# Mü'minûn Sûresi, 115. Âyet (23:115)

> أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَـٰكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ

*Efehasibtum ennemâ ḣaleknâkum ‘abeśen veennekum ileynâ lâ turce'ûn(e)*

**Meal (Diyanet):** "Sizi boşuna yarattığımızı ve bize tekrar döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?"

**Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/tefsir/23/115

---

## Tefsir

{"topics":["dirilis","yaratilis","imtihan-bela","hesap-mizan"]}

## Kelime Tahlili

{"summary":"Bu ayet, insanın yaratılış amacını ve ahiret sorumluluğunu sorgulayan temel bir mesaj taşımaktadır. Yaratılışın anlamsız olmadığı ve nihai dönüşün Allah'a olacağı vurgulanarak, insanın dünya hayatındaki eylemlerinin bir karşılığı olduğu hatırlatılmaktadır.","keyConcepts":[{"word":"أَفَحَسِبْتُمْ","root":"ح س ب","rootLatin":"h-s-b","meaning":"Zannetmek, sanmak, hesap etmek anlamlarına gelir ve burada bir yanılgıyı ifade eder.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'hasibe' fiilinin hem saymak, hesaplamak hem de zannetmek, sanmak anlamlarına geldiğini belirtir. Ayetteki kullanımı, 'boşuna yaratıldıklarını ve Allah'a döndürülmeyeceklerini' zannetmeleri, yani yanlış bir inanca sahip olmaları bağlamındadır. Bu, bir muhasebe eksikliğini ve hakikati idrak edememeyi gösterir."},{"author":"Ebû Ubeyde","work":"Mecâzü'l-Kur'ân","detail":"Ebû Ubeyde, 'hasibtüm' kelimesinin burada 'zannettiniz mi?' anlamında kullanıldığını ifade eder. Bu, Allah'ın insanlara yönelttiği bir kınama ve sorgulama olup, onların yanlış bir varsayımda bulunduklarını ortaya koyar."},{"author":"Toshihiko Izutsu","work":"Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar","detail":"Izutsu, 'hasb' kökünün Kur'an'da genellikle bir şeyin değerini veya sonucunu hesaplama, değerlendirme anlamında kullanıldığını belirtir. Ayetteki 'hasibtüm' ise, insanların yaratılışın nihai amacını ve ahiretteki hesaplaşmayı yanlış değerlendirmeleri, yani bu konuda bir yanılgı içinde olmaları anlamına gelir."}]},{"word":"خَلَقْنَاكُمْ","root":"خ ل ق","rootLatin":"h-l-q","meaning":"Yaratmak, yoktan var etmek anlamındadır ve Allah'ın kudretini ve insan üzerindeki hakkını vurgular.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'halk' kelimesinin aslen bir şeyi takdir etmek, ölçmek ve sonra onu icat etmek anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'halaknâkum' ifadesi, Allah'ın insanı belirli bir takdir ve amaç doğrultusunda yarattığını, bu yaratılışın tesadüfi veya anlamsız olmadığını vurgular."},{"author":"Fîrûzâbâdî","work":"Basâiru Zevi't-Temyîz","detail":"Fîrûzâbâdî, 'halk'ın yoktan var etme, bir şeyi örneksiz bir şekilde meydana getirme olduğunu açıklar. Ayetteki 'halaknâkum' ifadesi, Allah'ın insanı benzersiz bir şekilde yarattığını ve bu yaratılışın bir hikmet ve gaye taşıdığını gösterir."},{"author":"Mevlüt Güngör","work":"Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi","detail":"Güngör, 'halk' kavramının Kur'an'da genellikle Allah'ın mutlak yaratıcılığını ve kudretini ifade ettiğini belirtir. Ayetteki 'halaknâkum' ifadesi, insanın Allah tarafından yaratıldığını ve bu yaratılışın 'abes' (boşuna) olamayacağını, dolayısıyla bir sorumluluk gerektirdiğini vurgular."}]},{"word":"عَبَثًا","root":"ع ب ث","rootLatin":"a-b-s","meaning":"Boşuna, anlamsız, faydasız yere anlamlarına gelir ve yaratılışın bir amacı olduğunu vurgular.","sources":[{"author":"İbn Kuteybe","work":"Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân","detail":"İbn Kuteybe, 'abes' kelimesinin 'faydasız, boş yere' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'abesen' ifadesi, Allah'ın insanı bir amaç olmaksızın, faydasız bir şekilde yaratmadığını, aksine her yaratılışın bir hikmet ve gaye taşıdığını ifade eder."},{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'abes'in bir şeyi faydasız ve anlamsız bir şekilde yapmak olduğunu açıklar. Ayetteki 'abesen' ifadesi, Allah'ın yaratmasının hikmetli olduğunu ve insanın varlığının da belirli bir amaç doğrultusunda olduğunu, bu amacın ise Allah'a kulluk ve ahiret sorumluluğu olduğunu ima eder."},{"author":"Ebu'l-Bekâ el-Kefevî","work":"el-Külliyyât","detail":"Kefevî, 'abes'in bir fiilin faydasız ve boş yere yapılması olduğunu belirtir. Ayetteki 'abesen' kullanımı, Allah'ın yaratma fiilinin yüceliğini ve hikmetini vurgulayarak, insanın yaratılışının da bu yüce hikmetin bir parçası olduğunu ve anlamsız olamayacağını ifade eder."}]},{"word":"تُرْجَعُونَ","root":"ر ج ع","rootLatin":"r-j-a","meaning":"Döndürülmek, geri çevrilmek anlamındadır ve ahirette Allah'a hesap vermek üzere diriltilmeyi ifade eder.","sources":[{"author":"Ebû Ubeyde","work":"Mecâzü'l-Kur'ân","detail":"Ebû Ubeyde, 'türceûn' kelimesinin burada 'diriltilip Allah'a döndürüleceksiniz' anlamında kullanıldığını belirtir. Bu, ölümden sonraki dirilişi ve hesap vermek üzere Allah'ın huzuruna çıkışı ifade eder."},{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'rücû'' kelimesinin bir yere veya bir duruma geri dönmek anlamına geldiğini açıklar. Ayetteki 'türceûn' ifadesi, insanların dünya hayatından sonra Allah'a geri döndürüleceklerini, yani ahirette diriltilip hesap vereceklerini vurgular. Bu, yaratılışın amacının bir parçasıdır."},{"author":"Toshihiko Izutsu","work":"Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar","detail":"Izutsu, 'rücû'' kavramının Kur'an'da genellikle 'Allah'a dönüş' anlamında kullanıldığını ve bu dönüşün bir hesaplaşma ve yargılama ile sonuçlanacağını belirtir. Ayetteki 'türceûn' ifadesi, insanın dünya hayatındaki eylemlerinden sorumlu tutulacağı nihai dönüşü ifade eder ve yaratılışın 'abes' olmadığına dair güçlü bir kanıttır."}]}]}

