eğer seni sever isem kendimi sevmiş olurum." Şiir: "Her kime yakınlık aynası olursa, her ne kadar kendisini görücü olsa da Hakk'ı görücü olur." "Benim sıfatlarım ile halkıma çık! Seni gören beni görür. Sana yönelen bana yönelir ve seni seven beni sever." Buna kıyas et!

Bu şerefli şerhte, ehassü'l-havâss (seçkinlerin seçkini) evliyaya meydana gelen birleşme makamı açıklanır. Bu konudaki izahat 1998 numaralı şerefli beyitte geçti. اخرج بصفاتي ... الخ ["Benim sıfatlarımla çık!.."] sözü, Bâyezîd-i Bestâmî (k.s.) hazretlerinin şerefli kalbine Yüce Allah hazretleri tarafından meydana gelen bir ilâhî hitaptır ki, kurb-ı ferâiz (farzlarla yakınlaşma) makamında bulunan her bir ârifin bu hitaptan nasibi vardır. Bu makam zevkî ve vicdanî olduğu için yazmak ve söylemekle anlaşılabilecek bir şey değildir.

"Aşık ile ma'şûk arasında ittihâd olduğunu rûşen ve nûrânî olan bu gönül sâhibinin aklı bilir. Binâenaleyh öyle bir akıl benimle Leylâ arasında fark olmadığını idrâk eder." Bir ma'şûk âşıkından sordu ki: "Kendini mi daha ziyâde seversin yâhud beni mi?" Cevâb verdi ki: "Ben kendimden ölmüşüm ve seninle diri olmuşum. Kendimden ve kendi sıfatlarımdan yok olmuşum ve seninle var olmuşum. Kendi benliğimi unutmuşum ve senin benliğinden bilici olmuşum. Kendi kudretimi yele vermişim ve senin kudretin ile kâdir olmuşum. Eğer kendimi seversem seni sevmiş olurum; ve eğer seni sever isem kendimi sevmiş olurum." Şiir: "Her kime yakîn âyînesi olursa her ne kadar kendisini görücü olsa da Hakk'ı görücü olur." "Benim sıfatlarım ile halkıma çık! Seni gören beni görür. Sana teveccüh eden bana teveccüh eder ve seni seven beni sever." Buna kıyâs et!

Bu şerh-i şerîfde ehassü'l-havâss evliyâya vâki' olan makām-ı ittihâd beyân buyrulur. Bu bâbdaki îzâhât 1998 numaralı beyt-i şerîfde geçti. اخرج بصفاتي ... الخ ["Benim sıfatlarımla çık!.."] kelâmı Bâyezîd-i Bestâmî (k.s.) hazretlerinin kalb-i şerîfine Hak Teâlâ hazretleri tarafından vâki' olan bir hitâb-ı ilâhîdir ki kurb-ı ferâiz makāmında bulunan her bir ârifin bu hitâbdan nasîbi vardır. Bu makām zevkî ve vicdânî olduğu için yazmak ve söylemekle anlaşılır şey değildir.

2020. Bir ma'şûk âşıkına imtihan cihetinden bir sabah şarabı vaktinde dedi ki: "Ey fülân oğlu fülân!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2020. Bir sevgili, âşığına imtihan maksadıyla, sabah şarabı vaktinde dedi ki: "Ey filan oğlu filan!"

"Sabûh", sabah vaktinde içilen şaraba denir. "Subûh", sabah vakti demektir. Şerefli beyte iki anlam daha uygundur. Fakat ilki daha tercih edilendir. Çünkü âşık ile sevgili arasındaki bu gibi sözler şarap alışverişi zamanında söylenir.

"Sabûh", sabah vaktinde içilen şaraba derler. "Subûh", sabah vakti demektir. Beyt-i şerîfe iki sûret dahi münasibdir. Fakat evvelki daha müraccahdır. Zîrâ âşık ile ma'şûk arasındaki bu gibi sözler bâde teâtîsi zamânında söylenir.

2021. "Ey muztarib, acaba sen beni mi daha ziyade seversin, yahud ki kendini mi, doğru söyle!"&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2021. "Ey muzdarip, acaba sen beni mi daha çok seversin, yoksa kendini mi, doğru söyle!"

"Kerb", gamlı ve huzursuz olmak, yani muzdarip olmak demektir. Çünkü âşığın hâli aşkın sürüklemesiyle çırpınmak ve muzdarip olmaktır. "Mer" kelimesi vezni tamamlamak için fazladır.

"Kerb", gamlı ve âramsız olmak, ya'ni muztarip olmak demektir. Zîrâ âşığın hâli sâika-i aşk ile çırpınmak ve muztarib olmaktır. "Mer", kelimesi tek- mîl-i vezn için zâiddir.

2022. Dedi: "Ben sende öyle fânî oldum ki, başlardan tâ ayağa kadar senden doluyum."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2022. Dedi: "Ben sende öyle fânî oldum ki, baştan ayağa kadar senden doluyum."

"Sâr" kelimesinin çeşitli anlamları vardır. Burada "ser", baş anlamındadır. Yani âşık, maşukun sorusuna cevap olarak dedi ki: "Ben senin aşk ve muhabbetinde öyle fânî oldum ki, başımın her zerresinden ayaklarıma kadar senden doluyum." Hazret-i Pîr'in rubaisi: Aşk geldi damarlarımdaki kanım gibi oldu. Varlık boşalıp her tarafım yara ile doldu. Yaram vücudumun bütün cüzlerini (parçalarını) kapladı. Bana kuru bir ad kaldı, geri kalan her şey o oldu.

"Sâr", kelimesinin müteaddid ma'nâları vardır. Burada "ser", baş ma'nâsınadır. Ya'ni, âşık ma'şûkun suâline cevâben dedi: "Ben senin aşk ve muhabbetinde öyle fânî oldum ki, başımın her zerresinden ayaklarıma kadar senden doluyum." Rubâî-i hazret-i Pîr: Aşk geldi damarlarımdaki kanım gibi oldu Varlık boşalıp her tarafım yara ile doldu. Zabt eyledi yaram bütün eczâ-yı vücûdu Kaldı kuru bir ad bana, bâkî hep o oldu."

2023. Benim üzerimde benim varlığımdan addan başka yoktur. Ey hoş murâdlı! Benim vücudumda senin gayrın yoktur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2023. Benim üzerimde, benim varlığımdan başka bir isim yoktur. Ey güzel muratlı kişi! Benim varlığımda senden başkası yoktur.

