# Fetih Sûresi, 17. Âyet (48:17)

> لَّيْسَ عَلَى ٱلْأَعْمَىٰ حَرَجٌ وَلَا عَلَى ٱلْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى ٱلْمَرِيضِ حَرَجٌ ۗ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ يُدْخِلْهُ جَنَّـٰتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ ۖ وَمَن يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذَابًا أَلِيمًا

*Leyse ‘alâ-l-a'mâ haracun velâ ‘alâ-l-a'raci haracun velâ ‘alâ-lmerîdi harac(un)(k) vemen yuti'i(A)llâhe ve rasûlehu yudḣilhu cennâtin tecrî min tahtihâ-l-enhâr(u)(s) vemen yetevelle yu'ażżibhu ‘ażâben elîmâ(n)*

**Meal (Diyanet):** Köre güçlük yoktur, topala güçlük yoktur, hastaya güçlük yoktur. (Bunlar savaşa katılmak zorunda değillerdir.) Kim Allah'a ve Peygamberine itaat ederse, Allah onu, içlerinden ırmaklar akan cennetlere koyar. Kim de yüz çevirirse, onu elem dolu bir azaba uğratır.

**Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/tefsir/48/17

---

## Kelime Tahlili

{"summary":"Bu ayet, savaş yükümlülüğünden muafiyetleri ve Allah'a itaat ile isyanın sonuçlarını ele almaktadır. Anahtar kavramlar, 'sorumluluk', 'itaat', 'cennetler', 'yüz çevirme' ve 'azap' etrafında şekillenerek, dini yükümlülükler, mükafat ve ceza arasındaki ilişkiyi vurgular.","keyConcepts":[{"word":"حَرَجٌ","root":"ح-ر-ج","rootLatin":"h-r-c","meaning":"Ayette, gözleri görmeyen, topal ve hasta gibi kişilerin savaşa katılmama durumunda üzerlerine düşen bir sorumluluk veya günahın olmaması anlamında kullanılmıştır.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Harc kelimesi, daralma, sıkıntı ve günah anlamına gelir. Ayetteki 'aleyhi haracun' ifadesi, bu kişilerin savaşa katılmamaları durumunda üzerlerine bir günahın, bir sıkıntının veya bir sorumluluğun düşmeyeceğini ifade eder. Bu, şer'î bir ruhsatı ve kolaylığı belirtir."},{"author":"Ebû Ubeyde","work":"Mecâzü'l-Kur'ân","detail":"Harc, burada 'günah' veya 'vebal' anlamındadır. Ayet, bu zayıf ve hasta kişilerin savaşa katılmamaları durumunda herhangi bir günah işlemeyeceklerini, üzerlerinde bir sorumluluk kalmayacağını mecazi olarak ifade eder."},{"author":"Toshihiko Izutsu","work":"Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar","detail":"Harc kavramı, Kur'an'da genellikle bir kısıtlama, zorluk veya günah anlamında kullanılır. Bu ayette ise, belirli durumlar için bu kısıtlamanın kaldırıldığını, yani bir muafiyetin söz konusu olduğunu gösterir. Bu, İslam'ın kolaylık ilkesini yansıtır."}]},{"word":"يُطِعِ","root":"ط-و-ع","rootLatin":"t-v-'-","meaning":"Allah'ın ve Resulü'nün emirlerine uymak, boyun eğmek ve itaat etmek anlamındadır.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Tâ'at, isteyerek ve gönüllü olarak boyun eğmek, emre uymak demektir. Ayetteki 'men yuti'i' ifadesi, Allah'ın ve Resulü'nün hükümlerine gönüllü olarak uyan kişileri kasteder ve bu itaatin karşılığını müjdeler."},{"author":"Fîrûzâbâdî","work":"Basâiru Zevi't-Temyîz","detail":"Tâ'at, bir emre veya yasağa uygun davranmaktır. Bu ayette, Allah'ın ve Resulü'nün koyduğu kurallara riayet etmenin, cennetle mükafatlandırılacak bir davranış olduğunu belirtir."