## Tefsir

[{"position":1,"surface":"أَ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i İstifham","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"أَ","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"mi?"},{"position":1,"surface":"فَ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Atıf","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"فَ","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"o halde"},{"position":1,"surface":"حَسِبْتُمْ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"ح-س-ب","rootLatin":"h-s-b","lemma":"حَسَبَ","form":"-","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"2.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"sandınız mı?"},{"position":2,"surface":"أَنَّمَا","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Tevkîd ve Nasb","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"أَنَّمَا","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"muhakkak ki"},{"position":3,"surface":"خَلَقْنَا","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"خ-ل-ق","rootLatin":"ḫ-l-q","lemma":"خَلَقَ","form":"-","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"1.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"yarattık"},{"position":3,"surface":"كُمْ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"أَنْتُمْ","form":"-","features":{"person":"2.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mahallen mansûb","gloss":"sizi"},{"position":4,"surface":"عَبَثًا","pos":"isim","posDetail":"Masdar","root":"ع-ب-ث","rootLatin":"ʿ-b-ṯ","lemma":"عَبَث","form":"-","features":{"state":"Nekre","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Hâl olduğu için mansûb","gloss":"boşuna"},{"position":5,"surface":"وَ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Atıf","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"ve"},{"position":5,"surface":"أَنَّ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Tevkîd ve Nasb","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"أَنَّ","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"muhakkak ki"},{"position":5,"surface":"كُمْ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"أَنْتُمْ","form":"-","features":{"person":"2.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"أَنَّ'nin ismi olduğu için mahallen mansûb","gloss":"siz"},{"position":6,"surface":"إِلَيْ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"إِلَى","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"-e, -a"},{"position":6,"surface":"نَا","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"نَحْنُ","form":"-","features":{"person":"1.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mahallen mecrûr","gloss":"bize"},{"position":7,"surface":"لَا","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Nefy","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"لَا","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"değil"},{"position":8,"surface":"تُرْجَعُونَ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"ر-ج-ع","rootLatin":"r-j-ʿ","lemma":"رَجَعَ","form":"İf'âl","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Meçhul","person":"2.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Merfû"},"irabReason":"Nasb veya cezm edatından etkilenmediği için merfû","gloss":"döndürülmeyeceksiniz"}]

## Bu Âyetin İşârî/Tasavvufî Olarak Ele Alındığı Eserler

- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2** — Ahmed Avni Konuk · *23/115*
- **TB. Kelime-i Sâlihiyye & Şuaybiyye** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *23/115*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2** — Ahmed Avni Konuk · *23/115*
- **Kelime-i Şuaybiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi · *23/115*
- **Kelime-i Şuaybiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi · *23/115*
- **TB. Kelime-i Sâlihiyye & Şuaybiyye** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *23/115*
- **Kelime-i Şuaybiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi · *23/115*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12** — Ahmed Avni Konuk · *23/115*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12** — Ahmed Avni Konuk · *23/115*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2** — Ahmed Avni Konuk · *23/115*
- **Kelime-i Şuaybiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi · *23/115*
- **TB. Fusûs Mukaddimesi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *23/115*