# Hadîd Sûresi, 16. Âyet (57:16)

> ۞ أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَن تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ ٱللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ ٱلْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا۟ كَٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَـٰبَ مِن قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ ٱلْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ ۖ وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ فَـٰسِقُونَ

*Elem ye/ni lilleżîne âmenû en taḣşe'a kulûbuhum liżikri(A)llâhi vemâ nezele mine-lhakki velâ yekûnû kelleżîne ûtû-lkitâbe min kablu fetâle ‘aleyhimu-l-emedu fekaset kulûbuhum(s) ve keśîrun minhum fâsikûn(e)*

**Meal (Diyanet):** İman edenlerin Allah'ı zikretmekten ve inen haktan dolayı kalplerinin saygı ile ürpermesinin zamanı gelmedi mi? Daha önce kendilerine kitap verilip de, üzerinden uzun zaman geçen, böylece kalpleri katılaşanlar gibi olmasınlar. Onlardan birçoğu fasık kimselerdir.

**Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/tefsir/57/16

---

## Kelime Tahlili

{"summary":"Hadîd Suresi 16. ayet, müminlerin kalplerinin Allah'ın zikrine ve inen hakikate yönelmesi gerektiğini vurgularken, önceki kitap ehlinin kalplerinin katılaşması üzerinden bir uyarıda bulunmaktadır. Ayet, iman, huşu, zikir, hak ve kalplerin katılaşması gibi temel kavramlar etrafında şekillenmektedir.","keyConcepts":[{"word":"ءَامَنُوا۟","root":"ء-م-ن","rootLatin":"e-m-n","meaning":"İnanmak, tasdik etmek, güvenmek ve emniyet içinde olmak anlamlarını taşır; burada Allah'a ve getirdiklerine iman edenleri ifade eder.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"İman (إيمان), 'emn' (أمن) kökünden gelir ve kalbin tasdikiyle birlikte emniyet ve güven duygusunu ifade eder. Ayetteki 'âmenû' (ءَامَنُوا۟) kelimesi, Allah'a ve O'ndan inen hakikate kalben ve fiilen teslim olanları, bu teslimiyetle emniyet ve huzur bulanları anlatır."},{"author":"Toshihiko Izutsu","work":"Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar","detail":"İzutu'ya göre 'iman' (إيمان) kavramı, Kur'an'da sadece bir inanç beyanı değil, aynı zamanda Allah'a karşı tam bir güven ve teslimiyet halidir. Ayetteki 'âmenû' (ءَامَنُوا۟) ifadesi, bu güven ve teslimiyetin bir sonucu olarak kalplerin huşu duyması gerektiği çağrısını içerir."}]},{"word":"تَخْشَعَ","root":"خ-ش-ع","rootLatin":"h-ş-a","meaning":"Huşu duymak, alçakgönüllülük göstermek, boyun eğmek; burada kalplerin Allah'a karşı derin bir saygı ve teslimiyetle yumuşamasını ifade eder.","sources":[{"author":"İbn Kuteybe","work":"Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Huşu (خشوع), kalbin Allah'a karşı tevazu göstermesi, boyun eğmesi ve yumuşamasıdır. Ayetteki 'tahşaa' (تَخْشَعَ) kelimesi, müminlerin kalplerinin Allah'ın zikri ve inen hakikat karşısında katılıklarını bırakıp, derin bir saygı ve teslimiyetle dolmasını ifade eder."