# Mehmet Hazmi Tura Yüksek Lisans Tezi

**Yazar:** FATMA SENA YÖNLÜER

**Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/kitaplar/mehmet-hazmi-tura-yuksek-lisans-tezi
**Sayfa:** 147

---

T.C.

MARMARA ÜNİVERSİTESİ

SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İLAHİYAT ANABİLİM DALI

TASAVVUF BİLİM DALI

MEHMET HAZMİTURA

Yüksek Lisans Tezi

FATMA SENA YÖNLÜER

İstanbul 2010

T.C.

MARMARA ÜNİVERSİTESİ

SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İLAHİYAT ANABİLİM DALI

TASAVVUF BİLİM DALI

MEHMET HAZMİTURA

Yüksek Lisans Tezi

FATMA SENA YÖNLÜER

DANIŞMAN: DOÇ. DR. NECDET TOSUN

İstanbul 2010

ÖZET

Bu çalışmada, tekkeler kapatılmadan önceki son dönem Uşşâkî meşâyıhından ve aynızamandaulemâdanolanMehmetHazmiTura(1881-1960)’nınbiyografisi sunulmuştur. Mehmet Hazmi Tura, Arapgir’de doğmuş, tahsil için İstanbul’a gelmiş,

ArapgirliHüseyinAvniKaramehmetoğlu’ndanicâzetalarakBâyezıdDersiâmları arasınakatılmıştır.PâdişâhhuzurundayapılanHuzurDersleri’ndemuhâtablıkta bulunmuş, 20 sene Murad Molla Kütüphanesi’nde görev yapmış, 10 sene Süleymaniye

Kütüphanesi müdürlüğünü yürütmüştür. Çeşitli şehirlerde ve vefâtına kadar İstanbul’da

Fâtih Câmîi’ndeMesnevîokutmuştur.

Gençlikyıllarında Kâdiriyye’ye intisâb eden Mehmet Hazmi Efendi, 1918 yılındaKasımpaşaUşşâkîÂsitânesişeyhlerindenMustafaHilmi-iSâfîEfendi’ye bağlanmış, aynı zamanda da dâmâdı olmuştur. Mustafa Sâfî Efendi’den hâlifelik alarak İstanbulFâtihKeçeciler’debirUşşâkîtekkesiolanŞeyhMahmudBedreddin

Dergâhı’nınsonpostnişîniolmuştur.BudergâhCemâleddin-iUşşâkî(ö.

1164/1751)’nin halîfelerinden Mahmud Bedreddîn Efendi (ö. 1197/ 1783) tarafından 1179/1765 yılında kurulmuştur.Bugün tekkeden geriye, Şeyh Mahmud Bedreddin

Efendi’nin türbesi ile yanındaki küçük hazîre dışında bir şey kalmamıştır.

Uşşâkîyye tarîkatının son asırdaki temsilcilerinden olan Mehmet Hazmi Tura, 1960 yılında vefât etmiş, Kasımpaşa Feriköy Mezarlığı’na defnedilmiştir. Mehmet

Nusret Tura, Mehmet Hazmi Efendi’nin halîfelerindendir. Mehmet Hazmi Tura’nın yayımlanmış ve yayımlanmamış şiirleri, makaleleri ve tercümeleri bulunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Mehmet Hazmi Tura, Uşşâkiyye, Keçeciler Şeyh Mahmud

Bedreddin Dergâhı, Mustafa Hilmi-i Sâfî Efendi,Mehmet Nusret Tura.

i

ABSTRACT

In this work, the biography of Mehmet Hazmi Tura (1881-1960), who was one of the Ottoman scholars and of the Uşşaki Sheikhs of the last era before the dervish lodges were shut down, is presented. He was born in Arapgir, and moved to Istanbul in order to study.He got his degree as a professor of his time from Hüseyin Avni

Karamehmetoğlu from Arapgirand joined "Bayezid Dersiamları".He was a narratee of "Huzur Dersleri", which was held in the presence of the Sultan. He served 20 years in the library of Murad Molla, and served another 10 years as the director of Suleymaniye

Library. He taught "Mesnevi" in various cities and in Fatih mosque until his demise.

Mehmet Hazmi, who joined Kadiriyye in his youth, became the son in law and a disciple of Mustafa Hilmi-i Safi, who was one of the sheikhs of“Kasımpaşa Âsitâne-i

Uşşakiyye”, in 1918. Mehmet Hazmi got his caliphate from Mustafa Safi Efendi, and became the last sheikh of Şeyh Mahmud Bedreddin Dergâhı,which was a Uşşaki lodge in Kececiler in Fatih,İstanbul.This lodge was founded by one of the caliphs of

Cemaleddin-i Uşşaki 1751), Mahmud Bedreddin Efendi 1783) in 1765. Today, apart from Shiekh Bedreddin Efendi's tomb and the small cemetery next to it, nothing is left of that Lodge.

One of the last sheikhs of Uşşakis,Mehmet Hazmi Tura, passed away in 1960 and he was burried in Kasımpaşa Feriköy Cemetery.Mehmet Nusret Tura is one of

Mehmet Hazmi's caliphs. Mehmet Hazmi Tura has many translations, poems and articles that are published, and yet to be published.

Keywords:MehmetHazmiTura,Uşşâkiyye,KeçecilerSheikhMahmud

Bedreddin Lodge, Mustafa Hilmi-i Sâfî Efendi, Mehmet Nusret Tura.

ii

ÖNSÖZ

Uşşâkîliğin son dönem temsilcilerinden olan Mehmet Hazmi Tura 1960 yılında İstanbul’da vefât etmiştir. Bu çalışma sürecinde, yakın dönemde yaşamış olmasına karşın,kendisihakkındabilgiyeulaşabileceğimizkaynaklarınsınırlıolduğu görülmüştür.Müdürlüğünü yaptığı Süleymaniye Kütüphanesi’nde kendisine aitdosyaya ulaşılamadığı ve Şer’i Siciller Arşivi’nde de dosyasının bulunmadığı,yalnız sicil defterinde bir sayfalık kaydı olduğu tesbit edilmiştir. Ankara’daki Emekli Sandığı dosyasındangörevyaptığıdönemleilgilibazıbilgilereulaşılmıştır.Başbakanlık

Osmanlı Arşivi’nde ve Meclis-i Meşâyıh Defterleri’nde kendisi ve postnişîn olduğu dergâhı hakkında araştırma yapılmış, ulaşılan birkaç arşiv evrakı Ekler bölümüne alınmıştır.DostuvebirlikteçalışmalaryaptıklarıSüheylÜnver’inSüleymaniye

Kütüphanesi’nde bulunan defterleri ve dosyalarından ilgili olabilecekler incelenmiş, yine aynı kütüphanedebulunan Revnakoğlu Arşivi’nden de ilgili olabileceği tahmin edilendosyalarabakılmışvekendisinitanımış,derslerinekatılmışkimselerile mülakatlar yapılmıştır. Pîrdaşı Hüseyin VassâfEfendi’nin eserleri incelenmiş ve Hazmi

Efendi’nin tasavvufî hayatıkonusunda en çok bu ismin kayıtlarından faydalanılmıştır.

Çeşitli yerlerde yayımlanmış makaleleri tesbit edilerek, Osmanlıca olanlar yeni harflare aktarılmış, günümüz harfleriyle yayımlanmış makaleleri yayımlandığı şekline sâdık kalınarak, sadece bazı eser isimleri vemakale içinde alıntılanan şiirlerdeki yazım hataları düzeltilmeye çalışılarak aktarılmıştır.Çeşitli kaynaklardan, yeni harflerle kaydedilmiş şekillerineulaşılan şiirleri de,Osmanlıca asılları bulunamadığından,bazı vezin ve mana düşüklükleriyle birlikte aldığımız kaynaklardaki şekliyle, ancak tamlama veuzatmaişaretlerinedikkatedilmeyeçalışılarakdizilmiştir.Çalışmadakişilerin hayatları, görevleri hakkında bilgi verilirken, vefât tarihleri dışında-bunlar hicrî seneyi göstermektedir-,rumîseneveparanteziçlerindemilâdîsenebelirtilmiştir.İlgili fotoğraflar, arşiv belgeleri, Hazmi Tura’nın yapmış olduğu tercümeler Ekler bölümünde yer almıştır.

Bu çalışma, tek kişinin emeğinin ürünü olmayıp, kaynakların toplanması, ilgili şahıslara ulaşılması ve görsel malzemelerin derlenmesi aşamalarında en çok emeği geçen Sayın M. Fazıl Bulut’tur. Bu çalışma vesilesi ile tanıma bahtiyarlığına eriştiğimiz iii değerli Necdet Ardıç Beyefendi ve Nüket Ardıç Hanımefendi’ye de şükranlarımızı arz ederiz. Bizimle görüşmeyi kabul edip bildiklerini, hatırladıklarını paylaşandeğerli büyüklerimize, bizi Mehmed Hazmî Efendi ile tanıştıran ve çalışmamız sürecinde tüm yoğunluğuna rağmen tarafından hiçbir zaman geri çevrilmediğimiz kıymetli hocamız

Prof. Dr. MahmudErol Kılıç’a, çalışmanın uzun bir döneminde danışmanlığımızı yapmış, destek vermiş olandeğerli hocamız Doç. Dr. Sâfî Arpaguş’a, danışmanımız

Doç. Dr. Necdet Tosun’avetüm hocalaramıza teşekkür ederiz.

Bunâçizçalışmanın faydalı olabilmesi temennisiyle…

Fatma Sena Yönlüer, iv

İÇİNDEKİLER

ÖZET İ

ABSTRACT İİ

ÖNSÖZ İİİ İÇİNDEKİLER V

KISALTMALAR Vİİ

GİRİŞ 1

BİRİNCİ BÖLÜM 4

MEHMET HAZMİ TURA (1881-1960) VE TASAVVUFÎ HAYATI 4

I-MEHMETHAZMİTURA 5

A. AİLESİ, DOĞUM YERİ-TARİHİ, İSMİ, EVLİLİĞİ 5

B. TAHSİL HAYATI 5

C. MESLEKÎ HAYATI 7 1. Dersiâmlığı-Müderrisliği 7 2. Huzur Dersleri Muhataplığı 10 3. Kütüphaneciliği 12 4. Mesnevîhanlığı 13

D. İCTİMÂÎ HAYATI 17

II-TASAVVUFÎHAYATI 22

A. TARÎKATA İNTİSÂBI 22

B. ŞEYHİ MUSTAFA HİLMÎ-İ SÂFÎ EFENDİ 27

C. ŞEYH MAHMUD BEDREDDÎN DERGÂHI POSTNİŞİNLİĞİ 39

D. HALÎFELERİ 44 1. Mehmet Nusret Tura 44

III-VEFÂTI 49 İKİNCİ BÖLÜM 472

MEHMET HAZMİTURA’NIN ESERLERİ 52

v

I-KİTAPLARI 53

II-MAKALELERİ 55

A. HÜSÂMEDDÎN el-UŞŞÂKÎ 55

B. CEMÂLEDDÎN el-UŞŞÂKÎ 62

C. SALÂHADDÎN el-UŞŞÂKÎ 64

D. CİHÂD VE FEZÂİL-İ CİHÂD 67

E. HÜSEYİN VASSÂF’A MEKTUBU 73

F. SEFÎNE-İ EVLİYÂ’YA TAKRÎZİ 83

G. İTTİHAD VE İTTİFÂKIN FEVÂİDİ, TEFRİKA VE NİFÂKIN MAZARRATI 85

H. ARAPGİR’İN TARİHİMİZE VERDİĞİ BÜYÜKLERDEN: İSTANBUL

DERSİÂM MÜDERRİSLERİNDEN MERHÛM HÜSEYİN AVNİ

KARAMEHMETOĞLU 97

I. ARAPGİR’İN TARİHİMİZE VERDİĞİ BÜYÜKLERDEN:KARABAŞ-I VELÎ

HAZRETLERİ 102

J. MEVLÂNÂ 104

III.ŞİİRLERİ 107

IV.TERCÜMELERİ 143

SONUÇ 148

EKLER 150

EK 1: KİŞİ FOTOĞRAFLARI

EK 2: MEKÂN FOTOĞRAFLARI

EK 3: ARŞİV BELGELERİ

EK 4: ESERLERİNİN MÜELLİF HATLI NÜSHALARI

EK 5: TERCÜMELERİ

KAYNAKÇA 250

vi

KISALTMALAR

age: adı geçen eser bkz: bakınız c.: cilt çev.: çeviren

DBİA: Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi

DİA: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi

DİB: Diyanet İşleri Başkanlığı haz.: hazırlayan İFAV: İlâhiyat Fakültesi Vakfı md.: madde

MEB: Milli Eğitim Bakanlığı ö.: ölümü s.: sayfa sad.: sadeleştiren

S.: sayı

TDV: Türkiye Diyanet Vakfı ts.: tarihsiz vb.: ve benzeri vd.: ve devamı y.y.: yayın yeri yok vii

GİRİŞ

Toplumların davranışlarını doğru tahlil edebilmek için inanç dünyalarını tanımak gerekir. Rûhuna nüfûz edilmekistenilen bir toplumun, tarihinden ziyâde, dinini incelemek önemlidir. Osmanlı toplumuna bakıldığında tasavvufî İslâmın, her kesimden, her meslekten insanının hayatında etkili olduğu ve dünya görüşünü belirlediği görülür. Osmanlılar dönemi tasavvuf ve tarikatlerle ilgili mühim gelişmelerin yaşandığı hareketli bir dönem olmuş, tasavvufvetarikatler,renklivederinbirkültürzeminihazırlayaraktarihimizinve medeniyetimizin ayrılmaz bir parçasını oluşturmuştur.

Arapçada yol anlamına gelen tarîkat, tasavvufta; “Kâmil bir insan olabilmek ve mâsivânın, Allah dışındaki her şeyin hâkimiyetinden kurtulabilmek için, yetkili bir mürşidin denetiminde yapılan eğitim sonucunda kalp ile kat’ edilen yol” olarak tarif edilmiştir. Tarîkat kurucusunapîr;kurucuolmasadatarikatınbaşındakikişiye,tekkeyöneticisineşeyh;

vekillerine halîfe; tarîkat mensuplarına mürid, derviş, fakir, sâlik …denilmiştir. İnsanların yaratılış modelleri, mizaç ve tabiatları muhtelif olduğundan, herkesin kendi özellikleriyle

Hakk’a ulaşabilmesi için O’na giden yollar değişik ve çeşit çeşittir. Bu yollardan bir tanesi de 16. yüzyıldan beri varlığını korumuş olan Uşşâkîyye’dir.

Uşşâkiyye, Anadolu ve Rumeli’deki en etkili tarîkatlerden olan ve yıllar içerisinde kendisinden doğan kol ve şubelerin çokluğu ile dikkat çeken Halvetiyye’nin kollarından biridir. Halvetiyye’nin pîri Türkistanlı Ömer Halvetî (ö. 1349), ikinci pîri Seyyid Yahya Şirvânî (ö. 1453)’dir. Halvetiyye tarikatında orta kol diye bilinen,Yiğitbaşı Şeyh Ahmed

Marmaravî (ö.1504) tarafından kurulanAhmediyye şu’besi dört kola ayrılmıştır: Sinâniyye,

Uşşâkiyye, Ramazâniyye, Mısriyye. Bunlardan Uşşâkiyye kolunun pîri Buharadoğumlu olan

Hasan Hüsâmeddin Uşşâkî(ö. 1592)’dir. Uşak ve son olarak İstanbul’da uzun yıllar hizmette bulunmuştur.Uşşâkiyye’yi yeniden canlandıran ve ikinci pîri kabul edilen zât Cemâleddin-i

Uşşâkî ve üçüncü pîri kabul edilen zât Selâhaddin-i Uşşâkî (ö. 1783)’dir.

Tasavvufun sosyal müesseseleri tekkeler ve eğitim kurumu diyebileceğimiz tarîkatlar, geçtiğimizyüzyılınbaşında,30Kasım1925tarihlikanungereğincekapatılmışve yasaklanmıştır. Tekkelerin kapatıldığı bu yıllarda, İstanbul’da en fazla sayıda, Halvetî tekkesi

Mustafa Kara,Metinlerle Osmanlılarda Tasavvuf ve Tarikatler, İstanbul: Sır Yay., 2008, s. 26; Mustafa Kara,

Metinlerle Günümüz Tasavvuf Hareketleri, İstanbul: Dergah yay., 2003, s. 16; Selçuk Eraydın,Tasavvuf ve

Tarikatlar, İstanbul: İFAV, s. 29.

Reşat Öngören,Osmanlılarda Tasavvuf, İstanbul: İz Yay., 2003, s. 89-90.

Uşşâkîlik hakkında daha ayrıntılı bilgi için çalışmamızda“Makaleler” başlığı içerisinde yer alan, Mehmet Hazmi

Tura’nınUşşâkî pîrlerini anlattığı yazıları incelenebilir.

olduğu bilinmektedir.Bir biyografisini sunmaya çalıştığımız Mehmet Hazmi Tura (18811960) da, tekke ve zâviyelerin kapatıldığı bu dönemde, İstanbul’da bir HalvetîUşşâkîtekkesi olan Mahmud Bedreddin Dergâhı’nda şeyhlik makamında bulunmaktadır.

Buçalışmaile,önemlibirgeçişdönemindeyaşamış,Saltanat,Meşrûtiyetve

Cumhûriyet dönemlerini idrak etmiş, her dönemdeki değişiklikleri bizzat yaşamış, uzun yıllar tekke-medrese tartışmalarının yapılmış olduğu bir zeminde şeyhlik ve müderrislik vazîfelerini aynı anda sürdürmüş bir şahsiyet olan Mehmet Hazmi Tura’nın her yönü ile tanınması, özellikletasavvufîyaşantısınınincelenmesivevefâtındansonradağılmışolanönemli tasavvufî eserlerinden, yazı ve şiirlerinden ulaşılabilenlerinderlenerek günümüz insanının istifâdesinesunulması amaçlanmıştır.

“Mehmet Hazmi Tura”başlıklı, giriş, iki ana bölüm ve Ekler kısmından oluşan çalışmamızın ilk bölümünde çeşitli yazılı ve şifâhî kaynaklardan edinilen bilgiler ışığında,

Mehmet Hazmi Tura’nın ailesi, tahsil hayatı, meslekî hayatı, yaptığı görevler, sosyal ve siyâsî yaşantısı ve vefâtı hakkında bilgiler verilmiştir. Tarîkata intisâbı, Halvetiyye-i Uşşâkiyye’den hilâfet alışı, şeyhi, postnişin olduğu dergâhı ve halifeleri de, daha ziyâde HazmiEfendi’nin pîrdaşı olan Hüseyin Vassâf’ınSefîne-i Evliyâ’sından istifâde edilerek, yine birinci bölümde incelenmiştir. İkinci bölümde ise Hazmî Tura’nın eserleri; kitapları, makaleleri, şiirleri ve tercümeleri başlıkları ile tanıtılmış ve ulaşılabilenlere bölüm içerisinde ve Ekler’de yer verilmiştir.

Hasan Kamil Yılmaz,Anahatlarıyla Tasavvuf ve Tarîkatlar, Ensar Yay., İstanbul 2004, s. 265.

BİRİNCİ BÖLÜM

MEHMET HAZMİ TURA (1881-1960) ve TASAVVUFÎ HAYATI

I-MEHMET HAZMİ TURA

A. AİLESİ, DOĞUM YERİ ve TARİHİ, İSMİ, EVLİLİĞİ

Hazmî Efendi, Malatya’nın bir ilçesi olan Arapgir’in Yukarı Şeyhlermahallesinde 1298/1881 yılında dünyaya gelmiştir.Babası Yukarı Şeyhler mahallesi’ndeki Beşlizâde

Câmii imam ve hatîbi Abdullah Hamdi Efendi’dir.Abdullah Hamdi Efendi’nin babası ve dedesi de mezkûr camide imam-hatiblik yapmış olduğundan “hocazâde” lakabıyla meşhur olmuştur.Hazmî Efendi’nin nüfus kaydındaki bilgilere göre Abdullah Hamdi Efendi,

Hatice Zeliha hanım ile evlenmiştir.Bu evlilikten Mehmet Hazmî ve Fehmî isminde iki çocukları olmuştur. Fehmî Efendi Arapgir’de hocalık yapmıştır. Hazmî Efendi’nin, Mehmet isimli, ileriki yıllarda Işıklar soyadını almış olan bir de sütkardeşi vardır.

Hazmî Efendi 1934 yılında Soyadı Kanunu ile Tura soyadını almış ve Mehmet Hazmi

Tura olarak kayıtlara geçmiştir.

1336/(1918) senesinde FatmaMürşîde Hanım (v.1962) ile evlenerek Hüsâmeddîn-i

Uşşâkî Âsitânesi şeyhi Mustafa Hilmî-i Sâfî Efendi’nin damadı olmuştur. Bu evlilikten çocukları olmamıştır.

B. TAHSİL HAYATI

Mehmet HazmiEfendi, memleketi Arapgir’de ilk mektebi okuduktan sonra Arapgir

Rüştiyesi’ne girerek 1308 (1892) senesinde rüştiyeyi pekiyi derece ile bitirmiştir.Ord. Prof.

Ebü’l-ulâ Mardin,Huzur Dersleriadlı eserini hazırlama aşamasındayken, huzur dersleri muhataplarından olan Hazmî Efendi’den de bir hâl tercümesini yazarak kendisine yollamasını ricâ etmiştir. Hazmî Efendi’nin bu taleb üzerine yazdığı hâl tercümesinden öğrendiğimize göre; kendileri ibtidâî ve dört senelik rüşdî tahsilini ikmâl ettikten sonra yine Arapgir’de

Sefine-i Evliyâ’da Hazmî Efendi’nin dünyaya geldiği mahallenin adı Şeyh Ulyâ olarak zikredilir. Bkz.

Osmanzâde Hüseyin Vassâf,Sefîne-i Evliyâ, 1348/1929, haz. Mehmet Akkuş-Ali Yılmaz, İstanbul: Kitabevi

Yayınları, 2006, IV, 362.

Ebu’l-ulâMardin,Huzur Dersleri, 1376/1957, haz. İsmet Sungurbey, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk

Fakültesi Yayınları, 1966, II-III, 215.

Hüseyin Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 362.

Nüfûs kayıt örneği için bkz. Ekler Bölümü EK 3: Arşiv Belgeleri.

Mehmed Işıklar’ın oğlu Abdullah Işıklar ile Temmuz 2010 tarihinde Beşiktaş’ta yaptığımız mülakat.

Ankara Emekli Sandığı Arşiv bölümünden edindiğimiz nüfûs cüzdan örneği için bkz. EK 3: Arşiv Belgeleri.

Hazmi Tura’nın halifelerinden Nusret Efendi’de kendisinden sonra aynı soyadını almış ve bunun bel evlatlığı değil, yol evlatlığına dayandığını belirtmiştir. Nusret Tura, “Tura” ismi konusunda şunları söyler: “Efendi babamızın soyadı Tura’dır. Tuğra derler eski Türkçe’de. Mânâda sultanlar sultânının tuğrasıyız.”( M. Nusret

Tura,Mektuplar, İnsan Yay., İstanbul 1995, s. 11-12.)

Hüseyin Vassâf, age, IV, 363.

Diyanet İşleri Başkanlığı Şer’iyye Sicilleri Arşivi, Sicil Defterleri, c. 7, s. 128; Sadık Albayrak,Son Devir

Osmanlı Uleması, İstanbul: İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları No: 40,

1996, III, 183-184.

Ispanakçızâde Medresesi müderrislerinden Hocazâde Ahmet Hilmi Efendi’nin derslerine devâm ederek mukaddimât-ı ulûmu ve yüksek ilimlerden bir kısmını okumuştur.

HazmîEfendi’ninpîrdaşıHüseyinVassâfEfendi’ninkaydettiğibilgileregöre;

Arapgir’de ilköğrenimini gördükten sonra, ilm-i kıraat öğrenmek üzere Malatya ve Harput’a giden Hazmî Efendi, 18 Temmuz 1318 (30 Temmuz 1902) tarihinde makâsıd-ı ulûm tahsili amacıyla İstanbul’a gitmeye niyet etmiştir. Ancak o dönemde Sultan İkinci Abdülhamit tarafından talebe-i ulûmun İstanbul’a gelmesi yasaklanınca Karahisar’dan dönmek zorunda kalarak Kemâh ve Erzincan üzerinden Erzurum’a ulaşmıştır.Hazmî Efendi burada, Ömer

Nasûhi Bilmen’in de ilk tahsilini kendisinden görmüş olduğu, dönemin Erzurum müftüsü

Narmanlızâde Hüseyin Hâki Efendi’den bir sene ders görmüştür.

Erzurum’da geçen bir senenin sonunda, 1319/(1903) târîhinde, İstanbul’a gelmiş ve

BâyezıdCâmî-i şerîfinde ikinci defa şerh-i akâidden derse çıkmış olan Arapgirli Hüseyin

AvniEfendi’nindersinedevâmederek,icâzetnâmealmayamuvaffakolmuştur.

İcâzetnâmesiniHuzurDersleri’ndeyeralanhâltercümesinegörerumî1322/(1906) târîhinde, hicrî olarak daSefîne’de belirtildiği üzere 1323/(1906) senesinde almıştır,

Ulemâ Sicil Defteri’ndeki kaydında icâzetnâme aldığı tarihe yer verilmemiştir. Hazmî Efendi, 1324/(1908) senesinde yapılan rüûs imtihânına katılarak başarılı olmuş ve Bâyezıd Câmi-i şerîfi dersiâmları arasına katılmıştır.

Bir müddet İstanbul Dârü’l-Fünûnu Edebiyyat ve Felsefe şu’belerine devam etmiştir.

Medresetü’l-Kudât’a da devâm ederek mezun olmuş ancak kadılık mesleğine girmemiştir.

Memleketinde, hocası Ahmed Efendi’den ve Erzurum’da diğer hocası Hasan Efendi’den

Fârisî tahsili de görmüş, bu lisanı az vakitte öğrenmiştir.Vassâf’ın aktardığına göre; İbn

Arabî hazretlerine muhabbeti ile bilinen,35 yılını onun eserlerini okumak ve okutmakla

Ebü’l-ulâMardin,Huzur Dersleri,II-III, 215.

Hüseyin Vassâf,Sefîne-i Evliyâ, IV, 362.

Rahmi Yaran, “Bilmen, Ömer Nasuhi”,Dİ 162-163.

Ebü’l-ulâMardin,Huzur Dersleri,II-III, 215.

Hüseyin Avni Karamehmetoğlu (1864-1954). Kütüphanesi vârisleri tarafından İstanbul Yüksek İslam

Enstitüsü (Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi)’ne bağışlanmıştır. Bu kütüphanede eserlerinden bir bölüm oluşturulmuştur.

Ebü’l-ulâMardin,Huzur Dersleri,II-III, 215.

Ebü’l-ulâMardin,Huzur Dersleri,II-III, 215.

Hüseyin Vassâf, age, IV, 363.

Sicil Defteri, c. 7, s. 128; Ebü’l-ulâMardin,Huzur Dersleri,II-III, 215.

Ebü’l-ulâMardin,Huzur Dersleri,II-III, 215.

Hüseyin Vassâf, age, IV, 363.

geçirmişolanHalidiyye’denErzurumluMuhammedNureddinEfendi’ninensonders verdiği öğrencisi de Hazmî Efendi’dir,Fütûhât-ı Mekkiyyeokumuşlardır.

Kaynakların verdiği bilgilerden; Hazmî Efendi’nin Türkçe,Arapça ve Farsça’ya vâkıf olduğu, bu dilleri konuşma ve yazmada başarılıve zâhirî ilimler alanında oldukça iyi bir alt yapıya sahip olduğu anlaşılmaktadır.

C. MESLEKÎ HAYATI 1. Dersiâmlığı-Müderrisliği

Hazmî Efendi, Kânunievvel 1324/(1908) târîhindeBâyezıd Câmi-i şerîfinde tedrîse başlar ve 95 kuruşluk dersiâm maaşına nâil olur.Burada dokuz sene içerisinde, o zaman ki mürettep usûle göre mantık ilmininTasavvurâtkısmını sonuna kadar okutmuştur.Hüseyin

Vassâf, Hazmî Efendi’nin BâyezıdCâmii’nde bulunduğu sürede talebeye Farsça dersi de vermiş olduğunu belirtmektedir.

Şeyhülislâm Hayri Efendi zamanında 10 Zilkade 1332 (29 Eylül 1914) tarihliIslâh-ı

MedârisNizamnâmesiiletedrîsusûlünündeğiştirilmesiveDârü’l-Hilafeti’l-Aliyye medreselerininteşkil edilmesi üzerine, Hazmî Efendi mezkûr medresede Türkçe, Arapça ve

Farsça nahiv dersleri müderrisliğine tâyin edilmiştir.Yeni kurulan bu medreselerde tahsil süresi on iki sene olup her kısım dörder sene olmak üzere, Tâlî kısm-ı evvel, Tâlî kısm-ı sanî ve Âlî isimleriyle üç kısma ayrılmıştı.Şeyhülislâm Musa Kazım Efendi zamanında 2 Nisan 1917 tarihinde çıkarılan yeni bir kanun ile Tâlî Kısm-ı Evvel; İbtidaî Hâriç, Tâlî Kısm-ı Sânî;

Hakkında bilgi için bkz. Hüseyin Vassâf, age, II, 153-159.

Hüseyin Vassâf,age, II, 156; Hür Mahmut Yücer,Osmanlı Toplumunda Tasavvuf,İnsan Yay., İstanbul 2003, s. 93.

Sicil Defteri, c. 7, s. 128

Dersiam: Medreselerde öğrencilere, camilerde halka açık ders verme yetkisine sahip müderris için kullanılan ünvan. Dersiam olmak için okuması meşrût ilimleri okuyup medrese ıstılahınca mücaz olmak ve ondan sonra da bi’l-imtihan ehliyetini ispat eylemek lazımdı. Dersiamlığa her sene on beş kişi ayrılırdı. Dersiamlık için ehliyet gösteren bu on beş kişiye dört sene sonra ruusla beraber iki yüz kuruş maaş bağlanır ve ondan sonra sıraları geldikçe maaşlerı arttırılırdı. İkinci Abdülhamit maaşsız ders okuttukları dört sene zarfında dersiamlara Hazine-i

Hassa’dan dörder lira maaş tahsisi usulünü getirmişti. Ruus verilmesi ve maaş tahsisi üzerine Hazine-i Hassa’dan bağlanan maaşlar kesilirdi. (Mehmet İpşirli, “Dersiam”,DİA,” IX, 185-186; Mehmet Zeki Pakalın,Osmanlı

Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1993, I, 427-428.)

Vassâf, hicrî 1326 (1908) yılını zikretmiştir.

Sicil Defteri, c. 7, s. 128; Sadık Albayrak, III, 183.

Ebü’l-ulâMardin,Huzur Dersleri,II-III, 215, 216.

Hüseyin Vassâf, age, IV, 363.

Ebü’l-ulâMardin,Huzur Dersleri,II-III,215, 216.

İsmail Hakkı Uzunçarşılı,Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilâtı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1965, s.

267.

İbtidaî Dâhil ve Âlî kısmı da Sahn adını almıştır.Dârü’l-Hilâfe’nin tâlî sınıflarında dinî ilimlerinyanındakavaid,mantık,belâgat,vaz’,âdâb,mükâlemevetatbikat,kitâbet-i

Arabiyye, Fârisî, kelam, felsefe, riyaziye, fizik, kimya, maâdin, ilm-i iktisat, siyer-i Nebî, İslâm ve Osmanlı tarihi, coğrafya ve dinler tarihi dersleri de konulmuştu.

Hazmî Efendi’nin Şer’i Siciller Arşivinden ulaştığımız kaydında yer alan bilgileri incelediğimizde yapmış olduğu görevleri daha ayrıntılı olarak görmekteyiz. Kayıtlara göre; 1

Kânunievvel 1324 târihinde Bâyezıd Câmi-i şerîfindetedris ile meşgul olmasından dolayı tahsîs olunan 95 kuruş dersiâm maaşı, 1325, 1328, 1330 ve 1332 yıllarındaki zamlar ile 800 kuruşa yükseltilmiştir. Hazmî Efendi ayrıca Kânunisâni 1325/(1909) tarihinde Matbaa-i Âmire’de Arapça, Farsça kitapların ikinci musahhihliğine tâyin edilmiş ve bir sene sonra

Kânunievvel 1326/(1910)’daistifâ ederek ayrılmıştır. Teşrinisâni 1330/(1914)’te dersiâm maaşı ile Medâris-i Tâliye birinci ve ikinci sınıfları Farsça müderrisiliğine tâyin olunmuş,

Eylül 1333 (1917) târîhinde, dersiâmlık maaşı yanında 200 kuruş müderrislik maaşı ile İbtidâi Hâriç medresesi üçüncü sınıf Farsça müderrisliğine tâyin olunmuştur. Kânunievvel 1336’da

(1920) dersiâm maaşı 800 ve müderrislik maaşı 700 kuruş olmak üzere toplam 1500 kuruşa terfi ile İbtidâ-i Dâhil medresesi üçüncü sınıf Türkçe müderrisliğine tâyin olunmuştur. Eylül 1337(1921)’dekendikadrosuylamezkûrmedreseninMantıkveÂdâb-ıMünâzara müderrisliğine tâyin olunmuştur. Mayıs 1338 (1922)’de 1600 kuruş maaşla Mekteb-i Bahriyei Şahane’de Ulûm-ı Dîniye muallimliğine tâyin olunmuş, Haziran 1338’de ise dersiâm ve müderrislik maaşlarıücrete inkılâb ederek müderrislikmaaşı200 kuruşa indirilmiş ve

Ağustos 1338 (1922) târîhinde de Hazmî Efendi mecbûrî mezuniyete sevk olunmuştur.

İstanbul’da Ankara hükümetinin kurulmasıyla açıkta kalmışsa da akabinde Şubat 1339 (1923) tarihinde Sahn Medresesi’nde İlm-i Kelam müderrisliğine tayin olunmuştur. Bu ilmî müesseseler, tedrisâtın birleştirilmesi ile 3 Mart 1924 tarihinde kaldırılmış ve Hazmî

Efendi de müderrislikten ayrılmıştır. 1926 senesinde dersiâmlık maaşı 200 kuruş zam ile 1000 kuruşa yükseltilmiştir.Tevhid-i Tedrisat Kanunu’ndan sonra, Heybeli Ada Deniz Harp 33Sadık Albayrak, age, I, 55.

34İsmail Hakkı Uzunçarşılı, age, s. 267.

351326 tarihinde Hazmî Efendi’nin Maarif Nezaretine yazdığı, arabî muallimliğinebaşvuru dilekçesi:

“Maârif Nezâreti Celîlesine,

Ma’rûz Dâilerine,

Bu sene usûlü cedîde vech ile açılacak on iki i’dadî mektebinin arabî muallimliklerine tâlib olanların Maârif

Nezâret-i Celîlesine mürâcaat eylemeleri lüzûmunun i’lân olunduğunu gazetelerde görmüş olduğumdan açılacak müsabaka imtihanına dâilerininde kayd ve kabûlüme müsâade buyurulması bâbında ve herhâlde emr ü irâde …”

Bkz. Ekler, Ek 3: Arşiv Belgeleri36 37Sicil Defteri, c. 7, s. 128

Sicil Defteri, c. 7, s. 128;

Okulu’ndasekizsenedindersimuallimliğiyapmıştır.Dinderslerininmektep programlarından kaldırılması üzerine bir sene kadar aynı mektepte felsefe ve ictimâiyyat dersleri okutmuş, sonrasında istifâ etmiştir.

Hazmî Efendi aynı zamanda Kasımpaşa’da Cezayirli Hasan Paşa’nın Kışla Câmi-i şerîfindemüderrislikveyineKasımpaşa’daBahriyyeDivanhanesiCâmi-işerîfinde

BuhârîhanlıkveÇarşambagünleriNuruosmaniyyeCâmi-işerîfindemuhaddislik vazifelerini bu görevler lağv edilinceye kadar ifâ etmiştir.Ayrıca Aksaray Pertevniyal

Valide Câmi-i şerîfindeki Buhârîhanlık vazîfesine ve Fatih Câmi-i şerîfindeki Mesnevî takrîri vazîfesine vefâtına kadar devâm etmiştir.

2. Huzur Dersleri Muhataplığı

Osmanlılar'da, 1759’da Sultan III. Mustafa döneminde başlayan, Ramazan aylarında padişahın huzurunda yapılan tefsir derslerineHuzur Dersleridenilmiştir.Bu derslerinKadı

Beyzâvîtefsirinden yapılması âdet olmuştur.Huzur derslerinde dersi takrîr eden âlime "mukarrir", müzakereci durumunda olan âlimlere önceleri "talip", daha sonra "muhatap" adı verilmiştir.Bu kişilerin seçimleri Şeyhülislâm’aaittir.Bir mukarrir ve beş muhatapla başlayan derslerde muhatapların sayısı zaman içinde artmış, eksilmiş, ders adediyle günleri, saatleri ve dersin süresi değişikliğe uğramıştır.

Derslerin sonuncusu 1341 Ramazan’ında (Mayıs 1923) yapılmış, 26 Receb 1342 (4

Mart 1924) tarihinde halifeliğin kaldırılması ile birlikte huzur dersleri de son bulmuştur.

Böylece bu dersler 1759’dan 1924 tarihine kadar 165 yıl boyunca kesintisiz devam etmiştir.

Hazmî Efendi, 1334’te huzûr-ı hümayun ders muhataplığına tayin olunmuş, 1337 senesine kadar bu vazifeye devam etmiştir. Ramazan 1334 ve 1335’te mukarrir Batumlu

AbdüllatifEfendi’ninYusufSûresi’ndentakrîrettiğiderslerdeveRamazan1336’da

Sadık Albayrak, age, III, 184.

Hüseyin Vassâf, age, IV, 363.

Ebu’l-ulâMardin,Huzur Dersleri, II-III, 216.

Ebu’l-ulâMardin,Huzur Dersleri, II-III, s. 217.

Mehmet İpşirli, “Huzur Dersleri”,DİA,XVIII, 441, 443; Ebu’l-ulâMardin,Huzur Dersleri, İstanbul: İsmail

Akgün Matbaası, 1956, s. 5.

İsmail Hakkı Uzunçarşılı, age, s. 217.

Mehmet İpşirli, “Huzur Dersleri”, 442.

İsmail Hakkı Uzunçarşılı, age, s. 217.

Mehmet İpşirli, “Huzur Dersleri”, 442.

Mehmet İpşirli, “Huzur Dersleri”, 443.

Bilgi için bkz. Ebu’l-ulâMardin,Huzur Dersleri, 1376/1957, haz. İsmet Sungurbey, İstanbul: İstanbul

Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1966, II-III, 132-133.

mukarrir Rizeli Osman Nuri Efendi’nin Râd Sûresi’nden takrîr ettiği derslerde muhatap olarakbulunmuştur.1334ve1335’temukarrirBatumluAbdüllatifEfendi’nin mukarrirliğindeki derslere Elmalılı Muhammed Hamdi Efendi (Yazır)’da Hazmî Efendi ile birliktemuhatapolarakiştirakedenlerarasındadır.Ramazan1334’teaynımecliste

Karahisarsahipli Kâmil Efendi (Miras)’da muhataplar arasında bulunmuştur.İstanbullu İsmail Saib Efendi (Sencer)’de Hazmî Efendi gibi 1334-1337 yılları arasında huzur dersi muhatabı olmuş ve Ramazan 1336’da mukarrir Rizeli Osman Nuri Efendi’nin dersinde birliktebulunmuşlardır.SultanMehmetReşad’ıntahttaolduğubudönemdedersler

Dolmabahçe Sarayı’nın Zülvecheyn sofasında Ramazan ayının ilk on gününde sekiz oturum halinde yapılmıştır.

Huzur Derslerieserinin müellifli Ebu’l-ulâ Mardin kitabın hazırlanmasında Hazmî

Efendi’nin yardımlarından söz etmiş, özellikle mukarrir Gümülcineli Ahmet Asım Efendi ve onun ders takrîrleriyle ilgili önemli katkılar yaptığını belirtmiştir.Hazmî Efendi, Ebu’l-ulâ

Mardin’in notları arasında bulunan “Huzur Dersleri muhataplarından Arapgirli Muhammed

Hazmî Efendi’nin şahit olduğu menkıbe” başlıklı yazıda, muhatap olarak bulunduğu bir dersten şunları nakletmektmiştir:

“1334 senesi Ramazan ayında Sultan Reşat’ın huzurunda yapılan bir ders esnasında,

Sekizinci ders mukarririBatumlu Abdüllatif Efendi, Yusuf Sûresi’nin doksan dokuzuncu ayetinden ()[Yusuf’un yanına girdiklerizaman,anababasınıkucakladı,“GüveniçindeAllah’ınirâdesiyleMısır’a girin”dedi.]dersi takrîr ediyordu. Çok güzel selis bir ifade ile ayetin tefsirini yaparken “Bu ayet-i celîleden orduyu şahanenizin Mısır’a girmesini tefe’ül ederiz” demişlerdi.

Sultan Reşat bu sözlerden pek mahzuz olmuş ve mecliste hazır bulunan Enver Paşa’ya gülerekişaret ile sevicini izhâr etmişti.”

Hazmî Efendi’nin, BâyezıdCamii’nde derslerine devam etmiş olduğu hocası Arapgirli

Hüseyin Avni Efendi de 1330 yılında huzur dersi muhatabı olmuş, sonrasında terfî etmiş ve

Bilgi için bkz. Ebu’l-ulâMardin, age, II-III, 176-177.

Ebu’l-ulâMardin, Huzur Dersleri, II-III, 216; I, 579, 583, 587.

Ebu’l-ulâMardin, Huzur Dersleri,I,162, 579, 583;II-III,241-248.

Ebu’l-ulâMardin, Huzur Dersleri,I, 161, 579;II-III,302-305.

Ebu’l-ulâMardin, Huzur Dersleri,I,161, 579.

Mehmetİpşirli, “Huzur Dersleri”, 443.

Ebu’l-ulâMardin, Huzur Dersleri, II-III, 149, 217.

Kur’an-ı Kerim ve Açıklamalı Meâli, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010, s. 246.

Ebu’l-ulâMardin, age, II-III, 767, 768.

1334-1341tarihleriarasındabuderslerdemukarirlikyapmıştır.HazmîEfendi’nin kendisinden seyr u sülûk gördüğü şeyhi Mustafa Hilmi-i Sâfi Efendi de 1330-1339 yılları arasında muhataplıkta bulunmuştur.

3. Kütüphaneciliği:

Hazmî Efendi, dersiâmlığı ve diğer görevlerinin yanında, yaklaşık 40 sene müddetince dekütüphaneciliklemeşgulolmuş,çeşitlikademelerdeönemligörevlerîfâetmiştir.

İstanbul’da değişik zamanlarda vazîfe yaptığı kütüphaneler şunlardır:

Murad Molla Kütüphanesi:

Mehmet Hazmi Efendi, müderrisliği sırasında, açılan hâfız-ı kütüplükimtihanını kazanarakİstanbulÇarşamba’dabulunanMuradMollaKütüphanesi’ninaltıncıhâfız-ı kütüplüğüne tâyin olunmuş, daha sonra kütüphanenin birinci hâfız-ı kütübü olmuştur.

Emekli Sandığı dosyasından ulaştığımız bilgilere göre buradaki görevine 17 Kasım 1329

(1913) tarihinde başlamış, 1 Mart 1937’de baş memurluğa terfî etmiş ve 27 Kasım 1937’de buradan ayrılmıştır. Hazmî Efendi, Murad Molla Kütüphanesi’nde yaklaşık yirmi beş sene görev yapmıştır.Murad Molla Kütüphanesi bugün restorasyon çalışmaları sebebiyle kapalı bulunmaktadır.

Süleymaniye Kütüphanesi:

Hazmî Efendi, 28 Kasım 1937 tarihinde Süleymaniye Kütüphanesi Müdürlüğüne nakledilmiştir.On sene bu kütüphanenin müdürlüğünü ifâ ettikten sonra 1947 senesinde

Ebu’l-ulâMardin, age, II-III, 128.

Ulemâ Sicill-i Ahvâl Dosyası no: 3440, Sicil Defteri c. 7, s. 193.

Hâfız-ı kütüp: Kütüphane memuru yerinde kullanılır bir tabirdir. Hâfız saklayıcı, kütüp de kitabın cem’idir. Bu sebeple hâfız-ı kütüp kitapları salkıyan demek olur. (M.Zeki Pakalın,Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri

Sözlüğü, I, 704.)

Ebu’l-ulâMardin,age,II-III, 216.

Emekli sandığı dosya no: MT 108238 Mehmet Hazmi Tura, görev çizelgesi bkz. EK 3: Arşiv Belgeleri.

Tevki Cafer Mahallesi 1910 da 54 parselde yer alan Murat Molla Kütüphanesi, Kültürel amaçlı hizmetlerde kullanılmak üzere Vakıflar Genel Müdürlüğü’nden tahsis edilmiştir.

20/06/2006tarihinde proje ihalesi yapılarak rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri hazırlatılmıştır. Projeler, İstanbul IV No’lu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nca onaylanmıştır. Yapının restorasyonunun yapılabilmesi için 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansına başvurulmuş ve 2009 yılında restorasyon çalışmaları başlatılmıştır.Kütüphane, Rumeli Kazaskeri Damadzade Murad Molla Efendi tarafından 1183/1769’da inşa ettirilen, tekke-mescidin ardından 1189/1775’de inşa olunmuştur.Biri küçük, iki binadan oluşan kütüphane binaları kare planlıdır.(Fatih Belediyesi Resmî Web sitesi:

http://www.fatih.bel.tr/kate_detay.asp?id=95&tur=409)

Hazmi Tura Süleymaniye Kütüphanesi’nin beşinci müdürüdür.Kütüphanenin ilk müdürü Kırım muhacirlerinden Musa Akyiğitzade, ikinci müdürü kısa süre görev yapmış olan Cevdet Bey, üçüncü müdürü kanûnî hizmet müddetinin dolmasıyla emekliye sevkedilmiştir.Emekliliğinden sonra, beş sene daha aynı kütüphânenin tasnif komisyonunda çalışmıştır.Hazmî Efendi, buradaki yıllarında çeşitli tercümeler yapmış, Halit Dener’in 1957 yılında basılanSüleymaniye Umumî

Kütüphanesiadlı önemlieserinin çalışmalarına da HazmiTura ile başlanmıştır.

4. Mesnevîhanlığı:

Hüseyin Vassâf; Hazmî Efendi’ninMesnevî-i şerîf’ten “hisseyâb-ı feyz” olduğunu aktarır.Sefîne’sinde1343 (1924) senesinde, Hazmî Efendi’nin birkaç senedir Ramazan-ı şerîf’te Kasımpaşa’da Câmi-i Kebîr’deMesnevî-i şerîftakrîr ettiğini, Edirne, Bursa ve

Selânik’tebulunduklarımüddetçedeMesnevî-işerîftedrîsinegayretkârolduklarını belirtilmiştir.Muhtelif şehirlerdeMesnevîokuttuğunu öğrendiğimiz bir başka kaynak da,

Hazmî Efendi’ninMesnevîderslerine iştirâk eden Ahmed Mâhir Gedikoğlu’nun, bir gün Fatih

Camii’ndekiMesnevîdersinden sonra yaşlı bir zâtın Hazmî Efendi’nin ellerini öperek:

“Bendeniz tam kırk sene evvel Bursa’da Ulu Camii minare dibinde de zât-ı âlînizin Mesnevî derslerinizi dinlemiştim, Cenâb-ı Hakk himmetinizi dâim eylesin” dediğine şâhit olduğunu kaydetmiş olmasıdır.

12 Kasım 1958 târîhliFetihgazetesinde yayımlanan ilândan öğrendiğimize göre,

Hazmî Efendi önceleri Süleymaniye Câmii’ndeMesnevîokutmakta iken mezkûr câminin tâmiri münasebetiyle ve gelen talepler doğrultusunda dersler Fâtih Câmii’ne nakledilmiştir.

İlânda;Mesnevîtakrîrine, cumartesi günleri ikindi namazından sonra Fâtih hünkâr mahfeli altında devâm edileceği duyurulmuştur.Hazmî Efendi, Fatih Câmi-i şerîfindeMesnevî takrîri vazîfesine vefâtına kadar devâm etmiştir.