}]},{"word":"جَنَّـٰتٍ","root":"ج-ن-ن","rootLatin":"c-n-n","meaning":"Allah'a itaat edenlere vaat edilen, ağaçlarla örtülü, bahçelerle dolu, ırmakların aktığı ebedi ikamet yerleri.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Cennet, aslen 'örtmek' anlamına gelen 'cenn' kökünden türemiştir. Ağaçların ve bitkilerin toprağı örtmesi sebebiyle bahçelere bu isim verilmiştir. Kur'an'da ise, ahirette müminlere vaat edilen, güzelliklerle dolu, ırmakların aktığı mekanları ifade eder."},{"author":"İbn Kuteybe","work":"Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Cennet, dünyadaki bahçelerden farklı olarak, Allah'ın mümin kulları için hazırladığı, içinde her türlü nimetin bulunduğu, ebedi kalacakları yerlerdir. Ayetteki 'tecri min tahtihel enhar' ifadesi, bu cennetlerin altından ırmakların aktığını belirterek, onun güzelliğini ve ferahlığını vurgular."},{"author":"Toshihiko Izutsu","work":"Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar","detail":"Cennet, Kur'an'ın temel kavramlarından biridir ve müminler için nihai ödülü temsil eder. Genellikle 'altından ırmaklar akan' tasviriyle birlikte anılır, bu da onun bereketini, tazeliğini ve yaşam kaynağı oluşunu simgeler. Bu ayette de itaat edenlere vaat edilen bu ideal mekanı ifade eder."}]},{"word":"يَتَوَلَّ","root":"و-ل-ي","rootLatin":"v-l-y","meaning":"Allah'ın ve Resulü'nün emirlerinden yüz çevirmek, onlara sırt dönmek ve isyan etmek anlamındadır.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Tevelli, bir şeyden yüz çevirmek, sırt dönmek ve uzaklaşmak anlamına gelir. Ayetteki 'men yetevella' ifadesi, Allah'ın ve Resulü'nün yolundan sapmayı, onlara itaatten kaçınmayı ve isyan etmeyi ifade eder."},{"author":"Ebu'l-Bekâ el-Kefevî","work":"el-Külliyyât","detail":"Tevelli, bir işten veya kişiden yüz çevirip uzaklaşmaktır. Bu ayette, Allah'ın emirlerine uymayan, onlardan yüz çeviren kişilerin karşılaşacağı akıbeti belirtmek için kullanılmıştır."}]},{"word":"عَذَابًا","root":"ع-ذ-ب","rootLatin":"'-z-b","meaning":"Allah'ın emirlerinden yüz çevirenlere verilecek olan, can yakıcı ve elem verici ceza.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Azap, bir şeyi engellemek, alıkoymak ve acı vermek anlamlarına gelir. Kur'an'da ise, Allah'ın isyancılara ve günahkarlara verdiği elem verici cezayı ifade eder. Ayetteki 'azaben elîmen' ifadesi, bu cezanın şiddetini ve acı vericiliğini vurgular."},{"author":"Ebû Ubeyde","work":"Mecâzü'l-Kur'ân","detail":"Azap, burada 'ceza' anlamındadır. 'Elîm' sıfatıyla birlikte kullanılması, bu cezanın çok şiddetli ve acı verici olduğunu mecazi olarak belirtir. Allah'a isyan edenlerin karşılaşacağı kötü akıbeti tasvir eder."},{"author":"Mevlüt Güngör","work":"Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi","detail":"Azap kelimesi, Kur'an'da genellikle Allah'ın gazabının bir tezahürü olarak, günahkarların dünyada veya ahirette karşılaşacakları elem verici sonuçları ifade eder. Bu ayette, Allah'ın emirlerinden yüz çevirmenin kaçınılmaz ve şiddetli bir cezayla sonuçlanacağını belirtir."}]}]}