},{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Huşu (خشوع), bedenin ve kalbin Allah'a karşı gösterdiği tevazu ve boyun eğme halidir. Ayetteki 'tahşaa kulûbuhum' (تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ) ifadesi, kalplerin Allah'ın azameti karşısında korku ve saygıyla yumuşamasını, O'nun emirlerine teslim olmasını anlatır."}]},{"word":"لِذِكْرِ","root":"ذ-ك-ر","rootLatin":"z-k-r","meaning":"Anmak, hatırlamak, zikretmek; burada Allah'ı anmayı, O'nun ayetlerini ve emirlerini hatırlamayı ifade eder.","sources":[{"author":"Ebû Ubeyde","work":"Mecâzü'l-Kur'ân","detail":"Zikir (ذكر), hem dil ile anmayı hem de kalple hatırlamayı kapsar. Ayetteki 'li-zikrillâh' (لِذِكْرِ ٱللَّهِ) ifadesi, Allah'ı anmanın, O'nun kudretini ve nimetlerini hatırlamanın, kalplerin huşu duyması için bir vesile olduğunu belirtir."},{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Zikir (ذكر), unutmanın zıddı olup, hem kalple hatırlama hem de dille ifade etme anlamlarına gelir. Ayetteki 'li-zikrillâh' (لِذِكْرِ ٱللَّهِ) ifadesi, Allah'ı anmanın, O'nun varlığını, birliğini ve emirlerini sürekli akılda tutmanın, kalplerin yumuşamasında merkezi bir rol oynadığını vurgular."}]},{"word":"ٱلْحَقِّ","root":"ح-ق-ق","rootLatin":"h-k-k","meaning":"Gerçek, doğru, hakikat; burada Allah tarafından indirilen ve şüphe götürmeyen ilahi mesajı ifade eder.","sources":[{"author":"Ebû Bekir es-Sicistânî","work":"Nüzhetü'l-Kulûb","detail":"Hak (حق), varlığı sabit olan, doğru ve gerçek olan şeydir. Ayetteki 'minal-hakk' (مِنَ ٱلْحَقِّ) ifadesi, Allah tarafından indirilen Kur'an'ın ve içerdiği hükümlerin mutlak gerçek olduğunu, kalplerin bu hakikate teslim olması gerektiğini belirtir."},{"author":"Fîrûzâbâdî","work":"Basâiru Zevi't-Temyîz","detail":"Hak (حق), Allah'ın sıfatlarından biri olup, O'nun varlığının ve sözlerinin doğruluğunu ifade eder. Ayetteki 'minal-hakk' (مِنَ ٱلْحَقِّ) ifadesi, Allah'tan gelen vahyin, yani Kur'an'ın, şüphe götürmez bir gerçek olduğunu ve müminlerin kalplerinin bu hakikate yönelmesi gerektiğini vurgular."}]},{"word":"فَقَسَتْ","root":"ق-س-و","rootLatin":"k-s-v","meaning":"Katılaşmak, sertleşmek; burada kalplerin duyarsızlaşması, Allah'ın zikrine ve hakikate karşı kapanması anlamındadır.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Kasvet (قسوة), bir şeyin sertleşmesi ve katılaşmasıdır. Kalplerin kasveti ise, onların Allah'ın ayetlerinden etkilenmemesi, öğüt almaması ve duyarsızlaşmasıdır. Ayetteki 'fekaset kulûbuhum' (فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ) ifadesi, önceki kitap ehlinin uzun zaman geçmesiyle kalplerinin katılaştığını, yani manevi duyarlılıklarını yitirdiklerini anlatır."},{"author":"Ebu'l-Bekâ el-Kefevî","work":"el-Külliyyât","detail":"Kalbin kasveti (قسوة القلب), kalbin Allah'ın zikrinden ve ayetlerinden etkilenmemesi, öğüt kabul etmemesi ve merhamet duygusunu yitirmesidir. Ayetteki 'fekaset kulûbuhum' (فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ) ifadesi, önceki ümmetlerin zamanla ilahi mesajdan uzaklaşarak kalplerinin katılaştığını ve bunun bir uyarı niteliği taşıdığını gösterir."}]}]}