Mesnevîderslerine katılmış isimlerden biri olan, 1957 yılında Hırka-i Şerîf Câmii’nde müezzin iken, yakındaki Akşemsettin Camii imamı Hendekli Mustafa Efendi vasıtasıyla

Hazmî Efendi ile tanışan Prof. Dr. Yusuf Ziyâ Kavakçı da, derslerin cumartesi günleri evvelâ 1927 senesine kadar görev yapan Sadullah Bey, dördüncü müdürü ise Zahir Hasırcıoğlu’dur. (Halit Dener,

Süleymaniye Umumi Kütüphanesi,65İstanbul: Maarif Basımevi, 1957, s. 7.) 66Emekli Sandığı dosyasından alınan ilgili evrak için bkz. EK 3: Arşiv Belgeleri.

67Ebu’l-ulâMardin, age,II-III, 216.

“Hazmi Turaile başlanan, Dr. Mustafa Köymen ile yürütülen ve her safhasında Halit Dener’le tahakkuk ettirilen bu eser, Türk kütüphaneciliği için bir iftihar mevzuudur.” Aziz Berker, “Birkaç Söz”, Halit Dener,

Süleymaniye Umumi Kütüphanesi,68İstanbul: Maarif Basımevi,1957, s. 1.

69H. Vassâf, age, IV, 363.

70Ahmet Mahir Gedikoğlu, “Bir Şûle Söndü”,Arapgir Postası Gazetesi,Sayı: 321,12. 08. 1960, s. 2.

“Süleymaniye Kütüphanesinden emekli Bayezıd dersiâmlarından Muhammed Hazmi Tura, Süleymaniye Câmîi şerîfinde okutmakta olduğu (Mesnevî-i şerîf) derslerini câmi-i mezkûrenin tâmiri münâsebetiyle ve gösterilen arzu-yı umûmî üzerine Fatih Câmi-i şerîfine nakletmiştir. Üstad her cumartesi ikindi namazından sonra Fatih hünkâr mahfeli altında bu Mesnevî takrîrine devâm edecektir.”Fetih; Haftalık Siyâsî, Edebî Gazete, Yıl: 2, Sayı:

49, 12 Kasım 1958, s. 1.71(Bkz. EK 3: Arşiv Belgeleri)

Ebu’l-ulâMardin,age, II-III, 216.

Süleymâniye’de yapıldığını, burada cemaatin on kişi kadar olduğunu ve caminin soğuk olduğunu, sonrasında derslerin Fatih Cami hünkâr mahfili altına intikal ettiğini, burada cemaatin 30-40 kişi kadar olduğunu aktarmıştır. Dersleri dinleyenler arasında Mahmud Esad

Coşan’ın babası Hafız Halil Necati Coşan’ın da bulunduğunu, Hazmî Efendi’nin hemen solunda oturduğunu ve ağladığını hatırladığını anlatmıştır. Mahir İz’inde dersleri dinlemeye gelenlerden olduğunu belirtmiştir. Mahir İz’in bu derslerle ilgili, Ziya Kavakçı’ya anlattığı bir hâtırasına göre; derslerden birinde Hazmî Efendi “evliyânın tasarrufu” diye bir söz kullanmış, ders bitip cemaat dağılınca Mahir İz hocayaklaşıp “efendim, evliyânın tasarrufu dediniz”

deyince, Hazmî Efendi “tasavvuf dedim” şeklinde tevîl etmiştir.

Yine Yusuf Ziya Kavakçı’nın aktardığına göre, bir Mesnevî dersinde Hazmî Efendi, “her ki nâkıs âmed încâ, şod tamam” diyeceğine, dili sürçerek“şod imam” demiş, namaz vakti gelip namaza kalkılınca imam gelmediği için Hazmî Efendi imam olmuş ve sürç-i lisân hakîkat olmuştur.

Hemşehrisi Ahmet Mahir Gedikoğlu, Fatih Camii’ndeki Mesnevî derslerine katılarak feyz aldığını, değişik hikmetler öğrendiğini anlatmış ve derslerin işlenişiyle alakalı şunları kaydetmiştir:

“BirRamazanakşamı,cemaatleberaberiftarıunutarakyatsıyakadarders yaptıklarını söylemişlerdi. Bu kadar dikkatli dinlenir, en mühim mevzuları tel tel çözerlerdi.

Ayet-i kerime, Hadis-i şerif, Tarih, Edebiyat, menkıbe ve hatta mahalli tabir ve mesellerle tafsilatlı ve mükemmel Mesnevî okutuyorlardı. Büyük âşık Hazret-i Mevlana’ya hayranlardı ve hiç şüphesiz onu en iyi anlayanlardan biriydi. Bu sene, görmeyi çok arzu ettikleri

Konya’dayapılan Mevlana ihtifaline de gitmişlerdi. Derslerde ehemmiyetli noktaları izah ederlerken çok nazikâne „Sizlerden rica ediyorum, istirham ediyorum, bu ince hikmetleri anlatabilmemiçinbendenizeyardımcıolun,dikkatlidinleyin.Dilimacizirfanınıza bırakıyorum’ derlerdi. Derslerine sohbetlerine ne zaman bedbin ve hüzünlü girsem, her defasındaufkumaydınlanarakçıkardım.EkseriyaderslerHâfızKâni’ninmüstesnâ hançeresinden dökülen Ku’an-ı Kerim’le mühürlenir ve Efendi Baba bu Kur’an’ı huşû içinde dinlerdi. Cemaatin de büyük haz ve hayranlıkla dinlediği bu sesler, mübarek caminin 72Prof.Dr. Yusuf Ziya Kavakçı’nın Mayıs 2008’de internet üzerinden ulaştırdığı bilgiler.

73Prof. Dr.Yusuf Ziya Kavakçı’nın Mayıs 2008’de internet üzerinden ulaştırdığı bilgiler.

taşlarına, duvarlarına, direklerine siniyor sanırdınız. “Ağzı dili olsa da söylese” tabiri buradan gelse gerek.”

Dersleri takip etmişisimlerden Hırka-i Şerif Camii eski baş müezzini Mehmet Remzi

Noyan, “ayaklı kütüphane” lakabıyla meşhur olan Gümülcineli Mustafa Efendi’nin, Hazmî

Efendi’ninMesnevîderslerini takip edenler arasında olduğunu, kendisine ve çevresindekilere de muhakkak takib etmelerini tavsiye ettiğini anlatmıştır. Derslere halktan insanlardan ziyade ilim ehlinin, civar camilerin yetişmiş baş müezzin ve imamlarının katıldığını, bir gün Hazmî

Efendi’nin “Muhammed”kelimesinin arapça yazılış şeklindeki manaları, hikmetleri müthiş bir incelik ve derinlikle anlattığını, kendisinin hayranlık içinde kaldığını ve dersleri bugün hatırladığındakeşkedahadikkatlitakibedipdahaçokistifadeedebilseydikdediğini belirtmiştir.

Lise öğrencisi iken, Hazmî Efendi’ninMesnevîderslerine katılma imkanı bulmuş olan

Mehmet EminŞahin, derslere katılanların en genci olduğunu, o yaşında kendisinden yaşça ve bilgi birikimi bakımından oldukça büyük olan o insanlarla aynı meclisi paylaşmış olmanın kendisi için bir lütuf olduğunu, derslere katılmaya herkesin kolayca cesaret edemediğini, daha az bilgili olanların arka taraflarda çekinerek oturduklarını anlatmıştır. Hazmî Efendi’nin

Mesnevî’yi en başından itibaren şerh ettiğini ancak kendisinin en başına yetişemediğini, beyitlerin önce Farsçalarını söyleyip ardından onlarıincelikleriyleaçıkladığını, derslerin bir iki saat sürdüğünü ve bazen bir beyit şerhinin haftalarca devam ettiğini belirtmiştir. Mehmet

Emin Bey, derslerde anlatılanları not alıp kaydettiğini, ancak bugün bu notların elinde bulunmadığını da teessüfle belirtmiştir. Alçakgönüllülük ile Hazmî Efendi’nin “önce kulak mesafesi, sonra dil mesafesi” şeklinde bir sözü olduğunu ve kendilerinin kulak mesafesinde kaldıklarını söyler.Bazı zamanlar ders çıkışlarında Hazmî Efendi’nin çantasını taşıyarak evine kadar kendisine refakatetme bahtiyarlığına eriştiğini, çarşıdan geçerlerken herkesin ayağa kalkarak Hazmî Efendi’yi selamladığını, Hazmî Efendi’nin de hepsine tebessümle latif bir şekilde mukabelede bulunduğunu, çok nazik ve latifeli de bir insan olduğunu anlatır.

HazmîEfendi’ninbirdönemHırka-iŞerîfCamîi’ndededersverdiğinihatırladığını belirtmiştir.HazmîEfendi’ninbilgibirikimi,danışmanlığısayesindeprofesörünvanı kazanmış insanlar tanıdığını da aktarmıştır.

74A. Mahir Gedikoğlu, “Bir Şûle Söndü”, s. 2.

75Fatih Hırka-ı Şerif’te Temmuz 2010’da kendisiyle yaptığımız mülakat.

76Osmanlı Araştırmaları Vakfı’nda, Mayıs 2009 ve Temmuz 2010tarihlerinde kendisiyle yaptığımız mülakatlar.

Mesnevî derslerine öğrencilik yıllarında katılmış olan Prof. Dr. Ali Osman Koçkuzu derslere dair hatırasını şöyle anlatır:

“1959-1960 yıllarında bir müddet Fatih’te kaldık. Çünkü Yüksek İslam Enstitüsü

Fethiye/Drağman’daidi.GeneldeFatih’tenamazkılıncaÇarşambayolunuizleyerek İsmailağa’ya oradan da okulumuza gelirdik. Cuma namazlarımız da Sultan Selim Cami-i şerifinde icra edilirdi. O tarihlerde haftada bir gün namaz sonu bir bey Mesnevî okuturdu.

Azmi Bey olduğunu öğrendiğimiz bu zatın adını yıllar sonra “Hazmî” olarak hafızamızda düzelttik. Bu zat hakkında bazı bilgiler, edebiyat ve tasavvuf tarihi kitabında bulunmaktadır.

Pek çok dersi dinlediğimi hatırlamaktayım. Ama zaman oldu bizim okulumuz oradan, ta

Kabataş’a nakledildi. Biz de bu dersleri izleyemedik. Hazmî Tura adlı büyüğümüzün dersleri ne kadardevam etti bunları bilmemekteyiz.”

Prof. Dr. Ahmet Suphi Fırat da üniversite öğrenciliği yıllarında Hazmî Efendi’nin

Mesnevîderslerine katılmış olduğunu, Hazmî Efendi’nin konuya son derece hâkim olduğunu, derslerin dikkatle dinlendiğini, yine derslere devam etmiş olan isimlerden Kanî Karaca’nın, her derste aşr-ı şerîf okuduğunu hatırladığını anlatmaktadır.Hazmî Efendi’ninMesnevî derslerini takib eden muhibleri arasında Kânî Karaca’nın yanı sıra, üslup ve tavır yönünden

Kanî Karaca’yı çok etkilemiş olanYeraltı Camii imamı ve hatibi meşhûr Hâfız Ali Üsküdarlı

Bey’de bulunmuştur.

Son devir âlimleri üzerine kendisiyle yapılan ropörtajlarda Emin Saraç Hocaefendi;

kendi döneminde Fâtih Câmii’nde mesnevîhanlığın icrâ edilmekte olduğunu, haftada bir gün,

Cumartesigünleri,FatihCâmiihünkârmahfelininaltındaHazmîEfendi’ninMesnevî okuttuğunu kaydetmiş ve bugün bu dersleri okutacak hocaefendiler olmadığı gibi bunlara heves eden ilim tâlibinin de kalmamış olmasından üzüntü duyduğunu belirtmiştir.

Hazmî Efendi Fatih Camii’ndeMesnevîokuturken, post-nişîn olduğu Keçeciler’deki

Mahmud Bedreddin Dergâhı’nda da az sayıdaki kişiyeFüsûsü’l-Hikemokutmuştur.

77A. Osman Koçkuzu, “Cami Dersleri ve Mesnevi”,Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S: 17, Bahar

2004.78 79Süleymaniye Kütüphanesi’nde Mart 2010’da kendisiyle yaptığımız mülâkat.

80Hazmî Efendi’nin süt kardeşinin oğlu Abdullah Işıklar ile Temmuz 2010’da yaptığımız mülakat.

“Emin Saraç Hoca ile Geçmişe Dair”, (mülakat: Muhammed Reşad, Ömer Faruk Tokat, Yusuf Hanif,

Abdullah Kargılı, Mehmet Erel),İnkişaf: üç aylık ilim ve fikir dergisi, Eylül-Kasım 2005, sayı: 4, s. 106-111;

“Emin Saraç HocaEfendi ile Son Devir Alimlerimiz Üzerine”, (mülahat: Salih Okur), http://www.cevaplar.org/index.php?khide=visible&sec=16&sec1=59&yazi_id=5433&menu=1.81

Mahmud Erol Kılıç, “Füsûsu’l-Hikem”,DİA, XIII, 236.

D. İCTİMÂÎ HAYATI

MehmetHazmiEfendi’ninnev’işahsınamünhasırbirşeyhefendiolduğu görülmektedir. Bir yandan devlet hizmetine devam ederken, diğer taraftan tarikat-ı aliyye içinde bulunmuştur. Cemaleddin Server Revnakoğlu, Hazmî Efendi’den bahsederken; “son zamanlara kadar hocalıkla şeyhliği, muhterem şahsında pek kamilâne bir tarz-ı sûrette imtizaç ve izdivaç ettirmiş olmak gibi dikkat ve hayrete şayan bir muvaffakiyet gösteren

Uşşakiyye’denkütüphaneciArapkirliMehmetHazmîEfendihocamız…”tabirini kullanmaktadır.Tahsili sırasında tarîkata intisâb etmiş olan Hazmî Efendi’nin, yaşadığı dönemde yaygınlık kazanmaya başlayan, tasavvufa, tarîkata sıcak bakmayan ilmiye sınıfından olmayıp,gençyaşlarından itibâren bu alana meyl ve muhabbeti olan bir âlim olduğu görülmektedir.

Hazmî Efendi döneminin siyâsî ve ictimâî meselelerine ilgili bir şahsiyettir.Ceride-i

Sûfiyye’de, dönemin güncel ve tartışmalı mevzusu cihad hakkında, “Cihad ve Fezâil-i Cihad”

başlıklı bir yazıkaleme almış olması bunun bir göstergesidir. Gençlik dönemine tekabül edenzamanlardaİttihadveTerakkîCemiyetiŞehzadebaşıKulübüİlmiyeHeyetinin yayımladığı vaaz kitaplarının ilkinde, dönemin önemli bilginlerinden Musa Kazım Efendi,

Ömer Âdil Efendi, Mehmet Âkif (Ersoy) Bey, Aksekili Ahmed Hamdi Efendi, İsmail Hakkı

Bey, Osman Râşid Efendi, Fehmi Efendi, Manastırlı İsmail Hakkı, Bahri Efendi, Abdürreşid İbrahim Efendi ve Ali Nazmi Efendi’nin makaleleriyle birlikte kendisinin de “İttihad ve İttifakın Fevâidi, Tefrika ve Nifakın Mazarrâtı”başlıklı bir makalesinin yayımlanmış olması dabunu göstermektedir. Medreselerin ıslahına dair konularda aktif rol alarak 1331 (1913) yılında BâyezıdDersiam Müderrisleri’ninSebîlürreşad’da yayımlanan “Medreselerin ıslahı 82Cemaleddin Server Revnakoğlu, “Eski Muharremlerde Mersiye ve Aşura”,Türk Edebiyatı Dergisi, S: 411,

Ocak 2008, s. 29.83

M. Hazmi Tura, “Cihad ve Fezâil-i Cihad”,Ceride-i Sofiye, S: 12-24/14-24. Çalışmamızın III.

Bölümünde”Makaleleri” başlığı altında bu yazısına yer verilmiştir.84

Yazının tamamına çalışmamızın III. Bölümünde “Makaleleri” başlığı altında yer verilmiştir.

Prof. Dr. İsmail Kara, Hazmî Efendi’nin bu yazısında ittihad kavramını açıklayış tarzıyla alakalı şu yorumları yapmaktadır: “…Vatandaşlık görevlerinin önemli bir kısmı ittihad kavramı çerçevesinde dinî bir vazîfe/ibâdet gibi ele alınmaktadır. Bayezıt Medresesi müderrisi ve şeyh Hazmî Efendi’nin böyle bir yol tutturması, bize göre çok şuurlu bir tercihtir. Çünkü gerçekten de II. Meşrûtiyet sonrasının hürriyet ortamında bu tabii vatandaşlık görevlerinden herhangi birinde ortaya çıkacak bir problem, bir tartışma ittihadı bozucu ve ortadan kaldırıcı, siyasî merkeze bağlılığı gevşetici, sistemi tehdit edici hale dönüşebilirdi. Nitekim bu türden olaylarda olmuştur.”

(İsmail Kara,Osmanlı Devleti’nde Din ve Vicdan Hürriyeti, Tartışmalı İlmî Toplantılar Dizisi: 33, İstanbul,

2000.) mesâil-iumûmiyedendir”başlıklıbeyanâtındaimzasınınbulunmasıdadöneminin sorunlarına bigâne kalmadığının işâretlerindendir.

50’liyılların İstanbulu’undaki hatırı sayılır kimselerle irtibat halinde olduğu göze çarpmaktadır. Görüştüğü kimselerin tamamıyla şeyh-mürid ilişkisi içinde olmayıp, çevresinde ilmiye mensubu olması vesilesiyle dostluk kurduğu pek çok insan da olmuştur. Bu tarz ilişkilerine,belirginbirörnekolarakOrd.Prof.Dr.SüheylÜnverileolanirtibatını gösterebiliriz. Süheyl Ünver’in Hazmî Efendi’nin Arapça ve Farsça bilgisinden pek çok yerde istifâde ettiği görülmektedir.Ayrıca Prof. Dr.Yusuf Ziya Kavakçı, Hazmî Efendi’nin İngiliz müsteşrik Nicholson ile arkadaş olduğunu, çokça mektuplaştıklarını bildirmiştir.

Hazmî Efendi, câmideMesnevîtakrîri için izin almak üzere dönemin İstanbul Müftüsü

Ömer Nasuhi Bilmen’e resmî başvuruda bulunduğunda, Ömer Nasûhi Bilmen tâzim ile ayağa kalkmış ve “izin ne demek, buyrunuz, keşke bende gelebilsem, dinleyebilsem” diyerek hürmet ve muhabbetini izhâr etmiştir.Fatih Câmii’nde kiMesnevîderslerini takib edenler de yukarıda “Mesnevîhanlığı”başlığı altında yer verildiği gibi, Gümülcineli Mustafa Efendi,

HâfızAliÜsküdarlı,KanîKaraca,HafızHalilNecatiCoşan,Mahirİzgibitanınmış isimlerdenoluşmuştur.HazmîEfendi’ninsütkardeşininoğlugazeteci-yazarAbdullah

Işıklar’ın aktardığına göre; Cumartesi günleriMesnevîderslerinden sonra Hazmî Efendi’nin dervişlerindenİbrahimBüyükçopur’unevinegidiliporadasohbetedevamedilirdi.

CâmidekiMesnevîderslerini takib edemeyip evde yapılan bu sohbetlere katılanlar arasında, bir dönem Doğu Türkistan Cumhuriyeti genel sekreterliği yapmış olan İsa Yusuf Alptekin, iş adamı Ömer Derin,Eskişehirli siyâsetçi Ahmet Oğuzve birkaç isim daha bulunur, toplam 5-6 kişiyi geçmezlerdi.Hazmî Efendi’nin evinde de sohbetler yapılır, ev toplantıları için davet edenler de olurdu. Böyle bir sohbette anlatmaya başladığı, Süleyman Çelebi’nin 85Bayezıd Dersiâmları, “Medreselerin ıslahı mesail-i umumiyedendir”,Sebilürreşad,10/17-18, 12 Rebiülahir 1331 (Mart 1913). Bkz86. EK 3: Arşiv Belgeleri.

Gülbün Mesara, Aykut Kazancıgil, Ahmet Güner Sayar,A. Süheyl Ünver Bibliyografyası, İstanbul 1998, İşaret

Yayınları, s. 80, 83, 92, 96, 155, 275, 276, 335.87 88Prof.Dr. Yusuf Ziya Kavakçı’nın Mayıs 2008’de internet üzerinden ulaştırdığı bilgiler.

89Hazmî Efendi’nin sütkardeşinin oğlu gazeteci-yazar Abdullah Işıklar ile Temmuz 2010’da yaptığımız mülakat.

Kayserili olan İbrahim Büyükçopur kereste fabrikası sahibi, dönemin varlıklı kimselerinden olup

Atmeydanı’ndaki büyük apartmanının bir dairesinde kira almadan İsa Yusuf Alptekin’i oturtmuş, bir dairesinde de Kanî Karaca oturmuştur. (Abdullah Işıklar ile Temmuz 2010’da gerçekleştirilen mülakattan.)90

Hazmî Efendi ile çekilmiş bir fotoğrafları için bkz. EK 1: Şahıs Fotoğrafları.

92Hazmî Efendi’nin Ahmet Oğuz’aimzalayarak hediye ettiğikitap sayfası için bkz. EK 3: Arşiv Belgeleri.

Hazmî Efendi’nin sütkardeşinin oğlu Abdullah Işıklar ile Temmuz 2010’da yaptığımız mülakat.

“Ehli derdin sohbetine mahrem et” mısrasını dört ay boyunca tefsir etmiş, ehli dert kimdir, sohbeti nasıldır, mahremiyet ne demektir sorularını incelikleriyle anlatmıştır.

Hazmî Efendi, Ramazan aylarında Vehbi Koç’un düzenlediği muhtelif iftarlardan ulemâ iftarlarına dâvet edilir ve burada, irtihallerine kadar bu davetlere katılmış olan Ömer

Nasuhi Bilmen, Alasonyalı Hacı Cemal (Öğüt) Efendi, Abdurrahman Şeref Güzelyazıcı, İbrahim Elmalı Bey, Hâfız Cevdet Bey,Hâfız Fahri Özcanlı Bey, Mahir İz gibi âlimler ile bir araya gelirlerdi.

Hazmî Efendi’nin görüştüğü isimler arasında Erzurumlu Mehmet Salih Yeşiloğlu ve

Cemalettin Server Revnakoğlu da yer alır. Mehmet Salih Yeşiloğlu,Cemalettin Server

Revnakoğlu’na yolladığı mektubunda bir kitaptan bahseder ve kendisindeki nüshayı “vefâsız

Kütüphane Müdürü Hoca Hazmî Efendi”’ye verdiğini anlatır, Revnakoğlu’na, İstanbul’a geldiğinde kitabı görebileceği bildirir.O sıralar Koska’da ikāmet etmekte olan Hasan Basri

Çantayiledegörüşmüşler,HazmîEfendiiçin“melâmîmeşrepbirhoca”demiştir.

Hemşehrisi Fethi Gemuhluoğlu, Hazmî Efendi’den bahsederken “bunların ilmi satırlarında değil, sadırlarında” der veyazmadıkları için üzüldüğünübelirtirdi.

Mehmet HazmiEfendi’nin kendi kabuğuna çekilmiş bir şeyh olmadığı görülmektedir.

Sondönemdefötr şapkası, takım elbisesi, şık bastonu ile ve evinde genelde giydiği uzun entarisiiledaimatemizvebakımlıolmuştur.HemşehrisivetalebesiA.Mahir

Gedikoğlu’nunaktardığınagöre,HazmîEfendigünlükbirkaçgazeteokumaktahatta bazılarının koleksiyonunu yapmaktaydı. Türk Edebiyatını, İran ve Arap Edebiyatı gibi iyi bilir, okur, hemşehrisi ve hocası Hüseyin Avni Karamehmetoğlu’nun Arabî edebiyatta biricik olduğunu her fırsatta dile getirirdi. Mahir Gedikoğlu, Hazmî Efendi’nin zâhir ve bâtın ilimlerine hakîmiyetiyle ilgili şunları söylemiştir:

“Hazmî Efendi zamanımız Türk-İslam ulemasının yaşlılarındandı. Birçok âlimlerin hocasıydı. Büyük meşakkatlere katlanarak yılmadan, usanmadan ilim tahsil etmiş ve seksen küsuryıllıkömrünüilmeveİslâm’ahasretmiştir.Zâhirdevebâtındagözüaçıkbir insandı….Tasavvufu her şeyi ile çok iyi bilirlerdi. Türk Ansiklopedisi sayfa tahdit ederek 93Abdullah Işıklar, “Arapgirli Alimlerden Hazmi Hoca Efendi”,Arapgir Postası Gazetesi,Şubat 2004, s. 3.

94Mahir İz,Yılların İzi, Kitabevi, İstanbul 1990, s. 399.

95Süleymaniye Kütüphanesi, Revnakoğlu doyalar listesi Arşiv-A, Zarf no: 135, 06/07/1946 tarihli mektup. Bkz.

EK 3: Arşiv Belgeleri96.

97Hazmî Efendi’nin sütkardeşinin oğlu gazeteci-yazar Abdullah Işıklar ile Temmuz 2010’da yaptığımız mülakat.

Vahit Gedikoğlu, “Fethi Gemuhluoğlu”,Türk Edebiyatı Aylık Fikir ve Sanat Dergisi, Ekim 1982, S: 108, s.

12.98

Hazmî Efendi’nin sütkardeşinin oğlu gazeteci-yazar Abdullah Işıklar ile Temmuz 2010’da yaptığımız mülakat.

tasavvufta aşk bahsini yazmalarını rica ettiği zaman, böyle büyük bir mevzuyu mahdut sayfalara sığdıramayacağını beyanla huzuru kalple yazamadığını duymuştuk. Hazmî Efendi zamanımızın emsâlini kolay kolay yetiştiremeyeceği bir zât-ı âlikadr idi. Ufûlleri ile Fatih

Camisindeki kürsüleri, feyiz ve irşat yuvası olan evleri, etrafındaki cemaati melûl, mahzun ve kimsesiz kaldı.”

HemşehrisiMahirGedikoğlu,HazmîEfendi’ninmemleketiArapgir’ihiç unutmadığını ve Arapgir’liler hakkında çokça malumat sahibi olduğunu şöyle aktarmaktadır:

“Bazıhemşehrilerimizin,kendilerinifazladervişbulmalarınarağmen,Efendi

Baba’nın, her zaman hemşehrilerine hususi bir ihtimam gösterdiğine şahit olmuşuzdur.

Memleketini hiç unutmamıştı. Ayrıldıktan sonra birkaç kere ziyaret için Arapgir’e gitmiştir.

Meclislerinde daima hemşehrilerimiz de bulunur, onlarla ayrı ayrı ilgilenir, hatır sorar gönül alırlardı. Ellerini her öpüşümüzde “Feyz-yâb olunuz efendim” diye pek zarif dua ederlerdi.

Yalnız Arapgirlileri tanımakla kalmaz köylerinden ve Arapgir civarında yetişen âlimleri, eserlerini,nerelerdehizmetettiklerini,nerelerdemedfûnbulunduklarınıdatafsilatıyla bilirlerdi. Bir defa bu mevzuda şayan-ı dikkat malumat vermişlerdi. Bunlar yazılsa da kaybolmasa diye düşünmüştüm.”

Abdullah Işıklar da Hazmî Efendi’nin kendisine Arapgir’deki hatıralarını anlattığını ve derslerinde de Arapgir’den bahsettiği zamanların olduğunu kaydetmiştir.Aktardığına göre,

Hazmî Efendi bir dersinde anlatmak istediği konuyu bir misal ile Arapgir’den bahsederek şöyle anlatmıştır:

“Arapgir’de keklik avına çıkan avcılar yanlarında taşıdıkları kafesin içine dişi keklik saklarlar. Bu kafesi bir taşın üzerine bırakıp kendileri de taşın arkasında gizlenerek erkek kekliğin gelmesini beklerler. Dişi keklik ötmeye başlayınca bu sese koşan erkeğini, avcı silahını ateşleyerek vurur ve yakalar.”Bu hadiseyi düşünerek ibret almalarını, güzel sözle kendilerine pusu kurulmasına izin vermemelerini, Allah sevgisinde samimi olanları, özü ve sözü bir olanları arayıp bulmalarını öğütlemiştir.

Prof. Dr. Süleyman Ateş, gençlik yıllarında Mısır’da eğitim almak istediğini, ancak pasaport verilmediği için kaçak olarak gitmeyi düşündüğünü, İstanbul’a geldiğini ve burada

Hazmî Efendi ile görüştüğünü, Hazmî Efendi’nin, kendisine, kaçak olarak Mısır’a gitmesinin 99A. Mahir Gedikoğlu, “Bir Şûle Söndü”, s. 2.

100A. Mahir Gedikoğlu, “Bir Şûle Söndü”, s. 2.

101Abdullah Işıklar, “Arapgirli Alimlerden Hazmi Hoca Efendi”, s. 3.

102Abdullah Işıklar, “Hak dostlarımızdan dinlediklerimiz…Sevgi”,Arapgir Postası,2004, s. 3.

mümkünolmadığınıvekendisinindeözeldersveremeyeceğiniancakİstanbulağzını öğrenmek için bir Kur’an kursuna devam etmesini söylediğini anlatmıştır.

II-TASAVVUFÎ HAYATI

A. TARÎKATA İNTİSÂBI

Vassâf, Hazmî Efendi’yi takdim ederken “urefâ-yı Kâdiriyye ve Uşşâkiyye’den”

demektedir.Hazmî Efendi’nin tarikata ilk intisabı, gençliğinde 1318/(1902) yılında tahsil için gittiği Erzurum’da olmuştur. Burada meşâyıh-ı kirâm-ı Kâdiriyye’den Ali Rıza Efendi’ye intisâb ederek hizmetinde bulunmuştur.Daha sonra, İstanbul’da bulunduğu dönemde 1336

(1918) senesinde, ikmâl-i sülûk maksadıyla Kasımpaşa’da Hüsâmeddin-i Uşşâkî Âsitânesi şeyhi Mustafa Sâfî Efendi’ye intisâb etmiştir.

Hazmî Efendi’nin kendisinden hilâfet aldığı şeyhi Mustafa Sâfî Efendi hakkında ileride daha geniş bilgiye yer verilecektir. İlk şeyhi Ali Rıza Efendi’ye dair bilgilerimiz ise kısıtlıdır. Hüseyin Vassâf’ın kaydettiğine göre, Ali Rıza Efendi’nin sohbet ve irşad şeyhi Hacı

Osman Efendi, evrâd şeyhi Sivâsî Nur Ali Baba’dır. Sivâsî Nur Ali Baba, Kâdirî tarîkatının

Hâlisiyye kolunun kurucusu Şeyh Abdurrahman Hâlis et-Tâlebânî el-Kerkükî (1212/17971275/1859) hazretlerinin halîfesidir.Ali Rıza Efendi’nin evrâd şeyhi Sivâsî Nur Ali

Baba’nın, Gavs-ı A’zam Abdülkâdir Geylânî hazretlerine ulaşan silsilesi şu şekildedir:

Hz.Pîr Seyyid Abdülkâdir-i Geylânî

Eş-Şeyh Seyyid Abdürrezzâk

Eş-Şeyh Osman el-Geylanî

Eş-Şeyh Yahyâ el-Basrî

Eş-Şeyh Nûreddîn Şâmî

Eş-Şeyh Abdurrahman el-Hüseynî 103Süleyman Ateş,Bir Ömür Böyle Geçti, Yeni Ufuklar Neşriyat, 2007, s. 85.

104H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ, I, 38.

105H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ, IV, 363.

106H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 363.

107H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 363.

Eş-Şeyh Burhâneddîn ez-Zencirî

Eş-Şeyh Seyyid Muhammed-i Ma’sûm el-Medenî

Eş-Şeyh Seyyid Abdülrezzâk el-Hamavî

Eş-Şeyh Seyyid Muhammed Hüseyin el-İzmirânî

Eş-Şeyh Ahmed el-Hindî el-Lahorî

Eş-Şeyh Mahmud ez-Zengenî et-Tâlebânî

Eş-Şeyh Ahmed et-Tâlebânî el-Kerkükî

Eş-Şeyh Sâhibü’t-tarîka Ziyâeddîn Abdurrahman et-Tâlebânî

Kaynaklarda Ali Rıza Efendi hakkında daha fazla bilgiye rastlayamadık, bu sebeple vefât târihini de bilemiyoruz. Ancak Ali Rıza Efendi’nin, elimizde bulunan, 26 Kânûnisânî 1334/(26 Ocak 1918) târihinde Hazmî Efendi’ye yazmış olduğu mektubundan, bu tarihe kadar hayatta olduğu ve HazmîEfendi’nin Ali Rıza Efendi ile irtibatının bu târihte hâlâ devam ettiği anlaşılmaktadır. Hazmî Efendi, Kasımpaşa’da Hüsâmeddin-i Uşşâkî Âsitânesi şeyhi Mustafa

Sâfî Efendi’ye hicrî 1336 (1918) târihinde intisâb ettiğine göre, Ali Rıza Efendi bu tarihlerde, mektubundan kısa zaman sonra vefât etmiş ve Hazmî Efendi de şeyhinin vefâtı ile yarım kalan sülûkunu tamamlayabilmek için yeni bir şeyhe intisab etmiş olmalıdır.

Ali Rıza Efendi’nin Hazmî Efendi’ye yazdığı, Hazmî Efendi’nin mânevî mertebesinin anlatıldığı, kendisinden övgüyle bahsedilen, yukarıdazikri geçenmektubu:

Ârif-i Mevlâ’sın Muhammed Hazmî

Zâtın vasf olunmaz demek mümkün mü

Hakk seni Kur’an’da övmüş yaratmış İsmini cismini nûra gark etmiş

Bir gonce yetiştin ermez bir beşer

Kur’ân-ı Kerîm’i eyledin ezber Âlim esmâsına mazharsın ey cân

Sırr-ı Hak zâtına âyân u beyân

Hazîne-i Hak’sın müjdeler olsun 108H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,I, 139.

109Mektubun orjinali için bkz. EK 3: Arşiv Belgeleri.

Allah’ın indinde bir güzel kulsun

Kur’ân’ı Furkān’ı sana bildirdi

Zâhir bâtın sırrın hep sana verdi

Keşfolundu sana cümle mezâyâ

Bâtın gözün açtın göründü her-câ

Hakîkati eşyâ sana keşfolundu

Bâtın kulağına neler denildi

Esrâr-ı telkînin sırr-ı nümâyân

Halloldu müşkilân hem sırr-ı nihân

Hakāyık dakāyık göründü her-bâr

Her bir esmâ sırrı olundu ezhâr

Sırr-ı Muhammed’e oldun âşinâ

Mimlerden göründü nice binma’nâ

Mimin biri Muhammed birisi mir’at

Mimin biri sırdır görünmez heyhât

O mimde gizlidir nice bin ma’nâ

O mimi bulandır âdem-i ma’nâ

Hakāyık-ı Mevlâ ondan bilinir

Bu sırra erene ekmel denilir

O mimin biridir… Şef’ olur şef’ âlemler fahri Şefaat odurki Hakk’a eresin

Hakk’ın dîdârını âyân göresin

Hâlık’a erendir velî-yi mutlak

Cân gözünü aç da o nûra bir bak

Varlığı mahvolur erişir Hakk’a İltifât eylemez âlemde halka

Hicâplar ref’ olur kalmaz bir hicâb

Bu sırrı bilendir hem ebû’l-bâb Âdem murâdına o mimden erdi

O mir’âte bakanlar Hakk’ı Hak gördü

Bu sırdır zâtına oldu hüveydâ Şüphem yoktur sensin ârif-i dânâ

Öyle bir dil ile şükreyle dâim

Sırr-ı mi’râc-ı namâz namaz-i dâim İki kanat ile Hakk’a uçulur

Vâhhitten o ravza cümle açılır

O ravzada vardır dörttürlü ırmak

Gönül şu’lesini o ravzada yak

Hubb-ı câvidân bulursa bir cân

Cân odur ki bula âlemde bir cânân

Cânânı bulanın cân gözü bînâ

Görünür gözünde dîdâr-ı Mevlâ

Her neye bakarsa görünür dîdâr

Dîdârı gören görmez âlemde ağyâr

Fânî olur âlem kalmaz birdiyâr

Leyse fî dâr-i gayrihi diyâr

Böyle bir âlemde mesrûr idi dil

Gelmezdi gönlüne hîç kāl ile kıyl

Sahve gelip gördüm âsârı hâme

Elime sunuldu bir güzel nâme

Muhammed Hazmî’nin kokusu geldi

Deryâ-yı muhabbet hem dalgalandı

Okudum okudum lezzetim arttı

Gönül sefînesi girdâba battı

Her harfinde vardır nice bin ma’nâ

Ne güzel mektûptur mektûb-ı zîbâ

Tekrâren okudum eyledim dikkat

Seni zebûn etmiş bir müthiş illet

Teessüf ederek eyledim duâ Şifâlar bahşetsin hazret-i Mevlâ

Vücûdun görmesin âlâm u ekdâr Şefî’-i muîn olsun Ahmed-i Muhtâr

Enbiyâ evliyâ reh-nümâ olsun

Sözünde özünde cân bulsun

Meclisine dâim ehl-i dil gelsin

O mecliste mey-i vahdet içilsin

Ehl-i dertler gelsin sohbete dâim

Tâlib-i âşıkān olsun müdâvim İki âlemde olasın âlî

Bulduğun için yâ Hû bâb-ı rızâyı

Hakk’ın rızâsıdır âlemde matlûb

Rızâyı bulandır âlemde mergūb

Dâmâdım evlâdım ediyor selâm

Huzûru kalp ile çokça ihtirâm

Hakkı Kâzım Beyler ediyor duâ

Ezkâr-ı cemîlin olur dâimâ

Hâne halkı bütün ediyor niyâz

Sıhhat haberinden iki satır yaz

Cümlemizin gözü yoldadır her-bâr

Muhibb-i sâdıksın hakîkatli yâr

Suâl edenlere eylegil selâm

Kalbimde saklarım onları müdâm

Bu kadar kâfîdir cânımın cânı

Sana arz eyledim râz-ı derûnu

Burda hatm eyledim yazmadı kalem

Daha neler vardır daha ser-encâm

Erzurumlufakîr … Ali Rıza

B. ŞEYHİ MUSTAFA HİLMÎ-İ SÂFÎ EFENDİ

Mustafa Hilmî-i Sâfî Efendi hakkında en geniş bilgiyi, müridi Hüseyin Vassâf’ın

Sefîne-i Evliyâ’sında bulmaktayız. Vassâf burada, şeyhinin ârifâne hallerini anlatmak üzere

Ahvâl-i Sâfiyeadlı bir eser yazmayı istediğinden bahseder.Ancak buna imkan bulamadığı anlaşılmaktadır. Bir diğer önemli bilgi kaynağımız ise Mustafa Hilmî-i Sâfî Efendi’nin

Meşîhat-ı İslâmiyye Sicill-i Ahvâl Dairesine verdiği 27 Mayıs 1335 tarihli hâl tercümesidir.

Huzur Derslerimuhâtablığında bulunmuş olan Mustafa Hilmi Efendi’nin bu hâl tercümesi,

Huzur Dersleriadlı eserde yer alırken bunun yanında dâmâdı MehmetHazmiTura tarafından 110H.Vassâf,Sefine-i Evliyâ, IV, 339.

verilen malûmattan da istifâde edildiği kaydedilmiştir. Bu eserde yer verilen fotoğrafının da damadı HazmiTura’dan alındığı belirtilmektedir.

Mustafa Sâfî Efendi, hâl tercümesini doldururken kendisini şöyle tanıtmıştır: “İsmim

Mustafâ, mahlasım Hilmî tarîkaten Sâfî’dir. Hanefiyyü’l-mezheb olup, pederimin ismi Ali, mesleği münâdî, şöhreti Dervişağazâde’dir”.Vassâf,şeyhinin mahlasının Hilmî olduğunu aktarırken, kendilerinin bu mahlasın hakîkaten mümessili olup, hilmlerinin kemâl derecesinde olduğunu, onun kadar halîm bir zâta rastlamadığını ifâde eder.

Mustafa Hilmî-iSâfî Efendihicrî1274/(1858) senesinde,Burdur’da doğmuştur.

Babasının adı Ali Efendi, şöhretleri yukarıda kaydedildiği gibi Dervişağazâde’dir.Mustafa

Hilmî-iSâfîEfendi,UşşâkîtarîkatındanmeşhûrmersiyehânSebilciHüseyinEfendi

(Okurlar)’nin amcasıdır. İlk tahsîlini Burdur’da Çınaraltı mektebinde, Eski Yeni Medrese’de görmüştür.Hüseyin Vassâf,Sefîne’de şeyhi Mustafa Hilmî Efendi’nin hayatını anlattığı bölümde,MustafaHilmîEfendi’ninkendiarzusuileKur’an’ıhıfzetmeyemuvaffak olduğunun,busüreçiçerisindeailesininmâniolmasındanendişeettiğiiçinonlara hissettirmediğinin, ailenin ancak hâfızlığını tamamladığında haberdâr olduğunun kendisine nakledildiğini söyler.

1296/(30 Eylül 1879) tarîhinde tahsîl için, memleketi Burdur’dan İstanbul’a gelir.

Fatih’te Tetimme-i Rabia Medresesi’nde Rehâvî Muhammed ve İstanbullu Hâfız Şâkir

Efendi’lerin derslerine devam etmiş, tahsîlini tamamlayarak 1300/(1883) senesinde Hoca

Ahmed Şâkir Efendi’den icâzetnâme almıştır.1304 senesinde açılan rüûs imtihanında başarılı olarak müderris olmuş ve Fatih Câmi-i şerîfinde tedrîse başlamıştır. 1317 senesinde

Fatih Câmii’nde talebelerine icâzet vermiştir.

1314/(1898)’deimtihanileaskerîmekteplerdenEyüpSultanAskerîBaytar

Rüştiyesi’nde Kavâid-i Osmâniye muallimliğine tayin olunmuş ve Teşrinisâni 1316’da bu mektebin Arapça muallimi olmuştur. Nisan 1320’de Toptaşı Rüştiyesi Kavâid-iOsmânî,

Temmuz 1325’te Kuleli İdâdisi Ulûm-ı Diniye ve Arabiye muallimliğine tayin olunmuştur.

111Ebu’l-ulâMardin,Huzur Dersleri, II-III, 229. [Mezkûr fotoğrafa EK 1: Şahıs Fotoğrafları’ndayer v112erilmiştir.] 113Ulemâ Sicill-i Ahvâl Dosyası no: 3440 Mustafa Hilmî Efendi.

114H.Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 336.

115H.Vassâf,Sefine-i Evliya,IV, 335; Ebu’l-ulâMardin,Huzur Dersleri, II-III, 228; Sicil Defteri, c. 7, s. 193.

116Sicil Defteri, c. 7, s. 193 117H.Vassâf,Sefine-i Evliya, IV, 335.

118H.Vassâf,Sefine-i Evliya, IV, 336; Ebu’l-ulâMardin,Huzur Dersleri, II-III, 228.

Sicil Defteri, c. 7, s. 193.

AynıseneTeşrinisâni’deiseEyüpAskerîRüştiyesiLisan-ıOsmânîmuallimliğine nakledilmiştir. Eylül 1326 (1910)’da Beşiktaş Askerî Rüştiyesi Ulûm-ı Diniye muallimliğine ve Kânunievvel 1328’de Koca Mustafa Paşa Askerî Rüştiyesi Ulûm-ı Diniye ve Arabiye muallimliğinenakledilmiştir.AskerîmekteplerinMaarif’egeçmesiylekadrodışında kalmıştır.Ramazan 1330’daHuzur Derslerimuhatablığına tayin edilmiş ve 1339 senesine kadar muhataplıkta kalmıştır.

O dönemde İlmiye Teşkîlâtı’nda bulunan kimseler, vazîfesini layıkıyla yerine getirip başarı sağlar, halkın işlerini eniyi şekilde yürütür ve aynı zamanda Meşîhat Makamı tarafından da gayretleri uygun görülürse, beşinci derecesinden aşağıya doğru Osmanlı ve

Mecidînişanlarıilemükâfatlandırılırdı.MustafaSâfîEfendide,FatihCâmii’nde talebelerine icâzet verdiği sıradabir altun madalya, Toptaşı Askerî Rüştiyesi’nde iken ikinci rütbeden bir Mecidî nişanı ve vatan evlatlarına güzel hizmetinden dolayı beşinci rütbeden bir

Mecidî nişanı ile mükâfatlandırılmıştır.

Vassâf’ın aktardığına göre Mustafa HilmîEfendi ilk evliliğini Burdur’da dayısı

Ahmed Ağa’nın kızı Hatice Hanım ile gerçekleştirmiştir. Hatice Hanım 1320/(1904) tarihinde İstanbul’da vefât etmiş ve Eyüp Sultan’da defn edilmiştir. Mustafa HilmîEfendi’nin bu evliliğinden Cemâl Efendi isminde bir erkek ve Mürşide Hanımisminde bir kız evlâdı dünyaya gelmiştir. Daha sonra burada başka bir hanımla evlenmiş ve bir oğlu olmuş, ancak adem-i muâşeret sebebi ile bu evlilik sona ermiştir. Bu evlilikle dünyaya gelen oğlu da,

Vassâf’ın aktardığı şekliyle “tarîk-i nâ-hemvâra sâlik olmak hasebiyle dâire-i muhabbeti pederden hâriçte kalmıştır”.Mustafa HilmîEfendi’nin son evliliği Hatice Hanım ile olmuştur.

Vassâf, şeyhinin eşi Hatice Hanım için “fahru’n-nisâ ıtlâkına şâyândır ve azîzimin saâdet-i hâline hizmerkârdır” demektedir. Bu hanımın önceki eşinden olan Ahmed Cevad isminde yirmidörtyaşındakioğluveremhastalığındanvefâtetmişveHz.Pîrdergâhına defnedilmiştir.

Mustafa HilmîEfendi tasavvufa meyli ve muhabbeti sebebiyle Anadolu ve Rumeli’de pek çok yeri gezmiş, ehl-ihâl ve sâhib-i kemâl zâtlar ile görüşerek onlardan istifâde etmiştir.

Şeyh Hüsam Efendi’nin öğrencisi Hacı Muhammed Tâhir Efendi’denMesnevî-i Şerîfdersleri ilefeyzalır.1300/(1883)senesindeNazilli’yegiderekŞeyh-zâdeŞeyhMuhammed 119Sicil Defteri, c. 7, s. 193.

120Sicil Defteri, c. 7, s. 193.

121Sâdık Albayrak, age, I, 53.

122Ebu’l-ulâMardin,Huzur Dersleri, II-III, 229.

124İleride Mehmet Hazmi Tura’nın eşi olmuştur.

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 335-336.

Efendi’nin delâleti ile Şeyh Şihâbeddin Efendi’ye intisâb etmiş, o da Şeyh Fahreddîn

Efendi’ye emânet buyurmuştur. Muhtelif zamanlarda İzmir, Üsküp, Selanik, Kosova, Edirne,

Manastır, Konya, mükerreren Nazilli ve Bursa’ya seyâhat ederek tarîkat ve şerîat nurlarını yaymıştır. Vassâf, Mustafa HilmîEfendi’nin Üsküp’te Mevlevî şeyhi Niyâzî Efendi ile hemsohbetolup,onusohbetşeyhiedindiğiniMustafaHilmîEfendi’dendinlediğini söylemektedir.

Senelerce Şeyh Muhammed Emîn-i Tevfîkîhazretlerinin feyz-i nazarlarına mazhar olmuşve1324senesiRamazan’ınınKadirgecesinde(15Kasım1906),Fahreddin-i

Himmetîtarafından kendisine hilâfet verilmiştir. 1325-1327/(1909) senesinde Taşkasap civârındaki Fındıkzâde Tekkesimeşîhatinin Şeyh Ârif Efendi’nin vefâtından sonra boş kalması üzerine, Mustafa HilmîEfendi buraya tayin olunmuştur. Bu tekke esâsen Nakşî zâviyesi olduğundan Nakşî usûlü ile âyin icrâ edilmesi gerekmekteydi. Mustafa Hilmî

Efendi’de Şeyh Arab Said Efendi’den tarîk-i Nakşibendî icâzeti aldı ve tekkede hem hatm-i hâcegân hem de Uşşâkî âyini icrâsında bulunmaktaydı.

Büyük bir yangın sonucu tekkenin yıkılması ile Mustafa Sâfî Efendi açıkta kalmıştır.

Bu yangında kıymetli birçok kitabı da zâyi’ olmuştur. Yangından iki-üç gün sonra Mustafa

Hilmî-i Sâfî Efendi, Şeyhülislam Musa Kazım Efendi delâleti ile 10 Haziran 1334/(1918)’de,

Kasımpaşa’da Şeyh Muhammed İzzet Efendi’ninvefâtından sonra boş kalan Hankâh-ı Hz.