2024. O sebebden ben böyle fânî oldum; bal deryası olan sende sirke gibi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2024. O sebeple ben böyle fani oldum; bal denizi olan sende sirke gibi.

Yani, ben senin aşkının ve muhabbetinin şiddetinden dolayı böyle sende fani oldum. Senin senliğin bal denizi gibidir ve benim benliğim de sirke gibidir. Bu örnekte bir işaret vardır. O da şudur ki, sirke bal denizine döküldüğü zaman, onun özelliği o denizin içinde mevcuttur. Fakat sirkenin özelliğine ballık özelliği üstün gelmiştir. Bunun gibi, kulun bedensel varlığı Hakk'ın varlığında kaybolduğu zaman, bu kayboluş içinde onun beşerî sureti ve belirlenimi mevcut oldukça kulluğu kalıcıdır. Ancak kulluğun hükmü bu hâl içinde işlevsiz kalır ve ondan Hakk'a ait sıfatlar ortaya çıkar. Yoksa Hak, Hak'tır; kul da kuldur. Bu hâl içinde ancak nefy (olumsuzlama) ve ispat (olumlama) kalkar. Çünkü bu hâl içinde sabit olan Hakk'ın ispatına ve olumsuzlanan kulluğun nefyine gerek yoktur. Nasıl ki mürşidim Mesnevîhân Selânikli Muhammed Es'ad Dede Efendi (k.s.) Tevhid risalesinin bir beytinde şöyle buyururlar: Ne Mevlâ kul olur ne kul Mevlâ Fakat kalkar aradan lâ ve illâ

Ya'ni, ben senin aşkının ve muhabbetinin şiddetinden dolayı böyle sende fânî oldum. Senin senliğin bal deryâsı ve benim benliğim dahi sirke gibidir. Bu misâlde bir işaret vardır. O da budur ki, sirke bal deryâsına döküldüğü vakit, onun sıfatı o deryâ içinde mevcûddur. Fakat sirkenin sıfatına ballık sıfatı galebe etmiştir. Bunun gibi abdin vücûd-i abdânîsi vücûd-i Hakkānîde müstağrak olduğu vakit, bu istiğrâk içinde onun sûret-i beşeriyyesi ve taayyünü mevcûd oldukça abdiyeti bâkîdir. Ancak abdiyetin hükmü bu hâl içinde muattal olup ondan sıfât-ı hakkıyye zâhir olur. Yoksa Hak, Hak'tır; abd dahi, abddir. Bu hâl içinde ancak nefy ve isbât kalkar. Zîrâ bu hâl içinde sâbit olan Hakk'ın isbâtına ve menfî olan abdiyetin nefyine hâcet yoktur. Nitekim mürşidim Mesnevîhân Selânikli Muhammed Es'ad Dede Efendi (k.s.) Tevhîd risâlesi'nin bir beytinde şöyle buyururlar: Ne Mevlâ abd olur ne abd Mevlâ Fakat kalkar aradan lâ ve illâ

2025. Bir taş gibi ki külliyyen hâlis la'l olur. O güneşin sıfatlarından dolu olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2025. Bir taş gibi ki tamamen saf lâl olur. O, güneşin sıfatlarıyla dolu olur.

Bu şerefli beyit, insân-ı kâmilin fenâ hâli hakkında bir örnektir. Örneğin bazı taşlarda, zerrelerinin güneş ışığını hapsederek şeffaf olması yatkınlığı vardır. Kırmızı renkte olan lâl taşı bu gruptandır.

Bu beyt-i şerîf insân-ı kâmilin hâl-i fenâsı hakkında bir misâldir. Meselâ ba'zı taşlarda zerrelerinin ziyâ-yı şemsi habsederek şeffaf olması isti'dâdı vardır. Kırmızı renkte olan la'l taşı bu zümredendir.

2026. Onda o taşlık vasfı kalmaz. Onun arkası ve yüzü güneşin vasfından dolu olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2026. Onda o taşlık vasfı kalmaz. Onun arkası ve yüzü güneşin vasfından dolu olur.

Yani, zerreleri güneşin ışığını alıp şeffaf olduğu zaman, artık lâl olan taşta sıradan taşlık vasfı kalmaz. Onun her yönü güneşin ışığından ve parlaklığının vasfından dolu olur. İnsân-ı kâmilin yoğun ve kara taş hükmünde olan cismaniyeti, Hak varlığı güneşinin nurunda kaybolduğu zaman, onun beşerî sıfatı yok olup yerine Hak sıfatı kaim olur.

Ya'ni, zerreleri güneşin ziyâsını zabtedip şeffaf olduğu vakit, artık la'l olan taşta âdî taşlık vasfı kalmaz. Onun her ciheti güneşin ziyâsından ve parlaklığının vasfından dolu olur. İnsân-ı kâmilin kesîf ve kara taş mesâbesinde olan cismâniyeti, vücûd-ı Hak güneşinin nûrunda müstağrak olduğu vakit, onun sıfat-ı beşeriyyeti zâil olup yerine sıfat-ı Hak kāim olur.

2027. Ondan sonra eğer kendi kendini dost tutarsa ey delikanlı, güneşin dostluğu olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2027. Ondan sonra eğer kendi kendini dost tutarsa ey delikanlı, güneşin dostluğu olur.

Yani, güneşin ışığı zerrelerine nüfuz edip lâl olan bir taş kendini severse artık o kendini değil güneşi sevmiş olur. Aynı şekilde insân-ı kâmilin kendini sevmesi bu örneğe uygun olarak Hakk'ı sevmek olur.

Ya'ni, güneşin ziyâsı zerrelerine nüfüz edip la'l olan bir taş kendini sever-se artık o kendini değil güneşi sevmiş olur. Kezâlik insân-ı kâmilin kendini sevmesi bu misâle mutâbık olarak Hakk'ı sevmek olur.

2028. Ve eğer o, cân ile güneşi dost tutarsa, şübhesiz kendinin dostluğu olur.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2028. Ve eğer o, can ile güneşi dost tutarsa, şüphesiz kendinin dostluğu olur.

