# Sâd Sûresi, 75. Âyet (38:75)

> قَالَ يَـٰٓإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَىَّ ۖ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ ٱلْعَالِينَ

*Kâle yâ iblîsu mâ mene'ake en tescude limâ ḣalektu biyedey(ye)(s) estekberte em kunte mine-l'âlîn(e)*

**Meal (Diyanet):** Allah, "Ey İblis! Ellerimle yarattığıma saygı ile eğilmekten seni ne alıkoydu? Büyüklük mü tasladın, yoksa üstünlerden mi oldun?" dedi.

**Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/tefsir/38/75

---

## Kelime Tahlili

{"summary":"Bu ayet, Allah'ın İblis'e, kendi kudretiyle yarattığı Adem'e secde etmemesinin nedenini sorduğu ve İblis'in kibir ve üstünlük iddialarını sorguladığı bir diyalogu içermektedir. Ayet, yaratılış, secde emri ve kibir gibi temel kavramlar üzerinden ilahi iradeye itaatsizliğin kökenlerini dilbilimsel olarak ele almaktadır.","keyConcepts":[{"word":"إِبْلِيسُ","root":"بلس","rootLatin":"b-l-s","meaning":"Allah'ın emrine karşı gelen ve cennetten kovulan cin.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"İblis kelimesi, 'iblas' kökünden gelir ve ümitsizlik, hayırdan mahrum kalma anlamlarına gelir. Kur'an'da bu isim, Allah'ın rahmetinden ümidini kesen ve isyan eden varlığı ifade eder. Ayetteki kullanımı, Allah'ın emrine karşı gelerek rahmetten uzaklaşan varlığı işaret eder."},{"author":"Toshihiko Izutsu","work":"Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar","detail":"İblis, Kur'an'da 'şeytan' kavramıyla yakından ilişkilidir ve genellikle insanı doğru yoldan saptırmaya çalışan kötücül bir güç olarak tasvir edilir. Bu ayette, İblis'in Adem'e secde etmeyişi, onun kibir ve üstünlük iddiasının bir sonucu olarak sunulur ve bu, onun temel karakteristiğini oluşturur."}]},{"word":"مَنَعَكَ","root":"منع","rootLatin":"m-n-'-a","meaning":"Seni alıkoyan, engelleyen nedir?","sources":[{"author":"İbn Kuteybe","work":"Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Men' (منع) fiili, bir şeyi yapmaktan alıkoymak, engellemek anlamına gelir. Ayetteki 'mâ mene'ake' ifadesi, Allah'ın İblis'e, secde emrine uymamasının sebebini, yani onu bu itaatten alıkoyan engeli sorduğunu gösterir."},{"author":"Ebû Ubeyde","work":"Mecâzü'l-Kur'ân","detail":"Men' fiili, mecazi olarak bir şeyin gerçekleşmesini önlemek, bir engeli ortaya koymak anlamında kullanılır. Burada Allah, İblis'in secde etmeme eyleminin arkasındaki motivasyonu, yani onu bu emre karşı gelmeye iten sebebi sorgulamaktadır."}]},{"word":"تَسْجُدَ","root":"سجد","rootLatin":"s-j-d","meaning":"Secde etmek, boyun eğmek, saygı göstermek.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Secde (سجود), boyun eğmek, tevazu göstermek ve alnı yere koymak suretiyle yapılan bir ibadet şeklidir. Kur'an'da hem Allah'a yapılan ibadeti hem de saygı ve itaat anlamında kullanılır. Bu ayetteki secde emri, Adem'e karşı bir saygı ve Allah'ın yaratma kudretine bir teslimiyet ifadesidir."},{"author":"Mevlüt Güngör","work":"Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi","detail":"Secde kavramı, Kur'an'da sadece fiziksel bir eylem değil, aynı zamanda manevi bir teslimiyet ve itaat halini de ifade eder. İblis'ten istenen secde, Adem'in yaratılışındaki ilahi hikmete boyun eğme ve Allah'ın emrine kayıtsız şartsız uyma anlamını taşır."