Hüsâmeddin Uşşakî meşîhatine nakledilmiştir.Vassâf, Mustafa Sâfî Efendi’nin Hz. Pîr

Dergâhı’nda postnişin bulunduğu dönemi şöyle anlatır: “Günden güne şöhretleri artmaya ve birçok teşne-gân-ı ma’rifet, âb-ı zülâl-ı irfânlarından sîr-âb olmaya başladı. Müridânın adedi günden güne tezâyüd eyledi. Hânkâh-ı şerîf, tavâf-gâh-ı ehl-i aşk u muhabbet oldu.”

Burada zikr-i şerif Perşembe günleri icrâ edilir ve Mustafa Hilmî-i SâfîEfendi, zikr-i şerîften önceMesnevî-i şerîftakrîr ederdi. Ancak rahatsızlanması ve doktorların kendini 125“Şeyh Şihâb Efendi 1316/(1898) yılında Nazilli’de vefât etmiştir.” Vassâf, age, IV, 337.

126H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 336-337.

127Vefâtı 1297. Hakkında bilgi içinbkz. H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 467-469.

128Vefâtı 1333/(1915). Na’şını Mustafa Hilmî-i SâfîEfendi gasl etmiştir. Halifeleri; meşhûr Tesbihçi Ali Dede,

Ahmed Efendi, Mesçi Sâlih Dede, Mustafa Sâfî Efendi, Hacı Mustafa Efendi’lerdir. Bkz. H. Vassâf,Sefîne-i

Evliyâ,IV, 484 -489. Hüseyin Vassâf,Dîvân’ında “Azîzimin Azîzi Şeyh Fahreddin Hemta Hazretlerine”

diyerek ona yazdığı bir şiire yer vermiştir.129 130Fındıkzâde İshâk Bey tarafından 1217/(1802)’de inşâ edilmiştir. (H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 338.) 131H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 338.

132Vefâtı 1329/(1913).Bkz. H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 335.

133H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 338

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 338.

yormamasıyönündekişiddetlitavsiyeleriüzerineMesnevî-işerîftedrîsinedevâm edememiştir.

MustafaSâfîEfendieserte’lîfetmemiştir,onuneserleriyetiştirdiğikıymetli insanlardır. Kendisi kâmil ve mükemmil bir mürşittir.Sefîne-i Evliyâ’da dış görünüşü şöyle tavsîf edilir: “Beyaz sakalı, arâkiyye üzerine sardıkları yeşil sarıkları sîmâ-yı dil-firîbine bir kat daha revnak-fezâ idi”.Vassâf, hâfızalarının çok güçlü olduğunu anlatırken, bahsi geçen herhangi bir konu üzerineMesnevî-i Şerîf’ten ilgili beyitleri derhal okuyuverdiklerini, Hz.

Salahaddin-iUşşakî,Hz.Mısrî-iNiyâzî,Hz.Sezâî-iGülşenîdîvânlarınınhâfızasında olduğunu, binlerce mürîdânının isimlerini ve her birinin seyr ü sülûktaki mertebesini de bildiklerinikaydetmektedir.Taassupsahibiolmayıpherkesinhâlinegöretenezzülleri olduğunu,sohbetininpeklatîfolduğunu,hiddetlendiğiningörülmediğinivemeşrebinin celâlden ziyâde cemâle nâzır olduğunu da Vassâf’tan öğrenmekteyiz.Sefine’de şeyhi Mustafa

Sâfî Efendi için söylediği şu dörtlüğe yer vermiştir:

Bâb-ı irfân u füyûzunda bu âciz Vassâf

Hâki zer eyleyecek nazra-i Hak-bîn ister Şeyhimin kadrini takdîr edemem aczim var

Anı hakkıyla gören dîde-i Hak-bîn ister

Vassâf,Dîvân’ında da “Azîzime” başlığıyla şeyhi Mustafa Sâfî Efendi için birçok şiir yazmıştır. Bunlardan bir tanesi şöyledir:

Bârekallah azîzim Sâfî

Seni mes’ûd buyursun kâfî

Öyle bir mürşid-i âlemsin ki

Bırakırsın perîde eslâfı

Kadrini bilmiyoruz hakkıyla

Gıpta eyler sana Bişr’ül-Hâfi

…

Yâr-ı cânım o kadar şîrîn ki

Vasfa sığmaz o güzel evsâfı 134H. Vassâf,Sefîne-iEvliyâ,IV, 339.

135H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 339, 343.

…

Mustafa Hilmî-iSâfî Efendi’nin, tarîkat ehlinden olduklarını söyleyip şeriata aykırı tutumlarsergileyenkimselerdenhaylirahatsızlıkduyduğu,HüseyinVassâfEfendi’nin

Dîvân’ın da “Uşşâkîlerin Lisânından” başlığı ile yer alan şiirlerinin ardından yaptığı şu açıklamadan anlaşılmaktadır:

“Bu fahriyeleri azîz-i merhûm çok beğenmiş ve neş’e-i fakîrânemin tezâyüdine dua buyurmuşlardı. Şeriatsız tarîkat ehli geçinen ba’zı câhillere karşı (Farz u sünnet yoludur meslekimizbillâhi)diyebaşlayankısmıherzamanokurlarbunuihvânınevrâdgibi ezberlemesini isterlerdi. Hatta bestelenmesi, dâimâ okunması temennisini izhâr ederlerdi.”

Hüseyin VassâfEfendi, şeyhinin irşad ve kerâmetlerinden şâhit olduklarına örnekler verir; bir gün şeyhinin huzûruna girip elini öptükten sonra kenara oturduğunda, Mustafa Sâfî

Efendi, bugün Behcet Dede’nin de kendisini ziyârete geldiğini, tam elini öpecekken geri çekildiğini sonra tekrar yaklaşıp öptüğünü, sebebini sorunca; elini abdestsiz öpmediği gibi besmelesizdeöpmediğinivegeriçekilmesininsebebininbesmeleçekmeyiunutması olduğunu, besmeleyi zikrettikten sonra elini öptüğünü anlattığını nakleder ve şunları söyler:

“Vâkıa şahsımda hiçbir kıymet ehemmiyet yoktur. Lâkin şeyhine insan böyle nazar etmeli, böyle râbıta-bend olmalıdır. Bir Kur’ân-ı sâmıt vardır. Bildiğimiz mesâhif-i şerîfedir. Bir de

Kur’ân-ı nâtık vardır, mürşidlerdir.Onlar hakâyık ve serâir-i Kur’âniyye’yi mürîdlere tefhîm ederler. Mesâhif-i şerîfe kırk yıl rafta dursa sâkittir. Onun mevzûunu bildirenler mürşidlerdir.

Demek kimürşidler hâmil-i esrâr-ı Kur’ân’dır. O sebeple onlara Kur’ân’ı nâtık demişler.

Mushaf-ı şerîf hakkında, esteîzü bi’llah (lemme…Arapça)buyurulmasına bakılırsa, Kur’ân-ı nâtıka dahi abdestsiz, Besmelesiz messetmek câiz olmaz. Bizim Behcet Dede’de bu esrâr tecellî etmiş, takdîr ettim”.Bu sözlerin üzere VassâfEfendi, abdestsiz olduğunu ve tam almayaniyetetmişkenŞeyh’inigörünceheyecanlanıpbunuunuttuğunuhatırlayarak utancından ter içinde kalır. Mustafa Sâfî Efendi, Behcet Dede’de üzerinden, Vassâf’ı daha dikkatli olmaya davet etmiştir.

136İsmail Kasap, “Hüseyin Vassaf ve Divânı”, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek

Lisans Tezi, 1996, s. 247.Dîvân’ında bir de “Merhûm Azîzimin lisânından” başlığıyla Mustafa Sâfî Efendi’nin

HüseyinVassâf’a hitâb ettiği şu beyit yer alır:

“Aşkını artıra Mevlâ-yı Kerîmü’l-Müteâl 137Ey Hüseynim olasın garka-i deryâ-yı kemâl” ( s. 334).

138İsmail Kasap, “Hüseyin Vassaf ve Divânı”, s. 107.

Vassaf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 340-341.

Hazmî Efendi’nin şeyhi Mustafa Hilmî-i Sâfi Efendi’den Hz. Pîr’e kadar olan ehl-i silsile şöyledir:

Şeyh Mustafa Hilmî-i Sâfi Efendi Şeyh Muhammed Fahreddîn-i Himmetî Efendi Şeyh Muhammed Emîn-i Tevfîkî Efendi Şeyh Hüseyin Hakkî Efendi Şeyh Ömer-i Hulûsî Efendi Şeyh Muhammed Tevfîk Efendi Şeyh Ali el-Galib el-Vasfî Efendi Şeyh Muhammed Zühdî Efendi Şeyh Abdullah Selâhaddîn-i Uşşâkî Şeyh Seyyid Muhammed Cemâleddîn-i Uşşâkî Şeyh Muhammed Hamdî-i Bağdâdî Şeyh Sıdkî Osman Efendi Şeyh Abdülkerîm Efendi

Şeyh Halîl Efendi Şeyh Muhammed-i Keşânî Şeyh Âlim Sinân Efendi

Şeyh Ömer-i Karîbî Şeyh Seyyid Memicân Efendi

Hz. Pîr Hasan Hüsâmeddîn-i Uşşâkî (Kuddise sırruhu’l-Bâkî) 139H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 345.

16 Safer 1344/ 15 Eylül 1925 târîhli kânun gereğince tekke ve zâviyelerin kapatılması, şeyhlik ve dervişliğin kaldırılması ile Âsitâne-i Uşşâkiyyede mühürlenmiştir. Mustafa Sâfî

Efendi, harem dairesinde odasında uzlete çekilmiş, ziyârete gelen mensûplarına burada feyz dağıtmıştır.Sekiz ay kadar bu şekilde devâmettikten sonra22 Şevval 1344 târîhinde (5

Mayıs1926)Çarşambagünü,damadıHazmîEfendi’yegitmeyeniyetetmişken rahatsızlanmıştır. Üç gün hasta yatmış, 25 Şevvâl Cumartesi gecesi vefât etmiştir. İlk halîfesi Şeyh İzzet, dâmâdı Şeyh Hazmî, pîrdaşı ŞeyhMustafa Efendi, Şeyh Osman Efendi ve

Hüseyin VassâfEfenditarafından büyük bir ihtiramla gasl edilmiş, Pazar gecesi hânkâh-ı Hz.

Pîr’debulundurulmuşvePazartesigünüKasımpaşaCâmi-iKebîr’indeöğlenamazını müteâkip cenâze namazı kılınmıştır.Namazını Rufâî şeyhlerinden Şeyh Hâfız Fâik Efendi kıldırmıştır.HükûmettarafındanizinverilmemesisebebiyleHz.Pîrhânkâhına defnolunamamıştır.Vassâf,cenâzenintehlîlilegötürülmesinedahimâni’olunduğunu aktarır.Hz. Pîr’e yakın Kasımpaşa Feriköy Mezarlığına defnedilmiştir. Hüseyin Vassâf,

Mustafa Sâfî Efendi için bir mezâr yaptırdığından,mezar taşına Üsküdar Mevlevî Şeyhi

Remzi Dede Efendi’nin söylediği târîhin yazıldığından bahseder.Ancak bugün mezar taşının yenilenerek değiştirildiği anlaşılmaktadır.Sefîne’de; Bursa Mısrî Âsitânesi şeyhi Şemseddin Efendi’nin, Bursa’da Sa’dî Dergâhı şeyhi İsmail Hakkı Efendi’nin, Bilecik Maarif müfettişiHâfızNuriEfendi’nin,GülşenîşeyhiŞehrîEfendi’nin,MustafaSâfîEfendi tarafından “Kutbu’l-edeb” denilen İbnü’l-Emîn Mahmud Kemal Beyefendi’nin, Mevlevî

Tâhir Beyefendi’nin ve muharrir Hüseyin Vassâf Efendi’nin, Mustafa Sâfî Efendi’nin vefâtı için söyledikleri târîhlere yer verilmiştir.

ŞeyhMustafa Hilmi-i Sâfî Efendi’nin halifeleri şu isimlerdir:

140H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 372.

141Hüseyin Vassaf, Mustafa Sâfî Efendi’nin vefatı üzerine bir gazete de çıkan haber küpürünü kesipSefine-i

Evliyaeserinde ilgili bölüme yapıştırmıştır. Haber şöyledir:

“İrtihal:

Fâtih mücîz dersiâmlarından Burdurlu Hoca Mustafa Efendi irtihâl-i dâr-ı bekā eylemiştir. Na’ş-ı mağfiretnakşı bugün Kasımpaşa’da sâbık Uşşâkî Dergâhı’ndan kaldırılacak Kâsımpaşa Câmi’-i Kebîr’inde namâzı ba’de’l142-edâ medfen-i mahsûsuna defn edilecektir.”

143H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 349.

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 349.

Pîr Hüsameddîn-i Uşşâkî mahbûbu’l-kulûb

Ka’be-i kûyun gönüller dâimâ eyler tavâf Âsitân-ı hizmetinde sâbıkan Şeyh-i celîl

Mustafa Sâfî Efendi-i kemâlât-ittisâf

……

Ba’de-ez-in târîhini Remzi oku ihlâs ile

Nezd-i Hakk’a Mustafa Sâfî Efendi gitti sâf= 1344/(1926) 144Mezartaşının bugünkü görüntüsü için bkz.EK 2: Mekân Fotoğrafları.

145H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 349-356.

Şeyh Muhammed Şerâfeddîn Sâdık Efendi:

Şeyh Fahreddin Himmetî Efendi’nin irtihâlinden sonra kalan sülûkunu tamamlamak üzere Mustafa Sâfî Efendi’ye intisâb etmiş ve az zaman sonra 1341/(1923) târîhinde hilâfete nâil olmuştur. 1343’te vefât etmiş ve Kasımpaşa âsitâne-i Pîr’de defn olunmuştur.

Şeyh Hulûsî-zâde Osman Nûrullah Efendi:

1284/(1867)’de Şumnu’da doğmuştur. Babası Diyarbakırlı Ahmed Hulûsi Efendi’dir.

Bursa’da Testereci Hamdî Baba’nın halifesi Havlucu Hacı Muhammed Dede Efendi’ye intisâb edip yedinci esmâyakadar sülûk görmüş ardından Mustafa Sâfî Efendi’ye intisâb ederek sülûkunu tamamlamıştır. 1341/(1923) târîhinde hilâfete nâil olmuştur.

Şeyh İsmail Cemâlî Efendi:

Mustafa Sâfî Efendi’nin tek oğludur. Genç yaşında ikmâl-i sulûka muvaffak olup, 1341/(1923) târîhinde hilâfete nâil olmuştur.

Şeyh Tevfîk Refik Efendi:

Ümmîdir, 1341/(1923) târîhinde icâzet almıştır.

Kömürcü Muhammed Efendi:

MustafaSâfîEfendi’denicâzetalmış,HersekliMuhammedFevzîSafvetî’yi yetiştirmiş ve hilâfet vermiştir.

Şeyh Emîn Efendi:

Mustafa Sâfî Efendi’nin şeyhi olan Fahreddin-i Himmetî’nin oğludur. Mustafa Sâfî

Efendi, seyr ü sülûka çalışması şartı ile tâc ve hırka giydirerek Aksaray’da Şekeri Sokağı’nda ki Kırkağacî Emin Efendi Dergâhı’na, pederinin makamına oturtmuştur. İleride bahsi geçecek olan Keçeciler Dergâhı’na şeyh tayini olaylarında Mustafa Sâfî Efendi aleyhinde bâzı

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 356.

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 357.

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 357.

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 357.

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 357.

Sadık Albayrak, age, V, 63-64.

hareketlerdebulunmuş,bunarağmen“azîz-zâdemdir”denilerekMustafaSâfîEfendi tarafından hoş görülmüş, iltifatta bulunulmuştur.

Şeyh Ahmed Rüştü Efendi:

MusatafaSâfîEfendi’denzikreme’zûnolarakicâzetalmıştır.DağıstânîŞeyh Şerâfeddin Efendi ve Celvetiyye’den Şeyh Gülşen Efendi’nin halifelerindendir. Bursa’da İsmail Hakkı el-Celvetî Âsitânesi şeyhliği yapmıştır.Ulemâdandır.

Terlikçi Osman Efendi(Osman Zeki Yücebilgiç):

Galata Perşembe pazarında ayakkabıimâlathânesinde ticaretle meşgûlolmuştur.

Kadirî ve Rıfâî tarîklerinden de icâzet almıştır.Yirmi-otuz dervişiyle birlikte Mustafa Sâfî

Efendi’ye gelerek seyr ü sülûk görmüş ve Uşşâkî tarîkinden de hilâfete nâil olmuştur.

Manisa’da Ali Naîlî Dergâhı meşîhati kendisine verilmiştir.Osman Efendi şiirlerinde “Hâdî” mahlasını kullanmıştır. 1963 yılında vefât etmiş ve vefâtından sonra şiirleri avukat

Avni Onat tarafından derlenerek yayımlanmıştır.

Şeyh Cemâl Efendi:

Pîr-i sânî Cemâleddîn-i Uşşâkî Âsitânesi şeyhliği yapmıştır. Babasının irtihâlinde postuna sâhib olabilmek için Mustafa Sâfî Efendi’den bir icâzet almış, sülûkunu tamamlamak şartıyla tâc ve hırka giydirilmiştir.

Şeyh AliDede:

Mersinlidir. 1342/(1923) senesinde hilâfete nâil olmuştur. Mustafa Sâfî Efendi’ye muhabbet ve bağlılığı şiddetli olanlardandır.

Şeyh Molla Ahmed Efendi:

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 358.

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 358.

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 358.

Avni Onat, “Başlangıç”,Osman Zeki Yücebilgiç,Hâdi Divânı, (Derleyen: Avni Onat), Toker Matbaası, 1964, s. 4.

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 358.

Osman Zeki Yücebilgiç,Hâdi Divânı, (Derleyen: Avni Onat), Toker Matbaası, 1964.

Osman EfendiDîvân’ındaki bir beytindeHazmî Efendi’den şöyle bahseder:

“Dâmâd-ı mürşîd Hazmî Efendi İlm ü irfânda yoktur menendi”

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 358.

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 358.

Şeyh Fahreddin-i Himmetî’den intikāl eden dervişlerdendir. Mustafa Sâfî Efendi

Fındıkzâde Dergâhı şeyhi iken kendisine hilâfet vermiştir. Keçeciler Dergâhı meşîhati boş kalınca buranın meşîhatına tâlip olmuştur. Ancak bu dergâha tayin olunacak şeyhin, Âsitâne-i

Uşşâkî’de post-nişîn olan zâttan hilâfet almış olması şartı olduğundan ve Ahmed Efendide bu şarta uymadığından talebi gerçekleşmemiştir. Bunun üzerine yukarıda ismi geçen Şeyh Emin

Efendi ve Sâfî Efendi’nin pîrdaşı Şeyh Mustafa Efendi ile birlikte Mustafa Sâfî Efendi hakkında,yaşlılıktanneyaptığınıbilmiyor,vesâyetemuhtaçtırdiyerektutanak oluşturmuşlardır.BusıradaMollaAhmedvefâteder,Vassâf,şeyhininnazarına uğradığından öldüğünü söylemektedir. Mustafa Sâfî Efendi yine de ona acımış ve rûhunun şâd edilmesi için Fâtihâlar okunmasını emretmiştir.

El-Hâc Şeyh Muhammed İzzeddînSafiyyullah Efendi:

Mustafa Sâfî Efendi’nin ilk mürîdi ve ilk halîfesidir. 1324/(1906) târîhinde Mustafa

Sâfî Efendi’ye intisâb etmiş ve 1334/(1916) senesinde hilâfete nâil olmuştur. İnegöl’de

Hamîdiyye Medresesi müderrisliği yaparken, hilâfet alınca burada neşr-i tarîkate başlamıştır.

Halkın teveccühüne mazhar olarak birkaç yüz ihvan toplamıştır. Fakat İstanbul’da Keçeciler Şeyh Bedreddin Dergâhı meşîhati boşalınca, buraya Âsitâne-i Uşşâkiyye’den halifelik almış birinin tayin edilmesi gerektiğinden İzzetEfendi münâsib görülerek tayin edilmiştir. Birkaç sene burada şeyhlik yaptıktan sonra zarûrete binâen mürşidinin izni ile dergâh meşîhatinden ferâgat ederek İnegöl’de ikāmet etmeyi seçmiş, burada hem müderrislik hem de Bursa Vilâyet

GenelMeclisi’ndeazâlıkyapmıştır.Arapça,Farsça,TürkçeveGürcüdilleriile okuryazardı.

Şeyh Osmanzâde Hüseyin Vassâf Efendi:

Sefîne’de,Vâkıatadlı eserinde de nasıl hilâfete nâil olduğunu anlattığını söylerve

Mustafa Sâfî Efendi hazretlerinin irtihâlinden sonra, yukarıda zikredilmiş olan hulefâsından İnegöl müftüsü Şeyh Muhammed İzzeddîn Safiyyullah Efendi’nin İstanbul’a gelerek seyr ü sülûkunu tamamlatıp, 18 Zilhicce1344/(30 Haziran 1926) târîhine kendisine icâzetnâme verdiğini ve beş sene önce gördüğü rüyasına müsteniden, işâret-i ma’nevîyye ile şeyhinin tâc, kemer ve ferâcesinin kendisine tekbîrlendiğini aktarır. Mustafa Sâfî Efendi’ye müntesib olup 160Çalışmamızın “Şeyh Mahmud Bedreddin Dergâhı Postnişinliği” başlığı altında bu hâdise tafsilatlı olarak anlatılmıştır.161 162Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 359.

163H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 359-360.

164Sadık Albayrak, age, V, 126-127.

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV,361.

sülûkunutamamlamayansâlikvesâlikelerHüseyinVassâfEfendi’yehavâle edilmiştir.Postnişînliği sırasında Pötürgeli Ali Rızâ Zühdî Efendi, Sivaslı Muhammed

Ömer Rüşdî Efendi, Göreleli Ali Osman Sıdkî Efendi, Ankaralı Ahmedî Hamdî-i Tevfîkî

Efendi’ye icâzet vermiş ve hanımlardan da İffet Sâdıka Hanım, Müzeyyen Hanım, Seher

Hanım ve Ferîde Hanım’ın sülûklarını tamamladıklarını kaydetmiştir.

Şeyh Mehmed Hazmî Efendi: Çalışmamızın konusunu oluşturan zâttır.

C. ŞEYH MAHMUD BEDREDDÎN DERGÂHI POSTNİŞİNLİĞİ ŞeyhMahmudBedreddînDergâhı’nınkurucusuveilkpostnişini,Uşşâkiyye tarikatınınikinciPîri(Pîr-iSâni)kabuledilenCemâleddin-iUşşâkî(ö.1164/1751) hazretlerinin halifelerinden, Şeyh Mahmud Bedreddin Efendi’dir. Dergâh 1179/(1765-66) senesinde Fatih /Yenibahçe’de Keçeciler caddesinde inşâ edilmiştir. Tekkelerin kapatılmasına kadar Uşşâkîliğin Cemâlî şubesine bağlı kalmıştır.

Şeyh Mahmud Bedreddin Efendi İstanbulludur. 1196/(22 Ağustos1782) yılı Ramazan ayınınonüçündePerşembegecesiçıkanbüyükCibâliyangınındanbirsenesonra

169170 1197/(1783)’te vefât ederekvazîfe yaptığı tekkesine defnolunmuştur.Aynı yangında

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 323, Cemal Kurnaz-Mustafa Tatçı, “Hüseyin Vassâf”,DİA,XIX, 18-19.

H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 323-325.

Vassâf’ın,Dîvân’ında pîrdaşı Hazmi Efendi’ye yazmış olduğu, “bir zamanlar kûşe-nişîn-i uzlet iken bu hâlime râzı olmayarak mekâtıb-i müteaddideyle bezm-i sohbette söylenmek isyeten fuzalâdan Hazmî Efendi’ye yazılmıştır” açıklaması ile yer verdiği şiiri şöyledir:

A güzel Hazmî-i hoş-dem ne ararsın benden

Söyletirsin beni bilmem ne ararsın benden

Bizde her ne var ise fazlasına mâliksin

A benim kalbime (dil-i atşânıma) zemzem ne ararsın benden

Ben ki mahrûm-ı kemâl serseri âşıkım

Kalb-i hasretine de pür-gam ne arasın benden

Beni söyletme Hüdâ aşkına derdim çoktur

Çeşm-i firkat zede-pürnem ne ararsın benden

Dâhil-i kûşe-i uzlet oluversem ne olur

Hazret-i Hazmî-i gülfem ne ararsın benden (İsmail Kasap, “Hüseyin Vassâf ve Dîvânı”, s. 191.)

Mahmud Erol Kılıç, “Cemâleddin Uşşâkî”,DİA, VII, s. 314.

M. Baha Tanman, “Uşşâkîlik”,DBİA, VII, 330.

H. Vassâf, age, IV, 416.

Mustafa Özdamar,Dersaâdet Dergahları, Kırk Kandil Yay., İstanbul 1994, s. 93.

pîrdaşı Salahaddîn-i Uşşakî hazretlerinin dergâhı da “dil-i Uşşâk” gibi yanmıştır. Salahaddîn-i

Uşşakî hazretleri, Mahmud Bedreddîn Efendi ile aynı sene içinde vefât etmiştir.

Anlatıldığına göre, Mahmud Bedreddîn Efendi dergâhına yakın bir bakkal dükkanı önünden geçerken orasının bir gün tekke olacağını söylemiş, hakîkaten bir müddet sonra o dükkanın bulunduğu yere Kādirî Tekkesi yapılmıştır. Hüseyin Vassâf Efendi, Şeyh Mahmud

BedreddinEfendi’ningâyetârifâneveâşıkāneyazılmışşiirleriniiçerenbirdîvânını gördüğünü nakleder. Halifeleri; Şeyh Mehmed Edîb-i Uşşâkî (v. 1220/1805) ve Şeyh Zuhûrî-i

Uşşâkî (v.1172/1759)’dir.

Şeyh Mahmud Bedreddin Efendi dergâh meşîhatinin belirlenmesi işini, çocukları, torunları, halîfeleri ve onların halîfelerinden de ehliyetli kimseler bulunmadığında, şeyhliğe gelecek kimsenin Âsitâne-i Uşşâkiyye’de postnişîn olan zâttan hilâfet almış olması esâsı üzerine te’sîs ettiğinden, tekke ve zâviyelerin kapatılmasına kadar bu şarta riâyet edilerek şeyh ataması yapılmıştır.

Kendisinden sonra halîfesi Şeyh Mehmed Edîb Efendi, ondan sonra oğlu Sirac

Mahmud Efendi (v. 1267/1850), sonra da Mahmud Efendi’nin oğlu Mehmed Sâlih Efendi (v.

1271/1854) postnişin olmuştur. Daha sonra postnişin olan Edirneli Şeyh Mehmed Sıdkî

Efendi tekkenin ikinci ve son bânisidir ancak dergâhı yeniden inşâ işlemi bittikten bir hafta sonra 1272/ (1856) yılında burada vefât etmiş ve bir dönem şeyh vekilliği yaptığı Âsitâne-i

Uşşâkîyye’ye nakl olunarak Hz. Pîr türbesinde defnolunmuştur.Arkasından oğlu Mehmed

Said Efendi şeyh olmuş fakat bir sene vazife yaptıktan sonra, verem hastalığından 1274/

(1857)’devefât ederek, dergâhtaŞeyhMahmudBedreddîn’inyanına defnolunmuştur.TekkemeşîhatiboşkalıncadöneminŞeyhülislamıvasıtasıylaSa’dî meşâyıhından Hasan Hilmî Efendi (v. 1306/1888) meşîhata tâyin olunmuştur. Bu tâyin dergâha atanma şartlarına aykırı olduğundan tartışmalara sebep olmuş, Sa’dî şeyhi olan Hasan

Efendi’ye usûlen Uşşâkî tâcı giydirilmiştir.Bir müddet sonra vefât etmesiyle Uşşâkî 171H. Vassâf, age, IV, 432.

172H. Vassâf, age, IV, 416.

173“Şart eyledim ki…Gavsül vasilin kutbul arifin merhum Hüsamettin Uşşâkî hulefâsından aslah olan bir kimesne vakf-ı mezburuma mütevelli ve zaviye-i mezkurda şeyh ola..”(624 numaralı defterin 8 sahife ve 5.

Sırasında kayıtlı İstanbul’da Eş-Şeyh Mahmud Bedreddin Efendi vakfına ait 1179 tarihli vakfiyesinden hayır şartlarını ihtivâ eden kısmın örneğ Vakıflar Genel MüdürlüğüArşiv ve Yayın Dairesi Başkanlığı)Bkz. EK 3: Arşiv Belgeleri174.

175H. Vassâf, age, IV, 416.

176H. Vassâf, age, IV, 418.

177H. Vassâf, age, IV, 418, Hür Mahmut Yücer, age, s. 221-222.

H. Vassâf, age, IV, 418, Hür Mahmut Yücer, age, s. 218.

Asitânesi postnişilerinden Şeyh Cemâl Efendi’den halifelik almış olan Filibeli Hâfız Şeyh

Ahmed Efendizâde Şeyh İsmail Efendi posta oturmuş, 1316/(1898) yılında vefât ederek dergâh bahçesine defnolunmuştur.Ardından, yine Cemâl Efendi’nin halîfelerinden İkinci Şeyh İsmail Efendi meşîhate geçmiştir.

Bu zâttan sonra dergâh meşîhati boş kalınca, Mustafa Hilmi-i Sâfî Efendi ile pirdaş olup aynı anda hilâfet alan, Mustafa Sâfî Efendi’nin Fındıkzâde Dergâhı ve sonrasında Hz. Pîr

Dergâhı meşîhatinde bulunması ile rekabet hisleri uyanan Hacı Mustafa Efendi boş kalan bu dergâha tâyin olunabilmek için Mustafa Sâfî Efendi’nin aracı olmasını istemiş ve ondan;

“şart-ı vâkıf îcâbınca Âsitâne-i Uşşâkiyye’den müstahlef olmak şarttır. Şartu’l-vâkıf kenassı’ş-şâri’ nazariyesine göre sizi oraya inhâ etmek vakfa karşı hıyânettir” cevâbını alınca, öyleyse kendisine ayrıca hilâfet vermesini talep etmiş, Mustafa Sâfî Efendi de bunun üzerine;

“Azîzimin masbata-i irfânında yan yana bulunduk, rahle-i tedrîsinde berâber bulunduk. O sizehilâfet vermiş. Ben onu ibtâl ile yeniden size hilâfet verebilir miyim? Rûh-ı azîz titrer, halk güler. Ehlu’llâh la’neteder” diyerek özür dilemiştir.Mezkûr şarta münâsib olarak

Mustafa Sâfî Efendi’nin halîfelerinden Muhammed İzzeddin Safiyullah Efendi dergâhın şeyliğine getirilmiştir.

Şeyh Mahmud Bedreddîn Dergâh’ının İzzeddîn Efendi’den sonra boşalmasıyla, Hacı

Mustafa Efendi,bu kez de Molla Ahmed Efendi ismindeki halîfenin buraya geçmesi için ısrar etmiştir. İstekleri yerine gelmeyince Mustafa Sâfî Efendi’nin “ateh getirdiği”ne dair bir tutanak oluşturmuşlarsa da, yetkililer bunun kötü niyetlilerce hazırlanmış olduğunu anlayıp geçersizbulmuştur.Böylece,dergâhmeşîhatininbelirlenmesisürecindeMustafaSâfî

Efendi’yiçokçaüzmüşler,oisebuişlerhiçolmamışgibikendilerinemuâmelede bulunmuştur.

Bütün bu olayların arkasından, İzzeddîn Safiyyullah Efendi’den sonra münhal bulunan Şeyh Mahmud Bedreddin Dergâhı’na postnişin olan kişi Mehmed Hazmî Efendi olmuştur.

Hazmî Efendi imtihanda ehliyetini göstermiş ve şeyhi Mustafa Hilmî-i Sâfî Efendi’nin 178Şeyh Seyyid Muhammed Cemâleddîn (v. 1331/1912).Bkz. Vassâf, age, IV, 330-335.

179Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı’ndan temin edilen, Hırka-i Şerîf şeyhi Tevfik Efendi’nin Fatih’teki Uşşâkî

Dergâhı Meşîhatinin İzmirli Osman Efendi’ye tevcîhi talebi üzerine Meclis-i Meşâyıh’tan bu şeyhliğin

Kasımpaşa’da bulunan Hafız İsmail Efendi’ye tevcîh edilmesi gerektiğinin bildirildiği 1306 tarihli belge. Bkz.

EK 3: Arşiv Belgeleri180.

181H. Vassâf, age, IV, 418.

182H. Vassâf, age, IV, 333, 419.

183H. Vassâf, age, IV, 489.

184H. Vassâf, age, IV, 359.

H. Vassâf, age, IV, 490.

delâleti ile dergâhın meşîhatı kendisine verilmiştir. Pirdâşı Hüseyin VassâfEfendi:“ahîran azîzimin damad-ı muhteremi urefâ vü fuzalâdan Şeyh Muhammed Hazmî Efendi bi’l-istihkak buranınmeşîhatinerevnak-fezâolmuş….vebuvesîle-ihaseneilesilsile-izerrîn-i

Uşşâkiyye’ye dâhil olmuştur” demektedir.Tâc ve hırka giydirme merâsimi 17 Rebîulevvel 1343/(1924) târîhindePerşembe günü, Kasımpaşa’da Âsitâne-i Uşşâkiyye’de, bir mevlid-i şerîfcemiyetivedöneminmeşâyıhıhuzûrunda,MustafaSâfîEfenditarafındanicrâ edilmiştir.

Hazmî Efendi’nin postnişin oluşu hususunda, Hüseyin VassâfEfendiDîvân’ında:

“Müderrisîn-i fuzalâdan, Azîzim Mustafa Sâfî hazretlerinin damadı Şeyh Muhammed Hazmî

Efendi Keçecilerde Bedreddîn Dergâhı Meşîhatine tayin olunmuştu. İstirkâb yüzünden bazı bed-hahlar bu tâyine aleyhdâr oldular. Hakkın galebesi cümlesi vâdi-i hüsrânda kaldılar.

Bunun üzerine muhabbeten sunûh etmişti” diyerek şu beyitlere yer vermektedir:

Dergeh-i Hazret-i Bedreddîn’e

Post-nişîn oldu Muhammed Hazmî

Bütün erbâb-ı hased cebhesine

Sedd-i Çin oldu Muhammed Hazmî

Gül-şen-i aşka düşünce râhı

Kâm-bîn oldu Muhammed Hazmî

Pûte-i akşda olunca sâfî

El-emîn oldu Muhammed Hazmî İlm ü irfânını teslîm ederim

Pek metîn oldu Muhammed Hazmî

Neş’e-yâb etsin onu Hazret-i Hak

Aşk-mekîn oldu Muhammed Hazmî İrişüp Hazret-i Pîr’den ona feyz 185H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 416, 368.

186H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 368.

Dâne-çîn oldu Muhammed Hazmî

Oldu dâisi onun Vassâf’ı

Zü’l-yakîn oldu Muhammed Hazmî

Hüseyin Vassâf,Sefîne-i Evliyâ’sında da, Uşşâkî şuârasından Behçet Dede ile birlikte,

Hazret-i Pîr Dergâhı’nda, Hazmî Efendi’nin Keçeciler’deki dergâha tâyini münasebetiyle bir manzûme-i tarihiyye tanzîm ettiklerini anlatmakta ve aşağıdaki beyitlere yer vermektedir:

Vassâf: Muhammed Hazmî-i Uşşâkî Şeyh oldu bu dergâha

Behçet: Makâmında olup dâim irişsün pek büyük câhâ

Vassâf: Kulûb-ı âşıkānı nûr-ı irşâd ile kılsın şâd

Behçet: Cemâl-i pertev-i ikbâli dönsün bedr olan mâha

Vassâf: Harîm-i bezm-i irfâna girüp cânânı bulsunlar

Behçet: Dutanlar destini vâkıf olup sırr-ı yedu’llâha

Vassâf: Geçüp dervîşleri tevhîd ile âsâr-ı kesretten

Behçet: Olup âzâde-i elvân boyansın sıbğatu’llâha

Vassâf: İrişsün himmet-i Pîr’im bütün ihvân u yârâna

Behçet: Husûsan Hazmî âşık ola makbûl-ı feyiz-gâha

Vassâf: Yazup bu nazm-ı târîhi muhibbiBehçetüVassâf

Behçet: Temennî kıldılar cândan irişsün cümle di’l-hâha

Vassâf:Füyûz-ı tâmmetârîh-i güşâdı bâb-ı irfânın-1342

Behçet: Buyursunlar salâdır cümleten uşşâk-ı âgâha

Dergâhda Salı günleri âyin icrâ edilmakteydi.Tekkeve zâviyelerin kapatılmasından sonra işlevsiz kalan tevhidhânesi 1932 yılında bakımsızlıktan çökmüştür.Hazmî Efendi, 187İsmail Kasap, “Hüseyin Vassaf ve Divânı”, s. 262.

188H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 368.

189H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,V,310.

vefâtına kadar dergâhın ahşap meşrûtasında ikāmet etmiştir. Vefâtından sonra 1977 yılında burası da yıkılmış ve arsa haline gelmiştir. Bugün tekkeden geriye, Şeyh Mahmud Bedreddîn

Efendi’nin yenilenen türbesi ile yanındaki küçük hazîre dışında bir şey kalmamıştır.

D. HALÎFELERİ

Mehmed HazmîEfendiüç halîfe bırakmıştır.Silsilesihalifelerinden merhûm

MehmetNusret Tura’dan devam etmektedir.

1. Mehmet Nusret Tura:

BabasıkolağasıİsmailEfendi,annesiŞahindehanımdır.Babasınınailesi

Bulgaristan’ın Kızanlık bölgesinden, buradaki düzenlerinin bozulması sebebiyle ayrılarak yola çıkmış, bu göç esnâsında İsmail kaybolmuş ve Türkiye’ye doğru gitmekten olan başka bir kafile yanlarına almıştır. Kendi ailesini bir daha bulamayan İsmail, yeni ailesi ile bir müddetTekirdağ’daikāmetetmiş,dahasonraİstanbulKasımpaşa’yayerleşmişlerdir.

Kasımpaşa’da Şahinde Hanım ile evlenen İsmail Efendi’nin, 1903 senesinde Nusret isminde bir oğlu ve 1917 senesinde Fatma Nafize isminde bir kız çocuğu dünyaya gelmiştir.

Nusret Efendi18 yaşlarında iken annesi onun hakkında güzel bir rüya görür. Bunun üzerine babası Nusret’i yanına alarak Kasımpaşa’daki Uşşâkî âsitânesine gider ve dergâhın şeyhi Mustafa Sâfî Efendi’ye “size bir Uşşâkî gülü getirdim” diyerek Nusret’i teslîm eder.

Nusret Efendi’nin tarîkata intisâbı bu şekilde gerçekleşir.1926 yılında şeyhi Mustafa Sâfî

Efendi vefât edince, zaten kendisinin terbiyesiyle ilgilenmekte olan Mustafa Sâfî Efendi’nin halîfesi Mehmed Hazmî Efendi ile seyr ü sülûkuna devam etmiştir. Nusret Efendi’nin bunu ifâde eden bir beyti şöyledir:

“Hazreti Hazmî’ye büktük boynumuz misli gedâ,

Pîr Hüsâmeddîn-i Uşşâkî’ye ettik ilticâ”.

Esin Demirel İşli, “İstanbul Tekkeleri Mimarisi Eklentileri ve Restorasyonu”, Basılmamış Doktora tezi,

Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul 1998, s. 92.

M. Baha Tanman, “Uşşâkîlik”,DBİA, VII, 330.

M. Nusret Tura,Aşk Yolu, (haz. Mahmut Erol Kılıç), İnsan Yay., İstanbul 2006, iç kapak arkası.

Necdet Ardıç,Gönülden Esintiler: Divan 3, s. 34.

Necdet Ardıç,Gönülden Esintiler: Divan 3, s. 35.

M. Nusret Tura,Karagün Dostuyum, İstanbul 1963, s. 39. Başka bir beytinde de şunları söyler:

Sen kisve-i âlemle kılıp kendini pinhân

Farkındayım eşya bana ben zâtına kurban „Hazmî’ dediğin meşrık-ı ihsânda âyânsın

Tuttun beni, verdin ona, kıskansa da devrân (Karagün Dostuyum, s. 74.)

Hazmî Efendi’nin Fatih Keçeciler’de Mahmud Bedreddin Dergâh’ındaki evini sık sık ziyâret etmiştir. Derslerini bitirmeye muvaffak olduğunda bunun sevinci ilegünümüzde rast makamında ilahî olarak okunmakta olan meşhûr “Erler Demine Destur Alalım”nutkunu söylemiştir:

Erler demine destûr alalım

Pervâneye bak ibret alalım

Aşk ateşine gel bir yanalım

Dost dost diyerek arşa varalım

Devrâna uyup seyrân edelim

Eyvah demeden, Allah diyelim

Günler geceler durmaz geçiyor

Sermâyen olan ömrün bitiyor

Bülbüllere bak feryâd ediyor

Ey gonca açıl mevsim bitiyor

Devrâna uyup seyrân edelim

Eyvah demeden, Allah diyelim Âşıksan eğer gel birleşelim Şeyhin izine yüzler sürelim

Tâ fecrekadar zikreyleyelim

Feryâd edelim efgân edelim

Devrâna uyup seyrân edelim

Eyvah demeden, Allah diyelim

Ey yolcu biraz gel dinle beni

Kervan yürüyor sen kalma geri

Nusret denilen deryâ gezeri

Hatmetti bugün seyr ü seferi

Devrâna uyup seyrân edelim 196Necdet Ardıç,Gönülden Esintiler: Divan 3, s. 36, 37.

Eyvah demeden, Allah diyelim

Talebesi olan Necdet Beyefendi onunla olan berâberliklerinden şunları nakleder:

“Nusret Babam gişede çalıştığı sıralarda ziyaretine giderdim. Gemi saati olmadığı zamanlar gişenin kapısı kapalı olur, kendisi içerde ya istirahat eder ya da eğer yorgun değilse zikir yapar veya yazılarını yazardı. Ben kapıyı vurmam beklerim, o geldiğimi anlar içeri alır, benimle sohbet ederdi…Bir gün arkadaşım ile beraber ziyaretine gitmiştik. Sonra başka yer dedersimizolduğunusöyleyerekkendisindenizinistedik.Kapıdançıkarken„Deryâda yıkanıp temizlendiniz hadi şimdi göle gidip kirlenin bakalım’ dedi.Bunun ne anlama geldiğini çok seneler sonra anladım…”

Mehmet HazmiTura ile halîfesi Mehmet Nusret Tura’nın soyadlarının aynı olması kanbağındandeğilmanevîbağdankaynaklanır.NusretEfendi,şeyhineolanaşırı muhabbetinden dolayı aynı soyadını kullanmıştır. Bununla alakalı bir beyti şöyledir:

“Bana kıtmir-i aşk derler koşarken Hazmî-i câna

Lâkaptır Nusret-i tura (Tuğra) ayılsınlar füsûnumdan…”

Mektuplar’ında da soyadıyla ilgili şu açıklamayı yapar:

“Sordular Mecnûn’a Leylâ’nın saâdethânesin

Sînedenbirâhçekipgösterdidilvîrânesin”dediklerigibiHazmîBabamızda sînemizde yatıyor, toprakta değil. Efendi babamızın soyadı Tura’dır. Fakîrin de Tura’dır.

Tuğra derler eski Türkçede. Mânâda Sultanlar Sultanı’nın tuğrasıyız. Esâsen Tuğra’ya padişahların imzâsına derler. Cenâb-ı Kibriyânın gönlümüze vurduğu Tura’nın pırıltılarını sözlerimizde, gözlerimizde görmek mümkündür.”

NusretEfendi,şeyhiHazmîEfendi’ninvefâtındankısasüreönceçıktığıHac yolculuğuna dair “Efendi Babam Hacc’a Giderken” başlıklı şu şiiri söylemiştir:

Günden güne efzûn oluyor âh-ı figânım,

Canânımın ardında koşup gitmede figânım, 197M. Nusret Tura,Karagün Dostuyum, İstanbul 1963, s. 17. Nota arşivlerindebu rast ilahinin güftesi ve bestesi

Hacı Tahsine Hanım’a ait olarak gösterilmektedir. Ancak doğrusu güftenin Nusret Tura’ya ait olduğudur.198 199Mahmud Erol Kılıç, “Önsöz”, M.Nusret Tura,Gönül veAşk, İnsan Yay., İstanbul 2006, s. 7-8.

200M. Nusret Tura,Karagün Dostuyum, İstanbul 1963, s. 73.

M. Nusret Tura,Mektuplar, İnsan Yay., İstanbul 1995, s. 11-12.

Yandım tüterim kırk senedir, parlamadım âh,

Soldum gül idim, kâh olarak bülbüle hem râh

Gittim gelirim, “gel” dedi mahbûb-ı cihân “gel”,

Gönlümde bir aks-i sedâ var, “git ve hemen gel”

Ol hâk-i ıtırnâke eriş, sonra selâm et

Alnında durur dîdelerim, hâk ile pâk et,

Herkes su döker yolcusuna, yol alıyorken,

Biz yaş dökerizgelmen için, bir görüversen

Tayyâre ile âlemi eflâki dolaşsan

Ref ref ile, düldüller ile arşa ulaşsan

Gönlümde yerin var, Allah, taşra çıkamasın

Bir tek adım olsun atamaz, gāib olamazsın

Gittin bilirim ağlayarak, bir nice zahmet,

Ya kalbine geldiyse eğer, Nûr-ı Muhammed

Avdet gerekir, tâ ki bu dem kalmaya hasret,

Çok özlediNusretseni, gel kalbime hükmet.

Nusret Efendi gençliğinde Devlet Deniz Yolları’nda göreve başlamış ve seferlere çıkarak geçimini sağlamıştır. 25 yaşında iken Rahmiye Hanım ile evlenmiş, bu evlilikten

Nûriye ve Recâî isimlerinde iki çocukları olmuştur. İstanbul Kasımpaşa’da ve son olarak da

Bebek semtinde ikāmet etmişlerdir. Bebek iskelesi gişe memurluğunda çalıştıktan sonra buradan emekli olmuştur.Nusret Tura 1979 yılında vefâtetmiş, vasiyetleri gereği, eşiyle birlikte Pendik Soğanlık Dolayoba Yaylalar Köyü mezarlığına defnedilmiştir.

201Necdet Ardıç,Gönülden Esintiler: Divan 3,s. 77.

202Mustafa Özdamar,Hüsâmeddin Uşşâkî ve Uşşâkîler,Kırk Kandil yay., İstanbul 2001, s. 224.

203Necdet Ardıç,Gönülden Esintiler: Divan 3, s. 35, 38.

Mehmet Nusret Tura’nın tasavvufî kitapları, gazetelerde yayımlanmış yazıları ve şiirleri bulunmaktadır. Kendisi1960’lıyıllarda, şiirlerini,Tasavvufta Gönül ve Aşkve

Vecîzelerisimli kitaplarını,Karagün Dostuyumbaşlığı ile üç kitap halinde bastırmıştır.

Nusret Efendi’nin bazıtasavvûfî sohbetleri, 67-68’liyıllardaYeni İstanbulveMilliyet gazetelerinde köşe yazarlığı yapan Refiî Cevâd Ulunay’ın talebiyle kendisine yollanarak bu gazetelerde okuyucu ile buluşma imkanı bulmuştur.Bu yazılar Prof. Dr. Mahmud Erol

Kılıç tarafından derlenerekRâh-ı Aşkadıyla kitap haline getirilmiştir. Nusret Efendi’nin

Esmâ-i İlâhiyyeadlı eseri ve bir müridine yolladığı mektuplarının toplamı da, eski harflerden yeni harflere geçirilerekO’nun Güzel İsimleriveMektuplaradları ile ilk defâ yayımlanmıştır.

III-VEFÂTI

MehmetHazmiTura1379senesindeHacfarîzasınıîfâetmiş,budönemde rahatsızlanmış veİstanbul’a geldikten sonra 5 Muharrem 1380 (29 Haziran 1960) târîhinde vefât etmiştir.Kasımpaşa’da Feriköy Helvacı Bacı Mezarlığında kayınpederi Burdurlu

Mustafa Hilmî Efendi’nin kabri yakınında medfûndur.Hemşehrisi ve talebesi Ahmet Mahir

Gedikoğlu;HazmîEfendi’nin,şeyhivekayınpederiMustafaSâfiEfendi’ninkabrinin ayakucunda yer olmadığı için onun başucuna gömüldüğünü, defin merasiminde bulunan herkesin “Allah için başucuna lâyıktı” dediklerini aktarmaktadır.