Ve eğer o lâl taşı, güneşi canı gönülden severse şüphesiz kendini sevmiş olur. Bu şerefli beyit yukarıdaki beytin aksidir. Hak varlığıyla ayakta duran insân-ı kâmil (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) dahi Hakk'a muhabbet etse, kendi kalmamış ve Hak kendisinin kendiliği makamına kâim olmuş bulunduğu için kendini sevmiş olur.

Ve eğer o la'l olan taş, güneşi cân u gönülden severse şübhesiz kendini sevmiş olur. Bu beyt-i şerîf yukarıkı beytin aksidir. Vücûd-ı Hakkānî ile kāim olan insân-ı kâmil dahi Hakk'a muhabbet etse kendi kalmamış ve Hak kendinin kendiliği makāmına kāim olmuş bulunduğu için kendini sevmiş olur.

2029. Hâlis la'l ister kendisini dost tutsun ister o güneşi dost tutsun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2029. Hâlis lâl taşı ister kendisini dost tutsun ister o güneşi dost tutsun!

2030. Onun bu iki dostluğunda fark yoktur. Her iki taraf şarkın ziyasından başka değildir.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2030. Onun bu iki dostluğunda fark yoktur. Her iki taraf güneşin ışığından başka değildir.

"Şark", güneş anlamına gelir (Akrebü'l-Mevârid). Lal taşı ister kendini ister güneşi sevsin, her iki tarafa yönelen aşk ve muhabbet ancak güneşin ışığına gerçekleşmiş olur.

"Şark", güneş ma'nâsınadır (Akrebü'l-Mevârid). La'l olan taş ister kendini ister güneşi sevsin her iki tarafa müteveccih olan aşk ve muhabbet ancak güneşin ziyâsına vâki' olmuş olur.

2031. O la'l olmadıkça kendinin düşmanıdır. Zîrâ burada bir "ben" yoktur, iki "ben" vardır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2031. O la'l olmadıkça kendinin düşmanıdır. Çünkü burada bir "ben" yoktur, iki "ben" vardır.

O kara taşın zerreleri güneşin ışığında kaybolup kendi yoğunluğundan geçerek şeffaf la'l olmadıkça kendinin düşmanıdır. Çünkü burada iki "ben" vardır. Birisi o yoğun taşın benliği, diğeri de güneşin benliğidir. Bunun gibi insanın yoğun izafî varlığı, Hak'ın latîf varlığında yok olmadıkça ortada iki benlik vardır. Birisi Hak'ın benliği, birisi de kulun yoğun benliğidir. Yüce Allah "Ben dilediği şeyi yaparım!" diyor. Yoğun varlık sahibi olan kul da "Benim irâdem vardır, istediğimi yaparım!" diyor.

O kara taşın zerreleri güneşin ziyâsında müstağrak olup kendi kesâfetinden geçerek şeffaf la'l olmadıkça kendinin düşmanıdır. Zîrâ burada iki "ben" vardır. Birisi o kesif taşın benliği, diğeri de güneşin benliğidir. Bunun gibi beşerin vücûd-i izâfi-i kesîfi vücûd-ı latîf-i Hak'ta fânî olmadıkça ortada iki benlik vardır. Birisi Hakk'ın benliği, birisi de abdin kesîf benliğidir. Hak Teâlâ ben "Fa'âlün limâ yürîdim, ya'ni dilediği şeyi yaparım!" diyor. Vücûd-ı kesîf sâhibi olan abd dahi "Benim irâdem vardır, istediğimi yaparım!" diyor.

2032. Zîra ki taş zulmânîdir ve gündüzün göremez; zulmânî olan hakikatte nûrun zıddıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2032. Çünkü taş karanlıktır ve gündüz göremez; karanlık olan, hakikatte ışığın zıddıdır.

"Rûz-kûr", gündüz göremeyen anlamına gelir ve "şeb-kûr"un (gece körü) karşıtıdır; açıkça görünen bir şeyi göremeyen ve çok akılsız olan kimseden kinayedir. (Bahâr-ı Acem). Yani, taş gibi cismanî bir kimse karanlıktır ve ortada olan şeyi göremez. Karanlığa mensup olan kimse ise hakikatte ışığın zıddıdır. Yani, cismanî olan kimse kendi varlığında boğulmuş olup bütün eşyada Hakk'ın varlığını göremez. Çünkü varlık ve vücut ışıktır ve gündüzdür. Cismanî olan kimse ise ortada ve açıkça görünen bu ışığı göremez. Çünkü kendisi karanlıktır; ve karanlık olan kimse ise hakikatte ışığın zıddı olduğundan, iki zıt bir araya gelmez kuralı gereğince, kendisinin yoğun cismaniyeti ışığın perdesi olur.

"Rûz-kûr", gündüzün göremeyen ma'nâsına olup "şeb-kûr" mukābilidir ve âşikâr olan bir şeyi göremeyen ve gāyet akılsız olan kimseden kinâyedir. (Bahâr-ı Acem). Ya'ni, taş mesâbesinde olan cismânî bir kimse zulmânîdir ve meydanda olan şeyi göremez. Zulmete mensûb olan kimse ise hakîkatte nûrun zıddıdır. Ya'ni, cismânî olan kimse kendinin varlığında müstağrak olup bilcümle eşyâda Hakk'ın varlığını göremez. Zîrâ varlık ve vücûd nûrdur ve gündüzdür. Cismânî olan kimse ise meydanda ve âşikâr olan bu nûru göremez. Zîrâ kendisi zulmânîdir; ve zulmânî olan kimse ise hakîkatte nûrun zıddı olduğundan iki zıd cem' olmaz kāidesi mûcibince, kendisinin cismâniyet-i kesîfesi nûrun hicâbı olur.

2033. Kendini dost tutar, kâfirdir. Zîrâ ki o şems-i ekberin menna'ıdır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2033. Kendini dost tutar, kâfirdir. Çünkü o, o en büyük güneşin engelleyicisidir.

O, cismanî nefsini sever ve nefsinde benlik ve bağımsızlık düşünür. Bu sebeple o, yoğun cismiyle latîf Hakk'ın varlığını örtücüdüdür. Çünkü o kimse, Hakk'ın hakiki varlığı olan en büyük varlık güneşini abartılı bir şekilde engeller.

O cismânî kendi nefsini sever ve nefsinde benlik ve istiklâl tasavvur eder. Bi- nâenaleyh o cism-i kesîfi ile Hakk-ı latîfın varlığını örtücüdür. Zîrâ ki, o kimse en büyük varlık güneşi olan vücûd-ı hakîkî-i Hakk'ı mübâlağa ile men' edicidir.

