# Bakara Sûresi, 65. Âyet (2:65)

> وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ ٱلَّذِينَ ٱعْتَدَوْا۟ مِنكُمْ فِى ٱلسَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا۟ قِرَدَةً خَـٰسِـِٔينَ

*Velekad ‘alimtumu-lleżîna'tedev minkum fî-ssebti fekulnâ lehum kûnû kiradeten ḣâsi-în(e)*

**Meal (Diyanet):** Şüphesiz siz, içinizden Cumartesi yasağını çiğneyenleri bilirsiniz. Biz onlara, "Aşağılık maymunlar olun" demiştik.

**Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/tefsir/2/65

---

## Tefsir

{"topics":["kissa-gecmis-kavimler","hukuk-ceza","imtihan-bela","takva"]}

## Tefsir

[{"position":1,"surface":"وَ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Atıf","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"ve"},{"position":1,"surface":"لَقَدْ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Tahkik","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"لَقَدْ","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"elbette"},{"position":2,"surface":"عَلِمْتُمُ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"ع-ل-م","rootLatin":"'-l-m","lemma":"عَلِمَ","form":"-","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"2.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"bildiniz"},{"position":3,"surface":"ٱلَّذِينَ","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Mevsûl","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"ٱلَّذِينَ","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mansûb mahallen","gloss":"o kimseler ki"},{"position":4,"surface":"ٱعْتَدَوْا۟","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"ع-د-و","rootLatin":"'-d-w","lemma":"اِعْتَدَىٰ","form":"İfti'âl","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"azgınlık ettiler"},{"position":5,"surface":"مِن","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مِنْ","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"den"},{"position":5,"surface":"كُمْ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"أَنْتُمْ","form":"-","features":{"person":"2.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr mahallen","gloss":"siz"},{"position":6,"surface":"فِى","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"فِي","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"içinde"},{"position":7,"surface":"ٱلسَّبْتِ","pos":"isim","posDetail":"İsim","root":"س-ب-ت","rootLatin":"s-b-t","lemma":"سَبْت","form":"-","features":{"state":"Marife","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr","gloss":"Cumartesi"},{"position":8,"surface":"فَ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Atıf","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"فَ","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"böylece"},{"position":8,"surface":"قُلْنَا","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"ق-و-ل","rootLatin":"q-w-l","lemma":"قَالَ","form":"-","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"1.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"dedik"},{"position":9,"surface":"لَ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"لِ","form":"-","features":{},"irabReason":"","gloss":"için"},{"position":9,"surface":"هُمْ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُمْ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr mahallen","gloss":"onlara"},{"position":10,"surface":"كُونُوا۟","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Emir","root":"ك-و-ن","rootLatin":"k-w-n","lemma":"كَانَ","form":"-","features":{"tense":"Emir","voice":"Ma'lûm","person":"2.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Emir fiil olduğu için mebnî","gloss":"olun"},{"position":11,"surface":"قِرَدَةً","pos":"isim","posDetail":"İsim","root":"ق-ر-د","rootLatin":"q-r-d","lemma":"قِرْد","form":"-","features":{"state":"Nekre","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Kâne'nin haberi olduğu için mansûb","gloss":"maymunlar"},{"position":12,"surface":"خَـٰسِـِٔينَ","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Fâil","root":"خ-س-أ","rootLatin":"kh-s-'","lemma":"خَاسِئ","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Cemi","state":"Nekre","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Hâl olduğu için mansûb","gloss":"aşağılık"}]