Haseki Hastanesi’nde kayıtlı bulunan raporda, Hazmî Efendi’nin ölüm sebebi; senilite, mide kanaması ve enfarktüs olarak belirtilmiştir.

Mahir Gedikoğlu, Hazmî Efendi’nin vefâtı hakkında Arapgir Postası Gazetesi’nde “Bir Şûle Söndü” başlıklı bir yazı kaleme almış, yazısına bu başlığı vermesinin sebebini de, 204Nusret Tura Uşşâkî,Karagün Dostuyum, Fakülteler Matbaası, İstanbul 1963

Nusret Tura Uşşâkî,Karagün Dostuyum II, Doğruluk Matbaası, İstanbul 1965

Nusret Tura Uşşâkî,205Karagün Dostuyum III, Yeni Savaş Matbaası, İstanbul 1964 206Mahmud Erol Kılıç, “Önsöz”, M.Nusret Tura,Aşk Yolu, İnsan Yay., İstanbul 2006, s. 8.

20730.06.1960 tarihliMilliyetgazetesinde yayımlanan vefât ilânı için bkz. EK 3: Arşiv Belgeleri.

208Tarık Velioğlu,Osmanlı’nın Manevi Sultanları, Hayykitap, İstanbul 2008, s. 422.

209Ahmet Mahir Gedikoğlu, “Bir Şûle Söndü”, Arapgir Postası Gazetesi, 12. 08. 1960, s. 2, 4.

Bkz. Ek 3: Arşiv Belgeleri.

Hazmî Efendi’nin bir keresinde büyük bir insanın vefatı için böyle buyurduğunu belirterek açıklamıştır.MahirGedikoğlubuyazısındaHazmîEfendi’ninsongünlerinişöyle aktarmaktadır:

“Efendi Baba çok yatmamakla beraber, son günleri oldukça ıstıraplı geçti. Son gece, hastanede kan verilince kriz gelmiş, sevdiklerinden, yakınlarından ayrı, kimsesiz vedâ ettiler hayata…Hicaz’dan döndükten sonra ziyâretlerine gitmiştim. Yataktaydılar. Beni görünce sevindiler.Çokkansızvedermansızkalmıştı.Dudaklarıbembeyazdı.Doktor, konuşmamalarını tavsiye etmiş. “Siz konuşun da ben dinleyeyim, iyileşirsem ben konuşurum siz dinlersiniz” dediler. Hicaz’a Mısır yoluyla gitmişler, görülecek yerleri gezmiş ve sıcaktan hastalanmış. Yirmi gün hiç bir şey yemeden buzlu su içmiş ve Mekke bronşiti almış. Hasta olarak Hac farîzasını edâ etmiş ve yine Mısır yoluyla ve uçakla yurda dönmüşler. Başına konan buzlardan uçak gürültüsünden kulakları ağır işitiyordu. Berâber giden arkadaşının yardımıilegelebilmişler.Bunlarıyanındakilerdendinledim.Konuşmakistememelerine rağmen arada bir şeyler söylüyorlardı. Bir ara, “Beyazıd-ı Bistâmî hazretleri bir gün Cenâb-ı

Hakk’a niyâz ederek lütfunu ziyâdesiyle gördüm, bana zahmetini de tattır yâ Rabbî demişti”

dedikten sonrabüyük bir teslîmiyet ve tevekkül içinde “o da bu olmalı” deyişi vardı ki çok hazîndi. Fazla yormamak için kalktım. Ayrılırken “yine gel” dediler.”

Hazmî Efendi’nin talebelerinden Prof. Dr. Yusuf Ziya Kavakçı’da bizlere ulaştırdığı bilgilerde;HazmîEfendi’ninHacdönüşünde,oradankaptığıbirhastalıktanmuzdarip olduğunuveiğneyapacakbiriniaradıklarınıanlatmıştır.Cenâzemerâsiminde,vücûdu kabristana taşınırken, Muzaffer Ozak’ın epeyce bir kalabalık ile kol kola girerek yüksek sesle tekbirgetirdiklerini,zikirçektiklerini,ancakMuzafferOzak’ıMesnevîderslerindehiç görmediğini, Hazmî Efendi ile alakasını ilk kez cenâze merâsiminde farkettiğini aktarır.

MahirGedikoğluyukarıdabahsigeçenyazısında,HazmîEfendi’ninvefâtını öğrenişini, cenâzeevinde yaşananları ve cenâze merâsiminden gözlemlerini de kaydetmiştir:

“30HaziranPerşembegünü,sonvaziyetindenhaberalamadığımıziçinendişe ettiğimiz, âlim ve fâzıl hemşehrimiz M. Hazmî Tura’yı, mensubu bulunduğu Uşşâkî tarîkatının eskiden tekkesiolan, Edirnekapı Keçeciler Caddesindeki ikâmetgâhlarında ziyâretlerine gittiğimiz zaman, daha dışarıdan bir şeyler sezerek telaşlanmış ve içeri girerek, bir gün önce

Haseki Hastanesi’nde vefât ettiğini ve defin için evine getirilmiş olduğunu öğrenince çok 210Ahmet Mahir Gedikoğlu, aynı makale, .

211Prof.Dr. Yusuf Ziya Kavakçı’nın Mayıs 2008’de internet üzerinden ulaştırdığı bilgilerden.

müteessirolmuştuk.Cenâzegünlükoturmaodalarınınyanındakimisâfirodasındaydı.

Gelenler yavaş yavaş çoğalıyor, Efendi’nin son bir defa yüzünü görmek istiyorlardı. Ortalık sessiz…Yavaş yürünüyor, yavaş konuşuluyor. Arada sızlanmalar, hıçkırmalar duyuluyor.

Yaşlı bir hanım, “Efendi şehîd-i aşktır”diye ağlıyor. İçine ateş düşmüş gibi ah çekenler görülüyor. Ortalıkta dolaşanlardan biri, “O dünyasını değiştirdi. Ne olduysa bizlere oldu, sâhipsiz ve yetîm kaldık” diyor. Cenâze hazırlandıktan sonra tabutun üzerine sarık ve diğer bâzı ilmiye alâmeti de konarak Fatih Câmi-i Şerîfine getiriliyor. Öğle namazında muhrik bir sesle okuyan Hafız Kânî dikkat ve hayranlıkla dinleniyor. Fatih Câmisinde farklı bir kalabalık ve canlılık var. Namazdan önce Efendi’ye hatim okunuyor. Öğleyi müteâkip büyük bir kalabalık cenâze namazını edâ ediyor. Cemaatten bir zât söz isteyerek Hazmî Efendi hakkında irticâlen edebî ve çok edepli bir konuşma yapıyor. Tabut eller üstünde bir müddet taşındıktan sonra cenâze arabaya konuyor. Arkasından dört-beş otobüs ve pek çok taksi takip ediyor.

Kasımpaşasırtlarınınbiryerindevâsıtalarduruyor.Tekrarellerveomuzlarüstünde ilâhilerle mezara geliniyor. Sıcak bir gün mezarın başına toplanıyoruz. Kur’an-ı Kerim okunuyor.Arkadanusûlünegörezikrediliyor.Mensuplarınıniçiniçinakangönülden gözyaşları ve gömüldükten sonra, yaşlı ve nurânî bir zâtın duyarak, ağlayarak verdiği telkin görülecek şeydi… Efendi, şeyhi ve kayınpederi olan zâtın ayakucunda yer olmadığı için başucuna gömüldü. Herkes,Allah için başucuna lâyıktı, diyordu. Hazreti Mevlânâ’da olduğu gibi. Fâtihâlar okuduk ve Efendi’yi bu çıplak ve sıcak tepenin tek serin ve rüzgarlı ağacının, serin gölgesine tevdî ederek ayrıldık…”

212A. Mahir Gedikoğlu, aynı makale, s. 2.

İKİNCİ BÖLÜM

MEHMET HAZMİTURA’NIN ESERLERİ

I-KİTAPLARI 1. Hüsâmeddîn-i Uşşâkî ve Tarîkat-ı Aliyye-iUşşâkiyye:Bazı kaynaklarda ismi kaydedilen bu eser maalesef bugün elimizde bulunmamaktadır. Hüseyin Vassaf, Sefîne’nin

Uşşâkîler bölümünü yazarken kararsız kaldığı bir konuda; “neyse bu tedkîki azîzimin damadı Şeyh Mehmed Hazmî Efendi’nin Uşşâkîler hakkında yazmakta oldukları eser-i mühimme bırakalım”der ve daha sonra da Hazmî Efendi’nin eserleri kısmında “gâyet vâkıfâne yazılmış bir eser” açıklamasıyla bu kitabı kaydeder.Bizzat HazmîEfendide bu kitabı eserleri arasında zikretmektedir.

Hazmî Efendi’nin bu alanda ciddi bir çalışma ve araştırma içinde olduğu,Sefîne’de

Uşşâkî Âsitânesi Şeyhlerinin sıralaması verilirken “bu esâmîyi bi’t-tedkîk sıraya koyan ve ciddenibrâz-ıâsâr-ıhimmetedenzât,ŞeyhMehmedHazmîEfendi’dir”şeklindeki açıklamadanve aynı konuda Sâdık Vicdânî’nin; “Uşşâkî Âsitânesi şeyhleri için özel bir defter hazırlayarak, tesbît edilememiş olan şeyhlerin isimleri Hazmî Efendi kardeşimizin uzun süren inceleme ve araştırmaları netîcesinde tesbit edilip öğrenilebilmiştir” kaydından da anlaşılmaktadır.

Prof. Dr. MahmudErol Kılıç, Uşşâkîlik tarihi açısından oldukça önemli olan bu kayıp eserin uzun müddet izini sürmüş, araştırma sürecini ve ulaştığı bilgileri şöyle aktarmıştır: Bazı yaşlı zâtların anlattığına göre, Hazmî Efendi’nin vefâtından sonra, muhiblerinden Hacı Ömer

Derin, kitaplarını bir koliye doldurarak ziyân olmaması için götürmüş, etraftan bunu gören insanlar da bu zâtı tanıdıklarından güvenmiş ve ses çıkarmamışlardır. Hacı Ömer Derin’e ulaşmaya çalışan Mahmud Erol Kılıç, bu zâtın ölmüş yahut öldürülmüş olduğunu öğrenir.

Ölümünden sonra kitapların nereye, kimlere gitmiş olabileceğini araştırdığında, dört seçenek belirir: Hacı Ömer Derin’in Alman bir bayanla yaşayan oğlu, Tuzla’daki yazlık evi, kurduğu

Derinler Vakfı, kuruluşunda yardımlarda bulunduğu Yüksek İslam Enstitüsü. Hacı Ömer

Derin’in oğluna ulaşmaya çalışan Kılıç, bir trafik kazasında babasına benzer şekilde onun da öldüğünü öğrenmiş, başka kimselerikalmadığından Tuzla’da ki evlerine de ulaşamamıştır.

Almanya’ya gidip gelmekte olan ve para harcamayı seven oğlu babasından kalan yazma eserleri Almanya’da satmış olabilir mi diyerek internet üzerinden merkez kütüphaneleri araştırmış, esere rastlayamamıştır. O dönemde yazmaları toplayan isim olan Muzaffer Ozak’a satmış olma ihtimali üzerine, vefâtından sonra bu zâtın eserlerinin bir kısmı Ankara Dil Tarih 213H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 324, 364.

214İbn Sînâ,Büyük Türk Filozofu İbn Sina’nın Namaz Hakkındaki Görüşleri,(ter. Hazmi Tura), İstanbul 1942.

215H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 321.

216Sâdık Vicdânî,Tarîkatler ve Silsileleri, (haz. İrfan Gündüz), Enderun Kitabevi, İstanbul, 1995, s. 243.

Coğrafya Fakültesi’ne bağışlanıp kütüphanede bir bölüm oluşturulduğundan, bu bölümdeki eserlerin hazırlanmakta olan bir listesine göz atmış, eseri görememiştir. Muzaffer Ozak’ın evinde, ailesinde kalan kitapları inceleme imkanını ise bulamamıştır. Hacı Ömer Derin’in, kitapları,kurulmasında çok çaba sarfettiğiYüksekİslamEnstitüsü’ne bağışlamış olma ihtimalindenyolaçıkarak,eskidenFındıklı’dabulunanEnstitü’nün,Bağlarbaşı’ndaki

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’ne taşınmış olmasından, fakülte kütüphanesinde o zamanlar henüz tasnif edilip yerleştirilmemiş olan koliler halindeki kitaplar arasındayaptığı incelemede Hazmî Efendi’nin bu eserine rastlayamamış, tüm kolileri inceleyemeden bir yurtdışı seyahati sebebiyle ayrılması gerekmiş ve araştırması yarım kalmıştır.

Biz de, bugün kısmen düzenlenmiş olan Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi yazma eserler listesini incelediğimizde esere rastlayamadık, ancak bu kütüphane içerisinde

Hazmî Efendi’nin el yazısıyla bir makalesinin ve üzerinde imzası bulunan bazı matbu’ kitapların bulunmuş olması vefâtından sonra kendisinde ait bazı kitapların bu kütüphaneye ulaşmışolduğunugöstermektedir.Bulunamayanlarınözelellereintikāletmişolduğu tahmin edilmektedir. Ümit ediyoruz ki, bu mühim eser bir gün ortaya çıkar ve Uşşâkîliğe dair önemli bir kaynağa kavuşulmuş olur.

II-MAKALELERİ

Bu bölümde Mehmet HazmiTura’nın çeşitli dergi, gazete ve kitaplarda yayımlanmış makaleleri ile Hüseyin VassâfEfendi’nin talebi üzerine Niyâzî-i Mısrî’nin bir beytini şerh ettiği mektubu veSefîne Evliyâ’ya yazmış olduğu takrîze yer verilmiştir.

A. HÜSÂMEDDÎN el-UŞŞÂKÎ - Kuddise sırruhu’l-Bâkî – “Seccâde-nişîn-i irşâd-ı dergâh-ı Hazret-i Pîr üstâd-ı mukerrem”

“Mürşid-i âlî-himem reşâdetli Mustafa Efendi Hazretlerine”

Halvetiyye’denbirşu’beolantarîkat-ıaliyye-iUşşâkiyye’ninPîr-idestgîrî <kudvetü’l-evliyâi’l-izâm ve umdetü’l-asfiyâi’l-kirâm, kutbu’l-aktâb ve mazhar-ı tecelliyât-ı 217Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde 8 Mart 2010 tarihinde kendisiyle yaptığımız mülâkat.

218Çalışmamızın kısıtlı süresi içerisinde, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi yazmaları ve

Ankara Üniversitesi Dil-Tarih ve Coğrafya Fakültesi Kütüphanesi Muzaffer Ozak bölümünde bulunan yazmaların tamamını tek tek tedkîk etme olanağını maalesef bulamadık.219

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi yazma eserleri içerisinde YZ0244 numarada bulunan, müellif hatlı, “İttihad Ve İttifâkın Fevâidi, Tefrika Ve Nifâkın Mazarrâtı” makalesi için bkz. EK 4: Hazmi

Tura220’nın kendi hattıyla eserlerinden örnekler.

Cerîde-i Sofiye, S: 146, Yıl: 5, 15 Şevval 1336, s. 440-442.

Rabbi’l-erbâb, matrah-ı envâri’l-kerâmet ve matmah-ı enzâri’s-saâdet, mehbit-i envâri’lmelikü’l-bâkî Hazret-i <Hasan Hüsâmeddîn el-Uşşâkî> kuddise sırruhu’l-Bâkî efendimiz hazretleri, hicret-i nebeviyyenin sekizyüz seksen târîhindeBuhârâ’da <Hacı Teberrük> nâm zâtın sülb-i pâkinden zuhûr edip peder-i âlîlerinin taht-ı terbiyesinde tahsîl-i ulûm-i zâhireye meşgûl ve bu hâl ile rütbe-i temyîz ve kemâle vüsûl buldukta ticâretle iştigâl etmekte bulunan vâlid-i mâcidleri dâr-ı bekāya intikāl etmekle dûçâr olduğu şiddet-i hüzn ve infiâl esnâsında âlem-i ma’nâda şöyle bir hitâbeye ma’rûz kalırlar: “Meşâkk-ı beyhûde-i ticâret ehl-i hakîkat indinde ayn-ıhasârındır, eğer kâm-ıuhrevîmatlûbunve “ticâreten len tebûr”

maksûdun ise çârşı-yı kesretten yüz çevirip, ahsen-i medâin-i Anadolu’dan medîne-i Uşşak’ta sâkin <Şeyh Emîr Ahmed Semerkandî>’den ahz-i inâbet edip kûşe-gîr-i uzlet ol!”

Bu hitâbe karşısında derhâl bîdâr olan azîz-i muşârunileyh hazretleri pederlerinden müntakil emvâl-i kesîre-i mevrûseyi birâderleri “Muhammed Çelebî”ye hibe ve teslîm edip piyâde olarak ve âteş-i aşk ile yanıp tutuşarak yola revân ve tayy-i menâzil ve kat’-ı merâhil ederek medîne-i Uşşâk’a dâhil ve hizmet-i azîz-i muşârunileyhe vâsıl olup ahz-i dest-i inâbetle hizmetlerinde kesb-i kemâl ve tahsîl-i rütbe-i âli’l-âl ederler.

Bir zamân sonra azîzleri Şeyh Emîr Efendi Hazretleri dâr-ı bekāya intikāl etmekle hazret-i azîz, muşârun ileyhin makām-ı irşâdlarına kuûd ederek gittikçe âfitâb-ı velâyeti müncelî ve mâh-tâb-ı kerâmeti celî olup, sît ü şöhretleri hurşîd-âsâ etrâf ve eknâfe ziyâbâş olmaya başlamıştı. İşte o esnâda idi ki ol vakitler“Manisa”da vâli bulunan şeh-zâdegân-ı

Osmâniyân’danMurâd-ısâlis,hazret-iazîzebirmektûpirsâledereknâil-isaltanat olabilmeleri için teveccühlerini istirhâm etmişlerdi. Hazret-i azîz daha mektubu açmadan mektubu getiren zâta hitâben: “Şehzâde-i muşârunileyh falan günde erîke-i berâ-yı saltanat olacaklardır, şimdiden İstanbul’a azîmete hazırlansınlar.” cevâbında bulunmalarıyla, cevâb-ı mezkûr şehzâde-i muşârunileyhe vâsıl olur olmaz derhâl İstanbul’a azîmete hazırlandılar ve hakîkat-ı hâlde bilâ-takaddüm ve lâ-teehhür hazret-i azîzin ta’yîn buyurdukları günde serîrârâ-yı saltanat-ı osmâniyân oldular. Bunun üzerine Sultan Murâd Hân-ı sâlis hazretleri cenâb-ı 221Cerîde-i Sûfiyye’nin- 17 -Nîsan târîh ve <138>numaralı nüshasında Şemseddîn Bey tarafından yazılan manzûm terceme-i hâlde hazret-i azîzin târîh-i tevellütleridokuz yüz gösterilmişse de doğrusu sekiz yüz seksen olacaktır.222 <138>numaralı nüshadaki manzûm makālede hazret-i azîzin “Ezrakânî Muahmmed Pîr Molla’dan nasîb aldığı” muharrer ise de doğru değildir. Çünkü târîhen buna imkân yoktur. Zîrâ Şeyh Behauddîn Erzincânî’nin târîh-i vefâtları olan (879) târîhinde, hazret-i pîr-i destgîr henüz kadem-nihâde-i âlem-i şühûd bile olmamıştır.

Belki Şeyh Muhammed Behâuddîn hazretleri cenâb-ı azîzin mürşidleri olup, o da ya’ni “Pîr Muhammed

Bahâuddîn Erzincânî “de ser-halka-yı Halvetiyân Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî’den müstahlef ve müstefîz olmuşlardır. Buna göre cenâb-ı Hüsâmeddîn-i Uşşakî Hazretleriyle, Pîr-i Halvetiyân Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî arasında iki vâsıta mevcuttur demektir. Erzincânî Pîr Muhammed Bahâuddîn Hazretlerinin “Makāmâtü’l-Ârifîn ve Meârifü’s-Sâlikîn” isminde bir eserleri olduğunu fâzıl muhretem Bursalı Tâhir Bey Efendi Hazretleri “Osmanlı Müellifleri” nâm eser-i âlîlerinde beyân buyuruyorlar.

şeyhekalbenbüyükbirmuhabbetbağlamaklakendileriniİstanbul’ada’vetbuyurup ikāmetleri için Aksaray civârında bir hâne temlîk ve tahsîs buyurdular. Fakat azîz-i muşârunileyhin nazar-ı pâdişâhîdeki mevkı’-ı bülendinden istifâde emeline düşen rütbe ve mansıb düşkünlerinin kesret-i izdihâm ve tehâcümüne ma’rûz kalmakla tekrâr Uşşak’a gitmek üzere cenâb-ı pâdişâhîden vukû’bulan istîzânı is’âf buyurulmayıp kesret-i züvvârdan halâsa medâr olmak ümniyyesiyle emr-i pâdişâhî nâm-ı âlîlerine muzâf olarak, el-yevmgunûde-i bister-i gufrân oldukları Kāsımpaşa’da kâin “Tekke-i Şeyh-i Uşşâkî” nâm dergâh-ı saâdetpenâh binâ ve inşâ buyurularak, hazret-i azîz dergâh-ı mezkûrede bir müddet kûşe-nişîn-i vahdet ve inzivâ-güzîn-i tâat ve ve ibâdet olmuşlar ise de, yine metâlib-i dünyâ düşkünlerinin tezâhüm ve tehâcümüne ma’rûz olmalarından nâşî gâyetle bî-huzûr olmalarıyla, cenâb-ı pâdişâhtan bi’l-istîzân cânib-i Hicâz-ı mağfiret-tırâza azîmet veevvelâ tavâf-ı Beytillah, sâniyen ziyâret-i Ravza-i Hazret-i Risâlet-penâh ile şeref-yâb olduktan sonra, avdetlerinde

Konya’ya vâsıl olduklarında hicret-i nebeviyye’nin elf-i kâmili ya’nî bininci senesinde yüz yirmi yaşında oldukları hâlde mürg-i rûhu âşiyâne-i ezeliyyesine tayerân etmekle bizzât vâli-i belde tarafından edâ-yı salât-ı cenâze edildikten sonra vücûd-ı saâdetlerini İstanbul’a nakle teşebbüs edildikte bu kadar uzun bir mesâfeden vukû’ bulacak nakilde melhûz olan taaffün ve tagayyürden tahaffuziçin ahşâ-yı dâhiliyesinin ihrâcıyla ba’zı edviye-i tıbbîye ile gasl ve imlâsı vâli-i belde tarafından teklîf edilmiş ise de mürîdânı tarafından mümâneat olunup cesed-i âlîleri olduğu gibi İstanbul’a nakl ve bu kadar uzun mesâfeden vukû’ bulan nakl sebebiyle cesed-i şerîflerinde hîç bir gûne eser-i tagayyür ve taaffün husûle gelmediği hâlde

Kasımpaşa’dakâinzâviyyelerindebeytûtetlerinemahsûsolanhalvettedefîn-irahmet-i rahmân kılındı.

Pîr-i muşârun ileyhin irtihâlleri hakkında birçok târîh ve mersiyeler söylenmiştir. O cümleden hafîd-i muhteremleri “Seyyid Abdülbâkî” efendi hazretlerinin inşâd buyurdukları şu târîhî mersiyeleri şâyân-ı zikr ve mütâlaadır:

“ 223Zikri sebk eden makāle-i manzûmede hazret-i azîze Aksaray’da “Oğlan Şeyh” İbrahim Efendi Dergâhı’nın verilmiş olduğu muharrer ise de bu da hazret-i azîzin Aksaray’da ikāmetinden galat olsa gerektir. Bir de “Olanlar

Dergâhı Şeyhi İbrahim Efendi” başka ve “Oğlan Şeyh” diye ma’rûf olan zât yine başkadır.İbrahim Efendi

(1016) târîhinde vefât ettiği halde, “Oğlan Şeyh” diye mülâkkab olan “İsmaîl Ma’şûkî” hazretleri “935”te şehîd edilmiştir.

”

Bu şiirin Hazmî Efendi tarafından yapılan veSefîne’de yer alan tercümesi şöyledir: [H] “Azîzim efendimin dâmâdı fuzalâ-yı zamândan ve urefâ-yı Uşşâkıyye’den Hazmî Efendi tarafından şu sûretle tercüme olunmuştur”:

a.Kal’a-i dîn, kendisiyle hırâset ve sıyânet olunan Cenâb-ı Hüsâmeddîn, vasl-ı Hak ve lutf-ı Kâdiri mutlaka uşşâk-ı sâireden daha elyâk ve ahrâdır.

b.Büyük dağların küçük tepeler üzerine olan tefevvuk ve rüchânı gibi Cenâb-ı Hüsâmeddîn de hidâyet-i kâmile ile min ciheti’ş-şeref bütün urefâ-yı asrîne fâik u râcih oldu.

c.O, üfûl ve gurûb etmedi. Belki o, ba’de’l-mahv felekte kendisi için tahakkuk eden zevâlden sonrabekā bulan bir bedr-i kâmildir.

d.Onun eşi, bir şebîhi küre-i arza ayak basmadığı gibi takallubât-ı dehr de onun bir mislini henüz getirmedi.

e.O hazretin rıhlet ve haber-i mevti semâvâtı bile ağlattı. Hem o kadar ağlattı ki hüzn-âmîz olan sirişk-i semânın kesret-i takāturundan yeryüzünde hâsıl olan seylâbeler, bakûl, sebzevât u nebâtâtın köklerini bile yerinden koparıp, silip süpürüp götürdü. O hâlde nasıl olur da kavm-i cemâat-i Uşşâk onun için giryân u nâlân olmaz. Onun için her an ağlamaz.

f.Kavm, cemâat-i Uşşâk nasıl ağlamaz o hazrete ki, onun tahazzün ve teessürüyle ağlayan gözleri sürmeli ceylanların, buzağıların kesret-i bükâdan gözlerinin sürmeleri kalmadı. Bu tahassürden o sürmeli gözlü âhûlar bilegözlerindekigayr-ikābil-i izâlekudret sürmeleriniyıkayıncayakadar ağladılar, durdular.

g.Kavm, cemâat-i Uşşâk, eğer o hazrete teveccüh eden “irciî” emr-i celîlinin hangi bir fedâkârlık mukābilinde geri dönmek imkânını görselerdi genç ve ihtiyârdan hiçbir ferd kalmazdı ki, o hazret için canını fedâ etmiş olmasın.

h.Bu bâbta sözü uzatmak istemedim ve kemâl-i i’tizâr ile Hazret’in irtihâllerine şu tarihi söyledim:

“Kutb-ı ilâhî aslına hareket ve rücû’ etti.” (Vassâf, age, IV, 284)

Hazret-i azîz kuddise sırruhu İstanbul’a teşriflerinde, ol vakitler post-nişîn-i irşâd olup dokuz yüz elli sekiz yahut dokuz yüz yetmiş altı târîhinde vefât ederek hazret-i Ebî Eyyub el-

Ensârî civârında kâin halîfeleri Şeyh Nasûh zâviyesinde el-yevm gunûde-i rahmet-i rahmân olan ârif-i billah Şeyh “Ümmî Sinan”kuddise sırruhu’l-Mennân hazretlerinden de ahz-i feyzvelebs-ihırkaetmekleberâberilkmürşid-iâlîleri(ŞeyhAhmedSemerkandî) hazretlerinin de sâliki bulundukları “Kübreviyye” ve “Nûrbahşiyye” den usûl-i Uşşâkiyye’yi, bi’l-ictihâd vaz’ ve te’sîs buyurdular. Bu i’tibârla hazret-i azîz turuk-ı aliyye-i sûfiyyenin ba’zılarını câmî olmuş oluyorlar, nitekim bu bâbda hazret-i Şeyh Ahmed Hüsâmî aleyhü’rrahme dîvânlarında şöyle buyuruyorlar:

“Geldi bir kâmil-i vücûd edip zuhûr

Erdi ona nûr-ı mâye bî-kusûr

Maksat-ı re’si Buhârâ’dır onun

Sînesi aşk ile yaradır onun

Bilmek ister isen onu sen eğer Âşık isen cândan ona ver haber

Havz-ı Kevser’de bile sâkîdir ol Şeyh Hüsâmeddîn-i Uşşâkîdir ol

Halvetîdir lâkin ol sultân-ı dîn “Nûr-bahş” ve “Kübrevî”den kâm-bîn

Kendi Pîrinden alıp irşâdpes

Dahi hem “Ümmî Sinân” etmiş nefes Şehr-i Uşşâk’a gelip etti karâr Şu’belendirdi tarîki ol kibâr

Çün sekiz yüz seksen onun mevlidi

Hem dokuz yüz otuzunda şeyh idi 225Hazret-i Mısrî-i Niyâzî’nin mürşidleri bulunup (1075) de vefât ederek “Elmâlı”damedfûn bulunan “Sinân-ı

Ümmî” hazretleri de tarîkat-ı Halvetiyye’den olup “Yiğitbaşı” şu’besindendir.

Gelüben İstanbul’a etti duhûl,

Mesken etti çün Kasımpaşa’yı ol

Oldu yetmiş sene irşâdı onun

Halvet ve uzletti mu’tâdı onun İftihâr-ı zümre-i ahyâr idi Âsitânıbendesi ebrâr idi

Ya’nî bünyâd eyledi bir hânkâh

Oldu ol mesken ona câ-yı penâh

Olupdur âsitânı eymen-i tûr

Ki olmuş meşhedi hem “me’men-i nûr”

Bin bire erdi çü sâl-i hicreti,

Cennet-i me’vâya kıldı rıhleti

Dergehinde kuluyum kemter gulâm,

Hizmetiyleolmuşum ben şâd u kâm İstinâdım hep onadır hep ona İki âlemde dahi olmam cüdâ”

Sonradan tarîkatı aliyye-i Uşşâkiyye’de beş şu’be husûle gelmiştir:

1-“Câhidiyye” ki (1070) târîhinde vefât edip “Kilîdi’l-bahr”de medfûn bulunan ârif-i billâh Edirneli “ŞeyhAhmed Câhidî” efendi hazretlerine mensuptur. Bu zât-ı âlî-kadrin, ahvâl-i sülûk-ı tarîkate dâir “Kitâbü’n-Nasîha” isminde mensûr bir eseri ile mürettep dîvânı vardır.

2-“Muslihiyye”ki Muslihiddîn el-Karamânî el-Edirnevî’ye mensuptur. Fakat bu iki şu’benin ricâli azalarak munkarız olduklarından bugün bu şu’belerin mensuplarından bir fert mevcût değildir.

3-“Cemâliyye”ki hicret-i nebeviyyenin (1164) târîhinde vefât eden Eğrikapı hâricinde kâin Ahmet Paşa zâviyyesinde defîn-i hâk-i ıtır-nâk olan ârif-i billah Seyyid

Muhammed Cemâleddîn-i Edirnevî’ye mensuptur.

4-“Salâhiyye” ki (1196) da irtihâl edip Fâtih civârında Âşıkpaşa mahallesinde kâin

TâhirAğaDergâh’ıhazîresindedefîn-ihâk-iıtır-nâkolan“AbdullahSalâhaddîn-i

Balıkesirî”ye mensuptur. Sekseni mütecâviz âsâr-ı aliyyeleri ulüvv-i ka’bına bir şâhid-i âdildir.

“Celvetî, Bayrâmî vü Sâdî, Kâdirî

Nakşîbendî, Mevlevî vü Gülşenî, Uşşâkîyiz”

beytiyle de câmiu’t-turuk olduklarını izhâr buyurmuşlardır. Kaddesa’llâhu sırrahu’l-azîz.

5-“Sezâiyye-i Uşşâkiyye” dir ki “Hasan Sezâî Gülşenî-i Edirnevî” ye mensuptur. Bu şu’benin Hazret-i Pîr’e nisbeti şu vecihledir:

“Hasan Sezâî Edirnevî” La’lî-i Fenâî, Şeyh Sâdık el-Edirnevî, Kuloğlu Şeyh Mustafa , Şeyh Âlim Sinan el-Gelibolî, Şeyh Ömer Karîbî el- Gelibolî, Şeyh Muhammed Memîcânı Saruhânîvasıtalarıyla Cenâb-ı Hazret-i Pîr Hüsâmeddîn-i Uşşâkî kuddise sırruhu’l-Bâkî hazretlerinemüntehîolur.Kaddesa’llâhuteâlâesrârahümi’l-aliyyeveenârana’llâhu füyûzâtehüm âmin. Hülâsa: Cemâleddîn ve Abdullah Salâhaddîn kaddesa’llâhu esrârahümâ hazerâtıvâsıtalarıilegelensilsile-iUşşâkî’ye“Sezâiyye,Gülşeniyye,Şa’bâniyye,

Nakşibendiyye” tarîklarını câmî olmakla ricâl-i Uşşâkîyye câmi’u’t-turuk olmuşlardır. İntehâ.

Bâyezıd Dersiâmlarından Arapgirli Mehmed Hazmî 226“Sinâniyye” şu’besinden olup (1099)da vefât eden Tekfur Dağî ârif-i billah Mustafa Muslihiddîn hazretlerine nisbet bulunan “Muslihiyye” şu’besi bundan başkadır.227

Halvetiyye’den bir şu’be olup (899)da vefât eden tesânif-i kesîre sâhibi “Cemâl Halvetî” şöhretiyle meşhûr “Muhammed Hâmîdüddîn el228-Cemâlî” ye mensûp olan “Cemâliyye” şu’besi de başkadır.

Taraf-ı âcizimden tercüme edilmiş olan “Miftâhü’l-vücûdi’l-eşher fî tevcîh-i kelâm-ı Şeyh-i Ekber” nâm eser-i âlîlerinin tab’ ve neşrine muvaffakıyyet hâsıl olursa hazretin tercüme-i hâliyle birlikte esâmî-i âsârını da neşr edeceğimizi ümîd etmekteyiz.229

Bu zât-ı âlî-kâdr “Mesâbîh”-i şerîfi nazmen tercümeettikleri gibi “Dîvân-ı Hümâyûn” nâmını verdiği bir dîvân230-ı kebîri ile bir de mevlid-i nebî manzûmesi vardır.

(1008) de vefât edip Emîr Buhârî civârındaki türbelerinde medfûn bulunan bu zât-ı âlî-kadrin “Lübbü’l-Usûl fî ma’rifeti’l-vüsûl” ve “Metâlibü’s-Sülûk” nâmındaki eserleri şâyân-ı mütâlaadır.

B. CEMÂLEDDÎN el-UŞŞÂKÎ -Kuddise sırruhu’l-Bâkî-

Tarîkat-i aliyye-i Uşşâkiyye şuabâtından (Cemâliyye)şu’besi müessisi ârif-i billah, vâsıl-ı ilallah Ebû Nizâmeddîn es-Seyyid Muhammed Cemâleddîn Uşşâkî kuddise sırrahu’l-

Bâkî hazretleri Edirne’de neş’et etmişlerdir. İsti’dâd-ı hudâ-dâdları hasebiyle ol vakitler

Bağdadîşöhretiylemüştehir,post-nişîn-iirşâdbulunanŞeyhMuhammedHamdî-i

Bağdâdî’den tarîkat-ıaliyye-iUşşâkiyyeâdâbve erkanınıtelkinveirşâda me’zun ve mustahlef olduktan sonra hazret-i “Sezâî” kuddise sırruhu hazretlerinin de dâhil-i haremserây-ı feyz ve sohpetleri olup, müşârunileyh hazrtlerinden de “Gülşeniyye, Sünbüliyye, Şa’bâniyye ve Nakşibendiyye” usûl ve erkānını ahz ederek câmi’u’t-turuk olmuşlardır.

Nitekim Şeyh “Nezîrâ” dîvânlarında buna işâret buyuruyorlar:

“Cemâl-i Hakk’a mazhardır Cemâlî

Onun için şöhreti oldu cemâlî

Celâl izhâr eder tevhîd-i Hakk’ta

Velî tev’em cemâline celâli

Gürûh-ı ârif-i billaha me’haz

Odur aslında var zirâ kemâli

Reh-i Uşşâkînin rehberidir

Reh-i aşkı koymaz tenhâ u hâlî

El aldı hazret-i Bağdâdî’den ol

Onunla buldu ol kurb-ı visâli

Netîce hazret-i Şeyh Sezâî

Onu irşâd edip gitti melâli

O şimdi mürşididir râh-ı Hakk’ın

Murâdın anlamak ise meâlî 231Cerîde-i Sofiye,S: 148, Yı , 22 Zilkaide 1336, s. 408-409.

232Halvetiyye’den bir şu’be olup (899) târîh-i hicrîsinde vefât eden ve “Cemâl Havetî” lakabıyla yâd edilen “Muhammed Hamîdü’d-dîn el-Cemâlî el-Bekrî” ye mensûb olan (Cemâliyye) şu’besi de başkadır ki bunun için de ayrıca bir makāle yazacağız.

Varıp dâmânına yüz sür Nezîrâ

Var ise müşkülün eyle suâli

Lîsân-ı hâl ile bilir murâdın

Duâsıdır uzatma gel makāli ”

Azîz-i müşârunileyh hazretleri tarîkat-ı aliyye-i Uşşâkiyye’yi ba’de’l-indirâs tecdîd ve ihyâya muvaffak olup usûl-i esmâ-yı seb’aya, fürûât-ı hamse ilâvesiyle neşr-i füyûzâta başlayarak, nice nice teşne-dilân feyz ve ma’rifeti, çeşme-i füyûzâtlarından reyyân ve dilsiz eylemişlerdir ki, o cümleden birisi de Fâtih civarında Tâhir Ağa Dergahında defîn-i hâk-i ıtırnâk olan, âsâr-ı adîde ve müellefât-ı kesîre sâhibi ve “Salâhiyye”şu’besi müessisi hazret-i “Abdullah Salâhaddîn el-Uşşâkî” hazretleridir. Müşârunileyh, mürşid-i âlîleri Cemâleddîn-i

Uşşâkîhazretlerininfürûât-ıhamsevaz’vetelkînimes’elesini“Mir’âtü’l-Esmâ”nâm eserlerindeşöylebeyânbuyuruyorlar:“...Fürûâtınevveli“YâFettâh”.(Fettâh)esmâ-i ilâhiyyeden bir isimdir. Ma’nâsı mübâlağa ile açıcı demektir. Hazret-i Şeyh-i Ekber kuddise sırruhu’l-ezher buyurur ki: “Hazret ism-i Fettâhı ale’d-devâm kimse cem’ eylemedi illâ ilm-i esmâ ile Âdem aleyhisselâm ve cevâmiü’l-kelîm ile “Muhammed el-Mustafâ”sallâ’llahu teâlâ aleyhi ve sellem hazretleri cem’ etmişlerdir. Mâ-adâları meşreb ve isti’dâdlarınca ahyânen fütûh-ı gaybiyyeden ahz eylemişlerdir. A’nî Hazret-i İmâm “Ali” kerrema’llahu vechehu ve radiyallahu anhu efendimiz hazretleri, azîzimiz ve mürşidimiz kutbu’l-ârifîn, gūtu’l-vâsilîn“es-SeyyidMuhammedCemâleddîn”kaddesena’llahubi-sırrıhi’l-Muîn hazretlerine bi’l-müşâfehe ta’lîm ve telkîn etmeleriyle, enseb-i medâric-i esmâ ve akrab-ı meâric-i müsemmâ olduğu ale’t-tertîb esrâr-ı maânîlerinden hüveydâ ve azîz-i müşârunileyh hazretlerinin meslekleri usûl-i şecere-i Halvetiyyeden bir fer’-ı tâb-dâr olan Uşşâkiyye’den bir nihâl-i tâb-dâr olduğu ke’ş-şemsi fî vasati’n-nehârdır. ..”

Hazret-i azîz bir nice müddet Edirne’de neşr-i envâr-ı hakîkât ettikten sonra (1155) târîh-ihicrîsindeder-saâdetegelipEğrikapıhâricindeSavaklar’daihyâsınamuvaffak oldukları dergâh-ı âlîde, dokuz-on sene kadar irşâd-ı ibâdillah ile meşgûl olduktan sonra

(1164) târîhinde âzim-i gülşen-serây-ı cenân olarak dergâh-ı mezkûrede vedîa-i rabb-i gufrân kılınmıştır. Müretteb dîvân-ı ilâhiyyâtı vardır. Fasîh ve açık Türkçedir. Bir numûnesi:

“Bu Cemâlî’nin vücûdu perdesini ref’edip 233Terceme-i hâlleri ikinci makālemizde beyân edilecektir.

Bir dem ayırma onu zevk-i likādan ey çalab”

Kaddesa’llahu sırrahuve enâlena’llahu bi-şefâatihi âmîn!

Bâyezıd DersiâmlarındanArapgirliMehmed Hazmî

C. SALÂHADDÎN el-UŞŞÂKÎ -Kuddise sırruhu’l-Bâkî-

Halvetiyye-iUşşâkiyye’den(Salâhiyye)şu’besimüessisiolup(1120)târîhinde

(Balıkesir) kazâsında kadem-nihâde-yiâlem-i şühûd olmuş olan (Abdullah Salâhî) kuddise sırruhu’l-celî hazretleri, yirmi yaşlarına gelinceye kadar memleketi ulemâsından tahsîl-i ulûm ve fünûn bezl-i makderet ettikten sonra tekmîl-i nüsah etmek üzere İstanbul’a gelerek bir taraftanyenidenteallümvetederrüsemudâvemetleberâberdiğertaraftanda“tahvîl”

kalemine mülâzemete başladılar ve pek az bir zamânda isti’dâd-i hüdâ-dâdlerinin yardımıyla fenn-i aksâ ve kitâbında vâsıl oldukları mertebe-i ulyâ ve derece-i kusvâsiyet ve şöhretini dübâlâ etmekle evvelâ mektubculukla Hekimoğlu Ali Paşa maiyyetine ve daha sonra da

Mısır’da bulunduğu esnâda Paşa-yımuşârun ileyhindîvân efendiliğine ta’yînolunarak hizmet-i mezkûrede bir çok seneler kaldılar ve işte Mısır’da bulundukları o zamânlarda “Şeyh Şemseddîn Muhammed el-Hafnî” hazretlerine mülâkî olarak sohpetlerinde bulundukları gibi “Şeyh Ahmed ed-Demenhûrî” hazretlerinden de (Cifr), (İlm-i evfâk) ve sâir gibi ulûm-ı garîbe ve ulûm-ı rûhâniyye ahz ve telakkî etmekle berâber şeyh-i muşârun ileyh hazretlerinden “tarîkat-ı aliye-i Nakşibendiyye” bir de ahze muvaffak oldular bir müddet sonra İstanbul’a avdetlerindeovakitEdirne’deirşâd-ıibâdilemeşgûlbulunanveel-yevmEğrikapı haricindeki dergâhlarında defîn-i hâk-i ıtır-nâk olan “Şeyh Cemâleddîn-iUşşâkî” kuddise sırruhu’l-bâkîhazretlerinemülâkîolarakŞeyhmuşârunileyhhazretlerininçeşme-i feyzlerinden feyz-yâb olduktan sonra me’mûriyyet-i sâbıkasından isti’fâ edip ezvâk-ı bâtına ve ma’neviyyeyi, ezvâk-ı zâhire ve mâddîyyeye tercîh ederek yedisene kadar halvet ve inzivâ âlemine çekilmişlerdirkiişte o neş’elizamânlarında zuhûr eden vâridât-ıkalbiyyeleri meyânında:

“Müşkilin kimseye zâhirde Salâhî sormaz,

Hâce-i bâtına sordu soracak esrârı”

234Cerîde-i Sofiye, S. 153, yıl: 5, 3 Safer 1337, s. 500-501.

zemzemesiyle vâsıl oldukları merâtib-i zevk veirfânı vâzıhan beyân eyledikleri gibi “Celvetî Bayrâmî vü Sâ’dî, Kâdirî,

Nakşibendî, Mevlevî vü Gülşenî, Uşşâkîyiz.”

beytiyle de câmi’u’t-turuk olduklarını i’lâm ve ifhâm buyurmuşlardır.

Mürşid-i âlîleri cenâb-ı Şeyh Cemâleddîn-i Uşşâkî hazretlerinden tekmîl-i sülûk edip esrâr-ı tarîkat ve dekâik-i ma’rifeti ba’de’t-tahsîl, muşârun ileyh hazretlerinden müstahlef ve nâil-i sıhrîyyeti olduktan sonra, işte o sıralarda âlem-i ma’nâda Hazret-i Şeyhü’l-Ekber kuddise sırruhu’l-azher taraf-ı sâmîlerinden dört satırlık bir yazı okutturulmakla, cemi’-i ulûm ve meârif kendilerine münkeşif ve müncelî olup te’lîfât-ı âsâra şüru’ etmişler ve evvelâ İbn

Hâcib’in “Şâfiyye”sini şerh etmişlerdir ve min ba’d ömr-i azîzlerini bir taraftan irşâd-ı ibâda diğertaraftante’lîfiâsârahasrederekseksenimütecâvizâsâr-ıkıymet-dârvücûda getirmişlerdir ki, arabî, farsî ve türkî olarak üç lisân üzere yazmış olduğu bu âsâr-ı muhallede meyânında pek kıymet-dâr şâh eserler vardır. “Makâmât-ı Hamîdiyye Şerhi”, “Dîvân-ı Eş’âr”, “Mir’âtü’l-ehlâm ve mişkâtü’l-ahlâm”, “Mevâkiü’n-nücûm şerhi” işte o cümledendir.

Hazret-iŞeyhü’l-Ekber’in“Mevâkiu’n-nücûm”nâmeser-iâlîlerininşerhiolan “Metâliü’l-fühûm”nâmındaki bu eser Hazret-i Sâlâhî’nin ulüvv-i ka’b ve fazl u irfânına başlıbaşınabirdelîl-ikâfîvebirbürhân-ıcelîdir.Eser-imezkûrunmukaddimesinde buyuruyorlar ki:

“VaktâkiŞeyhu’l-şüyûh,sâhibü’l-feyzve’l-fütûh”muhyi’l-milletive’d-dîn”

kaddesanallahu bi-sırrahu’l-muîn hazretlerinin “Mevâkiu’n-nücûm” nâm eserlerini mütâlaa ettim, ibret-bîn olduğum halde eser-i mezkûrun meydân-ı letâifinde inân-ı ihtiyârım elimden düştü de gördüm ki eser-i mezkûr bir derece ibârât-ı garîbe ve işârât-ı acîbe ile memlû ve bir vecihle rumuzât-ı mestûre ve muammeyât-ı mahziyye ile meşhûn ki akıl ve kıyâs idrâkinden âtıl olmakla sanki kelâm-ı nâs idâdına gayr-i dâhil bir kelâm-ı mu’cîz-i beyân idi.

Bu esnâda ben bihâr-ı hayretin garîki, nâr-ı gayretin harîki olup düştüğüm vâdi-i hayrettenhalâsabirçâretaharrisindeikenyinehazret-imüellifinezyâl-ihimem-i seniyyelerine sarılmaktan başka bir çâre bulmanın imkânsızlığını derk ve iz’ân ederek derhâl hazret-i şeyhin dâmen-i himmetine temessük ve niam-i rûhâniyyeti hirmeninden hûşe-çîn olarak rûhâniyyet-i âlîyyelerine hitâben dedim ki: “(Yâ seyyidî ve senedî ente hamdî ve mu’temedî) sen ki benim mülci’ ve penâhım ve her hâl ve kârda meded-kârımsın, şu’leyi 235Kütüphâne-i umûmîde bir nüshası mevcûttur, arabiyyü’l-ibârede.

ulûmdan bir şerâre a’tâsıyla vâdi-i rencûr-ı hayretten sahrâ-yı hidâyet ve selâmete îsâlime bezl-i inâyet buyurmaz mısın ki sana zâhiren ve bâtınen her iki cihetle nisbet ve intisâbım derkârdır: Evvelâ bâtınen intisâbım her türlü şüpheden ârî ve beyândan müstağnîdir. Zâhiren intisâbıma gelince: Yâ seyyidî sen “Muhyiddîn ebû Abdullah”sın, ben ise “Abdullah es-

Salâhî” nâmıyla mülakkap ve mevsûmem, yâ-yı nisbet tezâyifî ve i’tibârî olmakla adetten sâkıt ve fakat rûhâniyyetinden olan istiâneye delâlet eden “yâ”-i ilsâk ve istiâne adede dâhil olmakla istiâne-i yâ-i ilsâk ile tevâfuk-ı adeden bi’l-ittifâk hâsıldır.Sâniyen (Yâ seyyidî ben

Abdullah’ım sen ise Ebû Abdullah’sın, sen benim eb-i rûhânîm ve mürebbi-i irfânımsın, ben ise senin veled-i kalb ve veled-i rûhunum. Nasıl olurda sen beni feyz ve fütûhundan me’yûs bırakırsın.) İşte ben bu münâcâtı ikmâl edince Hazret-i Şeyh bana envâr-ı kudsünden bir zerre ya da bihâr-ı ünsünden bir katre ihsân buyurdular da derhâl ben Hazret-i Şeyh’in envâr-ı celiyyesiyle münevver ve esrâr-ı hafiyyesiyle mesrûr ve mübeşşer olarak ortaya atıldım ve işte o feyz-i ma’nevî iledir ki bu şerhi meydana getirdim ilâ-âhirihi” buyuruyorlar.