2034. Binâenaleyh taşın "ben" demesi lâyık olmaz. O bütün karanlığa mensûbdur ve fenâdadır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2034. Bu sebeple taşın "ben" demesi uygun olmaz. O, bütün karanlığa mensuptur ve yok olmaktadır.

Bu sebeple taş ve cansız varlık hükmünde olan cismanînin, Hakk'ın gerçek varlığı karşısında "ben" demesi uygun olmaz ve yakışmaz. Nasıl uygun olur ki, o cismanî karanlığa mensuptur; ve an be an yok olmaktadır ve fani olmaktadır.

Binâenaleyh taş ve cemâd mesâbesinde olan cismânînin Hakk'ın vücûd-1 hakîkîsi müvâcehesinde "ben" demesi lâyık olmaz ve yakışmaz. Nasıl lâyık olur ki, o cismânî zulmete mensûbdur; ve dembedem fenâdadır ve fânî olmaktadır.

2035. Bir Fir'avn "Ben Hakk'ım!" dedi, alçak oldu; bir Mansur "Ben Hakk'ım!" dedi ve kurtuldu.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2035. Bir Firavun "Ben Hakk'ım!" dedi, alçak oldu; bir Mansur "Ben Hakk'ım!" dedi ve kurtuldu.

Bir Firavun cismaniyet (bedensellik) ve enaniyet (benlik) içinde boğulmuşken أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى (Nâziât, 79/24) yani "Ben sizin en yüce Rabbinizim!" dedi, alçak oldu ve belasını buldu; ve Hüseyin b. Mansûr el-Hallâc el-Beyzâvî (k.s.) hazretleri de bedensel varlığı Hakk'ın varlığında fani olduktan sonra "Ben Hakk'ım!" dedi, kurtuldu ve ilahi katında yükseldi. Nasıl ki Ebû Saîd Ebu'l-Hayr (k.s.) hazretleri "Hüseyin Mansûr Hallâc (k.s.) yüce bir haldedir; onun zamanında doğuda ve batıda onun gibi kimse yoktu" buyurmuştur. Hz. Mansur hicretin 309. senesinde Bağdat'ta Bâbü't-Tâka'da Zilkade'nin 24. günü zahir ulemasının fetvası üzerine şehit edilmiştir. Hazretin şehadet mertebesine ulaşması, yüce şanına açık bir delildir; ve Cenâb-ı Mevlâna efendimiz de Mansur'un katline fetva verenlerin gaddar olduklarını II. cildin 1387 numarasına denk gelen چون قلم در دست غداری بود بی گمان منصور برداری بود ["Vakti geldiğinde kalem bir gaddarın elinde olur, şüphesiz Mansur darağacına asılır"] beytinde beyan buyurmuşlardı.

Bir Fir'avn cismâniyet ve enâniyet içinde müstagrak iken أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى (Nâziât, 79/24) ya'ni "Ben sizin Rabb-ı a'lânızım!" dedi, alçak oldu ve belâsını buldu; ve Hüseyin b. Mansûr el-Hallâc el-Beyzâvî (k.s.) hazretleri dahi vücûd-ı abdânîsi vücûd-ı Hakkānîde fânî olduktan sonra "Ben Hakk'ım!" dedi, kurtuldu ve ind-i ilâhîde yükseldi. Nitekim Ebû Saîd Ebu'l-Hayr (k.s.) hazretleri "Hüseyin Mansûr Hallâc (k.s.) ulüvv-i hâldedir; onun zamânında maşrık ve mağribde onun gibi kimse yok idi" buyurmuştur. Hz.Mansûr hicretin 309. senesinde Bağdad'da Bâbü't-Tâka'da Zi'l-ka'de'nin 24. günü ulemâ-i zâhirin fetvâsı üzerine şehîd edilmiştir. Hazretin mertebe-i şehadeti ihrâzı ulüvv-i şânına bir delîl-i zâhirîdir; ve Cenâb-ı Mevlâna efendimiz dahi Mansûr'un katline fetvâ verenlerin gaddâr olduklarını II. cildin 1387 numarasına müsâdif olan چون قلم در دست غداری بود بی گمان منصور برداری بود ["Vaktâki kalem bir gaddârın elinde olur, şübhesiz Mansûr berdâr olur"] beytinde beyân buyurmuşlar idi.

2036. O enenin akabinde Allah'ın la'neti vardır; ve bu eneye Allah'ın rahmeti vardır ey muhib!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2036. O "ben"in ardından Allah'ın laneti vardır; ve bu "ben"e Allah'ın rahmeti vardır ey seven!

O Firavun'un "Ben sizin en yüce Rabbinizim!" demesinin ardından Allah'ın laneti ve gazabı vardır; ve bu Hz. Mansur'un "Ben Hakk'ım!" demesine Allah'ın rahmeti ve inayeti iner ey Hakk'ın seveni!

O Fir'avn'ın "Ben Rabb-i a'lânızım!" demesi akabinde Allah'ın la'neti ve gazabı vardır; ve bu Hz. Mansûr'un "Ben Hakk'ım!" demesine Allah'ın rahmeti ve inâyeti nâzil olur ey Hakk'ın muhibbi!

2037. Zîra ki bu kara taş ve o akîk idi; o nurun düşmanı ve bu âşık idi.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2037. Çünkü bu kara taş ve o akîk idi; o nurun düşmanı ve bu âşık idi.

Çünkü bu Firavun kara taş ve karanlık idi ve o Hz. Mansur ise şeffaf ve nurlu bir akîk idi. O Firavun nurun zıddı ve düşmanı ve bu Hz. Mansur ise nurun âşıkı idi.

Zîrâ bu Fir'avn kara taş ve zulmânî idi ve o Hz. Mansûr ise şeffaf ve nûrânî bir akîk idi. O Fir'avn nûrun zıddı ve düşmanı ve bu Hz. Mansûr ise nûrun âşıkı idi.

2038. Ey fuzûl, o "ene" sırda "hüve" idi. Nûrun ittihadından, hulûl re'yinden değil!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2038. Ey fuzûl, o "ben" sırda "O" idi. Nûrun birleşmesinden, hulûl (bir şeyin başka bir şeye girmesi) görüşünden değil!