## Tefsir

{"topics":["zikir","iman","takva","ilahi-kitaplar","hidayet-dalalet"]}

## Tefsir

[{"position":1,"surface":"أَ","pos":"harf","posDetail":"İstifham Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"أَ","form":"-","features":{},"irabReason":"Soru edatı olduğu için mebnî","gloss":"mi?"},{"position":1,"surface":"لَمْ","pos":"harf","posDetail":"Cezm Edatı","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"لَمْ","form":"-","features":{},"irabReason":"Cezm edatı olduğu için mebnî","gloss":"değil"},{"position":2,"surface":"يَأْنِ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"ء-ن-ي","rootLatin":"hamza-n-y","lemma":"أَنَى","form":"Mücerred","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Meczûm"},"irabReason":"Cezm edatı (لَمْ) ile meczûm olduğu için meczûm","gloss":"zamanı gelmedi mi?"},{"position":3,"surface":"لِ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"لِ","form":"-","features":{},"irabReason":"Harf-i cer olduğu için mebnî","gloss":"için"},{"position":3,"surface":"ٱلَّذِينَ","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Mevsûl","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"ٱلَّذِينَ","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Harf-i cerden (لِ) sonra geldiği için mecrûr","gloss":"o kimseler ki"},{"position":4,"surface":"ءَامَنُوٓا۟","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"ء-م-ن","rootLatin":"hamza-m-n","lemma":"آمَنَ","form":"İf'âl","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"iman ettiler"},{"position":5,"surface":"أَن","pos":"harf","posDetail":"Nasb Edatı","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"أَن","form":"-","features":{},"irabReason":"Nasb edatı olduğu için mebnî","gloss":"ki"},{"position":6,"surface":"تَخْشَعَ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"خ-ش-ع","rootLatin":"kh-sh-ayn","lemma":"خَشَعَ","form":"Mücerred","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müennes","number":"Müfred","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Nasb edatı (أَن) ile mansûb olduğu için mansûb","gloss":"huşu duysun"},{"position":7,"surface":"قُلُوبُ","pos":"isim","posDetail":"İsim","root":"ق-ل-ب","rootLatin":"q-l-b","lemma":"قَلْب","form":"-","features":{"gender":"Müennes","number":"Cemi","irab":"Merfû","state":"Marife"},"irabReason":"Fiil-i muzâri (تَخْشَعَ) 'nin fâili olduğu için merfû","gloss":"kalpleri"},{"position":7,"surface":"هُمْ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُوَ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Muzâfun ileyh olduğu için mebnî ve mahallen mecrûr","gloss":"onların"},{"position":8,"surface":"لِ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"لِ","form":"-","features":{},"irabReason":"Harf-i cer olduğu için mebnî","gloss":"için"},{"position":8,"surface":"ذِكْرِ","pos":"isim","posDetail":"Masdar","root":"ذ-ك-ر","rootLatin":"dh-k-r","lemma":"ذِكْر","form":"Mücerred","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mecrûr","state":"Marife"},"irabReason":"Harf-i cerden (لِ) sonra geldiği için mecrûr","gloss":"zikri"},{"position":9,"surface":"ٱللَّهِ","pos":"isim","posDetail":"Özel İsim","root":"ا-ل-ه","rootLatin":"hamza-l-h","lemma":"ٱللَّه","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mecrûr","state":"Marife"},"irabReason":"Muzâfun ileyh olduğu için mecrûr","gloss":"Allah'ın"},{"position":10,"surface":"وَ","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{},"irabReason":"Atıf harfi olduğu için mebnî","gloss":"ve"},{"position":10,"surface":"مَا","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Mevsûl","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مَا","form":"-","features":{"irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Atfedildiği (ذِكْرِ) için mecrûr","gloss":"şey"},{"position":11,"surface":"نَزَلَ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"ن-ز-ل","rootLatin":"n-z-l","lemma":"نَزَلَ","form":"Mücerred","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"indi"},{"position":12,"surface":"مِنَ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مِنْ","form":"-","features":{},"irabReason":"Harf-i cer olduğu için mebnî","gloss":"-den"},{"position":13,"surface":"ٱلْحَقِّ","pos":"isim","posDetail":"İsim","root":"ح-ق-ق","rootLatin":"h-q-q","lemma":"حَقّ","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mecrûr","state":"Marife"},"irabReason":"Harf-i cerden (مِنَ) sonra geldiği için mecrûr","gloss":"hak"},{"position":14,"surface":"وَ","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{},"irabReason":"Atıf harfi olduğu için mebnî","gloss":"ve"},{"position":14,"surface":"لَا","pos":"harf","posDetail":"Nehiy Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"لَا","form":"-","features":{},"irabReason":"Nehiy harfi olduğu için mebnî","gloss":"olmasınlar"},{"position":15,"surface":"يَكُونُوٓا۟","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"ك-و-ن","rootLatin":"k-w-n","lemma":"كَانَ","form":"Mücerred","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Meczûm"},"irabReason":"Nehiy harfi (لَا) ile meczûm olduğu için meczûm","gloss":"olsunlar"},{"position":16,"surface":"كَ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"كَ","form":"-","features":{},"irabReason":"Harf-i cer