Sultan Mustafa Han-ı Sâlis devri ricâlinden (Tâhir Ağa)nâm zâtın Fâtih civârında Âşık Paşa mahallesinde (1174) târîhinde yaptırıp da meşîhatini hazret-i azîzin uhdelerine tevcîh etmiş olduğu dergâhda yirmi iki sene kadar tedrîs-i ulûmve terbiye-yi sâlikîn ile meşgûl olduktan sonra seng-i mezârında menkūş: (Salâhî şevk-ı envâr-ı cemâle oldu pervâne ) mısra’ının delâlet ettiği (1196) târîhinde mürg-i rûhları âşiyâne-i ezeliyyesine tayerân ederek dergâh-ı mezkûr hazîresinde vedîa-yı rabb-i gufrân kılınmıştır. Kaddesa’llâhu rûhahu ve enâlenallahu bi-şefâatihi, âmîn.

Bâyezıd Dersiâmlarından Arapgirli Mehmed Hazmî

D. CİHÂD VE FEZÂİL-İ CİHÂD

Bismillahi’r-rahmâni’r-rahîm 236Adedlerin keyfiyeti tevâfuku şu vecihledir: (Muhyiddîn Ebû Abdullah) aded 304; (Abdullah es-Salâhî) aded 312. 10=yâ237-yı nisbet, 312-10=302, 2=yâ-yı ilsâk ve istiâne, 302+2=304.

Dergâh-ı mezkûrda el-yevm hazretin vâris-i irfânı reşâdetli Şeyh Behçet Efendi hazretleri post-nişîn-i irşâd …238ve terbiye-yi ibâd ile meşgûldürler-tavvelallahu ömre ve bekāhu-.

Cerîde-i Sofiye,S: 12-24, Yıl: 2, s. 2-3;devamıS: 14-24, Yıl: 2, s. 2-3.

Meâl-i Münîfi

Ey mü’minler! Sizi bir ticârete delâlet edeyim mi ki o ticâret sizi azâb-ı elîmden kurtarsın! O ticâret: Allah’a ve Allah’ın rasûlüne îmân ve fî sebîlillah malınızla,canınızla mücâhede etmenizle hâsıldır ve bilseniz bu umûr-ı mezkûre sizin için ne kadar hayırlıdır.

Bu a’mâlinize mükâfât olarak Cenâb-ı Hak da günahlarınızı mağfiret, sizi ağaçları köşklerialtındanenhâr-ılatîfecereyânedencennetlereidhâl,hulûdveebediyyet cennetlerinderevâyih-i tayyibe ile mürevveh, bekā ve likā ile …mesâkin-i âliyyeye is’âd ve ikāme buyurur ki işte bu mükâfât-ı ilâhiyye büyük bir saâdet ve ni’met-i uzmâdır.

Ve şu mükâfât-ı müstakbele ve ni’met-i müecceleden mâ-adâ hâlen ve müaccelen size pek sevgili bir ni’met-i halîle daha ihsân buyurur ki o da; a’dâ-yı dîniniz üzerine ancak

Cenâb-ı Allah’tan nusret-i azîme ve fütûhât-ı garîbe i’tâsıdır.

Habîbim! Âcilen ve muaccelen mü’minlere i’tâsını va’d ettiğim şu ni’met-i ilâhiyye ve mükâfât-ı sübhâniyyemi onlara tebşîr et!

Meâlen tercümesine cür’et-yâb olduğumuz şu âyât-ı bâhiru’l-beyyinâtın sebeb-i nüzûlü , “Hatîb Tebrîzî” nin beyânına göre ashâb-ı kirâm hazerâtının : “Yâ resûlallah hangi amel Allah’a daha sevgilidir ki onunla iştigâl edelim” suâlleri olmuştur. “Mukâtil” den naklen “İmâm Kurtûbî” de şöyle beyân ediyor. Sahâbeden “Osman bin Maz’ûn” un cenâb-ı risâletpenâh efendimizden vukū’bulan bir takım istifsârâtı nihâyetinde Şuiki rivâyet meâlen müttehid ve maksadı îzâha kâfîdir. Şimdi biz şu âyât-ı celîleye biraz daha im’ân-ı nazar edelim. Göreceğiz ki bu âyet-i celîle makāsıd-ı dünyeviyye ve uhreviyyeyi câmi’ olan kelimât-ı ilâhiyyedendir. Çünkü şu âlemde müsteidd-i terakkî ve teâlâ olan insanların esbâb-ı terakkîsinden başlıcaları ticârettir. Ticâretsiz hiçbir cem’iyyet terâkkî edemez hattâ pây-dâr olamaz. Fakat biz Müslümanlar nazarında ticâret iki kısma ayrılıyor;

mâddî, ma’nevî. Ta’bîr-i dîğerle: dünyevî, uhrevî. Âyet-i celîle de onu nâtıktır.

Âyet-i celîlede bize, biz Müslümanlara hitâben buyuruluyor ki: Ey mü’minler! Siz öyle bir ticârete sülûk etmelisiniz ki, o ticâret sizi azâb-ı elîmden kurtarsın. Bunun için Allah ve Resûlüne îmân ile berâber, fî sebîlillah cihâd ve cihâdda sebât etmelisiniz. İşte bu bir ticârettir ki sizi hem dünyâda hem de uhrâda mes’ûd eder, azâb-ı elîmden kurtarır. “Azâb”

deyince hâtıra hemân vukū’u muhakkak olan azâb-ı ahret gelmemelidir. Belki dünyada dahi birçok azâblar vardır ki hakîkaten pek elîmdir.

Ez cümle düşmanlarımızın hâk-i pâk-ivatana istîlâ ve tehâcümü ile emvâl ü eşyâmızı nehb ü gârât binlerce bî-günâh nüfûs-ı islâmiyyeyi katl-i âmm etmelerinden daha acı azâb tasavvur olunur mu? Bu, azâb-ı elîm değil de yâ nedir? İşte şu azâb-ı dünyâ ve azâb-ı âhiretdennecâtvehalâsımıziçinCenâb-ıVâcibü’l-Vücûdhazretlerininbizedelâlet buyurdukları ticâret iki şeydir:

1-Îmân bi’llah ve bi-resûli’llah 2-Cihâd fî sebîlillah

Makalemizin mevzu’u i’tibâriyle biz, cihâd ve fezâil-i cihâddan bahs edecekisek de âyet-i celîledeki “îmân billah ve îmân bi-resûlillah” ın “cihâd fî sebîlillah”a takaddümü, cihâdda a’dâ-yı dîn ü vatana galebe ve o galebenin netâyici olarak mâddî ve ma’nevî bir çok ticâret ve fevâidin husûlü mevâkı’-ı harb ve cihâdda sabır, sebât ve metâneti te’mîn edecek “îmân billah ve îmân bi-rasûlillah” a vâ-beste olduğunu gösteriyor ki (cihâd-ı ekber)den ibârettir. Ve bunun mukābili bi’t-tab’ cihâd-ı asgar demektir. Binâenaleyh bu bâbda evvelâ bir iki söz söylemeyi münâsip addediyoruz:

Ma’lûmola ki -ibâdullah!-hâl-i sulh ve sükûnda cihâd-ı ekber silâhiyla mücehhez olmayanMüslümanlar,cihâd-ıasgardenilenmuhârabâttametânetveşecâatibrâzıyla galibiyyet ve muzafferiyyet-i ticâret mühimmesine nâil olamayarak bi’t-tab’ telâfîsi nâ-kābil zararlara ve cidden azâb-ı elîm ü azîme dûçâr olurlar. Fakat cihâd-ı ekber silâhıyla mücehhez olanlar ya’nî Cenâb-ı Vâcibü’l-Vücûd-ı teâlâ ve tekaddes hazretlerine ve resûl-i kibriyâsına îmân edenler ve bu îmânın levâzımı olan bütün evâmir-i ilâhiyye zırhlarıyla vücûdunu muhâfaza edenler, cihâd-ı asgarda meydan-ı rezm u vegāda bir kal’a-yı âhenîn gibi dururlar.

Düşman güllelerinden ne bâk ederler? Çünkü bilirler ki nâsır u hâfız-ı hakîkileri Allah’dır. Bu bilgi sâhipleridir ki düşman güllelerine tarrâka-i dehşet-nâkini bir terâne-i rûh-efzâ addederler de onunla….ederler, işte o gibi Müslümanlar âhiretteki azâb-ı elîmden halâs olacakları gibi dünyâdaki mağlûbiyyet ve inhizâm azâb-ı elîminde halâs-yâb olarak gâlibiyyet-i kat’iyye ticâret-i mühimmesiyle iktisâb-ıfahr u şâd-mânî ederler. Îmân billah ve îmân resûlullah ve onun levâzımı şimdilik bir tarafa bırakalım da cihâdın fezâilinden bahisle bu bâbdaki vârid olan âyât ve ehâdîs-i şerîfeyi îzâha şürû’ edelim. [mâ ba’di var.]

[mâ ba’d]

Cihâdda gâlibiyyet-i kat’iyye ve muvaffakıyet-i kâmile istihsâli “cihâd-ı ekber”

silâhıyla mücehhez bulunmaklığa vâ-beste idüğünden onu bilâhire mufassalan îzâh etmek üzere şimdilik cihâdın fazîleti hakkındaki âyât ve ehâdîs-i şerîfeden ba’zılarını mücmelen beyânedeceğimizibirincimakālemizdeva’detmişolduğumuzdancihâdınfarziyyeti hakkındakişeref-nüzûlvevürûdedenâyâtveehâdis-işerîfebeyândanmüstağnî bulunduğundan, işte bu makālemizi yalnız fezâil-i cihâdın beyânına hasr ediyoruz.

[Kāla’llahu Teâlâ fî Sûreti’s-Saf] []

Meâl-i münîfi ale’t-tahkîk: Cenâb-ı Allah o kimseleri sever, o kimselerden râzı olur ki, onlar metîn kal’a duvarları gibi yek-dîgerine merbût ve zahîr olarak saff-ı harb teşkîli ile

Allah yolunda, Allah rızası için, i’lâyı kelimetullah için mükātele ederler, cihâd ederler.

Şu âyet-i celîleye epeyce atf-ı lahza-yı dikkat edersek görürüz ki âyet-i celîle-i mezkûrenin fıkra-i ûlâsında büyük,pek büyük bir saâdet-i ebediyye ve beşâret-i sübhâniyye ile tebşîr buyurulduğumuz gibi, fıkra-i sâniyesiyle de o saâdet ve beşâretin istihsâli esbâbına

Cenâb-ı Hak bizi tenbîh ve irşâd-ı beşâret-i sübhâniyye bu ki :

Cenâb-ıAllahfîsebîlillahcihâdedenlerisevdiğiniale’t-tahkîkonlardanrâzı olduğunu bize ihbâr buyuruyorlar. Bütün saâdet-i dünyeviyye ve uhreviyyenin mütevakkıf aleyhi Cenâb-ı Hakk’ın rızâsını kazanmak olduğunda hîç bir kimse şüphe etmez şu hâlde bir amel ki sâhibini Hakk’a sevdire o a’mel bütün a’mâlin hayırlı ve efdali olmuş olur, öyle ise fî sebîlillah mücâhidîni Cenâb-ı Hakk sevdiğini ve onlardan râzı olduğunu bizzât kendi kelâm-ı azîzlerinde ihbâr buyurmasına nazaran, hem cihâd efdal-i a’mâl hem de şecere-i cihâdın yetiştirdiği meyve bütün semerâtın efdali olduğu müstağni ani’l-beyândır.

Şecere-icihâdın yetiştirdiği meyve şu iki cümle ile hülâsa edilir ki bunu bizzât

Cenâb-ı Hakk kendileri buyuruyorlar: (Mücâhidîni Allah sever, Allah onlardan râzıdır.) Artık teslîm edilir ki Allah’ın sevgisi, Allah’ın rızâsından büyük bir ni’met ve fazilet tasavvur olunamaz âyet-i celîlenin fıkra-i sâniyesi ise muhârebe ve mukātelenin en büyük esaslarından birini irâe ederek tenbîh ve ta’lîm-i sübhâniyyeleriyle bizi irşâd buyuruyor ki, hakîkatte mücâhidîn-i islâmiyye için bundan büyük ta’lîmât ve tenbîhât olamaz. Bu tenbîhât-ı ilâhiyye “” nass-ı celîlinden müstefâd oluyor. Ya’nî cenâb-ı Hak şöyle buyurmuş oluyor ki:

Cihâd fî sebîlillah sizi “muhabbet-i sübhâniyyeme nâiliyyet”gibi bir ni’mete, bir ni’met-i uzmâya îsâli muhakkak ise de,bu ancak sizin meydân-ı rezm ve vegāda metîn kal’alar gibi hücûm-ı a’dâya karşı sîne-küşâ-yı şecaât ve metânet olmanızla kābil ve saff-ı harbde ibrâz edeceğiniz azm ü sebâtınızla hâsıldır.

İşte görülüyor ki muhârebede muzafferiyyât ve muvaffakiyyâti her hâlde te’mîn eden azm, sebât ve metânettir.

Azm ü sebâtın her hangi bir muhârebenin en mühim esâsını teşkîl edeceğini “Ebû

Hureyre radiyallahu anh” hazretlerinden rivâyeten “Sahîhayn”da mezkûr şu hadîs-i şerîf isbâta kâfîdir.

“”

“”

Ma’nâ-yı münîfi: Düşmanınızla mülâkî olmaya ya’ni durup dururken kuvvet ve miknetinize i’timâd ederek düşmanınızla muhârebe ve mukātele etmeyi arzu etmeyiniz! Fakat zarûrî olarak bir harb karşısında bulunur ve düşmanınıza mulâkî olursanız, o vakit her hâlde sebât ediniz!-zîrâ muzafferiyyâti te’mîn eden sebâttır- buyuruyorlar.

“İmâm Taberânî” nin “Mu’cem-i kebîr”inde mezkûr şu hadîs-i şerîf de meydân-ı muhârebedeki azm u sebâtın fazîlet ve şerefini beyâna kâfîdir.

[]

“”

Ma’nâ-yı şerîfi: her kim düşmanına mülâkî olur da katlen şehîd oluncaya kadar yâhud düşmanına galebe edinceye kadar sabr u sebât gösterecek olursa o kimse azâb-ı kabirden emîn olur. Azâb-ı kabirden kişiyi emîn eden şey’ki meydân-ı vegāda izhâr-ı sebâttır-sâhibini hemânda azâbı kabr kadar acı olan mağlûbiyyet ve onun teferruâtı olan katl-i âmm fâcialarından halâs edeceği şüphesizdir.

Kütüb-i sitte’den “Sünen-i İbn Mâce” de hazret-i “Enes radiyallahu anh” dan rivâyeten zikr olunan şu hadîs-i şerîf, mücâhidîn ve guzât-ı islâmiyyeye ne büyük bir mevkı’ ve şeref veriyor.

“”

“”

Ya’nî her kim Allah Teâlâ’nın rızâsında cihâd için bir def’a sefer etse-bu seferde ilm veyâ hayrât-ı sâire için sefer etmek de bu hükümde dâhildir-vücûduna isâbet eden toz miktârı yevm-i kıyâmette misk ü râihâ-i tayyibeye mülâbis olarak mahşûr olur, buyuruyorlar. Ne büyük ni’met!

[Mâ ba’di var]

Mehmed Hazmî

E. HÜSEYİN VASSÂF’A MEKTUBU

(Niyazî-ı Mısrî’nin Bir GazelininŞerhiyle İlgili)

Bismillah

Huzûr-ı ârifânelerine İrfân-penâh efendim hazretleri

Dünkü gün bir lutuf-nâmelerini aldım. Cenâb-ı Hazret-i Mısri ile birâder-i âlîlerinin merkad-ımübâreklerifotoğrafları da melfûf buyurulmuş. Meserret-i azîmeyi mucîb oldu.

Hazret-i Mısri’nin birader-i âlîleri Ahmed Efendi hazretlerine göndermiş oldukları meşhûr mektûblarını birkaç kereler okumuştum. Her okuyuşta “Acaba bu zât-ı âli-kadrin merkadmübârekleri nerede?” diye kendi kendime tevcîh-i suâl etmiştim. Bir cevab alamamıştım.

Mektûb-ı âlîleri o suallerime bugün fotoğrafı ile cevab verdiğinden dolayı müteşekkirim.

Bilmem bu muhterem zâtın terceme-i hâli mazbût mudur? Her halde seng-i mezârında tarihleri olacaktır. Târîh-i irtihâlleri Hz. Mısrî’den mukaddem veya muahhar mıdır? Bu cihetlere dair tenvîr buyurulmaklığımı niyâz eylerim.

239Cerîde-i Sûfiyye’de yaptığımız taramada yazının “mâ ba’d” ine (devâmına) ulaşamadık.

240Mektubun müellif hatlı orijinali, Süleymaniye Kütüphanesi Yazma Bağışlar no: 2319’daki, Hüseyin

Vassâf’ınLücec-i Asrî Şerh-i Kelâm-ı Mısrîadlı Mısrî şerhleri eseri içerisinde yer almaktadır. Vassâf, yazmış olduğu Mısrî şerhleri eserini Hazmî Efendi’ye yollayarak incelemesini istemiştir. Mektûbda Hazmî Efendi bu konudan bahsetmektedir. Mektubun burada yeni harflerle yer alan şekli Abdullah Çaylıoğlu’nunNiyazî-i Mısrî Şerhlerikitabından, bazı düzeltmeler yapılarak alınmıştır. (Abdullah Çaylıoğlu,Niyazî-i Mısrî Şerhleri,İnsan

Yay.,İstanbul 1999, s. 202-211)

Mektûb-ı âlilerinde gazel-i Mısrî şerhinin Perşembe günü Muhlis Efendi dükkanına bırakılmasına emr ü iş’âr buyurulur. Emr-i âlîlerine mutâvaat vecîbe-i zimmettir. Gönül isterdi ki; bu muhterem eseri geniş bir zamanda mütâlaa ile hem müstefîd ve mütefeyyiz olayım. Hem de bir takrîz yazmak cür’etinde bulunayım. Fakat buna imkan hâsıl olmadı. Çok meşgûlüm. Yalnız baştan aşağıya bir defa okumaya muvaffak oldum. Nutk-ı mezkûrun şerhi sadedinde kalem-müşkîn-i rakm-ı ârifânelerinde şeref-rîz-i sünûh buyurulmuş olan makālât-ı âlimâne ve beyânât-ı âşıkāneleri fakîrinizi cidden zevk-yâb etti. Bu muvaffâkiyetinizi ansahîhi’l-kalb tebrîk ederim. İrtibât ve münâsebât-ı mâneviyyedir ki; mânevî umûrum husûlüne bâdî olur. Cenâb-ı Mısrî ile büyük bir irtibât-ı mâneviyyeniz olmasaydı böyle bir şerhe muvaffak olmak emr-i asîr olurdu. Fakîriniz burada Hz. Gâlib Dede’nin:

Gelenler âsitân-ı evliyâya

Bütün davetlidir Gâlib safâya nutk-ı meşhûrumun mazmûnunu cilve-ger görüyor ve bunu nev’an-mâ tasarrufla diyorum ki:

Yazanlar şerh, nutk-ı evliyâya

Bütün dâvetlidir, Vassâf safâya

Bizzât kendilerinin “Kaynadı çün nâr-ı aşk,

Oynadı ebhâr-ı aşk”

Buyurdukları gibi nâr-ı aşk-ı Mısrî seniyye-i âşıkānelerinde kaynamasaydı, kalb-i pâkinizde her dem mütelâtim olan ebhâr-ı ma’nâ galeyâna gelmez, vâdi-i aşkta kaleminizi oynatmazdı.Buna ehlullah gammâzlığıderler.Yânîehlullahın rumuzlarınısöyleyenler, kendiliklerinden söylemezler. Belki ehlullah ve ervâh-ı arâisullah sevdiklerini gamz ederler.

Türkçesi, “Biraz da beni konuş, beni söyle, benim sözlerimi an!” diye dürtüştürürlermiş. İşte

Hz. Mısrî o “gammâz” lardan. Zât-ı âlîleri de o “magmûz”lardansınız. Edhalen’allâhu Teâlâ bi-hâze’l-gammâzîne ve’l-magmûzîn.

Şerh-i âliyi gözden geçirirken emr-i âlîlerine tebean ufak tefek bâzı kayıtlar yazmak cür’etinde bulundum. Bunların ba’del-mütâlaa silinebilmesini teshîl için kurşun kalem ile yazmak mecbûriyetini hissettim. Yazdıklarım, tekrar arz edeyim ki; emr-i âlîlerine tebeandır.

Yoksa bu husûsda eser-i âlîlerinden değilim. Kuyûd-ı vâkıalar görüldükten sonra lütfen lastik ile siliniz.

Yalnız gazel-i mezkûrun ilk beyti hakkında fikr-i kāsırânemi icmâlen arz etmekliğim müsâadesini ricâ ederim. Bunu şifâhen de arz etmiştim. Gazel-i mezkûrun matlaı olan:

İlim, bahr. Vücûd, esdâf; anın dür-dânesiyim ben

Maarif kenz ü dil vassâf; anın virânesiyimben

Beyti basma dîvânlarda yanlış tab’ edilmiş. İstitrâden arz edeyim ki; gerek yazma gerek basma bütün Mısri divânları hatâ ve galattan sâlim değildir. Çünkü nâsih ve talebeler o engin ve vâsi mânâları kavrayamadıklarından kendilerince mâkûl olan uslûbu bulup yazmışlar. Binâenaleyh

Hz. Mısrî’nin bu gazel-i âlîlerinin matlaı da böyle bir yanlışlığa kurbân olup gitmiş ve şerh-i âlîniz şu nutk-ı mübâreğin sıhhatinin meydana çıkmasına bir vesîle-i hasene olmuştur.

ŞemsîEfendide1172’deyazılmışbirDîvân-ıPîr’eistinâdenmatla’-ımezkûrun doğrusunu zât-ı âlîlerine bildirmiş olduğu halde şerhinde beytin istikāmetinden inhirâf etmiştir.

Bunu zât-ı âlîlerine göndermiş olduğu şerhin nihâyetinde melfûf mektublarından anlıyorum.

Zât-ıfâzılâneleridehemyazmahemdebasmadîvânlaragöreşerhbuyurmuş olduğunuzdan afv-ı kerîmânelerine istinâdenarz edeyim ki; maksad-ı Mısrî vehleten tefehhüm olunamayacak bir istikāmet almıştır. Şerh-i âlînin 30. sahîfesindeki: “Hz. Pîr buyuruyorlar ki: İlim, bahr-i vücûd, esdâf denilen şeylerin dür-dânesiyim ben” ibâresi nokta-i nazarımı musavvittir zannederim.

Gazel-imezkûrunmerkez-isıkletimatla’-ımezkûrolduğundanbirdefâbasma dîvanlardaki yanlış zabta göre şerh ü beyân-ı mütâlaadan sarf-ı nazar edilse daha musîbdir zannederim. Zât-ı fâzılâneleri bile 30. sahîfede her iki zabıttan bahsederken : “Fakîr her ikisini de muvâfık bulanlardanım.” dedikten sonra “Mânâ gerçi vehleten mârûz-ı şuabât oluyor…” ifâdesiyle basma dîvânlardaki yanlış zabtın lüzumsuzluğunu itirâf buyurmuş oluyorsunuz zannındayım.

Evetozabtdandabahsetmelifakatşerhsûretiyledeğilancakbasmanüshaların yanlışlığını muharrer bahis sûretiyle.

Şimdi gazel-i mezkûrun doğru zabtına gelelim ki; en doğru zabtı şudur:

İlim, bahr. Vûcûd, esdâf, anın dür-dânesiyim ben

Maârif, kenz ü dil vassâf, anın virânesiyim ben

Tavzîh-imânâ için evvelâ ibâreyibi’l-arab tahlîledelim:“İlim” mübtedâ;“Bahr”, haberdir. “Vücûd”, mübtedâ; “Esdâf”, haberdir. “Anın dür-dânesiyim ben” cümlesi de mübtedâ ve haberden ibâret bir cümle olup “vücûd, esdâf” cümlesine nisbetle hâl vâki olur. Bu son cümlenin mübtedâsı “ben” lafz-ı muahharı; haberi “dür-dânesiyim” lafz-ı mukaddemidir.

Mısra-i sânîyi tahlîle lüzum yoktur. Sûret-i terkîb şöyledir: İlim, bahrdir. Vücûd esdâfdır.

Ben de o esdâfın dür-dânesiyim. Maârif kenzdir. Dil vassâfdır. Ben de onun vîrânesiyim. Bu sûretle tahlîlden maksâd-ı âcîzânem Şemsî Efendi’nin de yanılgısı gibi bunu “bahr-i vücûd” terkîbi izâfîsi iltibâsından kurtarmaktır.

Nüshalarda mısrâ-i sânîdeki “kenz” kelimesinin önünde bir vâv-ı âtıfe yazılmasına göre mısrâ-ı evvelde “bahr” kelimesinin önünde de bir vâv-ı âtıfe yazılmış olaydı yanlışlığa ve iltibâsa mahal kalmazdı. Belki de nüsha-i asliyyede vâv vardır. Olmasa da olabilir. Belki okunurken “bahr”

kelimesi biraz imâleli okumak lâzım gelir. Ve cümlelerde sekte-i yesîre icrâ etmekle de iltibâsı def’ mümkündür. İşte bu dakîka nâsihlerce anlaşılmadığındandır ki; vezni ikmâl kasdıyla “bahr”

kelimesinin önüne bir “ye” yazmışlar. Kelime de “bahrî” şeklinde tab’ edilmiştir. İhtimâl, bu “ye”

arz ettiğim gibi “vâv”dan galattır.

Her ne ise şimdi maksâd-ı nâzıma gelelim:

Evvelâ şurasını arz edeyim ki; nâzım (kuddise sırruhu) tefhîm etmek istediği hakâyıkı burada istiâre-i teşbîhiyye tarîkiyle edâ buyurup, her müşebbehin akabinde müşebbehün-bihini tizkârbuyurmuşlardır.Binâenaleyh:“ilim”müşebbeh;“bahr”,müşşebehun-bihidir.“vücûd”, müşebbeh; “esdâf” onun müşebbeh; “dür-dâne” müşebbehun-bihidir.

Burada en ziyâde nazar-ı itibâra alacak şey iki evvelki müşebbehlerden mânâ-yı murâdı bulmaktır. Nâzım (kuddise sırrûhu) “ilim” ve “vücûd” kelimelerinden burada acaba neyi murâd ediyorlar?

Müsâadenizle telakkiyât-ı fakîrânemi arz edeyim: buradaki “ilim”den maksad sıfât-ı bârî olan ilimdir. İlmullah murâddır. Bahra teşbîh buyurdukları ilim; ilm-i ilâhîdir ki; kadîmdir. Esdâfa teşbîh buyurdukları “vücûd” dan maksad ise vücûd-ı kâinattır ki; hâdistir. Çünkü buradaki vücûd-ı mutlak mânâsına gelen vücûd olmayıp ancak vücûd-ı izâfîdir.

Hâsılı mânâ şudur ki; ilm-i ilâhî fî’l-misl bir bahr-i bî-pâyândır. Bütün vücûd-ı ekvân sadefler gibi o bahr-ı bî-pâyân olan ilm-i ilâhîde meknûn ve mündemicdir. Esdâfın bahrdan zuhûru gibi âyân-ı ilmiyyede sûret-pezîr olan vücûd-ı eşyâ vakt-i merhûnunda birer birer butûndan zuhûra gelirler.

“İlim” ümmü’s-sıfâttır. Her şey ilme râcî’dir. Âyânı hâriciyyenin âyân-ı ilmiyedeki sûretlerdir ki;[…O, her an yaratma halindedir.(er-Rahman 55/29)] mantûkunca ân be ân sâhâ-ârâ-yı zuhûr ve bürûz olup durmadadır. Minhü bedee ve ileyhi yeûd.

Mısrî kendisi de bu bahr-i ilimden bürûz etmiş ise de mevcûdât-ı sâire gibi yalnız sadef şeklideğil belki esdâf içerisinde kıymetdâr bir inci gibi musaffâ ve müctebâ olarak bürûz etmiştir.

“Ânındür-dânesiyimben”tâbiriylekendilerininvâris-ietemmolduklarınıifhâm buyuruyorlar. Çünkü matla’ın bu fıkrası lisân-ı muhammedîyle tercümân olduğu müş’irdir. Zîrâ esdâf-ı mevcûdât dür-dânesi hakîkatte mazhar-ı küll (sallallâhu aleyhi ve sellem) efendimiz hazretleridir. Mısrî de onun vâris-i ekmeli bulunduklarından o hakîkatte tercümân olmuş oluyorlar.

Nasıl ki Hz. İbn-i Fâriz de o hakîkate tercümân olarak:

buyuruyorlar.

Binâenaleyh ilimden maksat, ilm-i ilâhî; vücûddan maksat vücûd-ı kâinât olduğu fikr-i kāsırânece tahakkuk etmiş olur zannederim. Yoksa buyurduğumuz gibi burada vücûddan maksad vücûd-ı Hak ve Zâtullâh murâd olmasa gerektir. 36. sahifede “…burada Zâtullâh maksûd olsa gerektir. Hak (sübhânehu ve teâlâ) hemân vücûddur…” buyuruyorlar ki; bu beyânât-ı aliyyelerinin fıkra-i sâniyyesi ayn-ı hakîkattir. Fazlullah Hindî’ninTuhfetü’l-Mürsele’sindennaklen “innelhakka sübhânehû ve teâlâ hüve’l-vücûd” kaziyesi de fıkra-i sânîyyenizi müsbit ve müeyyiddir.

Evet fakîrinizde “inne’l-hakka hüve’l-vücûd” derim. Fakat vücûd-i mutlakdan bahs olduğu zaman;

vücûd-ı izâfîden bahs olduğu zaman değil. Binâenaleyhfıkra-i ûlâdaki “burada Zâtullâh maksûd olsa gerektir.” Kaziyesini kabûl edersek murâd-ı nâzımdan tebâüd etmiş, vücûd-i mutlakı vücûd-ı izâfî ile karıştırmış oluruz.

buyurulmuştur.

Buradaki “vücûd” lafzını vücûd-ı Hak mânâsına almayıp da vücûd-ı ekvân mânâsına aldığımızın sebep ve hikmeti zâhirdir. Çünkü “vücûd”; sıfât-ı zâtiyyedendir ki; buna sıfât-ı nefsî de denilir. Bütün sıfâtın akdemidir. Hatta zât mânâsına gelen bir sıfattır. Vücûdu o mânâya aldığımız takdirde esdâfa teşbîh ettiğimiz bu vücûd Hakk’ın “ilim bahri”nde bürûz etmesi lâzım geliyor.

Yâni “ilm”i sıfât-ı ilâhiyyeden olan ilim mânâsına alır, “vücûd”u da Zâtullâh mânasına olan vücûdı Hak mânâsına alırsak aslı fer’, fer’i asıl yapmış oluruz. Vücûd-ı Hakk’ı esdâfa teşbîh ederek ilim bahrinden zuhûr ve bürûz ettirmiş oluruz. Hâlbuki ilim, vücûd üzerine merbuttur. Vücûd asıldır, vücûd-ı vâcib olmayınca sıfât-ı ilm nereden mutasavver olur? Binâenaleyh ilmullahdan zuhûr ve bürûz eden vücûd, mâhûd izâfî olan vücûd-ı Hak ve vücûd-ı ekvândır ki; o vücûdâtın dür-dânesi de nâib-i peygamberi olmak üzere hazret-i Mısrî’dir.

Hülâsatü’l-hülâsâ Cenâb-ı Mısrî demek istiyorlar ki; ilmullah nasıl nâ-mütenâhi ise mâlûmâtullah da öylece nâ-mütenâhîdir, bahr-i ilm-iilâhîdir. Esdâf-ı mâlûmât hemân zuhûr ve bürûz eder.[…Her iş O’na döndürülür…(Hûd 11/123)] muktezâsınca yine o bahre rucû’ eder.

İlimden âlem-i ayna gelir âyân-ı ilmiye

Ayndan ilme âlemden yine eyler sefer bir bir

Hakk’ın ilminde mevcûd idi ulviyyât ü süfliyyât İlimden ayna gelir çâr u unsur bahr u berr bir bir

Bu âlem ilm-i Hakk’ın sûreti mâlûmudur yek-bâr İyânen görmek istersen cihâna kıl nazar bir bir

Fakat ben, o esdâf-ı mevcûdât içerisinde “bi-hasebi’l-verâse “dür-dâne gibi vâhid-i asrın, kutb-i zamânın, insân-ı kâmilim demek istiyorlar. Cenâb-ı Mısrî’nin istidâdı ezelîleri vâris-i

Muhammedî olmak oldu ise ki; mertebe-i fakrdir, o mertebe de fahr vardır.bunun için

Hazret de “ben ânın dür-dânesiyim” diye bi-hakkın fahr etmişlerdir.

İlimden ayna gelmiş her nedenlü var ise eşyâ

Cemîinin talebkârı sana ermek diler bir bir İlimden ayna istidâd nâzil olan cânlar

Neferlik eyleyip ön, son olurlar sırr-ı nefer bir bir

Vücûdundur vucud âlemine illet-i gāî

Kamu mâlûl olanlar feyzi senden aldılar bir bir İşte vücûdu vücûd âlemine illet-i gāîyye olan Cenâb-ı fahr-i rusûl ve mazhar-ı küll

(sallallahu aleyhi vesellem) efendimizin bi-hakkın vârisleridir ki; “ânın dür-dânesiyim ben” diye bi-hasebi’l-verâse fahr edebiliyorlar ve fahra da layıkdırlar. İşte fakîrinizin anladığım mânâ budur.

Cenâb-ı Pîr (kuddise sırruhu’l-hatîr) hazretlerinin dîvânları ibtidâlarında:

Zehîkenz-i hâfî kandan gelir her vâr olur peydâ

Kimi zulmet zuhûr eder kimi envâr olur peydâ

Zehi deryâ-yı vahdet kim kesilmezhergiz emvâcı

Bu kesret âlemi andan doğup nâçâr olup peydâ

Buyurdukları da telakkiyât-ı fakîrânemi müeyyiddir zannederim.

İçi ummân-ı vahdettir, yüzü sahrâ-yı kesrettir

Yüzün gören görür ağyâr, içinde yâr olur peydâ

Beyt-i şerîfiyle de yine aynı noktaya temâs ediyorlar. Vücûd-i kâinat ser-tâ-ser suver-ı ilmiye olmakla iç yüzene bakan ilmullahtan başka görmemekle yâri görürler. Çünkü zât-ı ilm kesret kabûl etmez. Dış yüzüne bakan âyân ve eşyâ görmekle ağyâr görmüş olurlar ki kesâret-i eşyâdır. Şu kadar ki;zılden zû-zılle intikāl edenler için bu ru’yet ayn-ı nîmettir denebilir.

Cenâb-ı Hak bileان ظروا ال ى اث ار رحمة اهللveyâ emsâlinazm-ı celîllerle eşyâya, ekvâna ru’yeti emir buyuruyorlar. Fakat bakıp kalmak sûretiyle değil, bakıp geçmek şartıyla nasıl ki; cenâb-ı Mevlânâda:

Allah’a kasem ile dâimâ ileri atılmayı durup kalkmayı recâ ediyorlar. Tâbîr-i rûyâda buradan olsa gerek. Yani sûretten mânâya ubûr. Çünkü sûret dâimâ kesret; fakat mânâ dâimâ vahdettir. Vahdet-i mânâ katında kesret-i eşyâ zıll-ı zâil gibi zevâl-pezîr olmakla dâimâ sûretten o mânâya ubûr olunur. Hakîkat de ancak bu itibârla bulunur. Bu makāmın sâhipleri:

Sorarsan bana dünyayı efendi!

Makām-ı vahdet oldu söz tükendi

Deyip susuyorlar. El-ilmü indellahi teâlâ.

İstidrâd! Uşşâkîlerden bir Hâlet Efendi vardır ki; bu zâtın bâzı gazelleri manzûr-i âcizî oldu. Dergâh-ı Pîr’in harem tarafındaki bahçede medfûn Yazıcı hazretlerinin seng-i mezârındaki târih de müşârun-ileyhindir. Bu Hâlet Efendi kimdir? Terceme-i hâline dâir âcizlerini mümkün mertebe îtâ-yı mâlûmât buyurulursa bi’l-hassa minnettârınız olurum.

Hâtır-ı fakîrâneme gelmişken şunu da işâret edeyim. Zannederim şifâhen de arz etmiştim.

Şerh-i âlînin 22.sahîfesinde ŞemsîEfendi’nin mektubunun bir fıkrasının müstenidün-ileyhi olan ibâre bir not ile zîr-i sahîfede irâe buyurulmuş. O daTezkîre-i Safâî’nin beyânına göre Hazret-i

Mısrî’nin zuhûrunu Cenâb-ı Şeyhi’l-Ekber hazretleriAnkâ-yı mûğrib’inde beyân buyurmuş imiş.

Safâî ne derse desinAnkâ-yı mûğrib’de öyle bir ibâre yoktur. Nasıl ki Karabaş Velî hakkında da yine şeyhinTenezzülât-ı Mevsıliyye’sinden bir ibâre nakl olunuyor. Bu ibâre güzel celî bir hat ile bir levhâyazılmış, merhûmİzzîEfendi’nin dergâhında nazarımaçarpmış idi. Merâk ettim

Tenezzülât-ı Mevsıliyye’yi baştanbaşa aradım, böyle bir ibâreye tesâdüf edemedim. Bunlar hep masnû’ şeylerdir.

Mısrî’nin büyüklüğünü haricden bir ibâre ile takdîre ne lüzûm var! İşte dîvânı, işte sâir âsâr!

Kelâmından olur mâlum kişinin fazl u mikdârı

Fakîrinizce yalnız şu isim “Mısrî” ki; Mısrî’nin büyüklüğüne kâfîdir. Başka delîle hâcet yok.

Karabaş Velî de öyle. Bu isim bile o büyük insanın büyüklüğüne kâfî geliyor.Fusûs-i

Hazret-i Şeyh’i biri mufassal, diğerimuhtasar iki def’a şerh etmiş olan zâtın ulviyetine başka daha ne delîl aranmalıdır? Hazret-i Mısrî de:

Muhyiddîn ve Bedreddîn, ettiler izhâr-ı dîn

Deryâ Niyâzî Füsûs enhârıdır Vâridât

DemekleFusûsderyâsındankimbilirnekadarfusûsçıkarmışolduklarınıifâde buyurmuyorlar mı? İşte bu husûs bunların ulviyyetine şâhid-i yegâne değil midir ki masnû’ ibârelerle bu gibi zevâtın kadrini i’lâma kalkışalım!

Hâtır-ı âcizîme gelmişken şunu da arz edeyim: evvelce bir defa daha kütüphânemize ziyâret etmiş bulunan bir zât; zannederim ismi “Nûrî” olacak. Geçen gün ikinci olarak yine kütüphanemize geldiler. Bazı şeyler yazdılar. Bu zât şûrâ-yı devlet memûrîn mütekâidesinden imişler. Ellerinde görmüş olduğum bir mecmuânın muhteviyâtını görmek istedim.

Hazret-iMısrî’ninmanzûmbirKasîde-iBürdeTercümesimanzûrumoldu.Millet

Kütübhânesinde yazdıklarını; ve suâlim üzerine zât-ı âlîlerini de tanıdıklarını da söylediler. Tâhir

AğaDergâhımüdavimînindenolduklarınıdailâveeylediler.Buzât;sultânımın,-tâbiriniz vechiyle-Mısrî delisi olduğunuzu da biraz bilenlerdendir. Efendi babamıza da gelmişler. Bilmem târif edebildim mi?

İşte bu zâtın yedinde Millet Kütüphânesinde bir mecmuâdan istinsâh etmiş olduğunu söylediği Hazret-iMısrî’ye ait Türkçe manzûmKasîde-i Bürde Tercümesifakîrinizi hayrete düşürdü. Acaba bu tercüme hakîkaten Hazret-i Mısrî’nin midir? Okuyup tetkîk edebilecek zaman yoktu.Mısrî’ninasârımeyânındaşimdiyekadarböylebireserinmevcûdiyyetinemuttalî olmamıştım. Hatta müteteblî olan Bursalı Tahir Bey bileOsmanlı Müellifleri’nde böyle bir eserden bahsetmiyorlar. Gerçi onun bahs etmemesi olmamasını îcâb etmezse de şimdiye kadar hiçbir katalogda böyle bir esere tesâdüf etmedik. Binâenaleyh bu mühim meselenintekîki ile âcizlerini tatmîn buyurmalarını himem-i aliyyelerinden beklerim.

O zât-ı âli-kadr hakkında da fakîrinize biraz îzâhât lütuf buyurulursa memnûn olurum.

“Hayat” mecmûasında 12. asır şuarâsına dâir pek güzel yazılar yazan “Ali Cânib” Bey ile tanışır mısınız? Bilhâssa şârih-iMesnevîİsmail Ankaravî hakkındaki yazıları pek güzeldi. Bu zât aynı zamanda Maârif Kütüphaneler müfettişi, yahut yalnız umûm müfettiş bulunuyorlar. Bir defa dabizimkütüphaneyegeldiler.Fakatbittabikesb-imuârefeedemedim.Zât-ıâlîleri tanışmıyorsanız Mahmud Kemal Beyefendi hazretleri muhakkak bu zâtı tanırlar. Binâenaleyh gerek zât-ı âlîleri, gerekse Mahmud Kemal Beyefendi hazretleri fakîrinizi o zâta şöyle bir geçiverse yani gıyâbî takdîm etseniz belkivesîle-yi muârefe olur. Zâten[…Birbirinizle tanışmanız için…(El-Hucurât 49/13)] nazm-ı celîli ile teârufla me’mûruz.

Sultânıma yazacak daha bazı şeylerim var. Fakat vaktim pek dar. Ve hâlim bî-karârdır.

Esbâbını da belki sonra arz ederim. Mektubumu Perşembe sabahı erkenden alelacele karaladım.

Kusûru çoktur, belki baştan ayağa mücessim-i kusûrdur. Afv-ı âlîlerini temennî ederim. Kitâbı bugün emr-i âlîleri vechiyle Muhlis Bey’in dükkanına bırakmak mecbûriyetini hissettiğim için şu birkaç satırı karalamaktan kendimialamadım. Acele olduğundan bir def’a olsun yazdıklarımı okumaya da vakit bulamadım.

Sûre-i ve’l-leyl okurdum dün namâz-ı şâmda

Zülfün andım dilberin n’ettim ne kıldım bilmedim.

Kabîlindenfakîrinizden’ettim,neyazdımbilmiyorum.NeyazmışsamMısrî muhabbetiyle ve sultânımın ibzâl buyurulan müsâade ve teveccühleriyle yazılmış oldukları için samimi yazılmıştır. Hatalarını dâmen-i afv ile setr buyurmanız niyâz-ı fakîrânemdir.

Bir şeye daha üzülürüm: geçen gün Mısrî gazeli şerhinin Muslih Bey’in dükkanına bırakılmasında zât-ı âlînizin şerhinin de aynı dükkana bırakılmasını emir buyurmalarınızdan hazretimin oraya kadar ara sıra âmed-şudunuz münfehîm oluyor. Acaba Fatih’ten Keçeciler’e olan mesâfe kat’ı nâ-kābil olacak kadar mı uzundur? Hazmî garîbdir. Hazmî bîkesîdir. Hazmî nâlân ve giryândır. Hazmî perîşândır. Hazmî:

Perîşân-hâlin oldum sormadın hâl-i perîşânım

Diye feryâd-künân ve sîne-sûzandır. Etme sultânım! Fakîrinizi bu kadar tahassur ateşine yakma! Ara sıra bir kadem rencîde buyur…[…Allah iyilik yapanların mükâfâtını zâyî etmez.(et-

Tevbe 9/120)] Vallâhu yetevelle’s-sâlihîn, El-Bâkî hüvellâhü’l-muîn.

24 Zilka’de 1345 [5 Haziran 1926]

Fakîr-i pür-taksîrinizMehmed Hazmî

Muhterem hanımefendiler hazerâtına refîkamla birlikte arz-ı hürmetler ederiz. Suat Bey’le

Muallâ Sultân’ın devâm-ı âfiyetlerini temennî ederiz. Refîkam mübârek ellerinizi öperler.

Beyrûttan Hacı İzzet Efendi’den fakîrinizde bezm-i âret olmuştum, hürmetleri vardır.

F. SEFÎNE-İ EVLİYÂ’YA TAKRÎZİ:

İrfân-penâh efendim hazretleri!

Sefîne’yi tebyîz ile meşgûl olduğunuz tebşîrâtı, âcizlerini çok memnûn etti. İnşâa’llah tab’ına muvaffâkiyet elverir de bütün uşşâk müstefîd ve müstefiz olurlar.

241H. Vassâf, age, I, 28.

“Cenâb-ı Hak sevdiklerini iyi işlerde istihdâme eder” meâlinde eser vârid olmuştur.

()[Sâlihlerin zikri sırasında rahmet iner] mantûk-ı âlîsi ma’lûm-ı fazîletleridir. Hz. Cüneyd (Kuddise sırruhu)’dan, meşâyıh hikâye ve menkabelerinin mürîdâna ne fâidesi olduğu, suâl buyurulmuş; Cenâb-ı Cüneydde( )[Peygamberlerin haberlerinden sana anlattığımız bütün bu kıssalar ile senin kalbini pekiştiriyoruz (Hud, 120)] nazm-ı celîlini okumuşlar.

Bu bâbdaki tafsîlât Câmî’ninNefehâtü’l-Ünsdibâcesindedir. Hz. Câmî’de bu sözü Şeyh Attâr-i Velî’ninTezkiretü’l-Evliyâ’sından almışlar i eser-i mezkûrda daha ziyâde tafsîlât vardır. Bir Attar-ı VelîTezkiretü’l-Evliyâ; bir CâmîNefehâtü’l-Ünsyazmışsa, bir Vassâf da

Sefînetü’l-Evliyâ’sıyla hepsini câmi’ olarak bu deryâ-yı aşka kendisini itivermiş. Ya Rab! Ne büyük muvvafakiyyet. Hâzâ min fazli Rabbî..()

Mahmud Kemâl Beyefendi’nin:

Deryâ-yı vefâ olunca sînen

Allah yoluna gider Sefîne’n

Demesi ne kadar yerindedir. Bu sözün neşesi her aklıma düştükçe beni neş’e-yâb eder. Ve kendi kendime birkaç kere tekrâr eder okurum.

Aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm efendimiz bir gün Hz. Ebû Zer (radiya’llâhu anh)’a( )[Yâ Ebâ Zer! Sefîneni tecdîd et, yenile! Çünkü bu deryâ derin deryâdır.] buyurdular. Yâ Hz. Vassâf! Sefînenitecdîde şurûundan gûş-ı cânın böyle bir emr-i

Muhammedîyi der-hûş etmiş olduğuna şüphe bırakmıyor. Ne saâdet, ne mutlu! Fakîrinizi de o

Sefîne’nin bir zevreka-i inâyetinde, o deryâ-yı hakîkate berâber sürükleyerek, bu çöllerde âvâre bırakmayınız. Cânım neolur? Hemîşe ehl-i aşkın şânı budur.

Sizi bu gün, “yürü kim meydân senindir bu gece” sadâ-yı lâhûtisine mâsadak görmekte, bu meydân-ı hakîkatte mütemâdiyen cevelân etmekte görmekledir ki, münşerihü’lbâl oluyorum. Cenâb-ı Hak muîn-ı dest-gîriniz olsun. Bu emr-i azîmi ikmâle muvaffak buyursun. Âmîn.

Mübârek ellerinizden öper, aşk niyâz ederim, sultânım!

14 teşrîn-i evvel 1339/ (14 Ekim 1923)

Muhibb-i muhlîs-i kadîminiz M. Hazmî

G.İTTİHADVEİTTİFÂKINFEVÂİDİ,TEFRİKAVENİFÂKIN

MAZARRATI

Elhamdülillahi Rabbi’l-âlemîn ve’s-salâtu ve’s-selâmu alâ Muhammedin ve âlihî ecmaîn.

