# Enfâl Sûresi, 16. Âyet (8:16)

> وَمَن يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُۥٓ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِّقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَىٰ فِئَةٍ فَقَدْ بَآءَ بِغَضَبٍ مِّنَ ٱللَّهِ وَمَأْوَىٰهُ جَهَنَّمُ ۖ وَبِئْسَ ٱلْمَصِيرُ

*Vemen yuvellihim yevme-iżin duburahu illâ muteharrifen likitâlin ev mutehayyizen ilâ fi-etin fekad bâe biġadabin mina(A)llâhi veme/vâhu cehennem(u)(s) vebi/se-lmasîr(u)*

**Meal (Diyanet):** -Savaş taktiği olarak düşmanı vurmak için çekilme, ya da diğer bir birliğe katılmak durumu hariç- böyle bir günde her kim onlara arkasını dönerse mutlaka o, Allah'ın gazabına uğramış olur. Onun varacağı yer de cehennemdir. Ne kötü varılacak yerdir orası!

**Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/tefsir/8/16

---

## Tefsir

{"topics":["cihad","cehennem","ahiret-mukafat"]}

## Kelime Tahlili

{"summary":"Enfâl Suresi 16. ayet, savaş meydanında düşmana arkasını dönmenin (firar etmenin) hükmünü ve istisnalarını ele almaktadır. Ayet, bu eylemin Allah'ın gazabına yol açacağını ve cehennemle sonuçlanacağını vurgularken, taktiksel geri çekilme veya başka bir birliğe katılma gibi meşru durumları istisna tutar. Anahtar kavramlar, savaş stratejisi, ilahi gazap ve nihai akıbet etrafında şekillenir.","keyConcepts":[{"word":"يُوَلِّهِمْ","root":"و ل ي","rootLatin":"v-l-y","meaning":"Düşmana arkasını dönmek, firar etmek anlamında kullanılır.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'velâ' kökünün asıl anlamının 'bir şeyin diğerine yakın olması' olduğunu belirtir. 'Tevelli' fiili ise, bir şeyden yüz çevirmek, arkasını dönmek anlamına gelir. Ayetteki 'yuvellihim duburahu' ifadesi, düşmanla yüzleşmek yerine ondan kaçarak arkasını dönmeyi, yani firarı ifade eder. Bu, savaş meydanında düşmandan yüz çevirip kaçma eylemini vurgular."},{"author":"Ebû Ubeyde","work":"Mecâzü'l-Kur'ân","detail":"Ebû Ubeyde, 'yuvellihim duburahu' ifadesini 'onlara arkasını döner' şeklinde açıklar ve bunun mecazi olarak 'kaçmak, firar etmek' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki bağlamda, savaş anında düşmandan yüz çevirip kaçmanın kınandığını ifade eder."}]},{"word":"دُبُرَهُۥٓ","root":"د ب ر","rootLatin":"d-b-r","meaning":"Bir şeyin arkası, art kısmı; burada düşmana dönülen sırt anlamında kullanılır.","sources":[{"author":"İbn Kuteybe","work":"Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân","detail":"İbn Kuteybe, 'dubur' kelimesinin 'bir şeyin arkası' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'yuvellihim duburahu' ifadesiyle, savaşta düşmana karşı durmak yerine sırtını dönerek kaçma eyleminin kastedildiğini açıklar. Bu, fiziksel olarak arkasını dönme eyleminin, firarın bir göstergesi olduğunu vurgular."},{"author":"Fîrûzâbâdî","work":"Basâiru Zevi't-Temyîz","detail":"Fîrûzâbâdî, 'dubur' kelimesinin 'bir şeyin sonu, arkası' anlamlarına geldiğini ve 'edbâr' şeklinde çoğulunun kullanıldığını belirtir. Ayetteki kullanımıyla, savaş meydanında düşmana karşı duruşu bırakıp arkasını dönerek kaçmayı, yani firarı sembolize ettiğini ifade eder."}]},{"word":"مُتَحَرِّفًا","root":"ح ر ف","rootLatin":"h-r-f","meaning":"Savaş taktiği gereği bir tarafa çekilen, mevzi değiştiren.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'harf' kelimesinin 'bir şeyin kenarı, ucu' anlamına geldiğini ve 'taharrüf'ün ise 'bir tarafa yönelmek, sapmak' olduğunu belirtir. Ayetteki 'müteharrifen li-kıtâlin' ifadesi, savaş stratejisi gereği düşmanı yanıltmak veya daha iyi bir mevziye geçmek için yapılan taktiksel bir geri çekilmeyi veya yön değiştirmeyi ifade eder. Bu, firardan farklı olarak meşru bir eylemdir."