"Fuzûl" ifadesiyle Pir Efendimiz, Hz. Mansûr'a itiraz edenlere işaret eder; ve onlar, varlığı iki gören zahir ulemasıdır. Onların görüşüne göre, hem Hakk'ın hem de eşyanın, gerçekte varlıkları sabittir. Onlara göre eşya her yönden Hakk'ın gayrıdır; ve Hakk'ın eşyayı kuşatması zâtî değil, ilmîdir. Çünkü onların inancına göre, eğer Hakk'ın varlığı eşyaya zâtıyla yayılmış olsa, hulûl ve ittihâd (birleşme) gerekir. Halbuki hakikat ehline göre varlık birdir, onun latîf (ince, soyut) ve kesîf (yoğun, somut) mertebeleri vardır. Kesîf, latîfin taayyün (belirginleşme) ve sûret (şekil) yönünden gayrıdır, hakikat yönünden gayrı değildir; ve kesîf varlığın bâtını latîf varlıktır. Yoğunluk kalktığı zaman latîf, latîf ile birleşir; ve bu birleşme, varlık nurunun yine kendisiyle birleşmesi olur. Yoksa hulûl yoluyla olmaz. Yani, iki varlıktan birinin diğerine hulûl etmesi suretiyle olmaz. Bu sebeple, yoğunluğu kalkan bu Mansûr'un "ben"i, sırda onun hakikati olan "O" idi.

"Fuzûl" ta'bîriyle Cenâb-ı Pîr efendimiz Hz.Mansûr'un mu'terizlerine işâret buyururlar; ve onlar vücûdu iki gören ulemâ-i zâhirdir. Onların nazarında bir Hakk'ın ve bir de eşyânın, nefsü'l-emrde vücûdları sâbittir. Onlara nazaran eşyâ her vech ile Hakk'ın gayrıdır; ve Hakk'ın eşyayı ihâtası zâtî değil, ilmîdir. Zîrâ onların i'tikādına göre eğer vücûd-ı Hak eşyâya zâtıyla sârî olsa hulûl ve ittihâd lâzım gelir. Halbuki ehl-i hakîkate göre vücûd birdir, onun latîf ve kesîf mertebeleri vardır. Kesîf, latîfin taayyün ve sûret cihetiyle gayrıdır, hakîkat cihetiyle gayrı değildir; ve vücûd-ı kesîfin bâtını vücûd-ı latîfdir. Kesâfet kalkdığı vakit latîf, latîf ile birleşir; ve bu ittihâd nûr-ı vücûdun yine kendisiyle ittihâdı olur. Yoksa hulûl yolundan olmaz. Ya'ni, iki vücûddan biri diğerine hulûl etmek sûretiyle olmaz. Binâenaleyh kesâfeti kalkan bu Mansûr'un "ene"si, sırda onun hakîkati olan "hüve" idi.

2039. Çalış, tâ ki senin taşlığın kemter ola; ta ki bir la'l ile senin taşın enver ola!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2039. Çalış ki senin taşlığın daha az olsun; ta ki bir lâl ile senin taşın daha nurlu olsun!

Ey hakikat güneşinin talibi, çalış ki senin taşlığın ve cismaniyetinin sıfatları daha az ve hükümsüz olsun! Ta ki bir lâl değerinde olan insân-ı kâmilin sohbeti sebebiyle senin de taş değerinde olan o cismaniyetin, hakikat güneşinin nuru ile nurlansın!

Ey hakikat güneşinin talibi, çalış, tâ ki senin taşlığın ve cismâniyetinin sıfatları kemter ve hükümsüz olsun! Tâ ki bir la'l mesâbesinde olan insân-ı kâmilin sohbeti sebebiyle senin de taş mesâbesinde olan o cismâniyetin, hakîkat güneşinin nûru ile münevver olsun!

2040. Cihâda ve meşakkate sabret, dembedem fenada bekayı gör!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2040. Cihada ve meşakkate sabret, an be an fenada bekayı gör!

Lâl taşı gibi değerli olan mürşidin, senin yatkınlığına göre sana göstereceği mücâhede ve riyâzât meşakkati dairesinde sabit adımlı ol ve sabret! Bu sebatın esnasında, senden fani olan ve yok olan her bir nefse ait sıfatın yerine, bâkî olan Hak sıfatlarının kâim olduğunu ve bu şekilde an be an bu yok oluşlar içinde bekâyı gör. "Ana", yorgunluk ve meşakkat demektir.

La'l mesâbesinde olan mürşidin senin isti'dâdına göre sana göstereceği mücâhede ve riyâzet meşakkati dairesinde såbit-kadem ol ve.sabret! Bu sebâtın esnasında senden fânî ve zâil olan her bir sıfât-ı nefsâniyyenin yerine bâkî olan sıfât-ı Hakk'ın käim olduğunu ve bu sûretle dembedem bu fenâlar içinde bekāyı gör. ""Ana", taab ve meşakkat demektir.

2041. Taşlık vasfı her an nâkıs olsun, la'llik vasfı sende muhkem olsun!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2041. Taşlık vasfı her an eksik olsun, lâl vasfı sende sağlam olsun!

O mücâhedât ve riyâzât sebebiyle nefsânî sıfatların an be an eksilsin, hakikat güneşinin ışığı mesabesinde olan sıfatlar, o nefsânî sıfatların yerine kâim olsun, karanlık gidip sende nûrânîlik sağlam olsun!

O mücâhede ve riyâzet sebebiyle nefsânî sıfatların ânen fe-ânen eksilsin, hakîkat güneşinin ziyâsı mesâbesinde olan sıfatlar, o nefsânî sıfatların yerine käim olsun, zulmânîlik gidip sende nûrânîlik muhkem olsun!

2042. Varlık vasfı senin sûretinden gitsin; başında sarhoşluk vasfı artsın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2042. Varlık vasfı senin sûretinden gitsin; başında sarhoşluk vasfı artsın!