Kāla’llahu Teâlâ fî kitâbihi’l-kerîmi’l-münezzel alâ nebiyyihî’n-nebîhî’l-fahîmfî sûreti Âl-i İmrân:

“

”

Sadaka’llâhü’l-azîm.

Şuâyet-icelîleileser-levhamızagörülen(ittihadveittifak)ıncem’iyyet-i beşeriyyece dînen ve aklen lüzûm ve fevâidini ve her bir saâdet-i dünyeviyyenin mâ-bi-hi’lkiyâmı ancak (ittihad ve ittifak) olduğunu ve bunun hilâfı olan (tefrika ve nifâk)ın cem’iyyet-i beşeriyyeyi ne büyük tehlikelere ilkā ettiğini beyân etmek istiyoruz. Fakat âyet-i celîlenin, sadedinde olduğumuz (ittihad ve ittifak)ın lüzûm ve vücûbuna (tefrika ve nifâk)ın ise menhiyyât-ı dîniyyeden olduğuna vuzûhen delâleti anlaşılmak için evvelâ âyetin sebeb-i nüzûlünü icmâlen zikr etmeyi münâsip görüyoruz:

Herkes için ma’lûm bir hakîkat-i târîhiyyedir ki cenâb-ı risâlet-penâh sallâ aleyhi’lâlihî Efendimiz hazretleri bin üç yüz bu kadar sene akdem Mekke-i mükerremede risâletle ba’s ve halkı tevhîde da’vet buyurdukları vakit, etrâf ve eknâfda bulunan kabâil ve akvâm tarîk-i şirk ve gavâyetde pûyân, husûsuyla o muhitte sâkin bütün urbân büyük bir cehâletin mahkûmu olarak âyîn-i putperestîde kemer dermeyânidiler. Ve işte bir dîn-i hak ile mütedeyyin olmamanın netîcesi idi ki bütün kabâil-i urbân arasında taassupla memzûç şedîd bir nifâk, adâvetle memlû’ azîm bir tefrika ve şikāk-ıhüküm-fermâ olup yek-diğeriyle münâzaa,mudarabehattamukāteledenfâriğolmazlar,aralarındaâdîbirhicivden ehemmiyetsiz bir şetmden başlayan infiâl, bir kıtâl-i azîmi mûceb olur arada bir çok kanlar dökülür, kadın, çoluk çocuk esîr edilir, mağlûb olanlar şu hâli bir takım müheyyic kasâid ve eş’âr ile kendi ahlâf, evlâd ve ahfâdına bildirerek hasımlarından intikām almalarını vasiyet ederler onların evlâdı ve ahfâdı da bütün mevcûdiyetlerini babalarının, dedelerinin intikāmını 242Mevâiz-i Dîniyye, İttihat ve Teakki Cemiyeti Şeyzadebaşı Kulübü Yayını, İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1328, s.

almaya hasr ederler, veşu sûretle cem’iyyet-i beşeriye, asırlarca büyük bir taassub-ı câhilînin mahkûm-ı inkırâz ve kurbânı olur ve şâyân-ı esef bir vahşet âbâd içinde yuvarlanır dururdu.

İştebucümledenolarakkabâil-iarabınhâtırısayılırlarından“Evs–Hazrec”

kabîleleri arasında bi’set-i nebeviyyeden yüz yirmi sene mukaddem “Yevm-i Biâs” nâmıyla ma’rûf bir kıtâl-i azîm vukû’ bulmuş ve bir çok kanlar döküldükten sonra “Evsî”lerin muzafferiyetiyle netîcelenmiş idi. Fakat aradan husûmet, bürûdet aslâ zâil olmadığı gibi tarafeynintâ evlâd ve ahfâdına kadar intikāl ederek her iki kabîle ahfâdı yek-diğerinin hayatını ifnâya intihâz-ı fırsat edip dururlardı.

İşte o esnâda idi ki şems-i tâbân-nübüvvet ufk-ı arz-ı Hicaz’dan tulû’ ederek şirk ve şikāk ile memlû’, bütün aktâr-ı cihânı ziyâ-dâr ve küfr ve nifâk ile müzlim bi’l-cümle sîneleri tenvîr etmeye ve arası çok geçmeden [] nazm-ı celîli muktezâsınca nâs fevc fevc dîn-i İslâm’ı kabûle şitâbân olmaya başladılar. Ve o meyânda “Evs ve Hazrecî”ler de şeref-i İslâm’la müşerref olarak akd-i râbıta-i ühüvvet-i İslâmiyye eylediler. Bunun üzerine senelerden beri aralarında uzayıp giden o adâvetler, o husûmet ve bürûdetlerbi’l-külliyyezâil olup adem-i âbâdı nisyâna gitti. Nasıl gitmesin ki bir dîne i’tisâm ve temessük ediyorlardı ki o dînin esâsı her ihtilâfa, her tefrikaya nihâyet veren tevhîd idi.

O tevhîd ki her saâdetin, her bir fazîletin, her bir medeniyetin menba’ı ve esâsıdır.

O tevhîd ki necât ve saâdet-i uhreviyyeninzâminimecd ve rif’at-i dünyeviyyenin de kâfilidir.

O tevhîd ki efrâdı beşeri tarîk-i bedâvet ve vahşetten halâs ve yek-diğeriyle istinâsa sâik ve cem’iyyet-i beşeriyyeyi bir intizâm ve tekâmül-i tâm ile tarîk-i medeniyette hutveendâz-ıterakkî olmaya emrediyordu.

İşte tevhîd esâsı üzerine müesses ve cemî’-i fazâil ve kemâlât ile muhallâve müzeyyen, belki mecmu-i cemî’-i kemâlât olan şu dîn-i celîl,cem’iyyet-i beşeriyyeyi saâdet-i uhreviyyeye nâil edecek her bir emr-i hayrın îfâsınada’vet buyurduğu gibi o saâdet-i uhreviyyeye vesîle olan ve bütün saâdet-i dünyeviyyenin esâsını teşkîl eden “ittihad ve ittifak”iledeemr,vehilâfıolan“nifâkvetefrika”danbi’l-külliyemen’venehy buyuruyordu.

Bu esâsa vâkıf olan “Evs ve Hazrecî”ler hablullâhu’l-metîn olan şu dîn-i celîle sarıldıkları günden i’tibâren bir asrı mütecâviz aralarında imtidâd eden nifâk ve şikāk, husûmet ve cidâli bi’l-külliye unutarak yek-diğerine cândan kardeş olmuşlar ve samîmî bir uhuvvet-i islâmiyye husûle getirmişlerdi:

Bir gün her iki kabîlenin müctemean bir mahalde tatlı tatlı muhabbet ettiğini gören, dîn-i İslâm’ın adüvv-i ekberlerinden “Şâs b. Kays” nâmında bir Yahudi bunların dîn-i İslâm sâyesinde eski adâvetlerini unutarak az bir zaman zarfında kardeş olduklarını görünce bunu kıskandı,çekemedihemenbunlarınbeyninebirtefrikadüşürmekemeliyleEvsîlerle

Hazrecîlerin bir asır evvel vukû’ bulan muhârebelerinde tarafeynden inşâd olunan bâzı eş’âr ve kasâidi genç bir Mûsevî çocuğu ile onların arasında okutturarak her iki kabîlenin adâvet-i sâbıkalarını tezkîr ve hamiyet-i câhiliyyelerini tehyîc eyledi. Bunun üzerine her iki tarafta o anda “es-silâh es-silâh” diyerek silâha sarıldılar ve yek-diğerini mukāteleye da’vete başladılar.

Şu hâlden haberdâr olan Nebiyy-i zîşân aleyhi’s-salavâtü’r-rahmân efendimiz hazretleri ashâbıyla berâber o mahalle teşrîf ve şu galeyânı müşâhede buyurduklarında: “Ben sizin aranızda mevcûd, ve Cenâb-ı Hak ni’met-i İslâm’la size ikrâm, ve emri-i câhiliyyeti sizden kat’ edip kulûbünüzü te’lîf eylemişken, siz hâlâ zaman-ı câhiliyyetteki ahvâli mi taleb ediyorsunuz? Ve tekrâr ahvâl-i sâbıkanıza rücû’ etmek mi istiyorsunuz?” buyurdular. Bunun üzerine her iki kabîle şu hâl, tevhîde ve tevhîdin levâzımından olan “ittihat ve ittifak”a muhâlif bir emr-i nifâk-ı nefsânî ve vesvese-i şeytânî olduğunu derk ve iz’ân ile hemen silâhlarını bırakıp ağlayarak yek-diğeriyle sarılıp kucaklaştılar ve istiğfâr ederek Cenâb-ı risâlet-penâh efendimizle berâber dönüp mevki’lerine dağıldılar.

Hazret-i Câbir der ki: “Bu gün gibi bir gün görmedim ki evveli gāyet akbeh olduğu hâlde âhiri gāyet ahsen ola”.

İşte şu vâkıa üzerine sadedinde bulunduğumuz âyet-i celîlenin daha evveli olan den e kadar şu dört âyet-i celîle o ânda şeref-nâzil olduğunu umûm-ı müfessirîn-i kirâm hazerâtı bu vecihle beyânda ittifâk eylemişlerdir. Âyet-i celîlenin icmâlen meâl-i münîfi:

“Ey mü’minler! Eğer siz Ehl-i kitâptan ya’nî dîn-i Hak’tan udûl etmiş bir takım erbâb-ı şirk ve dalâl ve nifâktan bir gürûhun nifâk-âmiz sözlerine kapılarak kendilerine itâat ve inkıyâd ederseniz sizi onlar küfür ve inkâra döndürürler. Allah’ın rasûlü sizin içinizde bulunduğu ve âyât-ı ilâhiyye aranızda okunup durduğu hâlde sizin küfür ve inkâra avdet ve rücû’nuz nasıl olur hîç mümkün müdür. Bir kimse ki Allah’ın dînine sarılır ve cemî’-i umûrunda Cenâb-ı Allah’a sığınırsa o kimse-kendini matlûbuna îsâl edecek-doğru bir yola sülûk etmiş olur.

Ey mü’minler! –Cenâb-ı Hakk’ın bütün emr ettiği şeyleri yapmak bütün nehy ettiği şeyleri yapmamakta ve her bir sa’y ve amelinizde- bi-hakkın Allah’tan korkunuz veancak

Müslimolduğunuz hâlde ölmelisinizya’nî dîn-i İslâm üzerine öyle sâbit-kadem olmalısınız ki ölüm size mülâkî oldukta sizi ancak İslâm üzere bulsun, hîç bir şey İslâm ile sizin aranızı ayırmasın. Hepiniz hablullâha ya’nî dîn-i İslâm ve ahkâm-i Kur’âniyyeye elbirliğiyle, sımsıkı sarılınız. Umûr-ı dîniyye ve menâfi-i siyâsiyyenizce hâsılı vechen mine’l-vücûh sizi maddî ve ma’nevî tehlikeye bırakacak her hangi bir husûsta ihtilâf ve tefrika ihdâsı ve aranızda münâzaa, müdârabe, ve mukātele gibi şeyler îkā’ı ile sakın birbirinizden ayrılmayınız.

Allah’ın size ihsân buyurduğu ni’met-i îmân ve İslâm’ı tezekkür ve mülâhaza ediniz ki ediniz ki siz zamân-ı câhiliyyet ve vahşette –birbirlerinizle mukātele ederek- yek-diğerinize düşman kesilmişken Cenâb-ı Hakk rahmeti ilâhiyyesiyle kalplerinizi te’lîf etti, birleştirdi, bu sebeple birbirlerinize sevimli kardeş oldunuz. Siz hâli cidâl ve husûmette iken sanki ateşe yakın bir uçurum kenarında bulunuyordunuzki eğer o hâl-i şirk ve dalâl, o nifâk ve ihtilâl, o husûmet ve cidâl üzere vefât etseydiniz o ateşe, ateş-i dûzâha düşüp helâk olmanız muhakkak idi.

Fakat Cenâb-ı Hak-sizi ni’met-i îmân ve İslâm ile müşerref kılıp-ol nâra düşmekten halâs eyledi. İşte bu zikr olunan hakîkatler gibi Cenâb-ı Hak size bir çok delâil ve berâhin serd ve beyân buyurur tâ ki tarîk-i Hüdâ ve istikāmet üzere sâbit ve ber-karar olasınız” demektir.

İşte şu ayet-i celîle kâffe-i menâfi’ ve makāsıdımızda ittihat ederek elbirliğiyle çalışmamızı sarâhaten gösteriyor ve [cemîan]kayd-ıefrâd-ı ümmetin hepsinin şu dîn-i İslâm’a sımsıkı sarılarak kitle-i vahide gibi olmalarını, dîn, ve dînin levâzımı olan dâire-i ittihattan hîç bir ferdin hâriç kalmamasını irâe, kezâlik[] kavl-i celîli de-sakın yekdiğerinizden ayrılmayınız-ma’nâsını nâtık olarak tefrikadan şiddetle bizi tahzîr ediyor.

Fahr-i Râzî der ki burada [] buyurulmasında nükte şudur ki dîn-i İslâm, hable teşbîh edilmiştir. Şu cihetten ki keennehu gāyet sarp ve sa’bü’l-mürûr bir yoldan geçen bir adam yolun müntehâsına kadar mümtedd olan bir ipe yapışarak geçse nasıl sâlimen mahall-i maksûda vâsıl olur, kezâlik bir kuyuya inen bir adam bir ipe sarılarak inse kuyuya düşmek tehlikesinden nasıl emîn olursa işte dîn-i İslâm’a sarılan ve dîn-i İslâm’ın emrettiği ittihât ve ittifâka ve tevhîd-i mesâîve a’mâle çalışan bir kimse de öylece her bir mehâlikten emîn ve sâlim olur diyor. Suyûtî’ninCâmi’ü’l-Sağîr’indeSahîh-i Müslim’den nakledilen şu hadîs-i şerîfte yine beyne’l-müslimîn ittihâdın şiddet-i lüzûmunu gösteriyor ( )Meâli: “Mü’minler şahs-ı vâhid gibidir ki başı ağrısa umûm-ı vücûdu o ağrıyı duyar kezâlik gözü ağrısa umûm-ı vücûdu o ağrıdan müteessir olur”

işte mü’minler yek-diğerine o kadar merbûtturlar ki tâ aksâ-yı şarktaki bir mü’minin elem ve kederi ile müntehâ-yı garptaki bir mü’minin müteellim ve mükedder olması lâzımgelir.

Sevinç ve sürûru da böyledir çünkü aksâ-yı şarkta bulunan bir mü’min müntehâ-yı garpta bulunan bir mü’minin başı veyâ gözü mesâbesindedir keenne ki bir vücûtturlar buna binâen Şeyh Sa’dîGülistân’ında:

Benî Âdem a’zâ-yı yek-diğerend

Ki der âferîneşzi yek cevherend

Çû uzvî be derd âverd rûzgâr

Dîger uzvhâ râ ne mânedkarâr

Kavl-i hakîmânesiyle bu hakîkate işâret buyuruyorlar.

İşte bâlâda beyân olunan âyet ve ehâdis-i şerîfeler ittihad ve ittifâkın lüzûm ve vücûbunu vâzıhan bize göstermiş oluyor. Binâen alâ zâlik naklen ittihât ve ittifâkın lüzûm ve vücûbunu kısmen de fevâidini öğrendikten sonra artık aklen bir delîl aramak lüzumsuz kalıyor zannederim. Çünkü ittihât ve ittifâkın cem’iyyet-i beşeriyyeye ne derece şiddet-i lüzûmu olduğunu bugün tasdîk etmeyen hiçbir fert tasavvur olunamaz. Zîrâ başımızı kaldırıp da muhîtimize, etrâfımıza sathî bir göz gezdirsek maddî, ma’nevî, ulvî, süflî, âfâkî ve enfüsî her bir intizâm, her bir tekâmülün menşei ictimâ’ ve ittihâd, her bir tedennî ve inhıtâtın esbâbı ise infirâd ve inkıtâ’ olduğunu bi’l-bedâhe görürüz.

Nehâcet ufak bir misâl, bir misâl-i felsefî olarak diyelim ki: bizi besleyen ve mâddeten hayatımızı te’mîn eden şu küre-i arzımıza bir ta’mîk nazarla bakacak olsak acaba ne görürüz? Evet! Görürüz ki şu kocaman küremiz, biri, yek-diğerine iltihâk ve inzimâm etmiş bir takım zerrâtın hey’et-i mecmûa-i bedâi’-nümûnundan müteşekkil bir kütle-i vâhideden başka bir şey değildir. Görülüyor mu? Ehemmiyetten ârî bir takım zerrât-ı sağîre ve eczâ-yı ferdenin birleşmesi ve yek-diğeriyle ittihât etmesi yüzünden böyle azîm ve cesîm hayret-fezâyı ukūl-i cihânyân bir küre husûle gelmiş ve işte şu sûretle husûle gelen küremiz her şeyin mâ-bi-hi’l-kıyâmı ve bütün eşyânın en muazzezi olan “hayat” gibi bir ni’met-i uzmânın mâddeten te’mînine en büyük vâsıta olmuştur.

İşte bakınız “ittihat ve ictimâ’ “ neler yapıyor, ne ucûbeler gösteriyor. (

)

Kezâlik kâinâtın her noktasında cilve-ger ve rûnümâ olan bedâi’-i intizâm, ve tekâmül-i tâm, fevâid-i ittifâk ve ittihâdın birer delîl-i alenîsi, ve ahkâm-ı şer’iyyeden olan beş vakit namazda ve cum’a ve bayram namazlarında cemâatin lüzûm ve vücûbu husûsen zaman-i “hac”da her sene şark ve garptan ve bütün aktâr-ı âlemden koşup gelen yüz binlerle efrâd-ı milletin yeknesak ihrâm-bend-i ubûdiyyet olarak “Cebel-i Arafat”da bir nokta da ictima’ ile hep bir ağızdan “lebbeyk allâhümme lebbeyk” nidâ-yı ulvîsini ref’-i bârgâh-ı ehadiyyet kılmaları ittihât ve ittifâkın mücessem, parlak birer bürhân-ı celîsi değil de ya nedir?

Beyne’l-ümem ittihât ve ittifâkın mâddî, ma’nevî, siyâsî, iktisâdî ne büyük roller oynadığı, tefrika ve nifâkın da ne azîm felâketler ne dehşetli inkırâzlar husûle getirdiğini târîh kitapları sarâhaten göstermiş olduğundan ve târîhe âit bir şeyden bahse ise mevzûmuzun müsâadesi olmadığından o cihetten bahse lüzûm görmüyor ve erbâb-ı insâfın bu bâbtaki ma’zeretimizi kabûl buyurmalarını ümît ve istirhâm ile yine sadedinde olduğumuz “ittihât ve ittifâk”ın ne demek olduğunu daha açıkça beyân ve ifhâm için bir iki söz daha söylemeği münâsip görüyoruz.

“İttihât ve ittifâk” –ki lügaten birleşmek, yek-vücûd olmak, tevhîd-i âmâl etmekdemektir. Bunun nakîzi ve mukābili ise: tefrîka ve nifâktır –ki ayrılmak ve iki yüzlü olmak muhtelif âmâle hizmet etmek, cem’iyyet-beşeriyyeye darbe-zen-i tefrika olmak- demektir.

İşte şu ta’rîfte görülen ittihât ve ittifâkın beyne’l-müslimîn ne kadar azîm fâideleri var ise, tefrika, şikāk ve nifakın da o nisbetde mazarratıazîm ve vahîmdir.

Câmiü’l-Sağîr’de beyân buyurulan () hadîs-i şerîfine dikkat buyurulsun.“Cemâatrahmet, tefrikaazâb”dırbuyuruluyor.Ya’nî:efrâd-ıbeşerinyekdiğerine dest-i vifâk ve ittifâkı uzatarak birbirinin zahîr ve muîni olarak ictimâî bir sûrette yaşayışları kendileri için aynî rahmettir. Şu hâlden her vakit müstefîd olurlar. Fakat yekdiğerinden ayrılmak, ayrı yaşamak kendileri için aynî azabdır, azîm ve vahîm mazarratları dâîdir, buyuruluyor.

İmâm Ahmed’in Muâz b. Cebel’den nakl eylediği şu hadîs-i şerîf:

() İttihât ve ittifâktan ayrılmanın ne büyük bir tehlike teşkîl ettiğini pek güzel îzâh ediyor. Meâl-i şerîfi: şüphe yok ki şeytân, insân kurdudur-koyun kurdu gibi-sürüden ayrılanı yer ey nâs siz yek-diğerinizden ayrılmadan, müteferrik bir sûrette yaşamadan hazer edin, sakının” demektir.

Öyleolmadımı?Bizimmüteferrikyaşamamızdan,ittihâtedemeyişimizden, birbirimiziçekememezliğimizdenhâsılıhertürlüihtilâfveahlâksızlığımızdanşeytân, husûsiyleAvrupaşeytânlarıistifâdeetmedilermi?Mevcûdiyetimize,hayatımızagöz dikmediler mi? Vatanımızı lokma lokma yutmadılar mı? Yutmadılar da vatanımızın birer cüz’-i kıymetdârı olan Tunus, Cezâyir, Kırım, Kıbrıs, Mısır, Bosna, Hersek, Rumili-i şarkî ve sâirevesâirebunlarneoldular?Busevgilimemleketlerimizinelimizdençıkması, düşmanlarımıza, Avrupa şeytânlarına tatlı tatlı lokma olması hep bizim, biz Müslümanların ahlaksızlığımızdanittihâtsızlığımızdan,menfaat-perestliğimizden,tembelliğimizdenhâsılı kendi seyyiâtımızdan değil midir? O, bir karış toprağı binlerce lira eden memleketlerimiz birer ikişer âkıbet düşmanlarımıza lokma oldu. Ve lezzeti dimağlarına bulaştığı için gözlerini gözlerinidörtaçtılar,eczâ-yıvatanımıza,kıymetdârmemâlikimizehâsılıbütün mevcûdiyyetimizegöz diktiler buna mukābil biz ne yaptık gözümüzü sekiz açmak lâzım gelecek iken mevcût gözlerimizi bile yumduk da a’mâlar sırasında bulunmakla iftihâr eyledik.

Fakat Cenâb-ı Hak bu milleti acıdı, habîbine bağışladı, âkıbet bir sınıf mücâhidîn halk eyledi, onları teşcî’ eyledi, onlar çalıştılar, uğraştılar, âkıbet mevcûdiyyet-i milliyyemizi düşmana lokma olmadan halâs eylediler. Vâr olsun o mücâhidîn-i vatan ki [] beşâret-i celîlesinden kendilerine birhisse-imefharet ayırmaya bezl-i cehdeylediler ve mesâîlerinin semeresiniiseâkıbetiktitâfeylediler.İşteCenâb-ıHakk’ınlütfuPeygamberimizin rûhâniyyeti o mücâhidîn-i vatanın da gayreti sâyesinde vatanımız düşman istilâsından Avrupa şeytânlarına tatlı tatlı lokma olmadan halâs oldu. Vemâzîmiz bize büyük bir ders-i ibret verdi âh! Okaranlık, o mülevves mâzînin sahâif-i târîhiyyesine bir lahza dönüp de bakacak olursak dahailksütunundanazar-ıinsâniyyetinnefretlegöreceğibirtâkımfecâyi’cidden vücûdumuzu ürpertir, son sütunlarındaise vakāyı’-ı târîhiyyeyi nâtık ve nazm-ı celîlinin tefsîrine temâs eder şöyle bir hâtime-i târîhiyye meşhûdumuz olacaktır:

“Cenâb-ı Allah bir kavme bir cemâate vermiş olduğu ni’meti onların elinden almaz, tebdîl ve tağyîr etmez, tâ o kavim, o cemâat terk-i şükür ve terk-i tâatle o ni’meti kendileri tağyîr ve tebdîl etmedikçe”.

Ey mü’minler!Bilir misiniz kiCenâb-ı Hak size ne büyük ni’metler in’âm ve ihsân buyurdu da siz o ni’metlere küfrân ettiniz ve âkıbet o ni’metlerin mübeddelinakmet ve mihnet olduğunu müşâhede eylediniz. Ey Müslümanlar! Kendi kendinizi tanımak, azıcık mevki’nizi öğrenmek için sadr-ı İslâm’a bir nazar ediniz göreceksiniz ki siz mebâdi’-i İslâm’da gāyet zaîf idiniz Cenâb-ı Hak sizi kavîleştirdi, âzlık idiniz efrâdınızı çoğalttı. [

] âyetini okuyunuz, fikîr ediniz Cenâb-ı Hak sizi zenginleştirdi. İşte bunlar hep niam-ı ilâhiyye değil midir?

İşte şu ni’metlere karşı siz de hak şükür devâm ettikçe niam-ı ilâhiyye de maaziyâdetin ve mütenevvi’ bir sûrette tecellî eyliyordu, her gün bir gûne lütf-ı ilâhî zuhûra geliyordu ve bu sûretle bir çok fütûhata nâil oldunuz: şark ve garba hükmettiniz, bütün cihânı tir tir titrettiniz, kabza-yı teshîrinize aldınız, şevket-i İslâmiyye’yi –Avrupa’nın göbeği olantâ Fransa içlerine kadar ulaştırdınız. Bunlar hep niam-ı ilâhiyye değil mi idi? Fakat şu terakkî acaba sizde devâm etti mi? Hayır! Buncaniam-ı ilâhiyyeyi elinizden çıkartmaya sebep oldunuz, o eski şevketiniz zâil oldu. Gitgide tedennî ve inhitâta yüz tuttunuz şunun için ki ahlâkınız bozuldu, kavîleriniz zayıfları ezmeye, ganîleriniz fakîrleri unutmaya başladı va’diniisgā etmediniz, []vaîdinden gāfil oldunuz, odlunuz da âkıbet o cezâya çarpıldınız, ahlâk-ı rezîleyi baştan aşırdınız, []nehy-i celîline karşı fevâhişin bütün envâını irtikâb eylediniz [] nehy-i sarîhine karşı bi-gayr-i hakkın nice mazlum kanı döktünüz nehy-i sübhâniyyesinin aksini iltizâm ettiniz: fukarâ-yı milletin emvâlini gāret ve yağma ettiniz, beytü’l-mâl-i müslimîni şehevât-ı nefsâniyyeniz uğrunda sarf ve ihlâk eylediniz tevbîh ve nehy-i rabbânîsinden bi’l-aks bir hazz-ı azîm duydunuz, karnınızı rakı ve şarap fıçısı yaptınız, yaptınız da Cenâb-ı

Hakk’ın sizden istediği felâh ve necâtı işte şu amel-i şeytânîde bulmak istediniz nehy-i celîl-i nebevîsi kulaklarınıza hîç girmedi men’-i nübüvvet-penâhîsinden hemende bir ferdinizhissealmadı, bi’l-aks yek-diğerinizin aleyhinde bulundunuz, birbirinizin ayağını âlmaya uğraştınız emrini aksine telakkî eylediniz, birbirinize düşman kesildiniz, belki şu evâmir-i celîle ile maa’t-teessüf düşmanlarınız âmil oldular, siz ise bunun aksine hareket eylediniz, ahlâk-ı hamîde yerine ahlâk-ı rezîle ile muttasıf oldunuz, ahlâk-ı rezîle ile ittisâf size insâniyyet ve gāye-i insâniyyeti, sa’y ve gayreti unutturdu. Ve bu sebeple kuvve-i ma’neviyyenize za’f târî oldu.Vâ esefâ kinetîcede nazm-ı celîlinin sırrı zuhûra geldi,ânifü’l-beyân ta’dâdolunanni’metler, eczâyı memâlikinizle berâber düşmanlarınıza intikāl eyledi.

Hârûn er-Reşîd zamanında islâmlar tarafından ihtirâ’ edilip Fransa İmparatoru’na hediye gönderildiği rivâyet olan “guguklu” bir saatin, saat başı çaldığı zaman orada hazır bulunanlar “bunun içinde şeytân var” diye firâr ettikleri hâl-i garâbet-iştimâl, bi’l-âhire size intikāl eyledi, eyledi de garâbeti ancak aks-i sadâdan ibâret olan “fotoğraf”ların ilk îcâdında siz de o yolda mukābelede bulunmaya başladınız, binlerce teessüf!

Hâsılımüstağrakolduğunuzniam-ıilâhiyyeyeküfrânınızdannâşîni’metiniz, nikmete, râhatınız mihnete tebdîl ve tahvîl oldu. Gözler kamaştıran o terakkîniz, inhitât ve tedennîye,tekemmülünüz tenâkus ve tenezzüle yüz tuttu. Bir çok memâlikiniz düşman eline geçti. Bir çok efrâdınız, bir çok kardeşleriniz düşmanlara esîr oldu. Evvelce sizlere “haraç güzâr” olanlara şimdi siz medyûn ve müntedâr oldunuz. İşte Cenâb-ı Hak şu sûretlesizi terbiye eyledi. Ve şu terbiye ve mücâzâtınız tâ “10 Temmuz sene 324” e kadar devâm eyledi.

“10 Temmuz”da ise Cenâb-ı Hak sizi habîbine bağışlayarak felâketinize nihâyet verdi. Ve sizi acıdığından tedennînize artık hâtime çekti [] nazm-ı celîlini andırdı kennehu böyle buyurduğu içinizde seyyiât-ı sâbıkalarından rücû’ edenler ya’nî zulm yerine adli, atâlet yerine sa’yi, hıyânet yerine istikāmeti, kizb yerine sıdkı vaz’ edenler bulundukça Cenâb-ı Allah bu ümmete azâb etmez” işte on Temmuz’dan sonra o seyyiât-ı sâbıkaya hâtime çekilerek her birmehâsiniicrâya teşmîr-i sâk eylediğinizden dolayı ey mü’minler! Emîn olunuz ki istikbâliniz gāyet parlak olacaktır. Yine o parlak, o şa’şaalı mâzînize kavuşacaksınız yine bütün âlem-i medeniyeti hayretlere düşürecek ihtirâ’lara mâlik olacaksınız, bu, muhakkaktır. Fakat bunun en büyük çâresi çalışmaktır. Ey Müslümanlar!

Yakînen biliniz ki 10 Temmuz’dan sonra kevkeb-i tâli’niz maşrık-ı ikbâl ve terakkîden doğmuştur. Dâimâ inşirâk edecek, dâimâ yükselecektir. Ve yine yakînen biliniz ki idbârınız kat’iyyen ikbâle, tedennîniz terakkîye tenezzülünüz tekâmüle yüz çevirmiştir. Siz hemen serî’ adımlarla, metîn hatvelerle ilerleyiniz. Siz ey Müslümânlar! Hemen çalışınız, çalışınız dâimâ, dâimâ çalışınız. Çalışanların, terakkî ve tekâmül arzu edenler mâhi-i zulm ve istibdât, hâmi-i hakîkat ve adâlet olanların Cenâb-ı Hak muîn ve hâmîsidir.”

Hülâsaburayakadarfevâidiniyazmaklabitiremediğimiz“ma’şûka-iittihatve ittifak”ın nerede ve ne gibi yerlerde tâlib-i visâli olacağımıza dâir icmâlen ve ehemmi mühimme takdîmen birkaç söz daha söyleyerek bahsimize hitâm verelim.

İttihat: Evvelâ kırk köylü ve kırk şehirli bi’l-umûm efrâd-ı müslimîn izâle-i cehl ve ta’mîm-i maârif için bezl-i himmet ve sarf-ı mâ-melek ve hâlen ve âtiyen vatana büyük büyük hizmetler etmek için yetişen çocuklarımızı okutup yazdırmakla kalplerini tenvîr etmek etmek husûslarında –ki bu bâbda hükûmetimizin de muâvenetini istirhâm eylemek de lâzımdır.

Sâniyen: Cümle mü’minler vatanın menfaati uğruna her türlü fedâkârlıktan, her türlü teşebbüsten her türlü sa’y ve gayretten çekinmemek.

Sâlisen: Cümle mü’minler yek-diğerinin muîn ve mazâhiri olmak ve yek-diğerine her husûsta emîn olmak, bir gûne hıyânette bulunmamak,bir mü’min diğerbir mü’minin malını malı gibi, cânını cânı gibi, ırz ve nâmusunu kendi ırz ve nâmusu gibi bilmek, tanımak, sıyânet ve muhâfaza eylemekte –ki işte şu hadîs-i şerîfte mü’mini böylece tavsîf ediyor kezâ fî’l-Câmi’l-Sağîr. Meâli:

“Mü’min, mü’min-i hakîki o kimsedir ki onu, bütün insanlar mallarına, cânlarına emîn bileler mühâcir ise günahlarından vazgeçen kimsedir” demektir. Ve mâ-sabaktaki hadîsi şerîf gibi Câmî-i Sağîr’de mezkûr şu hadîs-i şerîf de bu bâbda bizi irşâda kâfîdir Meâl-i şerîfi: “Müslim hakîkatte şol kimsedir ki sâir müslimîn onun dilinden, elinden sâlim olalar–ya’nî zarar çekmeyeler, incitmeyelermuhâcir ise Allah’ın nehyettiği şeyden hicret, Allah’ın nehyettiğişeyi terk terk edendir.-

Yoksa vatanından hicret eden demek değildir-bu hicrete dâir ikinci kısmımızda tafsîlât-ı lâzıme verilecektir.

Râbian mantūk-ı celîlince vatanımızda bize vedîa olan anâsır-ı muhtelife vatandaşlarımızla hoş geçinerek onların hukukunu da kendi hukukumuz gibi sıyânet etmek.

Hâmisen: Hükûmetimiz tarafından yine ahâlimizin vatanımızın ihtiyâcâtına sarf edilmek için tarh eylemiş olduğu vergileri maa’l-memnûniyye edâ ve îfâsında hîç tekâsil etmeyip belki birbiriyle müsâbakaya çıkışırcasına edâ-yı deyn etmek –çünkü ortada hükûmeti ve hükûmetin her bir harekâtını kontrol etmekte bulunan bir “Millet Meclisimiz” var iken hîç birtekâlif haksız olarak hîçbir ferde tarh ve tevzî’ edilemeyeceğini cümleten bilmemiz lâzımdır.

Sâdisen: Rûhumuz kadar kıymet-dâr olan vatanımızı her türlü taarruz-ı a’dâdan muhâfaza için hükûmet-i meşrûtamızın teklîf eylediği o mukaddes askerliği seve seveîfâ etmek ve evlâdımızı vatan hudûtlarında silâh be-dûş “karakol” vazîfesini îfâ eder görmekle iftihâr etmek ve ihtiyâcâtımızın en büyüklerinden olan donanmamızın tezyîdi için sarf-ı mâmelek ederek hîç bir fedâkârlıktan çekinmemek hâsılı ta’dâd ve beyân olunan umûrun küllîsindeez cân u dil ittihat ve ittifak etmek âyât ve ehâdîs-i şerîfenin cümle-i beyânatından ve vâcibât-ı dîniyye ve levâzımât-ı akliyyedendir.

Ma’rûzât-ı mesrûdeye tatbîk-i hareket her vecihle bâis-i saâdetimiz, hilâfında hareket ise bâdî-i felâketimiz olacağını Cenâb-ı Mevlânâ’daMesnevî-i şerîf’te şu beyit ile îzâh buyuruyorlar.Mesnevî:

Hemen Cenâb-ı Hak bi’l-umûm millet-i İslâmiyyeyi dâire-i ittihat ve ittifâkta dâim ve ber-karar buyurup her bir âmâl-i hasenelerine muvaffak bi’l-hayr eyleye âmîn yâ Muîn bihürmeti Tâhâ ve Yâsin. ()

H.ARAPGİR’İNTARİHİMİZEVERDİĞİBÜYÜKLERDEN:İSTANBUL

DERSİÂMMÜDERRİSLERİNDENMERHÛMHÜSEYİNAVNİ

KARAMEHMETOĞLU

Hüseyin Avni Karamehmetoğlu, hicrî 1280 senesi Şaban ayında Arapgir kazasının

Hezenek mahallesinde doğmuştur. Babası Molla Hasan nâmı ile ma’rûf Karamehmedoğlu hoca Hasan Fehmi Efendi’dir. Pek küçük yaşta iken babasından Kur’an-ı Kerim, tevhid, ilmihâl ve ahlak dersleri ile mebâdi-i ulûmu aldıktan sonra ilerde tahsil edeceği ulûm ve fünûna medarı olmak üzere kendiliğinden Arapçadan Türkçeye mütercem (Sıha-i Sübyân)

Farsça lügatlardan (Tuhfe-i Vehbi) menzûmelerini ezberlemiştir. Hüseyin Avni Efendi bir taraftan babasından almakta olduğu mebâni-i ulûma devâm ederken diğer taraftan da kaza merkezinde bulunan Rüşdiye mektebine kayıt ve kabûl olunarak mezkûr mektebin dört senelik dersleriniikmâl ve 1291’de şehâdetnâme almıştır.

Tahsil ulûm ve fünûna son derece arzu-keş bulunan Avni Efendi, Rüşdiye tahsilini bitirdikten sonra medreseye intisâb etmiş, o tarihte Çarşı Câmi-i Şerîfi karşısında bulunan

(Ispanakçı Zâde) Medresesi müderrislerinden meşhûf müftü Mehmet Rüştü Efendinin küçük birâderi(memleketteHocaMustafaEfendinâmıileanılan)MüderrisMustafaFevzi

Efendi’nin halka-i tedrîsine dâhil olmuş ve hicrî 1303 senesinde şerîki Abdülhalim Efendi ile birlikte arabî ve farisî ulûmu mütedâvile ve mürettebeden müşârunileyh Müderris Mustafa

Feyzi Efendi’den icâzet almaya muvaffak olmuştur. Avni Efendi’nin ulûm ve fünûna olan işitiyâk ve incizâbı bu icâze ile sönmemiş, hem müktesep mâlumâtını artırmak, hem de tâliblere neşr ü ifâde de bulunabilmek için babasının izin ve müsâdesi ile 1303 târîhinde 243Göldağı Arapgir Kültür Derneği Yayını;İstanbul 1955 İstanbul’a gelerek Bayezıt Medresesi’ne yerleşmiş ve zaman geçirmeden müteaddid esâtiz-i kirâmın derslerinden istifâdeye başlamıştır. Bu meyânda Bâyezıt dersiâmlarından Bayburtlu

Hüseyin Hüsnü Efendi İlm-i Akâit’ten tedrîs etmekte olduğu (Celâl) dersine devâm ederek ikinci bir icâzet aldığı gibi Şeyhülislâm Bodrumlu Ömer Lütfi Efendi’den de üçüncü olarak bir icâzet daha almıştır. Avni Efendi’nin en büyük emel ve arzusu tedrîs ve neşr-i ulûm etmekti. Bunun için de (Dersiâm) ünvânına hâiz olmak lazımdı. Bu ünvânı hâiz olabilmek için de her dört senede bir Bâb-ı Meşîhat’de ders vekîlinin riyâseti altında irâde-i padişâhî ile teşekkül eden bir ilm-i hey’et huzûrunda icrâ edilen (Ruûs) imtihânına girerek isbât-ı ehliyet etmek îcâb ediyordu. Binâenaleyh Hüseyin Avni Efendi 1305 senesinde Üryânî Zâde’nin şeyhülislamlığızamanındaicrâkılınanruûsimtihanındaisbât-ıehliyet-iilmiyeederek İstanbul Ruûs’una nâil ve (Dersiâm) silkine dâhil olarak o sene Bayezıt Câmi-i şerîfinde tedrîsi ulûma başladı. Neşr ü ifâdeden çok zevk alan Avni Efendi yalnız tahsil günleri ile iktifâ etmeyerek tatil günleri dahiakşam ve sabah tedrîse devâm etmek şartı ile tam ön dört sene bu şerefli hizmette vücûdunu yıpratmış ve hicrî 1319 senesinde birinci def’a olarak

Bayezıt Câmi-i şerîfinde 85 talebeye icâze vermeye muvaffak olmuş ve Padişah tarafından altun liyâkat ile taltîf olunmuştur.

İstanbul Dersiâmları dürûsu mürettebeden icâzet verdiklerinden sonra ekseriyetle tedrîssahasınıyeniyetişendersiâmlarabırakarakistirahatmütalaavete’lîfâlemine çekilmeleri mu’tad ikenbir kısım müntehî talebe Avni Efendi’nin etrâfını sarmışlar, onu tekrar derse çıkmaya icbâr etmişlerdir. Müşârunileyh talebenin bu ısrarına dayanamayarak

Lâleli Câmi-i şerîfinde (Şerh-i Akâid)den olmak üzere tekrar tedrîse başlamıştı ki abdi âciz işte bu ikinci tedrîslerinin ikinci senesinde halka-i tedrîs ve ifâdelerine dâhil olmuştum. Avni

Efendi bu ikinci tedrîslerinde Şerh-i Akaid ile birlikte ilm-i hadisten (Buhâri)yi de tedrîs etmiş ve 1324 senesinde bir cemm-i gafîre icâzet vererek bu def’a da Padişah tarafından

Nişan-ı Osmanî ile taltîf olunmuştur. İstanbul’da Dersiâm olabilmek için Bâb-ı Meşîhatçe icrâsı mutad olan rüûs imtihanları son zamanlarda (Sadettin Taftazânî’nin) İlm-i Maânî ve

Belâgat’den olan (Mutavvel) kitabından yapılmak usûl ittihâz edildiğinden 1324 senesinde yapılacak rüûs imtihânına bir hazırlık olmak üzere BayezıdCâmi-i şerîfinde ikindi namazını müteâkip birMutavveldersine çıkması pek çok müntehî talebe tarafından ricâ edilmesi üzerine Avni Efendi talebenin bu mes’ullerini de is’af etmiş ve 1320 târîhinde BayezıdCâmi244İstanbul Cevâmî ve Medârisinde okutulan dersler tahsîl ve tâtil günleri dersleri nâmı ile ikiye ayrılırdı. Cuma ve Salı günleri tatil günü sayılır ve bu günlerde dürûs-ı mürettebe okutulmazdı. Fakat Avni Efendi gibi bütün ömrünü ta’lim ve tedrise hasretmiş olan bazı müderrisîn-i kirâm tatil günlerinde de dürûs-ı mürettebe hâricinde(âdâb, va’z, aruz, alâka v.s. gibi) bazı fenleri tedrîs ederlerdi ki bu gibi fünûna da (Cüz’iyat) dersleri denilirdi.

işerîfindehergünikindinamazınımüteâkipkendisininpekçoksevdiğiSadettin

Teftazanî’nin bu bî-nazîrkitabını tedrîse başlamıştır. Bu tedrîs üç sene devâm etmiş,

Mutavvel’in üçüncü kısmı (İlmi Bedi’)e ait olduğundan (İlm-i arûz)ile alâkadar bulunuyordu.

Bu sebeple yine talebenin ricâsı üzerine bir deMutavvel’in üçüncü senesi (Aruz-ı Endülüsî) okutmuş ve icâze vermiştir. Kendisine has çok tatlı ve pek selîs bir ifâde ile ve gâyet muhakkikane bir tarzda takrîr ettiği bu derste pek çok müntehî talebe hazırbulunuyordu. O kadar ki BayezıdCâmi-i şerîfinin sol cenâhındaki girintiyi dolduran talebenin adedi iki yüzü tecâvüz ediyordu. Gerek bu derse devâm edenlerden ve gerek her iki icâzesinden mü’caz bulunanlardan pek çoğu rüûs imtihanlarında muvaffak olarak Dersiâm silkine dâhil olmuş ve neşr-i ifâdeye başlamışlardır ki abd-i âciz de –lehülhamd- onlardan birisiyim.

Resmî Hayatı: Avni Efendi 1320’de Maârif Nezâretince (Dârülfünûn) İlm-i Kelâm müderrisliğine intihâb olunarak vazîfeye başlamıştır. 1324’te Bâb-ı Meşîhat’te (Ders Vekâleti

Meclis-iMesâlih-iTalebeâzâlığına)intihâbedilmiş,1329’daMedârisinIslâhıüzerine

Fâtih’te (Suhan Medresesi) Edebiyat-ı Arabiyye Müderrisliğine, 1330’da Bâb-ı Meşîhat’de

(Şûrâ-yıİlmiyye)âzâlığınave(Medresetü’l-Mütehassısîn)İlm-iKelâmMüderrisliğine, 1333’te(Medrese-iSüleymâniye)Müdürlüğüne,1334’te(DârülHikmetülİslamiyye) âzâlığına,1335’te (DârülHikmetülİslamiyye) Riyâseti vekâletine, yine 1335 senesi Teşrinisânî sinde DârülHikmetülİslamiyye Riyâsetine tâyin olunmuştur. Tevhid-i Tedrîsat Kanunu ile

Medâris ve Dârülhikme’nin ilgâsı üzerine 1926’da B.M.M kararı ile Darülfünûn (İlâhiyat

Fakültesi)Hadis,Tarih-iHadisveİlm-iKelamMüderrisliklerinetâyinolunmuştur.

Müşârunileyh hazretleri 1934’de Dârülfünûn İlâhiyat Fakültesinin ilgâsı ve Dârülfünûnun

Üniversiteye tahvîli üzerine tekāüde sevk edilmiş ve Erenköyü’nde Sahra-yı Cedid’deki köşküne çekilerek kitapları ile baş başa kalmıştır.

EfendiHazretleri,aynızamandaHuzûr-ıHümâyûnDersMukarrırlarından bulunuyordu: İstanbul’da her sene Ramazan-ı Şerîf’te sarayda Padişahın huzurunda (Kadı-ı

Beyzâvî) tefsirinden olmak üzere sekiz ders takrîr olunmak mu’taddı, bu dersleri takrîr edenlere(Mukarrir)denilirdi.Hermukarririnkarşısınayinedersiâmlardanonbeşzât bulunurdu ki bunlara da (Muhâtab) denilirdi. Sultan Reşat, huzûrunda takrîr olunan derslerin üçünde abd-i âcizde bu muhâtaplar meyânında bulunmuş idim. Bu derslerde Padişahtan mâ245Avni Efendi, bu tarihî âlimi çok sevdiğindendir ki, büyük oğlunun adını (Sadettin) tesmiye etmiş ve öteden beri eslâf ulemânın baba mânâsına gelen-eb- veya -oğul-mânâsına gelen kelimelerle künyelenmek mu’tadları olduğundan talebeye vermiş olduğu icâze-nâmelerde –Ebüssaad-diye künyelenmiştir. Bir hâtıra olmak üzere istitrâten yazayım ki, Avni Efendi’nin muâsırlarından olup muhahtaplarına-Kafadar-diye hitab etmek îtiyâdında bulunan Fatih Cami-i Şerifi Müceyyez Dersiâmlarından Tokatlı merhum Şakir Efendi bir gün abd-iâcize kafadar hocan Ebussaad diye künyelendiğinden nâşî ben de ebû Abdurrahman diye künyelendim demişti.

adâ Hey’et-i Vükelâ, Saray erkânı, Şehzâdegân ve kafes ardından olmak üzere selâtîn ve muhadderât da bulunurlardı. İşte bu ders takrîrlerinde Avni Efendi kendisine has olan talâkat-ı lisan ve selâset-i beyânını o kadar muvaffâkiyetli takrîr ve ifâde de bulunmuştu ki Pâdişah’ın takdîrinicelbetmeklekalmayıpmuhâtablarıtarafından(AllahİçinArapgirliçok muvaffâkiyetli ders takrîr etti) diye sitâyişhân olmuşlardır.

Seciye ve fazîlet-i ahlâkiyesi: Merhûm metîn bir hafızaya, geniş bir karihaya ve sür’atli bir intikâle mâlik idi.Hallâl-i müşkilât idi. Her türlü ilmî mesâile vukûf-ı tâmmı vardı. Sorulan ilmî sorulara muknî cevaplar verirdi, bilhassa belâgat ve edebiyat-ı arabiyyede yed-i tûlâ sâhibi idi. En müşkil ibâreleri kılı kırk yararcasına halle muktedir idi. Edebiyat-ı

Fârisîyede de aynı kuvvet ve kudreti hâiz idi, hayatını boş yere hiç isrâf etmemiş idi. Vaktini dâima ilme ve mütalaaya hasretmiş idi, vekâr-ı ilmîsini muhafaza etmekle berâbergayet beşûş, güleryüzlü ve tatlı sözlü idi. İnsan meclis-i sohpetlerinden kolay kolay ayrılamazdı.