## Tefsir

{"topics":["cihad","cennet","cehennem","ahiret-mukafat"]}

## Tefsir

[{"position":1,"surface":"لَّيْسَ","pos":"fiil","posDetail":"Nakıs Fiil","root":"l-y-s","rootLatin":"l-y-s","lemma":"لَيْسَ","form":"-","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"değildir"},{"position":2,"surface":"عَلَى","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"عَلَى","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"üzerine"},{"position":3,"surface":"ٱلْأَعْمَىٰ","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Tafdîl","root":"'-m-y","rootLatin":"'-m-y","lemma":"أَعْمَى","form":"Ef'al","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mecrûr","state":"Marife"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr","gloss":"kör"},{"position":4,"surface":"حَرَجٌ","pos":"isim","posDetail":"Masdar","root":"h-r-c","rootLatin":"h-r-j","lemma":"حَرَج","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Merfû","state":"Nekre"},"irabReason":"Leyse'nin ismi olduğu için merfû","gloss":"sorumluluk"},{"position":5,"surface":"وَلَا","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"ve"},{"position":5,"surface":"لَا","pos":"harf","posDetail":"Nefy Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"لَا","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"değil"},{"position":6,"surface":"عَلَى","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"عَلَى","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"üzerine"},{"position":7,"surface":"ٱلْأَعْرَجِ","pos":"isim","posDetail":"Sıfat-ı Müşebbehe","root":"'-r-j","rootLatin":"'-r-j","lemma":"أَعْرَج","form":"Ef'al","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mecrûr","state":"Marife"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr","gloss":"topal"},{"position":8,"surface":"حَرَجٌ","pos":"isim","posDetail":"Masdar","root":"h-r-j","rootLatin":"h-r-j","lemma":"حَرَج","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Merfû","state":"Nekre"},"irabReason":"Leyse'nin ismi olduğu için merfû","gloss":"sorumluluk"},{"position":9,"surface":"وَلَا","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"ve"},{"position":9,"surface":"لَا","pos":"harf","posDetail":"Nefy Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"لَا","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"değil"},{"position":10,"surface":"عَلَى","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"عَلَى","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"üzerine"},{"position":11,"surface":"ٱلْمَرِيضِ","pos":"isim","posDetail":"Sıfat-ı Müşebbehe","root":"m-r-d","rootLatin":"m-r-d","lemma":"مَرِيض","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mecrûr","state":"Marife"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr","gloss":"hasta"},{"position":12,"surface":"حَرَجٌ","pos":"isim","posDetail":"Masdar","root":"h-r-j","rootLatin":"h-r-j","lemma":"حَرَج","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Merfû","state":"Nekre"},"irabReason":"Leyse'nin ismi olduğu için merfû","gloss":"sorumluluk"},{"position":13,"surface":"وَمَن","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"ve"},{"position":13,"surface":"مَن","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Şart","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مَن","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"İsm-i şart olduğu için mebnî","gloss":"kim"},{"position":14,"surface":"يُطِعِ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"t-w-'-","rootLatin":"t-w-'-","lemma":"أَطَاعَ","form":"İf'âl","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Meczûm"},"irabReason":"Şart fiili olduğu için meczûm","gloss":"itaat ederse"},{"position":15,"surface":"ٱللَّهَ","pos":"isim","posDetail":"Özel İsim","root":"'-l-h","rootLatin":"'-l-h","lemma":"ٱللَّه","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mansûb","state":"Marife"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mansûb","gloss":"Allah'a"},{"position":16,"surface":"وَرَسُولَهُۥ","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"ve"},{"position":16,"surface":"رَسُولَ","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Fâil","root":"r-s-l","rootLatin":"r-s-l","lemma":"رَسُول","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mansûb","state":"Marife"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mansûb","gloss":"elçisi"},{"position":16,"surface":"هُۥ","pos":"harf","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُوَ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Muzâfun ileyh olduğu için