Fânî bir izafî varlıktan ibaret olan senin cismanî sûretinden o vehmedilmiş olan varlık ve enaniyet vasfı gitsin de, başında hakikî varlıktan içtiğin hakikat şarabının sarhoşluğu vasfı artsın, her tarafta varlığın birliğini gör! Eğer bu sarhoşluk içinde yukarıdaki 2038 numaralı şerefli beyitte beyan buyrulduğu üzere "ben" dersen "O" demek olur. Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'lerinin 12. faslında bu bahsi şöyle şerh buyururlar: "Eğer gönül müstağrak olursa hepsi onun istilâsında mahv olurlar. Lisana ihtiyaç kalmaz. Nihayet Leyla'nın güzelliği ki, Rahmanî güzellik değil idi, cismanî ve nefsanî idi ve su ve topraktan idi; o güzelliğe olan aşkın istiğrakı Mecnun'u öyle istilâ ve gark eyledi ki, zahir gözüyle Leyla'yı görmeye ve kelamını kulak ve seda ile işitmeye hacet yok idi. Zira Mecnun Leyla'yı kendisinden ayrı görmedi ve böyle dedi: خيالك في عيني واسمك في فمي وذكرك في قلبي فاين اكتب Nazmen Tercüme: Gözümde hayalin, dilimde adın Gönül zikrine gark olmuş, bu mektup kime

Şimdi bir cismanînin aşkında Mecnun'u bu hale koyacak kadar kuvvet vardır ve Mecnun kendisini ondan ayrı görmez ve onun hislerinin cümlesi onda gark olurlar. Göz, kulak ve burun vs. gibi uzuvların her birisi bir haz talep etmez. Cümlesini birleşmiş görür ve hazır kabul eder. Eğer dediğimiz bu uzuvlardan bir uzuv tamamen bir haz bulursa hepsi o zevkte müstağrak olurlar ve diğer bir haz talep etmezler. Bir hissin ayrıca bir başka haz talep etmesi ona delalet eder ki, bu bir uzuv, hakkı olan bir hazzı tamamen almamış ve bir noksan haz bulmuştur. Bittabi o haz içinde tamamen gark olmamıştır. Onun diğer hissi haz ister ve her bir his için ayrı bir haz arzu eyler. Ve havas mana cihetinden birleşiktirler ve suret cihetinden farklıdırlar. Bir uzva istiğrak hasıl olduğu vakit, hepsi onda müstağrak olurlar. Nitekim sinek uçarken kanadı ve başı ve bütün parçaları hareket eder. Vaktaki bala gark olur, bütün parçaları bir olur, hiç hareket kalmaz. Suya gark olan kimseden zahir olan her bir fiil onun fiili değildir, suyun fiilidir. Eğer su içinde henüz el ve ayak hareket ederse ona gark olmuş demezler. Halbuki o "Eyvah boğuldum!" diye bağırır. Buna da istiğrak demezler. Nihayet bu "ene'l-Hak" demeyi herkes boşuna davadır zanneder. "Ene'l-abd" davası büyüktür. "Ene'l-Hak" davası azim tevazudur. Zira "Ben Allah'ın kuluyum!" diyen kimse iki mevcudu ispat eder. Birisi kendisi için, diğeri de Allah içindir. Fakat "ene'l-Hak" diyen kimse kendisini yok edip ve berhava eyleyip "ene'l-Hak" der. Yani "Ben yokum, hep O'dur, Allah'tan başka mevcut yoktur. Ben mutlak yokluk ve hiçim!" der. Bu makamda tevazu fazladır. Şu kadar ki halk anlamıyorlar."

Fânî bir vücûd-ı izâfiden ibaret olan senin sûret-i cismâniyyenden o mevhûm olan varlık ve enâniyet vasfı gitsin de, başında vücûd-ı hakîkîden içtiğin şarâb-ı hakîkatin sarhoşluğu vasfı ziyâdeleşsin, her tarafta varlığın birliğini gör! Eğer bu sarhoşluk içinde yukarıki 2038 numaralı beyt-i şerîfde beyân buyrulduğu üzere "ene" dersen "hüve" demek olur. Cenâb-ı Pîr efendimiz Fîhi Mâ Fîh'lerinin 12. faslında bu bahsi şöyle şerh buyururlar: "Eğer gönül müstağrak olursa hepsi onun istîlâsında mahv olurlar. Lisâna ihtiyaç kalmaz. Nihâyet Leylâ'nın hüsnü ki, hüsn-i rahmânî değil idi, cismânî ve nefsânî idi ve âb u kilden idi; o hüsne olan aşkın istiğrâkı Mecnûn'u öyle istîlâ ve gark eyledi ki, çeşm-i zâhir ile Leylâ'yı görmeye ve kelâmını kulak ve sadâ ile işitmeye hâcet yok idi. Zîrâ Mecnûn Leylâ'yı kendisinden ayn görme-di ve böyle dedi: خيالك في عيني واسمك في فمي وذكرك في قلبي فاين اكتب Nazmen Tercüme: Gözümde hayalin, dilimde adın Gönül gark-ı zikrin bu mektûb kime

Şimdi bir cismânînin aşkında Mecnûn'u bu hâle koyacak kadar kuvvet vardır ve Mecnûn kendisini ondan ayrı görmez ve onun hislerinin cümlesi onda gark olurlar. Göz, kulak ve burun vs. gibi uzuvların her birisi bir haz taleb etmez. Cümlesini müctemi' görür ve hazır addeder. Eğer dediğimiz bu uzuvlardan bir uzuv tamâmen bir haz bulursa hepsi o zevkte müstağrak olurlar ve diğer bir haz taleb etmezler. Bir hissin ayrıca bir hazz-ı diğer taleb et-mesi ona delâlet eder ki, bu bir uzuv, hakkı olan bir hazzı tamâmen almamış ve bir noksan haz bulmuştur. Bittabi' o haz içinde tamâmen gark olmamıştır. Onun diğer hissi haz ister ve her bir his için ayrı bir haz arzu eyler. Ve havâs ma'nâ cihetinden müctemi'dirler ve sûret cihetinden müteferriktir. Bir uz-va istiğrâk hâsıl olduğu vakit, hepsi onda müstağrak olurlar. Nitekim sinek uçarken kanadı ve başı ve bütün eczâsı hareket eder. Vaktâki bala gark olur, bütün eczâsı bir olur, hiç hareket kalmaz. Suya gark olan kimseden zâhir olan her bir fiil onun fiili değildir, suyun fiilidir. Eğer su içinde henüz el ve ayak hareket ederse ona gark olmuş demezler. Halbuki o "Eyvah boğuldum!" diye bağırır. Buna da istiğrâk demezler. Nihâyet bu "ene'l-Hak" demeyi herkes beyhûde da'vâdır zanneder. "Ene'l-abd" da'vâsı büyüktür. "Ene'l-Hak" da'vâsı azîm tevâzu'dur. Zîrâ "Ben abd-i Hudâ'yım!" diyen kimse iki mevcûd isbât eder. Birisi kendisi için, diğeri de Hudâ içindir. Fakat "ene'l-Hak" diyen kimse kendisini yok edip ve berhevâ eyleyip "ene'l-Hak" der. Ya'ni "Ben yokum, hep O'dur, Hudâ'dan başka mevcûd yoktur. Ben adem-i mahzım ve hiçim!" der. Bu makāmda tevâzu' ziyâdedir. Şu kadar ki halk anlamıyorlar."