}]},{"word":"خَلَقْتُ","root":"خلق","rootLatin":"h-l-q","meaning":"Yarattım, var ettim.","sources":[{"author":"Ebû Bekir es-Sicistânî","work":"Nüzhetü'l-Kulûb","detail":"Halk (خلق) fiili, yoktan var etmek, bir şeyi belirli bir ölçü ve düzen içinde meydana getirmek anlamına gelir. Ayetteki 'halaktu bi-yedeyye' ifadesi, Allah'ın Adem'i doğrudan ve özel bir kudretle yarattığını vurgular, bu da Adem'in diğer yaratılanlardan farklı bir konuma sahip olduğunu gösterir."},{"author":"Fîrûzâbâdî","work":"Basâiru Zevi't-Temyîz","detail":"Halk kelimesi, bir şeyi takdir etmek, biçimlendirmek ve var etmek anlamlarını içerir. Allah'ın 'ellerimle yarattım' ifadesi, O'nun kudretinin ve iradesinin tam tecellisini, Adem'in yaratılışındaki özel ihtimamı ve şerefi belirtir."}]},{"word":"بِيَدَىَّ","root":"يد","rootLatin":"y-d","meaning":"İki elimle, kudretimle, özel ihtimamımla.","sources":[{"author":"Ebû Ubeyde","work":"Mecâzü'l-Kur'ân","detail":"Kur'an'da 'yed' (el) kelimesi, genellikle mecazi anlamda kudret, güç ve nimet anlamında kullanılır. 'Bi-yedeyye' ifadesi, Allah'ın Adem'i yaratırken gösterdiği özel kudretini, ihtimamını ve doğrudan müdahalesini ifade eder, O'nun yaratma fiilindeki eşsizliğini vurgular."},{"author":"Semîn el-Halebî","work":"Umdetü'l-Huffâz","detail":"Arap dilinde 'yed' kelimesi, bazen bir şeyin doğrudan ve özel bir şekilde yapıldığını belirtmek için kullanılır. Bu ayetteki 'bi-yedeyye' ifadesi, Allah'ın Adem'i yaratırken gösterdiği özel bir özen ve kudretin sembolik bir ifadesidir, O'nun yaratma fiilindeki benzersizliğini ve Adem'e verdiği değeri gösterir."}]},{"word":"أَسْتَكْبَرْتَ","root":"كبر","rootLatin":"k-b-r","meaning":"Büyüklük tasladın mı, kibirlendin mi?","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"İstikbâr (استكبار), kendini büyük görmek, kibirlenmek ve başkalarına karşı üstünlük taslamak anlamına gelir. Bu ayette, Allah'ın İblis'e yönelttiği soru, onun secde etmeme nedeninin kibir ve kendini üstün görme olduğunu ima eder. Bu, ilahi emre itaatsizliğin temel motivasyonunu açıklar."},{"author":"Toshihiko Izutsu","work":"Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar","detail":"Kibir (istikbâr), Kur'an'da Allah'a ve O'nun emirlerine karşı gelmenin en temel nedenlerinden biri olarak ele alınır. İblis'in 'istikbâr'ı, onun kendi yaratılışını (ateşten olması) Adem'in yaratılışından (çamurdan olması) üstün görmesiyle ilişkilendirilir ve bu, onun düşüşünün ana sebebidir."}]},{"word":"الْعَالِينَ","root":"علو","rootLatin":"'-l-w","meaning":"Yüksek mertebeliler, üstün olanlar, gururlananlar.","sources":[{"author":"Ebû'l-Bekâ el-Kefevî","work":"el-Külliyyât","detail":"Uluv (علو), yücelik, üstünlük ve yüksek mertebe anlamına gelir. 'Âlîn' (العالين) kelimesi, kendini üstün gören, başkalarından daha yüksek bir konumda olduğunu iddia edenleri ifade eder. Ayetteki soru, İblis'in zaten kendini üstün gören bir zümreden olup olmadığını sorgular, bu da onun kibirinin kökenine işaret eder."},{"author":"Mevlüt Güngör","work":"Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi","detail":"Âlîn kavramı, Kur'an'da genellikle Allah'a karşı büyüklük taslayan, kendini diğer varlıklardan üstün gören ve bu nedenle ilahi emirlere uymayan varlıkları tanımlamak için kullanılır. İblis'in bu kategoriye dahil edilip edilmediği sorusu, onun itaatsizliğinin temelinde yatan gurur ve üstünlük kompleksini vurgular."}]}]}