olduğu için mebnî","gloss":"gibi"},{"position":16,"surface":"ٱلَّذِينَ","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Mevsûl","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"ٱلَّذِينَ","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Harf-i cerden (كَ) sonra geldiği için mecrûr","gloss":"o kimseler ki"},{"position":17,"surface":"أُوتُوا۟","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"ء-ت-ي","rootLatin":"hamza-t-y","lemma":"آتَى","form":"İf'âl","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Meçhul","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"verildi onlara"},{"position":18,"surface":"ٱلْكِتَـٰبَ","pos":"isim","posDetail":"İsim","root":"ك-ت-ب","rootLatin":"k-t-b","lemma":"كِتَاب","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mansûb","state":"Marife"},"irabReason":"Nâib-i fâil olduğu için mansûb","gloss":"kitap"},{"position":19,"surface":"مِن","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مِنْ","form":"-","features":{},"irabReason":"Harf-i cer olduğu için mebnî","gloss":"-den"},{"position":20,"surface":"قَبْلُ","pos":"isim","posDetail":"Zarf","root":"ق-ب-ل","rootLatin":"q-b-l","lemma":"قَبْل","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Muzâfun ileyh hazfedildiği için mebnî","gloss":"önce"},{"position":21,"surface":"فَ","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"فَ","form":"-","features":{},"irabReason":"Atıf harfi olduğu için mebnî","gloss":"böylece"},{"position":21,"surface":"طَالَ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"ط-و-ل","rootLatin":"t-w-l","lemma":"طَالَ","form":"Mücerred","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"uzadı"},{"position":22,"surface":"عَلَيْ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"عَلَى","form":"-","features":{},"irabReason":"Harf-i cer olduğu için mebnî","gloss":"üzerine"},{"position":22,"surface":"هِمُ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُوَ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Harf-i cerden (عَلَى) sonra geldiği için mebnî ve mahallen mecrûr","gloss":"onların"},{"position":23,"surface":"ٱلْأَمَدُ","pos":"isim","posDetail":"İsim","root":"ء-م-د","rootLatin":"hamza-m-d","lemma":"أَمَد","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Merfû","state":"Marife"},"irabReason":"Fiil (طَالَ) 'nin fâili olduğu için merfû","gloss":"süre"},{"position":24,"surface":"فَ","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"فَ","form":"-","features":{},"irabReason":"Atıf harfi olduğu için mebnî","gloss":"böylece"},{"position":24,"surface":"قَسَتْ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"ق-س-و","rootLatin":"q-s-w","lemma":"قَسَا","form":"Mücerred","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müennes","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"katılaştı"},{"position":25,"surface":"قُلُوبُ","pos":"isim","posDetail":"İsim","root":"ق-ل-ب","rootLatin":"q-l-b","lemma":"قَلْب","form":"-","features":{"gender":"Müennes","number":"Cemi","irab":"Merfû","state":"Marife"},"irabReason":"Fiil (قَسَتْ) 'nin fâili olduğu için merfû","gloss":"kalpleri"},{"position":25,"surface":"هُمْ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُوَ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Muzâfun ileyh olduğu için mebnî ve mahallen mecrûr","gloss":"onların"},{"position":26,"surface":"وَ","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{},"irabReason":"Atıf harfi olduğu için mebnî","gloss":"ve"},{"position":26,"surface":"كَثِيرٌۭ","pos":"isim","posDetail":"Sıfat-ı Müşebbehe","root":"ك-ث-ر","rootLatin":"k-th-r","lemma":"كَثِير","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Merfû","state":"Nekre"},"irabReason":"Mübteda olduğu için merfû","gloss":"çoğu"},{"position":27,"surface":"مِّنْ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مِنْ","form":"-","features":{},"irabReason":"Harf-i cer olduğu için mebnî","gloss":"-den"},{"position":27,"surface":"هُمْ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُوَ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Harf-i cerden (مِنْ) sonra geldiği için mebnî ve mahallen mecrûr","gloss":"onlardan"},{"position":28,"surface":"فَـٰسِقُونَ","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Fâil","root":"ف-س-ق","rootLatin":"f-s-q","lemma":"فَاسِق","form":"Mücerred","features":{"gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Merfû","state":"Nekre"},"irabReason":"Haber olduğu için merfû","gloss":"yoldan çıkmışlar"}]

## Bu Âyetin İşârî/Tasavvufî Olarak Ele Alındığı Eserler

- **Tesbih ve Zikir** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *57/16*
- **Hadîd Sûresi** · *57/16*
- **Hadîd Sûresi** · *57/16*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *57/16*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *57/16*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *57/16*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *57/16*
- **Tesbih ve Zikir** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *57/16*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *57/16*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *57/16*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *57/16*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk · *57/16*