2043. Sen kulak gibi kâmilen sem' ol, tâ ki la'l halkasından küpe bulasın!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2043. Sen kulak gibi tamamen işitici ol ki, lâl halkasından küpe bulasın!

Birinci mısradaki "gûş-vâr", "kulak" anlamına gelen "gûş" ile teşbih edatı olan "vâr"dan oluşmuştur. İkinci mısradaki "gûşvâr", küpe anlamındadır. Bu sebeple kafiye tamdır. Ey Hakk Yolcusu, lâl hükmünde olan insân-ı kâmilin huzurunda bulunduğun zaman kulak gibi baştan ayağa kadar dinleyici ol! Ta ki o insân-ı kâmilin ilâhî bilgiler ve rabbanî sırlar halkalarından küpe bulasın!

Birinci mısra'daki "gûş-vâr", "kulak" ma'nâsına olan "gûş" ile edât-ı teşbîh olan "vâr"dan mürekkebdir. İkinci mısra'daki "gûşvâr", küpe ma'nâsınadır. Binâenaleyh käfiye tamâmdır. Ey sâlik, la'l mesâbesinde olan insân-ı kâmilin huzûrunda bulunduğun vakit kulak gibi baştan ayağa kadar dinleyici ol! Tâ ki o insân-ı kâmilin maârif-i ilâhiyye ve esrâr-ı rabbâniyye halkalarından küpe bulasın!

2044. Eğer bir kimse isen, kuyu kazıcı gibi bu hâkî olan tenden toprak kaz ki bir suya erişesin!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2044. Eğer bir kimse isen, kuyu kazıcı gibi bu topraktan olan tenden toprak kaz ki bir suya erişesin!

Eğer makbul bir adam isen, kuyu kazıcı gibi bu topraktan yaratılmış olan cisimden toprak kaz! Yani cismanî olan sıfatları birer birer yok et ki bir suya, yani ruhunun sıfatlarına ulaşasın! Çünkü Hakk Yolcusu'nun cismaniyeti zayıfladıkça ruhanîliği kuvvet bulur.

Eğer makbûl bir adam isen, kuyu kazıcı gibi bu topraktan mahlûk olan cisimden, toprak kaz! Ya'ni cismânî olan sıfatları birer birer izâle et ki bir suya, ya'ni ruhunun sıfatlarına vâsıl olasın! Zîrâ sâlikin cismâniyeti za'f kesbettikçe rûhâniyeti kuvvet bulur.

2045. Eğer Huda'nın cezbesi erişirse kuyu kazılmamış iken yerden akıcı su kaynar.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2045. Eğer Allah'ın cezbesi erişirse, kuyu kazılmamışken yerden akıcı su kaynar.

Hazret-i Pîr efendimiz önceki beyitlerde "sâlik-i meczûb"u açıkladılar; bu şerefli beyitte de "meczûb-ı sâlik"e işaret buyururlar. Bilinmeli ki sâlik dört çeşittir: 1- Sâlik-i meczûb, 2- Meczûb-ı sâlik, 3- Sâlik-i ebter, 4- Meczûb-ı ebterdir.

"Sâlik-i meczûb" şudur ki, önce kâmil bir mürşidin idaresi altında nefsanî sıfatların tehlikelerini, sülûk usulleri dairesinde çalışıp giderir ve ilahî cezbe (Allah'ın kulunu kendine çekmesi) yardımıyla kalbî dereceleri ve ruhî yükselişleri geçip keşif ve yakin âlemine erişir ve muayene ve müşâhede mertebesine ulaşır.

"Meczûb-ı sâlik" şudur ki, önce ilahî cezbe yardımıyla makamları aşar ve keşif ve ayan (açıkça görme) âlemine ulaşır. Ondan sonra kâmil bir insanın öğretimiyle Hakk yolunun menzillerini ve merhalelerini sülûk adımıyla tekrar görür ve hâlin hakikatini ilim şeklinde tekrar eder. Bu iki çeşit sâlik mürşid ve önder olmaya layık olur. "Sâlik-i ebter" şudur ki, mücahedat darlığından müşahadat genişliğine erişememiştir ve ilahî cezbe kendisine ulaşmamıştır. "Meczûb-ı ebter" şudur ki, cezbe içinde kalıp henüz seyr ü sülûk (manevi yolculuk) görmemiş ve yolun makamlarını ve menzillerini bulamamış olur. Bu iki çeşit kimse mürşidlik yapamaz. (Avârifü'l-Maârif'ten özet). Yani, ey sâlik, eğer ilahî cezbe erişirse, mücahedat ve riyazata gerek kalmaksızın, senin cisim toprağından ruhanî sıfatlar suları kaynar. "Maîn", akıcı su anlamındadır.

Hazret-i Pîr efendimiz evvelki beyitlerde "sâlik-i meczûb"u beyân buyurdular; ve bu beyt-i şerîfde de "meczûb-ı sâlik"e işâret buyururlar. Ma'lûm olsun ki sâlik dört nev'idir: 1- Sâlik-i meczûb, 2- Meczûb-ı sâlik, 3- Sâlik-i ebter, 4- Meczûb-1 ebterdir.

"Sâlik-i meczûb" odur ki, evvelâ bir mürşid-i kâmilin idâresi altında nefsânî sıfatlar mehâlikini, usûl-i sülük dâiresinde çalışıp izâle eder ve cezebât-1 ilâhiyye yardımıyla derecât-ı kalbiyyeyi ve meâric-i rûhiyyeyi geçip keşif ve yakîn âlemine erişir ve muayene ve müşâhede martebesine vâsıl olur.

