# İsrâ Sûresi, 97. Âyet (17:97)

> وَمَن يَهْدِ ٱللَّهُ فَهُوَ ٱلْمُهْتَدِ ۖ وَمَن يُضْلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَآءَ مِن دُونِهِۦ ۖ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ عَلَىٰ وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا ۖ مَّأْوَىٰهُمْ جَهَنَّمُ ۖ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَـٰهُمْ سَعِيرًا

*Vemen yehdi(A)llâhu fehuve-lmuhted(i)(s) vemen yudlil felen tecide lehum evliyâe min dûnih(i)(s) venahşuruhum yevme-lkiyâmeti ‘alâ vucûhihim ‘umyen vebukmen vesummâ(en)(s) me/vâhum cehennem(u)(s) kullemâ ḣabet zidnâhum se'îrâ(n)*

**Meal (Diyanet):** Allah, kimi doğru yola iletirse işte o, doğru yolu bulmuştur. Kimi de saptırırsa, böyleleri için O'nun dışında dostlar bulamazsın. Onları kıyamet günü körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşredeceğiz. Varacakları yer cehennemdir. Cehennemin ateşi dindikçe, onlara çılgın ateşi artırırız.

**Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/tefsir/17/97

---

## Tefsir

{"topics":["hidayet-dalalet","kader","kiyamet","cehennem","ahiret-mukafat"]}

## Kelime Tahlili

{"summary":"Bu ayet, hidayet ve dalalet kavramlarını Allah'ın iradesiyle ilişkilendirerek, ahiretteki ceza ve mükafatın kaçınılmazlığını vurgulamaktadır. Özellikle 'hidayet', 'dalalet', 'haşr', 'cehennem' ve 'saîr' kelimeleri, ayetin temel mesajını oluşturan anahtar kavramlardır.","keyConcepts":[{"word":"يَهْدِ","root":"ه د ي","rootLatin":"h-d-y","meaning":"Allah'ın bir kimseyi doğru yola iletmesi, rehberlik etmesi anlamındadır.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Hidayet, lügatte lütuf ve incelikle yol göstermektir. Allah'tan gelen hidayet, bazen doğru yola ulaştırmak, bazen de doğru yolu göstermek şeklinde olur. Ayetteki 'يَهْدِ' fiili, Allah'ın kulunu doğru yola ulaştırması ve ona başarı vermesi anlamındadır, bu da ilahi bir lütfu ifade eder."},{"author":"Toshihiko Izutsu","work":"Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar","detail":"Hidayet, Kur'an'da genellikle Allah'ın insanı doğru yola, yani İslam'a iletmesi anlamında kullanılır. Bu, sadece bir yol gösterme değil, aynı zamanda o yolda sabit kılma ve başarıya ulaştırma eylemidir. Ayetteki kullanım, Allah'ın mutlak iradesiyle gerçekleşen bir yönlendirmeyi ifade eder."}]},{"word":"يُضْلِلْ","root":"ض ل ل","rootLatin":"d-l-l","meaning":"Allah'ın bir kimseyi doğru yoldan saptırması, şaşırtması ve sapıklıkta bırakmasıdır.","sources":[{"author":"Ebû Ubeyde","work":"Mecâzü'l-Kur'ân","detail":"Dalalet, yolunu kaybetmek, şaşırmak demektir. Kur'an'da Allah'a nispet edildiğinde, O'nun bir kimseyi doğru yoldan uzaklaştırması veya sapıklıkta bırakması anlamına gelir. Ayetteki 'يُضْلِلْ' fiili, Allah'ın iradesiyle gerçekleşen bir sapmayı ve bunun sonucunda kişinin doğru yolu bulamamasını ifade eder."