# Kıyâme Sûresi, 14. Âyet (75:14)

> بَلِ ٱلْإِنسَـٰنُ عَلَىٰ نَفْسِهِۦ بَصِيرَةٌ

*Beli-l-insânu ‘alâ nefsihi basîra(tun)*

**Meal (Diyanet):** (14-15) Hatta, mazeretlerini ortaya koysa da, o gün insan kendi aleyhine şahittir.

**Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/tefsir/75/14

---

## Kelime Tahlili

{"summary":"Kıyâme Suresi 14. ayet, insanın kendi nefsine karşı bir şahitlik konumunda olduğunu vurgular. Ayet, insanın içsel muhasebesini ve kendini bilme yeteneğini dilbilimsel olarak 'insan', 'nefis' ve 'basîra' kavramları üzerinden derinlemesine ele almaktadır.","keyConcepts":[{"word":"ٱلْإِنسَـٰنُ","root":"أ ن س","rootLatin":"e-n-s","meaning":"Bu ayette insan, kendi eylemlerinin ve durumunun farkında olan, muhasebe yapabilen varlık olarak ele alınır.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'insan' kelimesini 'üns' (yakınlık, alışkanlık) kökünden türeterek, insanın diğer varlıklarla ünsiyet kurma ve sosyal bir varlık olma özelliğine dikkat çeker. Ayetteki bağlamda ise, insanın kendi iç dünyasıyla ünsiyet kurarak kendini tanıması ve muhasebe etmesi anlamını taşır."},{"author":"Toshihiko Izutsu","work":"Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar","detail":"Izutsu, Kur'an'daki 'insan' kavramının, hem zayıf ve nankör yönlerini hem de Allah'ın halifesi olma potansiyelini barındıran karmaşık bir varlık olduğunu belirtir. Bu ayetteki 'insan', kendi içsel gerçekliğini idrak edebilen, dolayısıyla kendi aleyhine şahitlik yapabilecek bir varlık olarak öne çıkar."},{"author":"Ebû Ubeyde","work":"Mecâzü'l-Kur'ân","detail":"Ebû Ubeyde, 'insan' kelimesinin Kur'an'daki kullanımlarını mecazi anlamlarıyla birlikte ele alır. Bu ayetteki 'insan', kendi durumunu en iyi bilen ve kendi hakkında hüküm verebilecek kapasitede olan bir varlık olarak mecazi bir derinlik kazanır."}]},{"word":"نَفْسِهِۦ","root":"ن ف س","rootLatin":"n-f-s","meaning":"Burada 'nefis', insanın benliği, özü, iç dünyası ve kişiliği anlamında kullanılmıştır.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'nefis' kelimesinin Kur'an'da ruh, can, beden ve benlik gibi farklı anlamlarda kullanıldığını belirtir. Bu ayette 'nefis', insanın kendi öz varlığına, iç dünyasına ve bilincine işaret eder; yani insanın kendi kendini yargılayacağı 'benliği'dir."},{"author":"Ebu'l-Bekâ el-Kefevî","work":"el-Külliyyât","detail":"Kefevî, 'nefis'in hem ruhani hem de cismani yönleri kapsayan geniş bir kavram olduğunu ifade eder. Ayetteki 'nefsihî' ifadesi, insanın kendi içsel muhasebesini yapacağı, kendi benliğinin farkında olacağı bir durumu vurgular."},{"author":"Mevlüt Güngör","work":"Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi","detail":"Güngör, 'nefis' kelimesinin Kur'an'da genellikle insanın irade, duygu ve düşünce merkezini ifade ettiğini belirtir. Bu ayette 'nefis', insanın kendi eylemlerinin ve niyetlerinin bilincinde olan, kendini sorgulayabilen içsel varlığına karşılık gelir."}]},{"word":"بَصِيرَةٌ","root":"ب ص ر","rootLatin":"b-s-r","meaning":"Bu kelime, insanın kendi iç dünyasını, eylemlerini ve durumunu idrak etme, anlama ve şahitlik etme yeteneğini ifade eder.","sources":[{"author":"İbn Kuteybe","work":"Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân","detail":"İbn Kuteybe, 'basîra' kelimesini 'basar' (görme) kökünden türeterek, kalbin görme yeteneği, içgörü ve idrak olarak açıklar. Ayetteki 'basîra', insanın kendi nefsine karşı bir şahit gibi, içsel bir kavrayışla kendi durumunu görmesi ve bilmesi anlamındadır."},{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'basîra'yı kalbin idraki, hakikati ayırt etme yeteneği olarak tanımlar. Bu ayette 'basîra', insanın kendi kusurlarını, günahlarını ve durumunu başkalarının şahitliğine ihtiyaç duymadan, kendi içsel bilgisiyle idrak etme gücünü ifade eder."},{"author":"Semîn el-Halebî","work":"Umdetü'l-Huffâz","detail":"Semîn el-Halebî, 'basîra'nın sadece gözle görmek değil, aynı zamanda akıl ve kalp ile idrak etmek olduğunu vurgular. Ayetteki 'basîra', insanın kendi aleyhine delil olabilecek kadar keskin bir içgörüye sahip olduğunu, kendi durumunu net bir şekilde görebildiğini anlatır."},{"author":"Toshihiko Izutsu","work":"Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar","detail":"Izutsu, 'basîra' kavramının Kur'an'da genellikle hakikati idrak etme, doğruyu yanlıştan ayırma yeteneği olarak kullanıldığını belirtir. Bu ayette 'basîra', insanın kendi içsel muhasebesini yaparken sahip olduğu bu idrak yeteneği sayesinde, kendi durumuna dair en doğru şahitliği kendisinin yapabileceğini gösterir."}]}]}