mecrûr","gloss":"onun"},{"position":17,"surface":"يُدْخِلْهُ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"d-h-l","rootLatin":"d-h-l","lemma":"أَدْخَلَ","form":"İf'âl","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Meczûm"},"irabReason":"Şartın cevabı olduğu için meczûm","gloss":"sokar onu"},{"position":17,"surface":"هُ","pos":"harf","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُوَ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mansûb","gloss":"onu"},{"position":18,"surface":"جَنَّـٰتٍۢ","pos":"isim","posDetail":"Cemi Müennes Salim","root":"j-n-n","rootLatin":"j-n-n","lemma":"جَنَّة","form":"-","features":{"gender":"Müennes","number":"Cemi","irab":"Mansûb","state":"Nekre"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mansûb","gloss":"cennetler"},{"position":19,"surface":"تَجْرِى","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"j-r-y","rootLatin":"j-r-y","lemma":"جَرَى","form":"-","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müennes","number":"Müfred","irab":"Merfû"},"irabReason":"Nasb veya cezm edeni olmadığı için merfû","gloss":"akar"},{"position":20,"surface":"مِن","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مِن","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"den"},{"position":21,"surface":"تَحْتِ","pos":"isim","posDetail":"Zarf","root":"t-h-t","rootLatin":"t-h-t","lemma":"تَحْت","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mecrûr","state":"Marife"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr","gloss":"altından"},{"position":21,"surface":"هَا","pos":"harf","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هِيَ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müennes","number":"Müfred","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Muzâfun ileyh olduğu için mecrûr","gloss":"onun"},{"position":22,"surface":"ٱلْأَنْهَـٰرُ","pos":"isim","posDetail":"Cemi Teksir","root":"n-h-r","rootLatin":"n-h-r","lemma":"نَهْر","form":"-","features":{"gender":"Müennes","number":"Cemi","irab":"Merfû","state":"Marife"},"irabReason":"Fâil olduğu için merfû","gloss":"ırmaklar"},{"position":23,"surface":"وَمَن","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"ve"},{"position":23,"surface":"مَن","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Şart","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مَن","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"İsm-i şart olduğu için mebnî","gloss":"kim"},{"position":24,"surface":"يَتَوَلَّ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"w-l-y","rootLatin":"w-l-y","lemma":"تَوَلَّى","form":"Tefa''ul","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Meczûm"},"irabReason":"Şart fiili olduğu için meczûm","gloss":"yüz çevirirse"},{"position":25,"surface":"يُعَذِّبْهُ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"'-dh-b","rootLatin":"'-dh-b","lemma":"عَذَّبَ","form":"Tef'îl","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Meczûm"},"irabReason":"Şartın cevabı olduğu için meczûm","gloss":"azap eder ona"},{"position":25,"surface":"هُ","pos":"harf","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُوَ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mansûb","gloss":"onu"},{"position":26,"surface":"عَذَابًا","pos":"isim","posDetail":"Masdar","root":"'-dh-b","rootLatin":"'-dh-b","lemma":"عَذَاب","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mansûb","state":"Nekre"},"irabReason":"Mef'ûl-i mutlak olduğu için mansûb","gloss":"azap"},{"position":27,"surface":"أَلِيمًۭا","pos":"isim","posDetail":"Sıfat-ı Müşebbehe","root":"'-l-m","rootLatin":"'-l-m","lemma":"أَلِيم","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mansûb","state":"Nekre"},"irabReason":"Önceki ismin sıfatı olduğu için mansûb","gloss":"acı veren"}]

## Bu Âyetin İşârî/Tasavvufî Olarak Ele Alındığı Eserler

- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9** — Ahmed Avni Konuk · *48/17*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9** — Ahmed Avni Konuk · *48/17*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9** — Ahmed Avni Konuk · *48/17*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9** — Ahmed Avni Konuk · *48/17*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *48/17*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *48/17*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *48/17*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *48/17*
- **Feth Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *48/17*
- **Feth Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *48/17*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *48/17*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *48/17*