},{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Dalalet, doğru yoldan sapmaktır. Allah'ın 'idlal'i (saptırması), bazen kişiyi doğru yola iletmemesi, bazen de sapıklıkta bırakmasıdır. Bu ayetteki 'يُضْلِلْ' ifadesi, Allah'ın bir kimseyi hidayetten mahrum bırakması ve kendi seçimiyle sapıklığa düşenleri o halde bırakması anlamında kullanılmıştır."}]},{"word":"نَحْشُرُهُمْ","root":"ح ش ر","rootLatin":"h-ş-r","meaning":"Allah'ın insanları kıyamet günü bir araya toplaması, diriltip mahşer yerine sürmesidir.","sources":[{"author":"İbn Kuteybe","work":"Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Haşr, bir topluluğu bir yerden başka bir yere toplamak ve sürmektir. Kıyamet günündeki haşr ise, Allah'ın ölüleri diriltip hesap için bir araya getirmesidir. Ayetteki 'نَحْشُرُهُمْ' fiili, Allah'ın kudretiyle gerçekleşecek olan bu büyük toplanmayı ve dirilişi vurgular."},{"author":"Ebu'l-Bekâ el-Kefevî","work":"el-Külliyyât","detail":"Haşr, dağınık olanı bir araya getirmek ve toplamak demektir. Özellikle ahiret bağlamında kullanıldığında, Allah'ın tüm insanları hesap vermek üzere bir araya getirmesi anlamına gelir. Ayetteki 'نَحْشُرُهُمْ' ifadesi, Allah'ın kıyamet gününde insanları belirli bir amaç için bir araya getireceğini açıkça belirtir."}]},{"word":"جَهَنَّمُ","root":"ج ه ن م","rootLatin":"c-h-n-m","meaning":"Ahirette inkarcıların ve günahkarların cezalandırılacağı azap yurdudur.","sources":[{"author":"Ebû Bekir es-Sicistânî","work":"Nüzhetü'l-Kulûb","detail":"Cehennem, ahiretteki azap yurdunun adıdır. Kelimenin kökeni hakkında farklı görüşler olmakla birlikte, Kur'an'da genellikle şiddetli azap ve ateşle ilişkilendirilir. Ayette 'مَّأْوَىٰهُمْ جَهَنَّمُ' ifadesi, sapanların nihai varış yerinin cehennem olduğunu ve orada kalıcı bir azapla karşılaşacaklarını belirtir."},{"author":"Fîrûzâbâdî","work":"Basâiru Zevi't-Temyîz","detail":"Cehennem, kafirler ve günahkarlar için hazırlanmış olan azap evidir. İsminin kökeni derinlik ve karanlık anlamına gelen 'cehennüm'den türemiş olabilir. Ayetteki kullanımı, Allah'ın saptırdığı kimselerin ahiretteki kaçınılmaz cezasını ve ikametgahını net bir şekilde ortaya koyar."}]},{"word":"سَعِيرًا","root":"س ع ر","rootLatin":"s-'-r","meaning":"Şiddetli ateş, alev, tutuşmuş ve yükselen ateştir.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Saîr, tutuşmuş ve alevlenmiş ateştir. Kur'an'da genellikle cehennem ateşinin şiddetini ve yakıcılığını ifade etmek için kullanılır. Ayetteki 'زِدْنَـٰهُمْ سَعِيرًا' ifadesi, cehennem ateşinin sönmeye yüz tuttukça daha da şiddetleneceğini, azabın sürekli artırılacağını vurgular."},{"author":"Semîn el-Halebî","work":"Umdetü'l-Huffâz","detail":"Saîr, alevlenmiş ve şiddetli ateştir. Cehennemin isimlerinden biri olarak da geçer. Bu ayetteki kullanımı, cehennemdeki azabın kesintisiz ve sürekli artan bir nitelikte olduğunu, azabın hafiflemesi yerine daha da şiddetleneceğini anlatır."}]}]}