Meclisindedâimailmîsohpetlercereyânederdi,esnâ-yısohpetlerindecereyâneden sohbetlere müteallik ve münâsip arabî, farisî ve türkî edebiyat ile eş’arokuyarak muhatapları mütefîd etmek âdetleri idi. Okuduğu ibârelerin ve eş’arın kāillerini beraber söylerdi. Hilkaten ve teb’an halim ve selim idi. Hiç hiddet ettiği görülmemiş idi. Kimseyi incitmemişti, kimseyi zem ve gıybet ettiği görülmemiştir. Herkesehüsn-i zan ederdi. Meclisinde bir kimse hakkında zemm ü fasla dair bir söz söylense, hemen onu önler ve kāilini susturmaya çalışırdı. Her vechile zühd ü takvâ sahibi idi.

Sahra-yı Cedid’deki köşkünde ikāmet etmekte iken sinninin ilerlemesi dolayısıyla İstanbul’a gelip gitmekte karşılaşmakta olduğu müşkilâttan nâşî İstanbul’da Lâleli civârında küçük apartmanının üçüncü katını istîcâr ederek buraya taşınmış ve bir müddet bu apartmanda kendisini sevenlerin ziyâretleri ile imrâr-ı hayat ettikten sonra hafif bir rahatsızlığı müteâkip 1954 senesi Mayıs ayının 11. ve 1373 Ramazan-ı Şerîf’inin …günü iftar vakti, tekmil-i enfâsı ma’dûde-yi hayat edip rahmet-i Rahmân’a kavuşmuş ve huzûr-ı ilâhîde iftar etmiştir.

Rahmetullahi aleyh.

Evlâduahfâdı:Merhumüstad,İstanbul’daBayezıtDersiâmlarındanDeveli

Hânedânından Kayserili Ali Rıza Efendi’nin kerîmesi ile evlenmiş ve dört erkek evlat dünyaya gelmiştir. Refîkalarının vefâtı üzerine Ali Rıza Efendi merhumun diğer kerîmesi ile evlenmişvebirerkekevlâdıdünyayagelmiştir.BüyükoğluSaadeddinBeyYüksek 246Bu Huzur Derslerinin Osmanlı Devri Saltanatında hangi tarihte başlamış ve kimler tarafından ders takrir edilmiş olduğu ve takib etmiş olduğu tarihî seyri hakkında Üniversite İlm-i Hukuk Ord. Prof. EbululâBey tarafından mühim bir eser-i târîhî hazırlanmakta olduğu memnûniyetle öğrenilmiştir.

Mühendis olup Devlet Demiryolları ve Limanlar inşaatında memlekete mühim ve nâfî hizmetler îfâ etmektedir. Evlidir, çocukları vardır. Peder-i cennet-makarrları gibi faziletkâr ve müstakimü’l-etvâr bir zât-ı âli-kadrdir.

İzmit’de resmî bir daire şefi bulunan Rıfkı Bey ve İstanbul’da bir lise müdürü bulunan

ZekiBey,herikisidepederlerininfazilet-iahlakiyyesinintammânâsıilevârisi bulunmaktadırlar. En küçük mahdumu âteşin bir zekâya mâlik ve ismi gibi çok (Aydın) olan necl-i necîb doktorluk ihtisâsını yeni bitirmiş, halen ihtiyat zâbitliğini îfâ etmekte ve vâlide-i muhteremeleri bu necl-inecîbile ikāmetetmektedirler. Hak hepsinide pederlerigibi muammerînden eyliye.

Üstâdın Eserleri:

1-En-Nakdü’râicfîşerh-idibacetinnetâyic.Nahivdenİzhar’ınşerhinetayicinin dibacesinin şerhidir. 1307’de basılmıştır.

2-Ta’likat-ı alel kasîdeti’l-Lâmiye:(Kavâid-i nahviyye-yi tatbik için İbn-i Verdi’nin –

Tuhfetül İhvan-adlıKasîde-i Lâmiyyesineta’likat) 1306’da basılmıştır.

3-İlm-i Kelam Dersleri Takrîrâtı: Darülfünûnda İlm-i Kelam Dersleri takriratı olup 1331 de ikinci def’a tab’ olunmuştur.

4-Şerhü’l-kasidetü’n-nûniyye:(EbülFethülVüstî)’ninKaside-iNûniyesişerhidir.

1312’debasılmıştır. Üstad etrafına haşiyeler yazmış olduğu bir nüshayı bu telmîzine hediye etmiştir. Mübârek hatt-ı desti bulunduğundan nâşî kütüphanemin en kıymetli kitaplarından biridir.

5-Tarih-i İlm-i Hadis: 1926 Darülfünun da takrir olunmuş 1938-1942 senelerinde bazı ilâvât ile yeniden yazılmıştır.

6-El-ferâizi fî’l-kavâid ve’l-fevâid

7-Mecmaü’l-mütûn 8-Şerh-i şevahidi’s-sadeddin: 1314’de yazılmıştır. Bu son dört eser basılmamıştır. Bu eserlerinbilhassaTarih-iİlm-iHadis’inbastırılarakhâhiş-kârân-ıilmüirfânın istifadelerine konulmasının te’mini encâl-inecîbelerinden ricâ olunur.

BayezıdDersiâmlarından Arapgirli üstad-ı merhûmuntelmîzi;

Mehmet Hazmi Tura

I.ARAPGİR’İNTARİHİMİZEVERDİĞİBÜYÜKLERDEN:KARABAŞ-I

VELÎ HAZRETLERİ

Adı Alâeddin Ali’dir. Uzun boylu olduğundan (Uzun Ali Efendi); siyah sarık sardığı için (Karabaş ve Ârifibillah ve Mürşidi ila’llah olduğundan ötürü de (Karabaş-ı Velî) diye meşhûrdur.

Karabaş-ıVelîArapgirli’dir.Me’hazımızınbeyânınagöreKarabaş-ıVelî1020

(Hicrî)’deArapgir’dedoğmuştur.Babasısâdât-ıHüseynîye’denvemeşâyıh-ı

Nakşibendîye’den Şeyh Mehmet Efendi’dir. Memleketinde mebâdi-i ulûmu okuduktan sonra İstanbul’a gelmiş, Fâtih medreselerinden birine yerleşmiş, asrının ulemâ ve fudelâsından ulûm-ı resmîyyeyi tahsîl ettikten sonra inâyet-i ezelîyye kendisini tarîk-i tasavvufa celb ve cezpetmiş,ozamanlarKastamoni’deirşâd-ıibâdilemeşgûltarîkat-ıHalvetiyye-i Şâbânîyye’den Çorumlu İsmail Efendi’nindâire-i feyz-i irşâdlarına dâhil olarak senelerce tehzîb-i nefse ve tasfiye-i bâtına çalışmış ve usûl-i Halvetiyye üzere ikmâl-i seyr u sülûk ve tekmîl-i (etvâr-ı seb’a) ederek nâil-i hilâfet olmuş ve mürşitlerinin emr ü tensîbleriyle irşâd-ı âliye için Çankırı’ya gönderilmiştir. Müşârunileyh hazretleri Çankırı’daki vazîfe-i irşâdı yerine getirdikten sonra 1080 târîhinde İstanbul’a dönüyor ve Rum Mehmet Paşa Câmi-i Şerîfinde beş sene halvet ve inzivâda bulunuyor, beş sene sonra Üsküdar’da Atik Vâlide

Mihrimâh Sultan zâviyesi meşîhati uhdesine tevcîh olunmuş bir taraftan icrâ-yı âyini tarîkat-ı

Halvetiyye-i Şâbâniyyeile meşgûl iken diğer taraftan da te’lîf-i âsâra başlamış ve câmi-i mezkûrda takrîr ettiği müessir mev’izelerle halkı teshîr ve irşâda devâm etmiştir. Bir aralık vaktin Pâdişahımüşârunileyhim meclis-i vaazlarında bulunmuş çok zevk-yâb olmakla her

Cuma günü selâmlığını aynı câmide icrâya başlamış ve zaman zaman (Şeyhin va’zı bana çok te’sîr ediyor, terk-i saltanat ederek müşârunileyhin fukarâsı meyânına girmek istiyorum.) demeye başlamasıüzerine pâdişâhın bu sözlerinden tevehhümedenSadrıâzâmMaktûl

Mustafa Paşa Beyazî Zâde’nin hüccetiyle kendisine esrâr-ı tevhîde dâir bâzı sözler isnâd 247Göldağı Arapgir Kültür Derneği Yayını; İstanbul 1955.

248İbrâhim Hâs’ın rivâyâtı zaîfe olan (Tezkiretü’l-hâs)nâmı ile ma’rûf menâkıbnâmesinde Karabaş-ı Velî’nin

Çankırı’lı olduğunu yazması doğru değildir. Bu zühûl biraz aşağıda îzâh edileceği vech ile Müşârunileyhin bir müddet Çankırı’da ikāmet ve irşâd-ı ibâd ile meşgûl olmasından ileri gelmiştir. Biz; velî-yimüşârunileyhin hâl tercemesini Fâtih Kütüphânesi’nin İbrahim Efendi kısmının 432 numarasında üç ciltten ibâret olan Arapça yazılmış (Beyân-ı vesâili’l-hakāyık fî beyân-ı selâsili’t-terâik) adlı eserin üçüncü cildinin 57. sahîfesindeki (El-

Karabaşîye) ünvanlı yazıdan aynen terceme ediyoruz. (Karabaşı Velî’nin Arapgir’li olduğunu yazan (Osmanlı

Müellifleri249) ile (Sicilli Osmanî) vesîkalarını bu eserden almış olmaları muhakkakdır.

Sicilli Osmanî’nin; Hacı Şâbân-ı Velî hazretlerinden müstahlef olduğunu yazması yanlıştır. Çünkü Hacı Şâbân250-ı Velî hazretlerinin vefâtı 976’dadır ki o târîhte Karabaş-ı Velî henüz âlem-i şuhûda ayak basmış değildi.

Me’hazımızda bu pâdişâhın Sultân İbrahim gösterilmesi eser-i zühûldür. O târîhlerde Sultan İbrâhim vefât etmiş, oğlu Dördüncü Mehmed tahta geçmiş bulunuyorlardı.251

Beyazîzâde Ahmet Efendi kazaskerlerdendir. 1098’de vefât etmiştir.

edip1090yılındaLimniAdası’nanefyettirmiştir.Dörtsenekadarmenfâdakalan müşârunileyh mazhar-ı af olarak tekrar Üsküdar’a avdet ve bilâhara Hicaz’a azîmet etmiş ve üç sene kadar Haremeyn-i Muhteremeyn’de mücâvir kaldıktan sonra hüccâc ile birlikte

Mısır’a giderken, Mısır’a yakın (En-nahle) mevkînde rûh-i kudsîleri melâ-yi âlâya urûc etmiştir. Bu mi’râc-ı mânevî saferü’l-haczin ikinci günü iki namaz arasında vâki’ olmuştur, sene (1097). Kabr-i şerîfleri (Gaylân köyünde Şeyh Gazâlî nâm zâtın kabr-i şerîfleri civârında olup ziyâret olunmaktadır.). Kaddesa’llâhu sırrahu’l-azîz.

Eserleri: 1)Kâşif-i esrâri’l-Füsûs2)Câmiü’l-esrâri’l-Füsûs3)Miyârü’t-tarîka4)

Tarîkatân5)Risâle-i usûlü’l-erbaa6)Risâle-i fî cevâzi’d-devrân fîz’z-zikr6)Risâletü’t-tâbir 7)Risâle-i fî esâsi’d-dîn9)Tefsîr-i Sûre-i Tâhâ10)Şerh-i hadîs-i hubbibe ileyye min dünyâküm selâsün11)Şerh-i Kasîde-i Aşkiye(kasîde Şeyhü’l-Ekber’indir) 12) Şerhi.

Bunlarınhiçbirisibasılmamıştır.1114devefâtedipÜsküdar’daDoğancılar’da

(Nasûhî) Dergâhı hazîresine defnedilmiş olan mahdum-ı âlîleri (Mustafa Manevî) Efendi’nin de (Füsûs Şerhi) ve müretteb dîvânları vardır.

Mehmet Hazmi Tura

J.MEVLÂNÂ “Derhâ heme beste end illâ der-i tû

Tâ reh-i nebered garîb illâ ber-i tû

Ey der kerem u izzet u nûr efşânî

Hurşid u meh u sitâregân çâker-i tû”

Gönül gözleri nûr-ı Hak ile münevver olmuş kimseler hâdisât-ı müstakbeleyi görmekte güçlük çekmezler. Nitekim Mevlânâ kendisinden üç yüz sene sonra gelen, Hazret-i

Ömer-i“Rûşenî”ninhalîfesiolan (İbrahim-iGülşenî)’ninzuhûrunu bu beyitile beyân buyurmuşlar:

“Dîdem râh-ı hûb-i gülşenî ra-an veşm-i çırağ-ı gülşenî ra”

252FETİHSiyasette Fikirde Sanatta Hak Ölçülere Bağlı Haftalık Siyasi Edebi Aylık Gazete; Yıl 2, Sayı: 50, 26

Aralık 1958 “Rûşenî’nin güzel yanağını müşâhede ettim”demişlerdir. Umûr-ı müstakbeleyi keşif beşerin kudreti dâhilinde midir? suâlini Mevlânâ şu beyitleriyle cevaplandırıyor:

“Kârı pâkânra kıyası ez hudigâr –Gerçi bâşed dernüvişten şîr şir”.

İşini kendinden kıyas etme, her ne kadar arslan mânâsına gelen şîr ile süt mânâsına gelen şîr imlâda bir yazılırsa da hakîkat itîbâriyle birisi hayatı izale eden arslani diğeri hayatı idâme eden süt mânâlarına gelmektedir. Buyurarak insân-ı kâmilin avam-ı nâstan ayrı mânen başka bir mertebe ve makamı olduğunu isbât ediyorlar.

Hazret-i Mevlânâ’nın 685. Ölüm yılı münâsebetiyle bu geçen hafta Konya’da üç gün üç gece pek ruhlu ve pek muazzam bir tören yapıldı. Gazetelerin yazdıklarına göre bu törende kırkbindenfazlainsanhazırbulundular.Butöreneyalnızkendimemleketimizinher tarafından koşup gelmiş olan Mevlânâ âşıkları değil, İran ve Pakistan gibi büyük Müslüman memleketlerinden gelen Mevlânâ muhibleri de iştirâk etmişlerdir. Hatta yine gazetelerin yazdıklarına göre Hristiyanlık âleminin papazı bitevârüs ettiğin o mübârek âle bu törene bir mesajgöndermeksûretiylesempatisinibildirmişlerdir.Bunahayretmiediyorsunuz?

Etmeyin! Çünkü Mevlânâ bütün hayatında, bütün beşeriyeti dâire-i şümûlüne alan ve hayat-ı âlem olan aşkı, hakîki aşkı terennüm etmiştir. O aşk ki efrâd-ı beşerin hepsi ister istemez o aşkın, o hakîkatin meclûbu, mahkûmu ve meftûnudur.

“Bâzâ bâzâ her ânçi hestî bâzâ-Ger kâfir u gebr u butperestî bâzâ-İn dergeh-i mâ nevmî nîst-Sadbâr eğer tevbe şikestî bâzâ”

Geri gel kâfir mecûsî putperest, her ne olursan ol, geri gel, bizim bu dergâhımız ümitsizlik dergâhı değildir. Yüz defâ tevbeni bozsan ve kırmış isen de yine gel…diyor. Bu dâveti duyan hangi bir kimse Mevlânâ kapısına koşmaz ki?

Mevlânâyaratmışveyayaşamışveyaşatmışolduğutasavvufuaşkfelsefesinde ferdîlikten çıkmış maşerîliğe beynelmilellikten yükselmiş ve bu felsefesi yüzünden bütün beşeriyetin malı olmuş bir dâhi-i aşk, bir insan-ı kâmildir. Bu gibi ârif-i billah zevât-ı alîye hakkında şöyle deniliyor:

“Gözet kim vardet-i esrârın hayatında, memâtında dime kâfir Müslümân bu dil âgâh bizdendir.”

Zâhire 685. ölüm yılı Mevlânâ’ya göre hakîkatte bir (doğum yılıdır). Nitekim haklı olarak bu ölüm yılına (Şeb-i arus)=vuslat gecesi denilmektedir. Mevlânâ işte bu vuslat gecesi arzusuyladır ki vefâtına yakınkendisine tecellî eden ölüm ekisine karşı: Ey benim sultânım, kapı ekisi önüme gel, önüme gel diye hitâbede bulunmuş, bütün avam-ı beşer ölümden korkarak, Mevlânâ ölümü severek karşılamıştır.

Çünkü Mevlânâ’ya göre yaşamak firkat; ölüm vuslattır.

Yukarıda yazdığımız gibi, vefâtı gecesine “Şeb-i arus”=vuslat gecesi denilmesi gâyet yerindedir. Mevlânâ cihan şümûl olan Mesnevîlerinin başlangıcında:

“Dinle bu neyi kim nasıl şikâyet, şikâyet sûretinde ayrılıklardan nasıl hikâyet ediyor.”

“Belhistan’dan beni ayırdıklarından beri kadın-erkek herkes benim âh u figânımdan inlemişlerdir.”diye o vuslat gecesini anarak inlemekte olduğunu ifâde ve bu ayrılıktan parça parça olmuş bir sîne isterim ki, ona bu vuslat iştiyâkının derdini söyleyeyim diye derd-i derûnunu izhâretmekle, firkatin acılığını vuslatın ise tatlılığını ve hakîkî hayatın makām-ı vuslat olduğunu beyân buyuruyorlar.

Konya’dakiKubbetü’l-HadrâMevlânâ’nınzâhirdebirmedfeni,birsembolüdür.

Hakîkatte ise Mevlânâ her muvahhidin, her hakîkat âşığının kalbinde ve gönlünde medfûndur.

“Vefâtımızdan sonra bizim türbemizi yer altında arama ki, bizim mezarımız ârifâgah olanlarıngönüllerivekalpleridir..”buyuranMevlânâ’nınzâirleritörenmünâsebetiyle

Konya’da toplanmış olan ve 40 bin kişi değil, Şark ve Garpta Mevlânâ aşkını kalbinde taşıyan belki de 40 milyonun üstünde olan Mevlânâ’nın tâbiriyle (merdüm-i âriflerdir). Binâenaleyh

Konya’daki törende bulunamadım diye merdüm-i ârifler üzülmesinler; onlar aşk-ı Mevlânâ’yı gönüllerinde taşıdıkları müddetçe Mevlânâile berâberdirler.

“Dü cihânda eğer altun ola dirsen nâmın –sikkesi altına gir Hazret-i Mevlânâ’nın.”

Sayın Doktor Nafiz Uzluk’tan bir ricâ:

Cenâb-ı Mevlânâ’nın birçok eserlerinin neşrine himmet etmiş oldukları gibi Şâkir

Dede’nin manzum Mesnevî tercümesinin de neşrine himmet buyururlarsa ruh-ı Mevlânâ’yı şâd edecekleri gibi, âlem-i aşk ve edebe de büyük bir hizmette bulunmuş olacaklardır.

Yazan: Mehmed Hazmî Tura

III. ŞİİRLERİ

Hazmî Efendi’nin, birçok mutasavvıf gibi şâirliği de vardır.Sefîne-i Evliyâ’da, Hazmî

Efendi’nin birDîvançe-i Eş’arıolduğu kaydedilmiştir.Ord. Prof. Ebu’l-ulâ Mardin’de,

Hazmî Efendi’nin değerli bir şair olup pek çok şiiri olduğunu, şiirlerini kalın bir defterde toplamış ancak bastıramamış olduğunu ve eşi Mürşide Tura’nınHazmî Efendi’nin şiirlerini ihtivâ eden bu defterin vefâtı sırasında zâyî olduğunu haber verdiğini aktarmıştır.

BugünelimizdeHazmîEfendi’ninşiirlerinintopluhaldeyeraldığıbirdîvânı olmadığından,çeşitlikaynaklardantoplanarakulaşılabilenlerbubölümdebiraraya getirilmiştir.Şiirlerinin derlendiği yazılı-basılı kaynaklar;Sefine-i Evliyâ,Huzur Dersleri,

Arapgir Postası Gazetesi,Arapgir’in Sesi Dergisi Özel Sayı: Arapgirli Şairler Antolojisi,

Göldağı Dergisive Hüseyin Vassâf’ınDîvân’ıdır.Kişiler vasıtasıyla ulaşılanlar ise; Zeki

Konbul, Ahmet Kadri Yetiş, Mustafa Tolunay Beyefendilerin kendi arşivlerinden alınan ve

Hazmî Efendi’nin Erzurum’daki Kadirî şeyhi Ali Rıza Efendi’ye ait bir cönkten Bekir Çöl tarafından ulaştırılan şiirleridir.

Hazmî Efendi’nin, meşhûr mutasavvıf şairlerinşiirlerine tahmîsleri ve nazîreleri,

Hazret-i Peygamber’e naatleri, ehl-i beyt muhabbetini ortaya koyan gazelleri ve mersiyeleri,

Ekberî düşünce çizgisinde olduğuna işaret eden vahdet-i vücûd, nûr-ı Muhammedî gibi konuları işlediği, şarab, mey, meyhane, sâkî, peymâne, zülüf, Leylâ, Mecnûn gibi tasavvûfî remizleri sıkça kullandığı aşkullah dolu şiirleri ve tarîkatı Uşşâkîyyeve Uşşâkîler’den bahsettiğişiirlerivardır.Şiirlerinde“Hazmî”mahlasınıkullanmıştırvearuzvezniile yazmıştır.

Pîrdaşı Vassâf ve Uşşâkî Behcet Dede gibi isimlerin, Hazmî Efendi’nin şiirlerine nazîreleri vardır. Hazmî Efendi’nin mersiye ve gazelleri, şeyhi ve kayınpederi Mustafa Hilmîi Sâfî Efendi’nin yeğeni olan meşhûr mersiyehan Uşşâkî Hüseyin Sebilci (Okurlar), Kani

Karaca gibi usta ağızlar tarafından okunmuş, bazı şiirleri bestelenmiştir.

1.Nâbî’nin bir gazelini tahmîsi

Fuâdı kâinâtın belde-i mu’cîz nüvâdır bu 253Vassaf, age, IV, 364.

254Ebu’l-ulâMardin,Huzur Dersleri, II-III, 768.

255Vassaf, age, IV, 364.

256Vezin: Mefâ'îlün / mefâ'îlün / mefâ'îlün / mefâ'îlün

Semâ pâye harem-gâh-ı resûl-i müctebâdır bu

Harîmi arz-ı cennet ravza-i hayrü’l-verâdır bu

Sakın terk-i edebden kûy-i mahbûb-i Hüdâ’dır bu

Nazar-gâh-ı ilâhîdir makām-ı Mustâfâ’dır bu

Bu dergâh-ı muallâya tevessül eyleyen sâil

Bulur her derdine dermân olur maksûduna nâil

Esâtın-i hikem cümle bu hükme oldular kāil

Bu hâkin pertevinden oldu deycûr-i adem zâil

Amâdan içti mevcûdât çeşmin tûtiyâdır bu

Uyûn ârâsı âlem tûtiyâ na’leyni hâkidir

Bu hadrâ kubbede mahfûz o nûrun cism-i pâkidir

Bütün envâr-ı âlem aks-i nûr-ı tâb-nâkidir

Felekde mâh-ı nev Bâbü's-Selâm'ın sîneçâkidir

Onun kandîli cevzâ matla-ı nûr u ziyâdır bu

Mürahcâhdır bu hâkin her gubârı kadr ü kıymette

Cilâ-bahş-ı uyûn olmakta eksire meziyette

Bu câ-yi dilkûşânın bir nazîri yok fazîlette

Habîb-i Kibriyâ'nın hâb-gâhıdır hakîkatte

Tefevvuk-gerde-i Arş-ı Cenâb-ı Kibriyâ'dır bu

Ziyâsı pertev-efşândır bu hâkin mihr ile mâha

Eder âşıkların dâvet serây-i lî ma’allâha

Yüzün sür sen de eyHazmîbu dergâh-ı felek-câha

Mürâât-i edeb şartıyla gir Nâbî bu dergâha

Metâf-ı kudsiyândır bûse-gâh-ı enbiyâdır bu 2.Dede Ömer Rûşenî’nin bir gazelini tahmîsi

Bir fakra yetiştim ki gınâ yâdıma gelmez 257Ebu’l-ulâMardin,Huzur Dersleri, II-III, 217-218.

258Vezin: Mef'ûlü / mefâ'îlü / mefâ'îlü / fe'ûlün

Bir dosta kavuştum ki sivâ yâdıma gelmez

Bir hasta-i aşkım ki rehâ yâdıma gelmez

Bir derde sataştımki devâ yâdıma gelmez

Bir rence ulaştım ki şifâ yâdıma gelmez

Yanmakta gönül âteş-i hicrân ile her dem

Muzlim görünür çeşmime ser-tâ-ser âlem

Zahm-ı dil-i mecrûhuma bunmadı merhem

Bir vechileyim cevr ü cefâ vü gama hem-dem Şâdî vü ferâh mihr ü vefâ yâdıma gelmez

Bir Leylî’ye Mecnûn olalı deşt-neverdim

Bassın kademin diye yüzüm yerlere serdim Âşıklığıma işte nişân çehre-i zerdim

Yüz türlü suhân düzedirim demeye geldim

Nidem ki haşâsında sana yâdıma gelmez

Günden güne bilmem ki neden mihnetim artar

Vuslat sözünü söyleyemem firkatim artar

Ol şûhdan ayrı düşeli hasretim artar

Ağyârla yâri görücekhayretim artar

Deşnâ vü hecâ medh ü senâ yâdıma gelmez

Ol gonca-femin bülbülüyüm gülşeniyim kim

Ol bâğ-ı safânın gülüyüm sûseniyim kim

Ol mısr-ı melâhat şehinin bendesiyim

Men ol perin işvesine göyeneyim kim

Aşkında onun ata onun yâdıma gelmez

Bir pîr-i mugân pendini ettim yine der-gûş

Çâh-ı zegân yârdan oldum mey-nûş

Düştüm der-i meyhânede oldum bî-hûş

Görsen meni sen serhoş u âşüfte vü medhûş

Sen sorma sakın Rûşenâ yâdıma gelmez

Yâ Râb ne büyük derdü belâ tîregî-i hicr İtti beni pâ-mâl-i fenâ tîregî-i hicr

Hazmî’ye yeter cevr ü cefâ tîregî-i hicr

Men Rûşenî’yim gerçi bana tîregî-i hicr

Öyle eser etti safâ yâdıma gelmez 3.DESTÛR (Hasan Sezâî’nin bir gazelini tahmîsi)

Menem Mecnûn-ı deşt-i gam sebak-âmûz-ı ve'l-Leylî

Menem ol dost ile hem-dem dilimde yok sivâ meyli

Menem cânân ile mahrem gözümde nokta-i hâli

Menem çün mazhar-ı âdem idüp esmâ-i tekmîli

Sıfâtım zikr eder âlem eğer ulvî eğer süflî

Sivâyı yak lehîb-i nâr-ı sûzân-ı hakîkatdan

Ki dil kansın zülâl-i âb-ı irfân-ı hakîkatdan

Nevâl-i lutfun ibzâl eyle bûstân-ı hakîkatdan

Eyâ Rahmân-ı müşfik feyz-pistân-ı hakikatdan

Ümîd-i şîr-i hikmetle figân eyler gönül tıflı

Fetîl-i aşkı ey sâlik tutuşdur tâ ki feth olsun

Kuvâ-yı nefsi ey sâlik çalışdır tâ ki feth olsun

Bu farkı cem'a ey sâlik ulaşdır tâ ki feth olsun

Kilîd-i zikri ey sâlik yetişdir tâ ki feth olsun

Hakikât kenzini der-beste etmişdir sivâ kuflü

Aradan gayrı terk eyle özünde kendini cem’ et

Kelâmın dinle her dilden sözünde kendini cem’ et

Bakıp didârına yârın gözünde kendini cem’ et

Görüp zülf-i perişânın yüzünde kendini cem’ et

Eğer fark etmek istersen dilâ cem’ ile tafsîli 259Vassaf, age, IV, 369-370.

260Vezin: Mefâ'îlün / mefâ'îlün / mefâ'îlün / mefâ'îlün

Erişdi nâgehânHazmîmeşâmm-ı câna bir hoş-bû

Meğer zülfün dağıtmış nâz ile ol gözleri âhû

Hicâb-ı zülfü ref’ eyle çekip aşk ile bir yâ Hû

Vücûdun zerresin mahv et cemâli mihrine karşu

Sezâyî bir ola yârın sana hicriyle tafsîli 4.Recep Vahyî’nin bir gazelini tahmîsi

Cümle zerrât-ı cihânı Hakk’a burhân görmüşüz

Safha-i ekvânı belki vech-i Rahmân görmüşüz

Bâde-i vahdetle medhûş nice mestân görmüşüz Âlem-i zevk u tarabda hayli rindân görmüşüz

Gıbta bahş-ı hûr-ı cennet rû-yı Rahşân görmüşüz

Mâsivâya meylimiz yok dildedir dildârımız

Çârşû-yı kesret içre Hak’ladır bâzârımız

Bâğ-ı vahdet goncasıdır dîde-i hunbârımız

Fârığ-ı nakş-ı sivâyız azm-i Hak’dır kârımız

Bakmayız rû-yı riyâya hüsn-i cânân görmüşüz

Hırmen-i hubb-ı ezelden çünkü olduk hûşe-çîn

Zevk-ı ma’nâ ile olduk hep kedûretden emîn Âlem-i fakr u fenâda olmuşuz vahdet-güzîn

Maksad u matlûbumuz Rıdvan-ı ekberdir hemîn

Mürşid-i kâmil katındafeyz ü irfân görmüşüz

Bâd-ı aşk ile olunca mevce-zen deryâ misâl

Tâir-i evc-i bekā olduk hemân bî-perr ü bal

Nûş edip sahbâ-yı aşkı olmuşuz âsûde-hâl

Bulmuşuz rûşen-dil-i zînet-fezâ-yı bî-hemâl

Vecde geldi cân u dil biz şâh-ı devrân görmüşüz 261Vassaf, age, IV, 370-371.

262Vezin: Fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilün

Mahrem-i esrâr-ı aşkız kimse bilmez hâlimiz

Olmayan aşk âşinâ derk eylemez akvâlimiz

Aşka dâirdir bütün akvâlimiz ef’âlimiz

Sırr-ı aşkdan güft ü gû eyler lisân-ı hâlimiz

Öyle bir deryâ-yı aşkız bahr-ı ummân görmüşüz

Tîşe-i aşk ile her kim yıkılır vîrân olur

Nâil-i mülk-i bekā ma’mûr u âbâdân olur

Bezm-i nûş-a-nûş aşkda vâsıl-ı cânân olur

Mevc-i cûş-a-cûş-ı lâhûtu safâ-ı cân olur

Gark eder envâr-ı aşka şevk-ı tâbân görmüşüz

Bir hümâ-yı lâ-mekânımHazmîanka-meşrebim

Aşk sahrasında çün ki sayd-ı bâzu’l-eşhebim

Her günüm îyd-ı visâldir rûz-ı rûşen her şeyim

Vahyî’yim ben sahn-ı gül-zâr-ı hüviyyet meşrebim

Ravza-i ezhâr içinde ıtr-efşân görmüşüz 5.Vassâf’ın bir gazelini tahmîsi

Misli yok bir mehlikâ cânânı gözler gözlerim

Nûr-ı mahz-ı Kibriyâ cânânı gözler gözlerim

Rûhuma zevk u sefâ cânânı gözler gözlerim

Sırrıma cilve-nümâ cânânı gözler gözlerim

Kendidir nûr-ı hüdâ cânânı gözler gözlerim

Sûreti elden bıraktım sîreti tahsîl için

Kesreti sildim gözümden vahdeti tahsîl için

Gûşe-gîr-i uzlet oldum kurbeti tahsîl için

Hankâh-ı aşka girdim vuslatı tahsîl için

Derdime olur devâ cânânı gözler gözlerim 263Vassaf, age, IV, 365-366.

264Vezin:Fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilün

Mün’akisdir hüsn ü aşkın cilvesi dilden dile

Düşmüş istiğnâ güle feryâd u nâle bülbüle

Vâsıl-ı vuslat-serây-ı yâr olunca şevk ile

Bâğ-ı aşkın bülbülü oldum nihâyet şevk ile

Goncadır ol cân fedâ cânânı gözler gözlerim

Olmadım hem-bezm-i vuslat ol gül-i handân ile

Girye-bâr-ı hasretim bu âteş-i sûzân ile

Ağladım yandım tutuştum firkat-i cânân ile

Bâb-ı ihsânında büktüm boynumu hicrân ile Âşıka eyler atâ cânânı gözler gözlerim

Lâ-mekân-ı vahdetim simurg-ı ankâ kâfıyım

Hastegân-ı aşka neş’emle devâ-yı şâfiyim

Hazret-i Vassâf’aHazmîyâdigâr-ı Sâfî’yim

Bâde-i bezm-i elestin mestiyim Vassâf’ıyım Âh kim ol hûş-ı ribâ cânânı gözler gözlerim 6.Osman Şems Efendi Hazretlerinin gazeline nazîresidir:

Aks eder pertev-i dil-dâr gönülden gönüle Şevk verir sohbet-i ebrâr gönülden gönüle

Sem'a îsâl olunur nefha-i sırr-ı tevhîd

Bir nefesle dolar esrâr gönülden gönüle

Cilvegerdir dilini zikr ile tenvîr edene

Nazar-ı Ahmed-i Muhtâr gönülden gönüle 265Hazmî Efendi burada, Vassâf’ın bir mektubunda kendisine, mürşidleri Mustafa Sâfî Efendi’nin yâdigârı olarak kaldığını söylemesine telmîhte bulunmuştur. (İsmail Kasap, age, s. 306) 266İsmail Kasap, age, s. 306.

267Vezin: Fe'ilâtün / fe'ilâtün / fe'ilâtün / fe'ilün.

Kufl-ı tevhîd ile feth olsa maânî genci

Saçılır lü'lü-i şeh-vâr gönülden gönüle

Dest-i sâkî-i ecel sunsa "sakāhum" câmın

Dökülür bâde-i serşâr gönülden gönüle "Men aref" dersini bî-savt u hurûf u elfâz

Okutur hâce-i esrâr gönülden gönüle

Hıyre-çeşmân göremez tal'at-i yâri aslâ

Müncelî cilve-i dîdâr gönülden gönüle

Kalb-i abd üzre kurar bârgeh-i saltanatı

Hükm eder Hazret-i Hünkâr gönülden gönüle

Giremez cümle-geh-i vasla ebed bî-gâne

Onda mahrem bulunur yâr gönülden gönüle Âb-ı tevhîd iledil ravzası olsa sîr-âb

Açılır lâ-yuad ezhâr gönülden gönüle "Ve nefahtü" demi kim Âdem'e rûh-efzâdır

Nefh ederler onu ahrâr gönülden gönüle

Sırr-ı hubb-ı ezelî ber-heme eşyâ sârîst

Oldu bu nükte pedîdâr gönülden gönüle

Hazmîyâhuzme-i şemse dilini mir'ât et

Rû-nümâ olsa rûh-ı yâr gönülden gönüle 268Şiiri aldığımız kaynakta bu kelime “hayra”olarak geçmektedir. Ancak Prof. Dr. Mustafa Tahralı hocamız doğrusunun “hıyre” olması gerektiğini belirtmiştir. Kendisine teşekkürlerimizi arz ederiz. [Hıyre: (f.s) kamaşık, donuk, fersiz (göz); Ferit Devellioğlu, age, s. 426935] Şiiri aldığımız kaynakta bu beyit “Giremez cümle ki valsa ebed-i bîgâne” şeklinde geçmektedir.

AncakProf. Dr. Mustafa Tahralı hocamız vezin ve anlamca yukarıda kaydedilen şeklin uygun olduğunu belirtmiştir.

Vassaf, age, IV, 366-367.

7.YETİŞ

Ey gonca-i bâğ-ı safâ, ey verd-i handânım yetiş

Bûyin senin derde devâ ey derde dermânım yetiş

Dolmuş gözüm gönlüm senin aşkınla ey nazlı güzel

Sensiz cihânı neylerim ey mûnis-i cânım yetiş İçtim gözünden bir kadeh aşkın şarâbın mest olup

Ayılmazam tâ haşra dek ey çeşm-i mestânım yetiş

Ey tûti-i sükker-dehân nutkun verir bu cisme cân

Kurban yolunda baş u cân ey mâh-ı tâbânım yetiş

Nûr-ı cemâlin şem’ine pervâne veş yandı gönül

Aşkından ayırma beni ey şems-i tâbânım yetiş

Dil bülbülü feryâd eder ağlar durur şâm u seher

Bekler o cânândan haber ey cân-ı cânânım yetiş

Ey gonce-i bâğ-ı emel ey hüsn ü ânı bî-bedel

EyHazmî’nin leylâsı gel sultân-ı hûbânımyetiş

8.

271Vezin: Müstef'ilün / müstef'ilün / müstef'ilün / müstef'ilün.

Zekâi Altun tarafından Hüseynî makamında bestelenmiştir. Eserin notası için bkz. EK 3: Arşiv Belgeleri.

Necdet Ardıç,Gönülden Esintiler: Divan 3.

Âsitân-ı devletindir kâbe-iulyâ bana

Ravza-i huld-i berînin cennetü’l-me’vâ bana

Ey cemâl-i âfitâbın kıblegâhı ins ü cân

Ebruvânın kābe kavseyn kurbu ev ednâ bana

Gül-femin reşk-âver gül gonca-i firdevstir

Dürr-i dendân-ı dehânın dürre-i beyzâ bana

Ey leb-i mu’cîz beyânın menba’-ı âb-ı hayat

Ey zülâl-i lâ’l-i nâbın kevser-i mâ’nâ bana

Ey kelâmı mu’cizindir mürdeler ihya eden

Nutk-ı cân-bahşındır ancak mu’ciz-i Îsâ bana

Sen kelâmullahı nâtık olduğun burhânıdır

Sûre-i Yasîn ü Tâhâ hüccet-i garrâ bana

Koyma zulmette buHazmîkemterin eyle halâs

Ey vücûdu nurdan bir âyet-i kübrâ bana

9.

Âsitân-ı yâre baş koymak saâdettir bana

Bende-i sultân-ı aşk olmak ne devlettir bana

Aşk ucundan çektiğim mihnet için fahr eylerim

Aşk yolunda her mezellet ayn-i rif’attır bana

Ben o Mecnûnum ki Leylâsız cihânı istemem

Kûy-i leylâ nüzhet-âbâd bâğ-ı cennettir bana 273Vezin: Fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilün 274Ebu’l-ulâMardin,Huzur Dersleri, II-III, 217.

275Vezin: Fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilün

Öyle bir sultân-ı aşkın tâc-dârî âlemin

Taht-gâhı devletin kâfî kanâattir bana Ârif-i billâh olan düşmez kerâmet kaydına

Hakk’ı bilmek en büyük keşf ü kerâmettir bana

Mündemiçtir her hakîkat aşk-ı Hakk'taHazmîyâ

Her kerâmet her hakîkat aşka hizmettir bana

10.

Derd-i cevrinden dirîgâ bî-karâr oldum yine

Hayli demdir mübtelâ-yı hicr-i yâr oldum yine

Bülbül-âsâ gülşen-i vuslatta nağme-sâz iken

Kalb-gâhımdan cerîh-i zahm-ı yâr oldum yine

Seyl-i gam yıktı binâ-yı zevkı eyvâh kim

Bister-i gamda esîr-i derd-i yâr oldum yine

Evc-i istiğnâda tâir bir humâ-yı kadr iken Âlem-i pestîye düştüm hâk-sâr oldum yine

Perde olan vasl-ı yâre varlığımmış anladım

Kendi kendimden hacîl ü şerm-sâr oldum yine

Ey nesîm-i feyz-bahşâ tiz yetiş imdâdıma

Derd-nâk u sîne-çâk u nâle-kâr oldum yine

Eşk-bâr-ı hasret oldum makdem-i teşrîfine

Hâk-pây-i yâreHazmîdürr-nisâr oldum yine 276Ahmet Mahir Gedikoğlu, “Merhum Hazmi Efendi’nin birkaç şiiri”,Arapgir Postası, 25. 11. 1960.

277Vezin: Fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilün

11.

Gubâr-ı pâyine kurbân olayım yâ Resûlallah

Nigâh-ı lûtfuna bin cân fedâyım yâ Resûlallah

Elim açtım hicâbımla der-i ihsânına geldim İnâyet kıl fakîr u bî-nevâyım yâ Resûlallah

Siyeh-rû bir günahkârım beni affet kerem-kârım

Huzûr-ı izzetinde cephe-sâyim yâ Resûlallah

Atâyı bî-hesâp etmek senin şân-ı kerîmindir

Atâ-bahş ol ki muhtâc-ı atâyım yâ Resûlallah

Huzûr-ı devletinde arz-ı hâle hiç yüzüm yok

Hacîl ü şerm-sârım pür-hatâyım yâ Resûlallah

Uzak düştüm harîm-i hazretinden ey ulû sultân

Elim tut ki giriftâr-ı hevâyım yâ Resûlallah

Kemend-i nefs-i zâlimle ayağım kündelenmiştir

Halâs eyle esîr-i mâsivâyım yâ Resûlallah

Cemâl-i bî-misâlin âşık-ı âvâresiyim ben

Yüzün göster ki müştâk-ı likāyım yâ Resûlallah Şefâat kıl bağışla ehl-i beyte cürm ü isyânım

Kemîne bende-i âl-i abâyım yâ Resûlallah

Selâtîn-i cihâne ser-fürûetmem budur fahrim

Kapında boynu bağlı bir gedâyım yâ Resûlallah

KulunHazmî’nin evrâdı budur her dem lisânında

Gubâr-ı pâyine kurbân olayım yâ Resûlallah

12.

Varlığındır hilkat-ı dünyâ vü ukbâdan garaz 278İsmail Kasap, age, s. 339.

279Vezin: Mefâ'îlün / mefâ'îlün / mefâ'îlün / mefâ'îlün 280Ahmet Mahir Gedikoğlu, “Merhum Hazmi Efendi’nin birkaç şiiri”,Arapgir Postası, 25. 11. 1960.

281Vezin: Fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilâtün

Cemâl-i zâtını görmek ne devlet yâ Resûlallah

Gül-femindir güllere revnak veren ey nûr-i Hak

Kāmetindir cennet-i Adn içre Tûbâdan garaz

Kıble-gâh-ı âşıkāndır ebruvânın ey habîb

Kaşlarındır kābe kavseyn ev ednâdan garaz

Ey kelâmullahı nâtık mazhar-ı ayât-ı Hak

Sensin ancak sûre-i Yâsîn ü Tâhâ’dan garaz

Bu kulunHazmîayağın tozuna kurbân olur

Hubb-ı zâtındır efendim hubb-ı Mevlâdan garaz.

13.

Bu âlem buldu nûrunla bidâyet yâ Resûlallah

Yine sende bulur âlem nihâyet yâ Resûlallah

Sana tâ’zîm için gönderdi Cebrâil-i emîni Hâk

Seni dergâhına Hâk etti dâvet yâ Resûlallah Şeb-i mi’râc husûsî bir tecellîdir sana yoksa

Bütün ânın senin mi’râc-ı izzet yâ Resûlallah

Seni gören görür Hakk’ı ki sen mir’at-ı Rahmân’sın

Cemâl-i zâtını görmek ne devlet yâ Resûlallah

Senin hâk-i ıtırnâkin tefâhür eylereflâke

Harem-i hazretindir arz-ı cennet yâ Resûlallah

Günahkârım huzurunda beni affeyle sultânım

Ki sensin âleme hüccet-i Rahmân yâ Resûlallah

Der-i devlet-meâbında boyun bükmüş niyâz eyler

KulunHazmîdiler senden şefâat yâ Resûlallah 282Ahmet Mahir Gedikoğlu, “Merhum Hazmi Efendi’nin birkaç şiiri”,Arapgir Postası, 25. 11. 1960.

283Vezin: Mefâ'îlün / mefâ'îlün / mefâ'îlün / mefâ'îlün

14.

Şem’-i tevhîdin ezel pervânesidir gönlümüz

Bâde-i aşkın ebed hum-hânesidir gönlümüz

Kays-veş sahrâları geşt ü güzâr etmekteyiz

Bir bulunmaz Leylî’nin dîvânesidir gönlümüz

Sığmayız arz u semâya lâ-mekân ankasıyız

Ol hümâ-yi lâ-mekânın lânesidir gönlümüz

Bu merâyâda tecellî eyleyen bir nûr iken

Mâsivânın dâimâ bî-gânesidir gönlümüz

Çeşm-i mest-i yârdan nûş eyleyince bir kadeh

Tâ-be-mahşer ol meyin mestânesidir gönlümüz

Bir kadehle mest-i medhûş eyleriz tâlipleri

Bâde-i bezm-i elest meyhânesidir gönlümüz

Fahr edersen kâinâta çok mu eyHazmîbugün

Hazreti sultân-ı aşkın hânesidir gönlümüz

15.

284Ebu’l-ulâMardin,Huzur Dersleri, II-III, 768.

285Vezin: Fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilün 286Ahmet Mahir Gedikoğlu, “Merhum Hazmi Efendi’nin birkaç şiiri”,Arapgir Postası, 25. 11. 1960.

287Vezin: Fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilün

Hüseyin VassâfEfendi’nin bu şiire nazîresi şöyledir:

Ol güzel cânânın aşkı cevher-i cândır bize Âşık-ı şeydâsı olmak mâye-işândır bize

Kalbimiz envâr-ı aşka ma’kes olmuşdur bizim

Dâimâ pür-zevk u şevkız Hak nümâyândır bize

Cezbe-i aşk-ı Hudâ kim şu’le-i cândır bize

Lâ-mekândan nâzil olmuş dilde mihmândır bize

Bâdiye-peymâ-yı aşkız hânumândan geçmişiz

Yekke-tâz-ı vahdetiz bu arz meydândır bize

Hüsn-i mutlak âşıkıyız her ne ki manzûrumuz

Pertev-i nûr-ı Hudâ’dır vech-i Rahmân’dır bize

Zâhidâ her zerrede bir şems-i tâbân gizlidir

Sûretâ her gördüğün bir katre ummândır bize

Sırr-ı mi’râc-ı hakîkat her zamânda cilve-ger

Kābe kavseyni ev ednâdannümâyândır bize

Biz kemer-bend-i tevellâ vü teberrâ olmuşuz

Hamse-i âl-i abânın hubbu îmândır bize

Yok hücûm-ı leşker-i gamdan cihânda bâkimiz

Pîr Hüsâmeddîn-i Uşşâkî ki sultândır bize

Hazmîyâifşâ-yı râz et âşıkāna kıl salâ

Feyz-i Sâfî neş’e-bahş-ı sırr-ı Yezdân’dır bize

Pîrimiz ser-tâcımız burhânımız cânânımız

Reh-nümâ-yı Hak Hüsâmeddin sultândır bize

Neş’e-i aşk ile düştük hâk-pâ-yı mürşide Şeyhimiz ihsân-ı Hak’tır nûr-ı Yezdândır bize

Feyz-i Sâfî-i ilâhî mazharıyız çok şükür

Bir nigâh-ı iltifâtı ayn-ı ihsândır bize

Aşk ile devrân eder ez cân u dil zikr eyleriz

Cezbe-dârız aşkımız mir’ât-ı cânândır bize

Cümleten Uşşâkî’yiz hep olmuşuz Vassâf’ı aşk Âşıkız ma’şûka-i vicdânımız cândır bize (Vassâf, age, IV, 341) 288Vassaf, age, IV, 364.

16.

Bir hasta-yı aşkım ne olur imdâdıma gelsen

Bir bâde-yi hamrâ ile hemen imdâdıma gelsen

Mehcûr-ı cemâlin olalı ey gözü âhû

Ağlar gezerim ne zaman yâdıma gelsen

Sızlar ciğerin hâl-i perîşânımı görsen

Ağlarsın eğer sûziş-i feryâdıma gelsen

Cevrin ile ölsem yine zinde olurum ben

Kabrimde bile hâtırıma şâdanıma gelsen

Yıktın dil-i ma’mûrunu buHazmîzârın

Ey bâni-i aşkım ne var âbâdıma gelsen

17.

Aşk ucundan aldı Mecnûn başına sevdâları

Aşk ucundan mesken etti dağları sahrâları

Teşne-i aşk ile Ferhâd verdi cân Şîrîne

Aşktır sûzân eden Vâmıkları Azrâları

Dest-i sâkîyi ezelden nûş eden aşk bâdesin

Bir pula almaz bugün dünya vü mâ-fîhâları

Aşktır dâim cihânda hâkim-i mutlak olan 289Vezin: Mef'ûlü / mefâ'îlü / mefâ'îlü / fe'ûlün 290Bu beytin vezni: Müstef'ilün / müstef'ilün / müstef'ilün / müstef'ilün 291Bu beytin vezni: Müstef'ilün / müstef'ilün / müstef'ilün / müstef'ilün 292Zeki Konbul Bey’e intikāl etmiş şiirlerinden.