## Kelime Tahlili

{"summary":"Bakara Suresi'nin 65. ayeti, İsrailoğulları'nın cumartesi yasağını çiğnemeleri ve bunun sonucunda maymunlara dönüştürülmeleri kıssasını ele almaktadır. Ayet, 'bilmek', 'azgınlık etmek', 'cumartesi', 'maymunlar' ve 'aşağılık' gibi anahtar kavramlar üzerinden ilahi ceza, itaatsizlik ve ibret alma temalarını dilbilimsel bir derinlikle sunar.","keyConcepts":[{"word":"عَلِمْتُمُ","root":"ع ل م","rootLatin":"a-l-m","meaning":"Bir şeyi kesin olarak bilmek, idrak etmek ve haberdar olmak anlamındadır.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'ilm' kelimesini bir şeyin hakikatini idrak etmek olarak tanımlar. Ayetteki 'alimtum' ifadesi, muhatapların cumartesi yasağını çiğneyenlerin akıbetini zaten bildiklerini, bu olayın onlara yabancı olmadığını vurgular. Bu bilgi, sadece duymak değil, aynı zamanda olayın vuku bulduğuna dair kesin bir idrak ve şahitlik anlamı taşır."},{"author":"Ebu'l-Bekâ el-Kefevî","work":"el-Külliyyât","detail":"Kefevî, 'ilm'i, bir şeyin olduğu gibi kavranması olarak açıklar. Ayetteki kullanımı, İsrailoğulları'nın, cumartesi yasağını ihlal edenlerin başına gelenleri, yani maymunlara dönüştürülme cezasını, geçmişlerinden gelen bir bilgi ve tecrübe olarak bildiklerini ifade eder. Bu, sadece bir haber değil, aynı zamanda bir ders çıkarma potansiyeli taşıyan bir bilgidir."}]},{"word":"ٱعْتَدَوْا۟","root":"ع د و","rootLatin":"a-d-v","meaning":"Sınırı aşmak, haddi tecavüz etmek, zulmetmek ve isyan etmek anlamındadır.","sources":[{"author":"İbn Kuteybe","work":"Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân","detail":"İbn Kuteybe, 'i'tedev' kelimesini 'haddi aştılar, zulmettiler' olarak açıklar. Ayetteki bağlamda, cumartesi yasağını çiğneyerek Allah'ın koyduğu sınırı aşan, balık avlamama emrine karşı gelen İsrailoğulları'nın isyankar tutumunu ifade eder. Bu, sadece bir kural ihlali değil, aynı zamanda ilahi emre karşı bir cüretkarlıktır."},{"author":"Ebû Ubeyde","work":"Mecâzü'l-Kur'ân","detail":"Ebû Ubeyde, 'i'tedev' kelimesini 'zulmettiler' ve 'sınırı aştılar' şeklinde yorumlar. Ayetteki 'cumartesi günü azgınlık edenler' ifadesi, İsrailoğulları'nın Allah'ın belirlediği dinlenme ve ibadet gününde dünyevi çıkarlar peşinde koşarak ilahi emre karşı gelmelerini, yani hadlerini aşmalarını mecazi bir dille anlatır."},{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'udvân' kökünden türeyen 'i'tedev' kelimesini, bir şeyin sınırını aşmak olarak tanımlar. Ayetteki kullanımı, İsrailoğulları'nın cumartesi günü balık avlamama yasağını, hileli yollarla da olsa çiğneyerek Allah'ın belirlediği şer'i sınırı ihlal etmelerini ve bu eylemleriyle kendilerine zulmetmelerini ifade eder."}]},{"word":"ٱلسَّبْتِ","root":"س ب ت","rootLatin":"s-b-t","meaning":"Yahudiler için kutsal sayılan, çalışmanın yasak olduğu cumartesi günüdür.","sources":[{"author":"Ebû Ubeyde","work":"Mecâzü'l-Kur'ân","detail":"Ebû Ubeyde, 'es-sebt' kelimesini 'dinlenme günü' olarak açıklar. Ayetteki bağlamda, İsrailoğulları'na özel olarak tahsis edilmiş, dünyevi işlerden el çekip ibadete ayrılması gereken kutsal günü ifade eder. Bu günün ihlali, ilahi emre karşı gelmenin sembolü haline gelmiştir."},{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'sebt' kelimesinin kök anlamının 'kesmek, durmak, dinlenmek' olduğunu belirtir. Ayetteki 'es-sebt' ise, Yahudilere farz kılınan ve çalışmanın yasaklandığı cumartesi günüdür. Bu günün ihlali, Allah'ın koyduğu bir yasağın kasten çiğnenmesi anlamına gelir ve bu nedenle ağır bir ceza ile sonuçlanmıştır."},{"author":"Toshihiko Izutsu","work":"Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar","detail":"Izutsu, 'sebt' kavramının Kur'an'da Yahudilerin özel bir günü olarak geçtiğini ve bu güne saygı göstermemenin ilahi gazabı celbeden bir eylem olduğunu belirtir. Ayetteki 'cumartesi' ifadesi, İsrailoğulları'nın kendi kutsal değerlerine dahi riayet etmeyişlerinin ve bu yolla Allah'a isyanlarının bir göstergesidir."