## Tefsir

{"topics":["kibir-hased","seytan-vesvese","insanin-yaratilisi","kissa-adem"]}

## Tefsir

[{"position":1,"surface":"قَالَ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"ق-و-ل","rootLatin":"q-w-l","lemma":"قَوْل","form":"-","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"dedi"},{"position":2,"surface":"يَـٰٓإِبْلِيسُ","pos":"harf","posDetail":"Nidâ Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"يَا","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"Ey"},{"position":2,"surface":"إِبْلِيسُ","pos":"isim","posDetail":"Özel İsim","root":"ب-ل-س","rootLatin":"b-l-s","lemma":"إِبْلِيس","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Merfû","state":"Marife"},"irabReason":"Nidâ harfinden sonra gelen münâdâ olduğu için merfû (damme ile)","gloss":"İblis"},{"position":3,"surface":"مَا","pos":"harf","posDetail":"İstifham Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مَا","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"nedir"},{"position":4,"surface":"مَنَعَ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"م-ن-ع","rootLatin":"m-n-ʿ","lemma":"مَنْع","form":"-","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"alıkoydu"},{"position":4,"surface":"كَ","pos":"harf","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"كَ","form":"-","features":{"person":"2.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mebnî","gloss":"seni"},{"position":5,"surface":"أَن","pos":"harf","posDetail":"Nasb Edat","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"أَن","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"-mesi"},{"position":6,"surface":"تَسْجُدَ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"س-ج-د","rootLatin":"s-j-d","lemma":"سُجُود","form":"-","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Ma'lûm","person":"2.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Nasb edatı 'en'den sonra geldiği için mansûb","gloss":"secde etmen"},{"position":7,"surface":"لِمَا","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"لِ","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"için"},{"position":7,"surface":"مَا","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Mevsûl","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مَا","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mebnî (mahallen mecrûr)","gloss":"o şeye ki"},{"position":8,"surface":"خَلَقْتُ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"خ-ل-ق","rootLatin":"kh-l-q","lemma":"خَلْق","form":"-","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"1.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"yarattım"},{"position":9,"surface":"بِ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"بِ","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"ile"},{"position":9,"surface":"يَدَىَّ","pos":"isim","posDetail":"İsim","root":"ي-د-ي","rootLatin":"y-d-y","lemma":"يَد","form":"-","features":{"gender":"Müennes","number":"Tesniye","irab":"Mecrûr","state":"Marife"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr (yâ ile)","gloss":"iki elim"},{"position":9,"surface":"يَّ","pos":"harf","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"ي","form":"-","features":{"person":"1.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Muzâfun ileyh olduğu için mebnî","gloss":"benim"},{"position":10,"surface":"أَ","pos":"harf","posDetail":"İstifham Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"أَ","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"mı"},{"position":10,"surface":"اسْتَكْبَرْتَ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"ك-ب-ر","rootLatin":"k-b-r","lemma":"اسْتِكْبَار","form":"İstif'âl","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"2.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"büyüklendin"},{"position":11,"surface":"أَمْ","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"أَمْ","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"yoksa"},{"position":12,"surface":"كُنتَ","pos":"fiil","posDetail":"Nakıs Fiil","root":"ك-و-ن","rootLatin":"k-w-n","lemma":"كَوْن","form":"-","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"2.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"idiniz"},{"position":13,"surface":"مِنَ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مِنْ","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"den"},{"position":14,"surface":"ٱلْعَالِينَ","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Fâil","root":"ع-ل-و","rootLatin":"ʿ-l-w","lemma":"عَالٍ","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mecrûr","state":"Marife"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr (yâ ile)","gloss":"yüce olanlardan"}]

## Bu Âyetin İşârî/Tasavvufî Olarak Ele Alındığı Eserler

- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4** — Ahmed Avni Konuk · *38/75*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4** — Ahmed Avni Konuk · *38/75*
- **Kelime-i İdrîsiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi · *38/75*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4** — Ahmed Avni Konuk · *38/75*
- **Hicr Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *38/75*
- **Kelime-i Âdemiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi · *38/75*
- **Kamer Sûresi** · *38/75*
- **TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *38/75*
- **Kelime-i Şîsiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi · *38/75*
- **TB. Kelime-i Îseviyye** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *38/75*
- **Kelime-i Îseviyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi · *38/75*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4** — Ahmed Avni Konuk · *38/75*