## Tefsir

[{"position":1,"surface":"وَمَن","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"ve"},{"position":1,"surface":"مَن","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Şart","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مَن","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mübteda olduğu için mahallen merfû","gloss":"kim"},{"position":2,"surface":"يَهْدِ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"ه-د-ي","rootLatin":"h-d-y","lemma":"هَدَى","form":"Mücerred","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Meczûm"},"irabReason":"İsm-i şartın fiili olduğu için meczûm","gloss":"hidayet ederse"},{"position":3,"surface":"ٱللَّهُ","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Celâl","root":"ا-ل-ه","rootLatin":"a-l-h","lemma":"ٱللَّهُ","form":"-","features":{"state":"Marife","irab":"Merfû"},"irabReason":"Fâil olduğu için merfû","gloss":"Allah"},{"position":4,"surface":"فَهُوَ","pos":"harf","posDetail":"Cevap Fâsı","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"فَ","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"o zaman"},{"position":4,"surface":"هُوَ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُوَ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mübteda olduğu için mahallen merfû","gloss":"o"},{"position":5,"surface":"ٱلْمُهْتَدِ","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Fâil","root":"ه-د-ي","rootLatin":"h-d-y","lemma":"مُهْتَدٍ","form":"İfti'âl","features":{"state":"Marife","irab":"Merfû"},"irabReason":"Haber olduğu için merfû","gloss":"hidayete ermiş olan"},{"position":6,"surface":"وَمَن","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"ve"},{"position":6,"surface":"مَن","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Şart","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مَن","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mübteda olduğu için mahallen merfû","gloss":"kim"},{"position":7,"surface":"يُضْلِلْ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"ض-ل-ل","rootLatin":"d-l-l","lemma":"أَضَلَّ","form":"İf'âl","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Meczûm"},"irabReason":"İsm-i şartın fiili olduğu için meczûm","gloss":"saptırırsa"},{"position":8,"surface":"فَلَن","pos":"harf","posDetail":"Cevap Fâsı","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"فَ","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"o zaman"},{"position":8,"surface":"لَن","pos":"harf","posDetail":"Nasb Edatı","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"لَن","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"asla"},{"position":9,"surface":"تَجِدَ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"و-ج-د","rootLatin":"w-j-d","lemma":"وَجَدَ","form":"Mücerred","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Ma'lûm","person":"2.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Nasb edatı 'len'den sonra geldiği için mansûb","gloss":"bulamazsın"},{"position":10,"surface":"لَهُمْ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"لِ","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"onlar için"},{"position":10,"surface":"هُمْ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُمْ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mahallen mecrûr","gloss":"onlar"},{"position":11,"surface":"أَوْلِيَآءَ","pos":"isim","posDetail":"Cemi İsim","root":"و-ل-ي","rootLatin":"w-l-y","lemma":"وَلِيّ","form":"-","features":{"state":"Nekre","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mansûb","gloss":"dostlar"},{"position":12,"surface":"مِن","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مِن","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"den"},{"position":13,"surface":"دُونِهِۦ","pos":"isim","posDetail":"Zarf","root":"د-و-ن","rootLatin":"d-w-n","lemma":"دُون","form":"-","features":{"state":"Nekre","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr","gloss":"başka"},{"position":13,"surface":"هِۦ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُوَ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Muzâfun ileyh olduğu için mahallen mecrûr","gloss":"O'nun"},{"position":14,"surface":"وَنَحْشُرُهُمْ","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"ve"},{"position":14,"surface":"نَحْشُرُ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"ح-ش-ر","rootLatin":"h-sh-r","lemma":"حَشَرَ","form":"Mücerred","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Ma'lûm","person":"1.