293Vezin: Fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilün

Aşktır şeydâ kılan İskenderi dânâları

Dâmen-i aşka yapış eyHazmî-yi şeydâ bugün

Kul iken sultân eder aşk âşık-ı şeydâları

18.

Âşık-ı vech-i Hüdâyız hubb-ı Yezdân bizdedir

Sâlik-i râh-ı Hüdâyız nûr-ı irfân bizdedir

Derd-i aşka mübtelâ olanlara kıldık devâ

Bizde her derde dermân sırr-ı Lokmân bizdedir

Müncelâdir her nazarda bizlere cânân yüzü

Mest ü medhûş eyleyen uşşâkı cânân bizdedir

Vahdet-i mevlâyı bulduk şirkten olunduk halâs

Hakk’ı bulduk Hakk’ı gördük sırr-ı ihsân bizdedir

Hamse-i âl-i abânın biz kulu kurbânıyız

Sırr-ı sultân velâyeti şâh-ı merdân bizdedir

Hacc-ı ekber eylemektir kâmilin kalbin tavaf

Gel tavâf et zâhidâ kim beyt-i Rahmân bizdedir

Bu merâyâ nakşına hiç meylim yokHazmîyâ

Levh-i dilde nakş olan mânâ-yı Kur’ân bizdedir 294Zeki Konbul Bey’e intikāl etmiş şiirlerinden.

295Vezin: Fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilün 296Zeki Konbul Bey’e intikāl etmiş şiirlerinden.

19.

Her göz ile bu âlemi idrâk edemezsin

Hersöz ile mir’at-i dili pâk edemezsin.

Sahrâ-yı dile vakf-ı nazar eylemedikçe

Sayd-ı emel-i besteyi fişrak edemezsin.

Kendin çekip alamazsın enâniyet elinden İrfân evinin perdesini çâk edemezsin.

Bul vahdet-i aşka sana bir rehber-i irşâd

Yoksa dil damınken işrâk edemezsin.

Zann şâibesin silmez isen safha-yı dilden

Hazmîbu şebb-i nireden imsâk edemezsin.

20.

Gönül şem’-i rûh-i yâre yanar pervânedir şimdi

Firâk ile akan gözyaşlarım dürdânedir şimdi

Nigâh-ı iltifât-ı yâr ile ibâd iken gönlüm

Bu kâşâne sitem tâşı ile vîrânedir şimdi

Dil-i dânâmız evvelce Felâtunu beğenmezken

Bir âhû gözlünün aşkı ile dîvânedir şimdi İçince câm-ı aşkı gözlerinden zühdü terkettik 297Vezin: Mef'ûlü / mefâ'îlü / mefâ'îlü / fe'ûlün 298Sivas’tan Bekir Çöl Bey’in, KādiriyyemeşâyıhındanAli Rıza Efendi’ye ait cönkte tesbit ettiği şiirlerinden.

299Vezin: Mefâ'îlün / mefâ'îlün / mefâ'îlün / mefâ'îlün

Melâmî meşreb olduk tavrımız rindânedir şimdi

Füsûn-ı çeşm-imestinden halâsım çaresin sordum

Dedi çâren yine bu dîde-yi mestânedir şimdi

Kebûterler değildir lâne tutmuş vech-i cânânda Şarâb-ı aşk ile memlû’ birer peymânedir şimdi

Gönül bir leylânın aşkı ile mecnûna dönmüştü

O kıssa vâr ise ancak birer efsânedir şimdi

Sefâyı hâtıra ettik vedâ-yıhecr-i yâr ile

O zevk-âver ferâğat kûşemiz gamhâredir şimdi Şerâb-ı aşk-ı lâ’li nâb-ı canândan içipHazmî

Düşe kalka yine azmi der-i canânedir şimdi

21.

Mesken tanımam âlemi bir lâne kaderde

Sevmem onu hane-yi vîrânekaderde.

Ne neşve-yi ikbâli ne de zevk-i hayâtı

Değmez nazarımda o bir efsâne kaderde.

Göstermedi asar nümâ nahli ümîdim

Topraklar arasında tîn dâne kaderde.

Gamdan ne kadar süzüş edersem de o yâra

Hazmîacımaz halime bî-gâne kaderde.

300Arapgirli Şairler Antolojisi, haz. Vasfı ServetKiper, Arapgir’in Sesi Dergisi Özel Sayı, Ankara:

1972.

301Vezin: Mef'ûlü / mefâ'îlü / mefâ'îlü / fe'ûlün İncinmem o gonca-yı gül-zâr-ı cemâle

Har-ı şemsi işlese tâ câna kaderde.

22. MERSİYE

Ağla ey dîde yine mâh-ı Muharrem geldi İnle ey dertli gönül kim dem-i mâtem geldi

Kerbelâ fâciâsın yâd ederek uşşâkın

Ciğeri hûn olarak dîdelerinden dem’ geldi

Toprağa düştüğü dem nazlı Hüseyn’in kanı

Hemân az kaldı ki âlem birden yıkıla bir dem geldi

Nühfelek, cümle felek tuttu Hüseyn’e mâtem

Biz de mâtem tutalım, mâteme âlem geldi

Kanlı yaşları akıtıp eyle sükût eyHazmî

Dehşet-i fâciâdan tûtî-i dil ebken geldi

23. MÜSEDDES

Gelin ey ehl-i velâ cûş edelim çağlayalım

Kerbelâ fâciâsın yâd ederek ağlayalım

Mâtem-i âl-i abâ ile ciğer dağlayalım

Giyelim kisve-i mâtem karalar bağlayalım

Soldu eyvah bugün Fâtımâ gül goncaları

Öldürüldü Ali’nin gönlünün eğlenceleri 302Şiirin bu kaydında son beyit vezne uymamaktadır.

303Vezin: Fe'ilâtün / fe'ilâtün / fe'ilâtün / fe'ilün 304Ahmet Kadri Yetiş Bey’in arşivinden.

305Vezin: Fe'ilâtün / fe'ilâtün / fe'ilâtün / fe'ilün

Bilmek ister misin ey ehl-i velâ noldu bugün

Gül-i bâğ-ı nebevî vah ne yazık soldu bugün

O Hüseyn-i Alevî işte şehît oldu bugün

Mâtem-i âl-i abâ ile cihân doldu bugün

Soldu eyvah bugün Fâtımâ gül goncaları

Öldürüldü Ali’nin gönlünün eğlenceleri

Kerbelâ yazısının şiddeti oldu berter

O havlin ateşi olmuştu cehennemden eser

Savaşan sadece son kalmıştı Ali Ekber

Atılan bir ok ile oldu şehît ol gevher

Soldu eyvah bugün Fâtımâ gül goncaları

Öldürüldü Ali’nin gönlünün eğlenceleri

Safter-i kerb-i belâ işte bugün oldu şehît

Kutve-i ehl-i safâ işte bugün oldu şehît

Zînet-i arz u semâ işte bugün oldu şehît

Nuhbe-i âl-i abâ işte bugün oldu şehît

Soldu eyvah bugün Fâtımâ gül goncaları

Öldürüldü Ali’nin gönlünün eğlenceleri İçti çün câm-ı şehâdet Hüseyn-i yektâ

Yere düştükte başı titredi arş-ı a’lâ

Göklere çıktı o dem velvele-i vâveylâ

Sen de eflâke çıkan nâleni eyHazmî-i şeydâ

Soldu eyvah bugün Fâtımâ gül goncaları

Öldürüldü Ali’nin gönlünün eğlenceleri

Ahmet Kadri Yetiş Bey’in arşivinden.

24.307

Bezm-i meyde şem' sanma nûr şeklin gösterir Âteş-i aşkın ile dil tennûr şeklin gösterir

Derdimi teşhîse yeltenme tabîbâ çek elin

Pister-i gamda yatan rencûr şeklin gösterir

Gamzesi tîrine yârin olduğu çün dil hedef

Sînemiz bak hâne-i zenbûr şeklin gösterir

Hazmî-i nâlân ber-dâr oldu yârin zülfüne Âzim-i mi'râc olup Mansûr şeklin gösterir

25.

Hâl ehli olan küfr ile îmânı aramazlar

Zevk ehli olan âdet ve erkân aramazlar.

Mülk-i dili dil-dârına teslîm kılanlar

O taht-gâha başka sultânaramazlar.

Vezin: Fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilün

Uşşâki Behçet Dede’nin bu şiire nazîresi şöyledir:

Sâkiyâ zannetme câmını nûr şeklin gösterir Âteş-i aşkınla sînem tûr şeklin gösterir

Bezm içinde dâimâ mızrâb-ı gamdan inleyen

Kalb-i zârımdır benim tanbûr şeklin gösterir

Halka nisbet kendini ednâ görür ehl-i kemâl

Olsa da dehre Süleymân mûr şeklin gösterir

Çeşm-i ibretle nazar kıl sahne-idünyâya bir

Ser-ta-ser vîrânedir ma’mûr şeklin gösterir

Pertev-i dildâr ile tâbân olursa bir gönül

Behcetâ âyîne-i meksûr şeklin gösterir (Vassâf, age, IV, 367)

Bu beyitin vezni:Müfteilün / fâ'ilün / müfteilün / fâ'ilün

Vassaf, age, IV, 365.

Vezin: Mef'ûlü / mefâ'îlü / mefâ'îlü / fe'ûlün

Bu vech-i muhabbet ki tecellî ede anda

Erbâb-ı vefâ hâl-i hâtırât aramazlar.

Cânânına cânını fedâ eyleyen uşşâk

Ettikleri ihsân için ihsân aramazlar.

Tâatıyla reh-yâb-ı feyz olmaz onlar kim

Bu merhalede neşve-yi irfân aramazlar.

Dermânını derdinde bulan ehl-i muhabbet

Bir başka devâ-hânede dermân aramazlar.

Zühd ehlinin ahvâline hadd-i hayf kimHazmî

Bir katreye kānî’ olup ummân aramazlar.

26.

Nâr-ı aşk-ı yâr ile sûzan olan anlar bizi

Anlamaz handân olan giryân olan anlar bizi

Terk-i hâb-ı râhat ettik firkat-i cânân ile

Geceler tâ subha dek nâlân olan anlar bizi

Bu fenânın varlığına bağlananlar anlamaz

Taht-gâh-ı fakrde sultân olan anlar bizi

Hâlimizden anlamaz hiç aklına mâğrûr olan

Câm-ı vâhdetten içip sekrân olan anlar bizi 310Sivas’tan Bekir Çöl Bey’in, KādiriyyemeşâyıhındanAli Rıza Efendi’ye ait cönkte tesbit ettiği şiirlerinden.

311Vezin: Fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilün

Niyazî-iMısrîHazretleri’nin “anlar bizi” redifli nutkuna nazîredir.

Hazret-i Pîr-i mugāna baş eğen şeydâlarız

Bâde-nûş-i âşk olup mestân olan anlar bizi

Biz harâbât kûşesine postumuz serdik bugün

Ol serây-ı devlete der-bân olan anlar bizi

Sırrımızı etmez idrâk bâtını hayvân olan

Zâhiri hem bâtını insân olan anlar bizi

Hüsn-i Leylâyı ne bilsin olmayan Mecnûn-ı âşk

Hüsn-i Leylâ uğruna kurbân olan anlar bizi

Biz ki cânân aşkına cân u cihândan geçmişiz

Vech-i cânâna bakıp hayrân olan anlar bizi

Çehresinde hüsn-i aşkın mest ü medhûş olmuşuz

Hüsn-i aşkta Yûsuf-ı Ken’ân olan anlar bizi

Sâlik-i râh-ı Cenâb-ı Hazret-i Uşşâkî'yiz

Bu tarîkeHazmîyâ şâyân olan anlar bizi

27.313

Cânân elinin bâğı ile bostânı göründü

Dil bülbülünün şimdi gülistânı göründü

Giysilerinin kokusunu duydu meşâmmım

Dost bahçesinin sümbülü reyhânı göründü 312Zeki Konbul Bey’e intikāl etmiş şiirlerinden.

313Vezin: Mef'ûlü / mefâ'îlü / mefâ'îlü / fe'ûlün 314Bu beyitin vezni: Müstef'ilün / müstef'ilün / müstef'ilün / müstef'ilün

Hüzn ü elemin ağlamanın geçti zamanı

Ya’kub’a dili Yusuf’un Ken’ân’ı göründü

Saplandı dile bir goncanın nâz-ı niyâzı

Ol çeşm-i gazâlin yine müjgânı göründü

Aklın dağıtıp dağlara düşünce Mecnûn

Leylâ yüzün zülf-i perişânı göründü

Sağlandı gönül yâresi el-minnetü lillah

Bu hasta dilin derdine Lokmânı göründü

Firkat gecesi geçti visâlin günü doğdu

Bin hamd ü senâHazmî’ye cânânı göründü

28.

Ey âşıkān-ı bâ-safâ ey sâdıkān-ı pür-vefâ

Duydum bugün bir nev sedâ buldu gönül zevk ü sefâ

Dostdan düşünce ben cüdâ çektim nice cevr ü cefâ

Bin derde oldum mübtelâ geldi gönülden bu nidâ

Çün dostla oldum âşinâ bulam onunla rûşenâ

Sem’ine erdi bu nidâ doldu nice arz ü semâ

Mâşûk yüzün tutmuş sana iltifâtı dolmuş câna Âşık bana bak der bana sen baharsın gayrı sana 315Zeki Konbul Bey’e intikāl etmiş şiirlerinden.

316Vezin:Müstef'ilün / müstef'ilün / müstef'ilün / müstef'ilün

Uşşâka denildi salâ yoktur salâmızda riyâ

Gelsin bugün merd-i Hûda kalbine versin bir cilâ

Sûzî demiş bir hoş edâ buldu gönül anda safâ

MazmûnunaHazmîfedâ duysun bunu ehl-ihevâ

29.

Cihân bir bâdenin mesti, velî mestâneler başka

Çerâğ bizim birliğin, yanan pervâneler başka.

Bütün birliğinin meftûnudur sahrâ-yı aşk içre

Hakîkat birdir ammâ, söylenen efsâneler başka

Muhabbet şevki gerçi cilvegerdir her tabîatta

Fakataşk içre cânın terk eden merdâneler başka.

Harîm-i yâre vuslat zevkini almaz girse de zâhid

Ki anda âşinâlar başkadır, bî-gâneler başka.

Değil bu zahidâ sen bildiğin mi bildiği sağır

Cihân-ı mârifette devir eden peymâneler başka.

BulunmazHazmîher vîrâneden geçince irfân

O kenz-i mârifet-i mahfî olan vîrâneler başka

30.

Bin derde düştüm aşkın elinden 317Zeki Konbul Bey’e intikāl etmiş şiirlerinden.

318Şiirin bu kaydına göre beyitlerin vezinleri birbirini tutmamaktadır.

319Sivas’tan Bekir Çöl Bey’in, KādiriyyemeşâyıhındanAli Rıza Efendi’ye ait cönktetesbit ettiği şiirlerinden

Yandım tutuştum aşkın elinden Âvâre oldum gül gibi soldum

Yandım kül oldum aşkın elinden

Kalbim yanıyor aşkın elinden

Yaram kanıyor aşkın elinden

Yâri ararım yoktur karârım

Dâim yanarım aşkın elinden

Bîçâre oldum pür-yâre oldum

Sad pâre oldum aşkın elinden

Kalbim yanıyor aşkın elinden

Yaram kanıyor aşkın elinden

Derdim devâsız yârem şifâsız

Kaldım nevâsız aşkın elinden

Ne sağa baktım ne sola baktım

Eridim aktım aşkın elinden

Kalbim yanıyor aşkın elinden

Yaram kanıyor aşkın elinden

Aklım perîşân fikrim perîşân

Hâlim perîşân aşkın elinden

Kim aşkı buldu kendi yok oldu Âhir Hakoldu aşkın elinden

Kalbim yanıyor aşkın elinden

Yaram kanıyor aşkın elinden

Bilmem nideyim aşkın elinden

Nere gideyim aşkın elinden

BuHazmînâlân her lahza giryân

Olmuş perîşân aşkın elinden

Kalbim yanıyor aşkın elinden

Yaram kanıyor aşkın elinden

31.

Cihân câna senindil-dâde-i ruhsârın olmuşlar

Bütün müştâk-i nûr-i cilve-i dîdârın olmuşlar

Esîr-i pîç ü tâb zülf-i anber yarın olmuşlar

Ser-â-ser müptelâ-yı gamze-yi sehhârın olmuşlar

Görenler, görmeyenler hep perte-şikârın olmuşlar.

O kim mest-i mey-i aşkdır özge câmbilmezler

Dem-i hayrettedirler vakt-i subh u şâm bilmezler

Seni senden dilerler başka hiç bir kâm bilmezler

Ararlar Zât-ı pâkin bir nefes-i ârâm bilmezler.

Onun çün Kâbe-i kûyinde hep devvârın olmuşlar

Eğerçe nûr-ı vechin görünür tûr-ı tecellâdan

Cemâl-ivahdetin pek âşikârdır her merâyâdan

Sıfât-ı Zât-ı pâkin münfehimdir cümle eşyâdan

Vücûd-ı gün sensin bu âyândır lâ vellâdan

Fakat zaferde her şey perde-i settârın olmuşlar

Erenler remz-i ders-i men aref’den aynı îmâna

Yetenler o hakāyık mektebinden zevk-i irfâna

Katanlar katresin sa’y eyleyip deryâyı ummâna

Saâdete onlar erer kim erer derdinle dermâna

Serir li maallah üzere her dem yarın olmuşlar

Hitâb-ı “len terânî” de aceb remz-i Celâlin var

Kelâm-ı îmâda müjde-i zevk-i visâlin var 320Vezin: Mefâ'îlün / mefâ'îlün / mefâ'îlün / mefâ'îlün

Bakılsa her ne veche onda envâr-ı Cemâlin var

Bütün âyân ve eşyâ üzere âsâr-ı kemâlin var

Cihân hep mazharın âlem-i tecellî-zârın olmuşlar

Ezel anlar ki cümle sakin dergâhı izzet ti

Bütün vahdet teşeyyün bâr-gâh-ı urve rifendi

Harîm-i izzetinde cabi kir kurb-i vahdeti

Seninle hem dem halveti saray zevku vuslattı

Neden şimdi kimi yârin kimi ağyârın olmuşlar İlâhî kudretin idrakte bin acz ve hayretler

Nedir bu anâsır-ı imkânda bunca sır ve sıfatlar

Nedir bu hall-i müşkil bunca hikmetler hakîkatler

Nedir insanda böyle başka başka mazhariyetler

Kimi merdûd kimi makbûl kimi muhtârın olmuşlar.

Kimin îmânı kâmil ehli kalbin boş şikest ettin

Kimini veled-i zinâ eyleyip ateş- perest ettin

Aceb kim bâzen hestî nisbet bâzen netsi hes ettin

Bu mânâdan cihân hayri nekr olmuşlar.

Libâs-ı mâsivadan soyunup uryan olanlar hep

Gözünün ışık şevki dem be dem nîran olanlar hep

Tarîk-i vahdetinde mazhar-ı îkān olanlar hep

Seray-ı sînesiHazmîgibi vîrân olanlar hep

Bu kevn-i mihnetten kurtulup ahrârın olmuşlar

32.

Şarâb-ı aşkı sun sâkî

Efendim Pîrim Uşşâkî

Olalım aşk ile bâkî 321Sivas’tan Bekir Çöl Bey’in, KādiriyyemeşâyıhındanAli Rıza Efendi’ye ait cönkte tesbit ettiği şiirlerinden.

Efendim Pîrim Uşşâkî

Aman Allah aman Allah

Yâ Hüsâmî şey’en lillah

Sana her kimmürîd oldu

İçi envâr ile doldu

Seni bulan Hakk’ı buldu

Efendim Pîrim Uşşâkî

Aman Allah aman Allah

Yâ Hüsâmî şey’en lillah

Bizim derdimize dermân

Füyûzâtındır ey sultân

Dileriz himmetin her ân

Efendim PîrimUşşâkî

Aman Allah aman Allah

Yâ Hüsâmî şey’en lillah

Huzûrunda boyun büktük

Gözümüz yaşların döktük

Gelip kapında diz çöktük

Efendim Pîrim Uşşâkî

Aman Allah aman Allah

Yâ Hüsâmî şey’en lillah

Bizi kıl lütfuna şâyân

Ki yok ihsânına pâyân

Bize senden olur ihsân

Efendim Pîrim Uşşâkî

Aman Allah aman Allah

Yâ Hüsâmî şey’en lillah

Esîr-i mâsivâyız biz

Fakîr-i bî-nevâyız biz

Kapında bir gedâyız biz

EfendimPîrim Uşşâkî

Aman Allah aman Allah

Yâ Hüsâmî şey’en lillah

BuHazmîkem-teri yâd et

Yıkılmış gönlün âbâd et

Kerem kıl onu şâd et

Efendim Pîrim Uşşâkî

Aman Allah aman Allah

Yâ Hüsâmî şey’en lillah

33.

Susuzlara biz sâkiyiz

Dertli gönül tiryâkiyiz Âşıkların müştâkıyız

Uşşâkî’yiz Uşşâkî’yiz

Biz ölmeyiz biz bâkîyiz

Aşk bâdesi sekrânıyız Âşıkların bürhânıyız

Biz cânların cânânıyız

Uşşâkî’yiz Uşşâkî’yiz

Biz ölmeyiz biz bâkîyiz

Bilmez bizi ehl-i hevâ

Görmez bizi ehl-i riyâ

Hayrân bize ârz-ı semâ

Uşşâki’yiz Uşşâki’yiz

Biz ölmeyiz biz bâkîyiz

Vahdet meyinden içmişiz

Cân ü cihândan geçmişiz

Ağyârı yârdan seçmişiz

Uşşâkî’yiz Uşşâkî’yiz

Biz ölmeyiz biz bâkîyiz Âşktır bizim her kârımız

Evrâdımız ezkârımız Âşktır bütün efkârımız

Uşşâkî’yiz Uşşâkî’yiz

Biz ölmeyiz biz bâkîyiz Âşk-ı Hak ile dolmuşuz

Hak ile biz Hak olmuşuz

Bâkî hayatı bulmuşuz

Uşşâkî’yiz Uşşâkî’yiz

Biz ölmeyiz biz bâkîyiz

Meşhûdumuz cânân yüzü

Mesmû’umuz cânân sözü

Budur hakîkatin özü

Uşşâkî’yiz Uşşâkî’yiz

Biz ölmeyiz biz bâkîyiz

Vahdettedir cevlânımız

Hakk’a gider kervanımız

Arşa çıkar seyrânımız

Uşşâkî’yiz Uşşâkî’yiz

Biz ölmeyiz biz bâkîyiz

Aşka düşen gelsin beri

Hazmî’den alsın haberi

Uşşâkîler Hak rehberi

Uşşâkî’yiz Uşşâkî’yiz

Biz ölmeyiz biz bâkîyiz

34.

Mecnûn olalı leylâ-yı hüsne

Deşt-i cûnûnda cevlâna geldim

Geçtim cihândan bu cism ü cândan

Cânâna cânım kurbâna geldim

Zülfün teline bağlandı rûhum

Kırdım zünnârı îmâna geldim

Dil yâresine dermân ararken

Buldum tabîbim Lokmâna geldim 322Zeki Konbul Bey’e intikāl etmiş şiirlerinden.

323Şiirin elimizdeki bu kaydına göre beyitlerin vezinleri birbirini tutmamakta.

Yüzün görünce ey şems-i tâbân

Aklım yitirdim divâne geldim

Hazmîfakîrin kuldur kapında

Dergâh-ı Pîr’e ihsâna geldim

35.

Sînemde bir müessir âteşli âh olaydı

Gerdûnu hep yakardım izn-i ilâh olaydı

Sevdâ-zeden olanlar sevdâdan el çekerdi

Bî-çâre kân-i aşka başka bir yol olaydı

Fâhr ile yüz sürerdim ayağının tozuna

Üftâde-yi cemâlin hûrşîd ü mâh olaydı

Bağrım delen müjgândan eyler idim şikâyet

Feryâdımı duyacak bir bâr-gâh olaydı

Gitmezdi kimse hacca köyün tavâf ederdi

Ol kâbe-yi visâle bir şâh-râh olaydı

Râh-ı muhabbetinde bitti tükendi ömrüm

Bir lûtfunu göreydim ömrüm tebâh olaydı

Mecnûn sıfat buHazmisığmaz idi cihâna

Leylâ-yı aşka gönlü bir taht-gâh olaydı 324Zeki Konbul Bey’e intikāl etmiş şiirlerinden.

325Vezin: Mef'ûlü / fâ'ilâtün / mef'ûlü / fâ'ilâtün 326Zeki Konbul Bey’e intikāl etmiş şiirlerinden

36.

Gayrini ref etti Hüdâ Havva olan Âdem [?]

Vahdetine enîs içre ma’allâh olan Âdem.

Gördü bu meraba da olan zâtı sıfâtı

Mihmân-ı nihân-hâne-i der-gâh olan Âdem.

Sildi herem-i dildeki evsâf-ı vücûdu

Bu gulgulede ki bu zevkten âgâh olan Âdem.

Attı bu sivâ nakşini sırr-ı safha-yı dilden

Her bir nefesi âh olan Allah olan Âdem.

Bî-şüphe kiHazmîyetişir üç kemâle

Bedri gibi bir kâmile hem-râh olan Âdem.

37.

Hakîkat câmesin sanma her beden giydi

Libâs-ı mastarı râh-ı Hak’tan geçen giydi

Abâ-yı Mustafa’yı hiç kimse giymedi amma

Nûr-ı aşkta terk-i cân eden Veysel Karanî giydi

Libâs-ı aşkıher kisağa sola meyleden giymez

Onu ancak tarîk-imüstakîm üzere giden giydi

Cihân-kıymet olan Âl-i abâ tâcın nice yıllar

Boyun büküp erenler meclisinde diz çöken giydi 327Şiirinelimizdekibu kaydına göre beyitlerinvezinleri farklı farklıdır.

Sivas’tan Bekir Çöl Bey’in, KādiriyyemeşâyıhındanAli Rıza Efendi’ye ait cönkte tesbit ettiği şiirlerinden.

329Şiirin elimizdeki bu kayıtlarına göre beyitlerin vezinleri farklı farklıdır.

Bekāgül-zârına tâlip isen fânîcihândan geç

Bekā pîrâhenin Yusuf anı ol sâhib-i beytü’l-ahzân giydi

(Uçar can gözlerim umma ki gül pürhande Yûsuf,

Onu ol pir Kenan sâhib-i beyt’ü-l hazan giydi)

Soyun kesret libâsından eriş “el-fakru fahrî”ye

Bu fahr-i pür-sefâyı câm-ı vâhdetten içengiydi

(Soyun kesret libâsından eriş ol fahr-ı fakre,

Ol tarîk-i pür-sefâyı onu vahdetten içen giydi)

Riyâ-pûşân ne mümkündür âşk-ı sevdâ kisvesin giymek

Harâbât köşesine dost deyû postun serengiydi

Tarîk-iaşkiçinde hırka-yıtecridi eyHazmî

Cenâb-ı Pîr Hüsâmeddîn UşşâkîHasan giydi

(Tarîk-i aşk içere hırka-yı tercîh eyHazmî,

Cenâb-ı Pîr Hüsameddîn Uşşâki Hasan giydi) 330Farklılık bulunan iki kayıt:Necdet Ardıç,Gönülden Esintiler: Dîvân 3;

Zeki Konbul Bey’e intikāl etmiş şiirlerinden.

IV. TERCÜMELERİ İlmiyye’den olması hasebiyle Arapça ve Farsça’ya iyi derecede vâkıf olan Hazmî

Efendi, dersiâmlığı ve kütüphane müdürlüğü dönemlerinde, önemli birçok eseri Türkçeye tercüme etmiştir.

Hüseyin Vassâf,Sefîne-i Evliyâ’sında Hazmî Efendi’nin şu tercümelerini kaydeder:

Salâhî-i Uşşâkî’ninMiftâhü’l-Vücûd’u tercüme ve zeyli, İbn-i Kemal’inUlûm-ı Hakāyık’ı tercümesiZübdetü’t-Dekāik, Büyük Râgıb Paşa’nın hocası İbrahim Halebî’ninRisâle-i İrfâniyye’si tercümesi, Necmeddîn Kübrâ’nınTarîkat-nâme’si tercümesi, İmam Şa’rânî’nin

Keşfü’l-Hicâbtercümesi, Fazlullah-ı Hindî’ninTuhfetü’l-Mürseletercümesi.Daha sonraki yıllardaHazmîEfendi’nineserlerinin,kendisitarafındanverilenlistesinde,Vassâf’ın kaydettiklerineekolarakşunlaryeralmaktadır:İbnSînâ’nınHüznrisâlesitercümesi,

Risâletü’l-fasd(Kan alınacak damarlar risalesi) tercümesi,Tedbîrü’l-müsâfirîntercümesi,

Ölüm korkusundan kurtuluş risalesitercümesi,Aşkrisâlesi tercümesi ve Farabî’ninFüsûs tercümesi.

Hazmî Efendi bunlardan başka, kütüphaneciliği döneminde, sık sık kütüphaneye gelerek burada inceleme ve araştırmalarda bulunan ve böylece yakın dostluk kurdukları Ord.

Prof. Dr. Süheyl Ünver’in ricası ve teklifiyle farklı alanlarda yazılmış çeşitli risaleleri de çevirmiş ve bazı eserlerden kısa tercümeler yapmıştır.

Hazmî Efendi’nin tercümelerindenSefîne-i Evliyâ’da ve kendisinin ilan ettiği listede zikrolunanlar içinde bizim ulaşabildiklerimiz ise şunlardır:

1-Salâhaddin-i Uşşâkî’ninMiftâhü’l-Vücûdfî Tevcîhi Kelâmi’ş-Şeyhi’l-Ekberve

Zeylü’l-Kitâb bi Ahseni’l-Hitâbtercümesi:

Bu risâlede İbn Arabî hazretlerinin çok tartışılan “Eşyâyı îcâd eden o zâtı tesbîh ederim ki, O eşyânın aynıdır” sözü, Vahdet-i Vücûd anlayışı çerçevesinde şerh edilmektedir.

Salahî bu risâleye, tamamlayıcı mahiyette olan bir de zeyl yazmıştır. Hazmî Efendi, bu eserleri 1336/(1920) senesinde Arapçadan Osmanlıcaya tercüme etmiştir. Bu tercümeler

Erzurum İl Halk Kütüphanesi yazmaları arasında Demişbaş No: 37969’da yer almaktadır.

Tercümeler karton kapaklı çizgili bir deftere, rik’a-ta’lîk karışımı okunaklı bir hatla, 19 satır 331H. Vassâf,Sefîne-i Evliyâ,IV, 364.

332İbn Sina,İbn Sînâ’nın Namaz Hakkındaki Görüşleri, (çev. M. Hazmi Tura), Bürhâneddin Matbaası, İstanbul 1942, arka kapak içi.

üzerine yazılmış ve her sayfa sırasıyla numaralandırılmış olup, tamamı 48 sayfadır. Sayfa sonlarındayeryerdipnotlarkaydedilmiş,bazılarıdaküçükkağıtlarayazılarakyaprak aralarına yerleştirilmiştir. Metin içindeki bazı başlık, isim ve kavramlar kırmızı mürekkeple yazılmıştır. Müellif hattıdır. Bu yazma nüsha, 2009 yılında Prof. Dr. Osman Türer ve Doç.

Dr. Cengiz Gündoğdu tarafından günümüz Türkçesine aktarılarakTasavvufDergisi’nde yayımlanmıştır.

2-İbn Sînâ’nınÖlüm Korkusundan KurtuluşRisalesiTercümesi:

HazmîEfendi’ninİbnSina’danyapmışolduğutercümeler,kütüphaneciliği döneminde, Türk Tarih Kurumu İbn Sina Komitesi tarafından İbn Sina’nın 900.yıldönümü münasebetiyleİstanbulkütüphanelerindekieserlerinintetkikedilmesivefişlenmesiile görevlendirilen isimlerden olması ve bu çalışmaları esnasında, o zaman Türk Tarih Kurumu sekreteri olan Ord. Prof. Dr. Süheyl Ünver’in bazı risaleleri tercüme etmesi için ricada bulunması münasebetiyle ortaya çıkmıştır.

İstanbul kütüphanelerinde çok sayıda nüshası bulunan bu risalenin orijinal adıRisâle fî def’-i gami’l-mevtolup, risalenin, Hazmî Tura tarafından Arapçadan yapılan tercümesinde

Hamidiye Kütüphanesi’nin 1448 numaralı mecmuasından yararlanılmıştır.Tercüme Hazmî

Tura’nın özsözüyle birlikte, 1942 yılında İstanbul Bürhaneddin Erenler Matbaasında, 16 sayfa halinde, müstakil olarak ve 1959 yılında Orhan Mete ve Ortağı Kollektif Şirketi Matbaasında,

Namaz Risalesi’yle birlikte basılarak 48 sayfa halinde yayımlanmıştır.

3-İbn Sînâ’nınNamazRisalesiTercümesi:

Risale, Arapça aslından, Hamidiye Kütüphanesi 1452 sayılı mecmuadaki nüsha ve

Nuruosmaniye Kütüphanesi 4892 sayılı mecmuasındaki nüshanın karşılaştırılması suretiyle tercümeedilmiştir.Gerekliyerlerdedipnotlarilemütercimtarafındanaçıklamalar yapılmıştır.1942 yılında İstanbul Bürhaneddin Matbaasında, 29 sayfa halinde, 1959 yılında

Özek Yayınevi tarafından 26 sayfa halinde ve yine 1959 yılında Orhan Mete ve Ortağı 333“Salâhaddin-i Uşşâkî’nin Vahdet-i Vücûdla Alakalı İki Risalesinin Arapkirli Hazmî Tarafından Yapılan

Tercümesi”,Tasavvuf, S: 23, Ocak-Haziran 2009, s. 601-639. Bu tercümenin müellif hatlı nüshası veTasavvuf dergisinde yayımlanan günümüz harflerine aktarılmış halinin tamamı için Bkz. Ekler334

Hazmi Tura, “Önsöz”, İbn Sînâ,Ölüm Korkusundan Kurtuluş Risalesi,(çev. Hazmi Tura), İstanbul 1959.

Tercümenin tamamına, Hazmî Efendi’nin emeği olması dolayısıyla Ekler bölümünde yer verilmiştir.335 336Hazmi Tura, “Önsöz”, İbn Sînâ,Ölüm Korkusundan Kurtuluş Risalesi,(çev. Hazmi Tura), İstanbul 1959.

Bu tercüme veNamaz Risalesitercümesi, İbn Sina’nın 900.ölüm yılı münasebetiyle hazırlanmış olmasına karşılık,1937 yılında Türk Tarih Kurumu’nca yayımlananİbn Sinakitabında, “bu kitaptaki yazıların bir nevi inhisar altında bulunması ve tercümenin namaz damgası taşıması sebebiyle”, yayımlanmamıştır. (Hazmi Tura, “Önsöz”, İbn Sina,Ölüm Korkusunda Kurtuluş ve Namaz Risalesi, İstanbul 1959.)

Kollektif Şirketi MatbaasındaÖlüm Korkusundan KurtuluşRisalesitercümesi ile birlikte 48 sayfa halinde, İstanbul’da basılmıştır.

4-İbn Sînâ’nınHüzün RisâlesiTercümesi:

Bu tercüme, Türk Tarih Kurumu tarafından, İbn Sina’nın 900. ölüm yıldönümü anısına, 1937 yılında, Muallim Ahmet Halit Kitapevi, İstanbul’da neşredilenBüyük Türk

Filozof ve Tıb Üstadı İbn Sina: Şahsiyeti ve Eserleri Hakkında Tetkikleradlı eser içerisinde yer alarak yayımlanmıştır.

5-İbn Sînâ’nınKan Alınacak Damarlar RisalesiTercümesi:

Ayasofya Kütüphanesi 4829 numaralı mecmuada yer alan bu risale, o dönemde sahip olunan anatomik bilgiyi göstermesi bakımından önemlidir. Süheyl Ünver tarafından1937 yılındaTedavi Kliniği ve Laboratuvarı Dergisi,sayı:25, sayfa: 36-50 arasında ve aynı derginin sayı:26, sayfa: 93-101’de yayımlanmıştır.

6-İbn Sînâ’nınTedbîrü’l-Müsâfirîn RisâlesiTercümesi:

Ayasofya Kütüphanesi numara 4819’dakiMecmûa-i Resâil’de bulunan, İbn Sina’nın, konuyuKânun’undakinden daha geniş ele aldığı risalenin, Hazmî Tura tarafından Arapça aslından yapılan çevirisinin sonuna metinde geçen kelimeleri açıklayan kısa bir sözlük de ilâve edilmiştir. Bu çeviri, Süheyl Ünver’in eliyle 1938 yılındaTürk Tıp Tarihi Arşivi,sayı:

10, s. 33-38’de neşredilmiştir.Hazmî Tura, bu tercümenin ayrı olarak da basıldığından bahsetmiştir.

7-Süheyl Ünver’in makaleleri veya kitapları içerisinde yer alıp yayımlanmış olan çeşitli tercümeleri ise şöyledir:

“BüyükTürkFilozofveHekimiUzlukoğluEbuNasırFarabi’ninTıbbîBir

Makalesi”,TedaviKliniğive LaboratuvarıDergisi, (1937), s. 89-93:Ayasofya

Kütüphanesi3744numaralıKitâbü’l-Mugnîfî’l-Edviyeti’l-Müfredenâmeserinson 337Yusuf Ziya Kavakçı, Hazmî Efendi’nin tercüme kitaplarını çok felesefî bulup tenkit eden bazı kimselere,

Mesnevî derslerini takîb edenlerden yabancı bir üniversite hocasının: “haberiniz var mı o kitaplar sebebiyle kaç kişi Müslüman oldu veya akîdesini tashih etti” şeklinde cevap verdiğini aktarmıştır.( Prof.Dr. Yusuf Ziya

Kavakçı’nın Mayıs 2008’de internet üzerinden ulaştırdığı bilgiler.)338 339Tercümenin tamamına Ekler bölümünde yer verilmiştir.

340Tercümenin tamamına Ekler bölümünde yer verilmiştir.

341Tercümenin tamamına Ekler bölümünde yer verilmiştir.

M. Hazmi Tura, “Önsöz”, age.

sayfalarında eserin metni ile alakası olmayan, Fârâbî’ye ait olduğu anlaşılan iki sayfalık tıbbî bir değerlendirmedir. Arapça metnin Türkçe tercümesini Hazmî Tura gerçekleştirmiştir.

“Sipahizâde’ye Göre İstanbul Hakkında Bazı Eskimiş Bilgiler”,Türkiye Turing ve

Otomobil Kurumu Belleteni, S: 235 (1961), s. 11-12: Köprülü Kütüphanesi’nde kayıtlı,

Sipahizâde’ye ait Arapça bir eserin, İstanbul’un fethinden önceki dönemine ait efsanevî bilgilerin nakledildiği bölümünün Hazmî Tura tarafından yapılan tercümesidir.

İkinciMurad’ınVarna’daMacarlaMuharebesindeŞehitOlanlarımızHakkında,

(İstanbul, 1946): Fatih Kütüphanesi 2053 numaradakiKenzü’l-Hakâyıkadlı kitabın boş bir yerindeki, tarihi açıdan dikkat çekici olan, Arapça kayıtların Hazmî Tura tarafından yapılan çevirisini içerir.

“Had Zâviyenin Kâime Olmadan Münferice Olması Meselesi”,Türk Pozitif İlimler

Tarihinden Bir Bahis Ali Kuşçi Hayatı, Eserleri,(İstanbul 1986), s. 55-58: Ali Kuşçu’nun sorduğu bir hendese problemine Sinan Paşa’nın verdiği cevabı içeren, Köprülü Kütüphanesi

Asım Bey kitapları arasında 721 numaradaki Risaleler Mecmuasında yer alan risâle, Hazmî

Tura tarafından okunmayan kısımlar, dil yanlışları düzeltilerek çevrilmiştir.

Kadıköyüne Ünvânı Verilen Hızır Bey Çelebi Hayatı ve Eserleri, (İstanbul 1945):

Eserin 13, 15 ve 16. sayfalarında Hazmî Tura’nın Arapçadan tercüme ettiği kısımlar yer almaktadır.

İlim ve Sanat Bakımından Fatih Devri Notları, (İstanbul 1947): Eserin 91 ve 92.

sayfalarında Molla Câmî’nin Fatih’e Farsça olarak yazdığı mektubun Hazmî Tura tarafından yapılan çevirisi yer alır.

İstanbul Fethiyle Kalelerin Manzum ve Mensur Tarih İbareleri, (İstanbul, 1953):

Kitabın 21, 29 ve 30. sayfalarında Hazmî Tura’nın Farsça beyitleri dilimize çevirdiği kısımlar yer alır.

342Gülbün Mesara, ,A. Süheyl Ünver Bibliyografyası, s. 80. Millî Kütüphane’de bir nüshası bulunan bu dergiye, araştırmamız sürecinde bu kütüphanedeki 1927-1947 tarihli eserlerin sayımda olması ve okuyucuya verilmemesi sebebiyle ulaşamadık.343 344Gülbün Mesara, ,A. Süheyl Ünver Bibliyografyası, s. 275. Tercümenin tamamı için Bkz. Ekler

Gülbün Mesara, ,A. Süheyl Ünver Bibliyografyası, s. 155. Millî Kütüphane’de bir nüshası bulunan bu esere, araştırmamız sürecinde bu kütüphanedeki 1927-1947 tarihli eserlerin sayımda olması ve okuyucuya verilmemesi sebebiyle ulaşamadık.345

Tercümenin tamamına Ekler bölümünde yer verilmiştir. Aynı risalenin tenkitli metni için Bkz. İhsan

Fazlıoğlu, “Ali Kuşçu’nun Bir hendese problemive Sinan Paşa’ya nisbet edilen cevabı-tenkitli metin ve çalışma”,Dîvân, S: 1, İstanbul 1996, s. 85-106.

“Kitap Karıştırılmalı mı Okunmalı mı?”,Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, S: 1-2,

(Ankara, 1964), s. 22: Süheyl Ünver’in bu makalesinde Hazmî Efendi’nin Arapça bir şiirden yaptığı tercüme yer alır.

Mehmet Hazmi Tura, ayrıca Salahaddin Uşşâkî’nin, İbn Arabî’ninMevâkiu’n-Nücûm eserine yaptığı şerh olanMatâliadlı eserin mukaddimesini tercüme etmiş ve bu tercüme

Ceride-i Sûfiyye’nin 153. sayısında Salahaddin-i Uşşâkî hakkında yazmış olduğu makalesi içerisinde yer alarak yayımlanmıştır.

Mehmet Hazmi Tura’nın, İstanbul Kütüphanelerinde bulunan Farabi’ye ait eserlerin bir bibliyografyasını hazırlamış olduğunu da çeşitli kaynaklardan öğrenmekteyiz.

Mehmed Hazmi (Arapgirli), “Selahaddin-i Uşşâkî”,Cerîde-i Sofiye,S: 153, Yıl: 5, 3 Safer 1337, s. 500-501.

Bu makalenin tamamı çalışmamızda “Makaleleri” başlığı içerisinde yer almıştır.

Bu bibliyografyaya ulaşamadık. Bahsedildiği kaynaklar: “Eski kütüphane müdürlerinden B.Hazmi Tura ve

Doçent B. Ahmet Ateş Farabî’nin İstanbul Kütüphanelerinde bulunan eserlerinin tam birer bibliyografyasını hazırlamışlardır.”(Bedi N. Şehsuvaroğlu,Fârâbî (870-950), İstanbul: İsmail Akgün Matbaası, 1950, s. 14);

“Feylosofun 1000. ölüm yıldönümü dolayısıyla, Ahmet Ateş ve Hazmi Tura ayrı ayrı birer bibliyografya hazırladılar. Bunlardan…ikincisi Ankara Dil-Tarih ve Coğrafya Fakültesi tarafından neşr edildi.”(Hilmi Ziya

Ülken,İslam Düşüncesi II İslam Felsefesi Tarihi, İstanbul: Osman Yalçın Matbaası, 1957, s. 123); “Filozofun 1000. ölüm yıldönümü dolayısıyla Türk Tarih Kurumu’nun neşrettiği eserde B. Hazmi Tura bir bibliyografya yaptığı gibi…”(Fârâbî Tetkikleri I, İstanbul: Bürhaneddin Erenler Matbaası, 1950, s. 6).

SONUÇ 1881-1960 yılları arasında yaşamış ve 79 yaşında Hac ibâdetini yerine getirdikten sonra âlem-i bekāya göçmüş olan Mehmet Hazmi Tura, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e mîras kalan kıymetli meşâyıh ve ulemâdandır.

Bir dönem Kadiriyye’ye de intisâbı olan, son dönem Uşşâkî meşâyıhından, Keçeciler Şeyh Mahmud Bedreddîn Dergâhı son postnişîni HazmîEfendi’nin hayatını incelediğimizde karşımıza çok yönlü bir şeyh efendi çıkmaktadır; dersiâm Hazmî Efendi, mesnevîhan Hazmî

Efendi, Huzur Dersleri muhatabı Hazmî Efendi, kütüphaneci Hazmî Efendi, şâir Hazmî

Efendi, mütercim Hazmî Efendi…Kendisinin tekke-medrese münâsebetlerinde denge ve uyumun örneği olduğu görülmektedir. İnsanlardan kopuk, yalnız tekkesi ve dervişlerinin var olduğu bir hayatı değil de devrindeki tanınmış isimlerle, çeşitli kademelerdeninsanlarla muhatab olduğu, çalıştığı, dostluk kurduğu, gönül aldığı hareketli bir hayat tarzını seçmesi, bir nutkunda da “Melâmî meşreb olduk tavrımız rindânedir şimdi” diyerek belirttiği üzere onun Melâmî neşvesini göstermektedir. İmzalarında “Uşşâkî” mahlasını hiç kullanmamış olması da bunun işâretlerindendir.Söylediği nutuklara baktığımızatemelde daima vahdet-i vücûd inancınınhakîm olduğu ve aşk konusunun işlendiği görülmektedir.

Kasımpaşa Uşşâkî Âsitânesi şeyhlerinden Mustafa Sâfî Efendi’den halifelik alan

Hazmî Efendi’nin buradaki yaşamı incelendiğinde, aynı şeyhe bağlı olan böylelikle Hazmî

EfendiiledepîrdâşolanHüseyinVassâfEfendiileyakınilişkiiçindeoldukları anlaşılmaktadır. Hazmî Efendi,Sefîne’nin yazılması sırasında Vassâf’a katkılar yapmış, esere bir takrîz yazmış, iki dost birbirleri için şiirler yazmışlardır. Vassâf, HazmîEfendi için “nazm u nesrde behre-ver, âşık, fâzıl bir zâttır. Hakāyık-ı tevhidde sâhib-i irfândır” demekte ve kendisinden daima sitâyişle bahsetmektedir.

Ebu’l-ulâ Mardin de Hazmî Efendi hakkında şunları söyler: “Hacı Muhammed Hazmî

Efendi, zamanımızda yetişen büyük din âlimlerinden, âbid, zâhid, müttakî, fâzıl, şâir ve şahsiyeti itibariyle gayet mütevâzı, âli-cenâb, hoşsohbet bir zât idi.”

Bu kıymetli mutasavvıfın önemli tasavvufî eserleri vefâtından sonra zâyî olmuştur. Bu çalışma vesilesiyle, HazmîEfendi’yi tanımış kimselerden, talebelerinden, o dönemin süreli yayınlarından, çeşitli yazılı kaynaklardan olmak üzere bir hayli şiirininbir araya getirilmiş olmasının önemli olduğu kanaatindeyiz.

Tasavvuf, tarikatlar ve tekkeler her ne kadar 1925 yılındayasaklanarak toplum hayatının dışında bırakılmışsada, insanların bu müesseselere ilgisi pek azalmamıştır. Bu hassas geçiş döneminde İstanbul’da şeyhlik yapmış olan HazmîEfendi örneği üzerinden, yasaklamalar döneminde ehl-i tasavvufun neler yaptığı, işlevsiz kalan tekkelere ve şeyhlerine ne olduğu, ihvânlarının neler yaptığı konularına dair de bir izlenim edinilmiştir.

EKLER

EK 1: KİŞİ FOTOĞRAFLARI

EK 2: MEKÂN FOTOĞRAFLARI

EK 3: ARŞİV BELGELERİ

EK 4: ESERLERİNİN MÜELLİF HATLI NÜSHALARI

EK 5: TERCÜMELERİ

36 -53.