## Tefsir

{"topics":["hesap-mizan","insanin-yaratilisi","ahiret-mukafat"]}

## Tefsir

[{"position":1,"surface":"بَلِ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i İbtidâ / İstidrâk","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"بَل","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"bilakis, aksine"},{"position":2,"surface":"ٱلْإِنسَـٰنُ","pos":"isim","posDetail":"İsim","root":"ا-ن-س","rootLatin":"a-n-s","lemma":"إِنسَان","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Merfû","state":"Marife"},"irabReason":"Mübteda olduğu için merfû","gloss":"insan"},{"position":3,"surface":"عَلَىٰ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"عَلَى","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"üzerine, hakkında"},{"position":4,"surface":"نَفْسِ","pos":"isim","posDetail":"İsim","root":"ن-ف-س","rootLatin":"n-f-s","lemma":"نَفْس","form":"-","features":{"gender":"Müennes","number":"Müfred","irab":"Mecrûr","state":"Nekre"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr","gloss":"nefs, kendi"},{"position":4,"surface":"هِۦ","pos":"harf","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُوَ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Muzâfun ileyh olduğu için mebnî mahallen mecrûr","gloss":"onun"},{"position":5,"surface":"بَصِيرَةٌۭ","pos":"isim","posDetail":"Sıfat-ı Müşebbehe","root":"ب-ص-ر","rootLatin":"b-s-r","lemma":"بَصِيرَة","form":"Fa'îl","features":{"gender":"Müennes","number":"Müfred","irab":"Merfû","state":"Nekre"},"irabReason":"Haber olduğu için merfû","gloss":"gören, şahit"}]

## Bu Âyetin İşârî/Tasavvufî Olarak Ele Alındığı Eserler

- **Kıyâmet Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *75/14*
- **Kıyâmet Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *75/14-15*
- **Kıyâmet Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *75/14*
- **Kıyâmet Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *75/14-15*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5** — Ahmed Avni Konuk · *75/14-15*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5** — Ahmed Avni Konuk · *75/14-15*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5** — Ahmed Avni Konuk · *75/14-15*
- **Kelime-i Muhammediyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi · *75/14-15*
- **Kelime-i Muhammediyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi · *75/14-15*
- **Kelime-i Muhammediyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi · *75/14-15*
- **Kelime-i Muhammediyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi · *75/14-15*
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5** — Ahmed Avni Konuk · *75/14-15*