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Merfû"},"irabReason":"Nasb veya cezm edatı olmadığı için merfû","gloss":"haşrederiz"},{"position":14,"surface":"هُمْ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُمْ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mahallen mansûb","gloss":"onları"},{"position":15,"surface":"يَوْمَ","pos":"isim","posDetail":"Zarf-ı Zaman","root":"ي-و-م","rootLatin":"y-w-m","lemma":"يَوْم","form":"-","features":{"state":"Nekre","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Zarf-ı zaman olduğu için mansûb","gloss":"günü"},{"position":16,"surface":"ٱلْقِيَـٰمَةِ","pos":"isim","posDetail":"Masdar","root":"ق-و-م","rootLatin":"q-w-m","lemma":"قِيَامَة","form":"Mücerred","features":{"state":"Marife","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Muzâfun ileyh olduğu için mecrûr","gloss":"kıyamet"},{"position":17,"surface":"عَلَىٰ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"عَلَى","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"üzerine"},{"position":18,"surface":"وُجُوهِهِمْ","pos":"isim","posDetail":"Cemi İsim","root":"و-ج-ه","rootLatin":"w-j-h","lemma":"وَجْه","form":"-","features":{"state":"Nekre","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr","gloss":"yüzleri"},{"position":18,"surface":"هِمْ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُمْ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Muzâfun ileyh olduğu için mahallen mecrûr","gloss":"onların"},{"position":19,"surface":"عُمْيًا","pos":"isim","posDetail":"Cemi Sıfat","root":"ع-م-ي","rootLatin":"'-m-y","lemma":"أَعْمَى","form":"-","features":{"state":"Nekre","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Hâl olduğu için mansûb","gloss":"körler olarak"},{"position":20,"surface":"وَبُكْمًۭا","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"ve"},{"position":20,"surface":"بُكْمًۭا","pos":"isim","posDetail":"Cemi Sıfat","root":"ب-ك-م","rootLatin":"b-k-m","lemma":"أَبْكَم","form":"-","features":{"state":"Nekre","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Atfedildiği için mansûb","gloss":"dilsizler olarak"},{"position":21,"surface":"وَصُمًّۭا","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"ve"},{"position":21,"surface":"صُمًّۭا","pos":"isim","posDetail":"Cemi Sıfat","root":"ص-م-م","rootLatin":"s-m-m","lemma":"أَصَمّ","form":"-","features":{"state":"Nekre","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Atfedildiği için mansûb","gloss":"sağırlar olarak"},{"position":22,"surface":"مَّأْوَىٰهُمْ","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Mekân","root":"ء-و-ي","rootLatin":"'-w-y","lemma":"مَأْوَى","form":"Mücerred","features":{"state":"Nekre","irab":"Merfû"},"irabReason":"Mübteda olduğu için merfû","gloss":"varacakları yer"},{"position":22,"surface":"هُمْ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُمْ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Muzâfun ileyh olduğu için mahallen mecrûr","gloss":"onların"},{"position":23,"surface":"جَهَنَّمُ","pos":"isim","posDetail":"Özel İsim","root":"ج-ه-ن-م","rootLatin":"j-h-n-m","lemma":"جَهَنَّم","form":"-","features":{"state":"Marife","irab":"Merfû"},"irabReason":"Haber olduğu için merfû","gloss":"cehennemdir"},{"position":24,"surface":"كُلَّمَا","pos":"harf","posDetail":"Şart Edatı","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"كُلَّمَا","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"","gloss":"her ne zaman"},{"position":25,"surface":"خَبَتْ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"خ-ب-و","rootLatin":"kh-b-w","lemma":"خَبَا","form":"Mücerred","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müennes","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"sönmeye yüz tutsa"},{"position":26,"surface":"زِدْنَـٰهُمْ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"ز-ي-د","rootLatin":"z-y-d","lemma":"زَادَ","form":"Mücerred","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"1.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"artırırız"},{"position":26,"surface":"هُمْ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُمْ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mahallen mansûb","gloss":"onların"},{"position":27,"surface":"سَعِيرًۭا","pos":"isim","posDetail":"Masdar","root":"س-ع-ر","rootLatin":"s-'-r","lemma":"سَعِير","form":"-","features":{"state":"Nekre","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mansûb","gloss":"alevini"}]