"Meczûb-ı sâlik" odur ki, evvelâ cezebât-ı ilâhiyye yardımıyla makāmâtı tayy ve keşf ve iyân âlemine vâsıl olur. Ondan sonra bir insân-ı kâmilin ta'lîmi ile tarîk-ı Hakk'ın menzillerini ve merhalelerini kadem-i sülük ile tekrâr görür ve hakikat-i hâli ilim sûretinde tekrar eder. Bu iki nevi' sâlik mürşid ve muktedâ olmaya lâyık olur. "Sâlik-i ebter" odur ki, mücâhedât darlığından müşâhedât genişliğine erişmemiştir ve cezebât-ı ilâhiyye kendisine vâsıl olmamıştır. "Meczûb-ı ebter" odur ki, cezbe içinde kalıp henüz seyr ü sülük görmemiş ve makāmât ve menâzil-i tarîkı bulamamış olur. Bu iki nevi' kimse mürşidlik yapamaz. (Avârifü'l-Maârif'ten hulâsâ). Ya'ni, ey sâlik, eğer cezebât-ı ilâhiyye erişirse, mücâhedât ve riyâzâta hâcet kalmaksızın, senin arz-ı cisminden sıfât-ı rûhâniyye suları kaynar. "Maîn", akıcı su ma'nâsınadır.

2046. İş yap, sen onun sa'yinde olma, azar azar kuyunun toprağını yont!&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2046. İş yap, sen onun çabasında olma, azar azar kuyunun toprağını yont!

Ey Hakk Yolcusu, sen mademki bir insân-ı kâmilin terbiyesi altındasın, onun gösterdiği Hakk'a yürüme usulü dairesinde çalış, kendine lazım olan işi yap! O ilahi cezbeyi (Allah'ın kulunu kendine çekmesi) bekleyip tembel tembel oturma! Azar azar bu beden kuyusunun toprağı olan nefsanî sıfatları kendinden gidermeye gayret et! Çünkü ilahi cezbe kader sırrına bağlıdır; ve bu kader sırrı ise senin için bilinmeyendir. Bu sebeple bilinmeyene yönelme! Bu şerefli beyitten anlaşılır ki, cezbe sahibi Hakk Yolcusunun mertebesi diğerlerinden üstündür.

Ey sâlik, sen mâdemki bir insân-ı kâmilin terbiyesi altındasın, onun gösterdiği usûl-i sülük dâiresinde çalış, kendine lâzım olan işi gör! O cezbe-i ilâhiyyeye muntazır olup tenbel tenbel oturma! Azar azar bu cisim kuyusunun toprağı olan nefsânî sıfatları kendinden izâleye gayret et! Zîrâ cezbe-i ilâhî sırr-ı kadere bağlıdır; ve bu sırr-ı kader ise sence meçhûldür. Binâenaleyh meçhûle müteveccih olma! Bu beyt-i şerîfden anlaşılır ki, sâlik-i meczûbun mertebesi diğerlerinden efdaldir.

2047. Her kim meşakkat gördü, bir hazîne zahir oldu. Her kim sa'y etti bir saâdete erişti.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2047. Kim zorluk gördüyse, bir hazine ortaya çıktı. Kim çabaladıysa bir mutluluğa ulaştı.

"Cidd", çabalamak ve çalışmaktır. "Cedd" kelimesinin çeşitli anlamları vardır, burada "haz, nasip, baht ve saadet" anlamlarındadır. Yani, kim bir zorluk gördüyse, o zorluğun sonunda bir fayda hazinesi ortaya çıktı. Kim çabaladı ve çalıştıysa, o çabasının karşılığı olarak bir mutluluğa erişti.

"Cidd", sa'y etmek ve çalışmak. "Cedd" müteaddid ma'nâsı vardır, burada "haz ve nasîb ve baht ve saâdet" ma'nâlarınadır. Ya'ni, her kim bir meşakkat gördü, o meşakkat sonunda bir hazîne-i menfaat zâhir oldu. Her kim sa'y etti ve çalıştı, o sa'yinin mükâfaatı olarak bir saâdete nâil oldu.

2048. Peygamber buyurdu ki: "Rükû' ve sücûd Hak kapısında vücûd halka-sını vurmaktır."&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2048. Peygamber buyurdu ki: "Rükû ve secde, Hak kapısında varlık halkasını vurmaktır."

Bu şerefli beyitte "Melekûtun kapısını rükû ve secde ile çalmaya devam ediniz!" hadis-i şerifine işaret buyrulur. Yani, her bir çabanın sonucunda bir çaba meyvesi elde edilir. Nasıl ki rükû ve secde, Hak kapısında varlık ve vuslat (ulaşma) halkasını çalmaktır; ve bu kapı çalma çabası sonucunda da o kapı açılır ve içeriye girilir.

Bu beyt-i şerîfde اديموا قرع باب الملكوت بالركوع والسجود ya'ni "Melekûtun kapısı-nı rükû' ve sücûd ile çalmağa devam ediniz!" hadîs-i şerîfine işâret buyrulur. Ya'ni, her bir sa'y neticesinde bir semere-i sa'y hâsıl olur. Nitekim rükû' ve sücûd, Hak kapısında vücûd ve vusûl halkasını çalmaktır; ve bu kapı çalmak sa'yi netîcesinde de o kapı açılır ve içeriye girilir.

2049. Her o kimse ki o kapının halkasını vurur, onun için devlet dışarıya bir baş çıkarır.&#10024;

&#10024; Sade T&uuml;rk&ccedil;e flash

2049. Her kim o kapının halkasını vurursa, o kapıdan devlet dışarıya bir baş uzatır.

Hak kapısında rükû ve secde ederek varlık ve vuslat halkasını çalan kimse için sonunda o kapı açılır; ve vuslat devleti ve saadeti dışarıya başını çıkarır. Nitekim hadis-i şerifte من قرع الباب ولج ولج yani "Kim ki kapıyı çaldı ve ısrarcı oldu, içeriye girdi" buyrulur.

Hak kapısında rükû' ve sücûd sûretiyle vücûd ve vusûl halkasını çalan kimse için nihâyet o kapı açılır; ve vusûl devlet ve saâdeti dışarıya başını çıkarır. Nitekim hadîs-i şerîfde من قرع الباب ولج ولج ya'ni "Kim ki kapıyı çaldı ve musırr oldu, içeriye girdi" buyurulur.