}]},{"word":"قِرَدَةً","root":"ق ر د","rootLatin":"k-r-d","meaning":"Maymunlar, insan formundan uzaklaşmış, aşağılık ve taklitçi hayvanlardır.","sources":[{"author":"İbn Kuteybe","work":"Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân","detail":"İbn Kuteybe, 'kırade' kelimesini 'maymunlar' olarak açıklar ve bu dönüşümün, isyan edenlerin insanlık vasfını kaybetmeleri ve aşağılık bir duruma düşmeleri anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki kullanımı, ilahi cezanın şiddetini ve isyanın getirdiği alçaltıcı akıbeti vurgular."},{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'kıred' kelimesini 'maymun' olarak tanımlar ve bu dönüşümün, isyan edenlerin ahlaki ve manevi düşüşlerinin fiziksel bir tezahürü olduğunu ima eder. Ayetteki 'maymunlar olunuz' emri, sadece fiziksel bir değişim değil, aynı zamanda insanlık onurunun kaybedilmesi ve aşağılık bir varlığa dönüşme anlamını taşır."},{"author":"Mevlüt Güngör","work":"Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi","detail":"Güngör, 'kırade' kelimesinin Kur'an'da genellikle aşağılama ve ceza bağlamında kullanıldığını belirtir. Ayetteki 'maymunlar' ifadesi, cumartesi yasağını çiğneyenlerin, insanlık vasıflarını yitirerek taklitçi, akılsız ve aşağılık bir duruma düşürüldüklerini sembolize eder. Bu, ilahi gazabın somut bir göstergesidir."}]},{"word":"خَـٰسِـِٔينَ","root":"خ س أ","rootLatin":"h-s-e","meaning":"Aşağılık, hor ve zelil bir durumda olanlar, kovulmuş ve uzaklaştırılmışlardır.","sources":[{"author":"Ebû Bekir es-Sicistânî","work":"Nüzhetü'l-Kulûb","detail":"Sicistânî, 'hasiîn' kelimesini 'kovulmuşlar, uzaklaştırılmışlar' olarak açıklar. Ayetteki 'aşağılık birer maymun olunuz' ifadesiyle birlikte kullanıldığında, bu kişilerin sadece fiziksel olarak değil, aynı zamanda manevi olarak da Allah'ın rahmetinden uzaklaştırıldıklarını ve hor görüldüklerini vurgular."},{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'has' kelimesinin 'kovmak, uzaklaştırmak, hor görmek' anlamlarına geldiğini belirtir. Ayetteki 'hasiîn' ifadesi, maymunlara dönüştürülenlerin, bu dönüşümle birlikte toplumdan dışlandıklarını, horlandıklarını ve Allah katında da değerlerini yitirdiklerini gösterir. Bu, cezanın hem fiziksel hem de sosyal boyutunu ifade eder."},{"author":"Semîn el-Halebî","work":"Umdetü'l-Huffâz","detail":"Semîn el-Halebî, 'hasiîn' kelimesinin 'zelil ve horlanmış' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki kullanımı, cumartesi yasağını çiğneyenlerin, maymunlara dönüştürülerek en aşağılık ve hor görülen varlıklar haline getirildiklerini, böylece isyanlarının karşılığını en ağır şekilde aldıklarını ifade eder."}]}]}

## Bu Âyetin İşârî/Tasavvufî Olarak Ele Alındığı Eserler

- **Bakara Dosyası** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *Bakara 2-138*
- **Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler ve Terzi Baba** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *Bakara 2-255*
- **İnşikâk Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *Bakara 2-255*
- **Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler ve Terzi Baba** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *Bakara 2-255*
- **Bakara Dosyası** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *Bakara 2-138*
- **İnşikâk Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *Bakara 2-255*
- **Bakara Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *2/65*
- **Bakara Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *2/65*
- **Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *2/65*
- **Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *2/65*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *2/65*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *2/65*