},{"author":"Semîn el-Halebî","work":"Umdetü'l-Huffâz","detail":"Semîn el-Halebî, 'müteharrif' kelimesinin 'bir tarafa eğilen, yönelen' anlamına geldiğini ve ayetteki bağlamda 'savaşmak için bir tarafa çekilen, mevzi değiştiren' anlamında kullanıldığını açıklar. Bu, düşmandan kaçmak değil, aksine daha etkili bir savaş pozisyonu almak için yapılan bir manevradır."}]},{"word":"مُتَحَيِّزًا","root":"ح ي ز","rootLatin":"h-y-z","meaning":"Başka bir birliğe katılmak, bir gruba sığınmak.","sources":[{"author":"Ebû Bekir es-Sicistânî","work":"Nüzhetü'l-Kulûb","detail":"Sicistânî, 'hayyiz' kelimesinin 'yer, mekan, taraf' anlamına geldiğini belirtir. 'Tehayyüz' ise 'bir yere çekilmek, bir gruba katılmak' demektir. Ayetteki 'mütehayyizen ilâ fietin' ifadesi, savaş meydanında dağılan veya zayıflayan bir birliğin, daha güçlü veya düzenli başka bir birliğe katılarak yeniden toparlanmasını ifade eder. Bu da savaş stratejisinin bir parçasıdır."},{"author":"Ebu'l-Bekâ el-Kefevî","work":"el-Külliyyât","detail":"Kefevî, 'hayyiz'in 'bir şeyin ayrıldığı yer' olduğunu ve 'tehayyüz'ün 'bir tarafa çekilmek, bir gruba iltihak etmek' anlamına geldiğini açıklar. Ayetteki kullanımıyla, savaş esnasında bir askerin veya birliğin, destek almak veya yeniden organize olmak amacıyla başka bir askeri birliğe katılması durumunu ifade eder. Bu, firardan ziyade, stratejik bir birleşmedir."}]},{"word":"بَآءَ","root":"ب و ء","rootLatin":"b-v-'-","meaning":"Geri dönmek, hak etmek, müstahak olmak; burada gazaba uğramak anlamında kullanılır.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'bev' kökünün 'bir yere dönmek, yerleşmek' anlamına geldiğini belirtir. 'Bâe bi-' harf-i ceriyle kullanıldığında ise 'bir şeye müstahak olmak, bir şeyle geri dönmek' anlamını kazanır. Ayetteki 'fekad bâe bi-gadabin minallahi' ifadesi, düşmandan kaçan kişinin Allah'ın gazabına uğramayı hak ettiğini, bu gazapla geri döndüğünü ifade eder."},{"author":"Toshihiko Izutsu","work":"Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar","detail":"Izutsu, 'bev' kökünün Kur'an'da genellikle 'bir şeye geri dönmek, bir akıbete uğramak' anlamında kullanıldığını belirtir. Özellikle 'bâe bi-gadabin' gibi ifadelerde, kişinin yaptığı eylemin doğal bir sonucu olarak ilahi bir ceza veya gazapla karşılaşmasını ifade ettiğini vurgular. Ayetteki bağlamda, firarın Allah'ın gazabını celbeden bir eylem olduğunu gösterir."}]},{"word":"غَضَبٍ","root":"غ ض ب","rootLatin":"ğ-d-b","meaning":"Öfke, hiddet; burada Allah'ın hoşnutsuzluğu ve cezalandırması anlamında kullanılır.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'gadab'ın 'kanın intikam almak için kaynaması' olduğunu ve Allah'a nispet edildiğinde ise 'cezalandırma iradesi' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'bi-gadabin minallahi' ifadesi, savaşta firar edenlere yönelik ilahi bir hoşnutsuzluğu ve bunun sonucunda gelecek olan cezayı ifade eder. Bu, Allah'ın bu tür bir eylemi tasvip etmediğini ve karşılığının olacağını gösterir."},{"author":"Mevlüt Güngör","work":"Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi","detail":"Güngör, 'gadab' kelimesinin Kur'an'da genellikle Allah'ın kullarının isyan ve günahlarına karşı gösterdiği hoşnutsuzluk ve ceza tehdidi anlamında kullanıldığını belirtir. Ayetteki 'Allah'tan bir gazap' ifadesi, savaşta firar etmenin Allah katında büyük bir günah olduğunu ve bunun sonucunda ilahi bir cezaya maruz kalınacağını vurgular."}]}]}

## Tefsir

[{"position":1,"surface":"وَمَن","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{},"irabReason":"Cümleleri birbirine bağladığı için mebnî","gloss":"ve"},{"position":1,"surface":"مَن","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Şart","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مَن","form":"-","features":{"irab":"Merfû","state":"Marife"},"irabReason":"Mübteda olduğu için mebnî mahallen merfû","gloss":"kim"},{"position":2,"surface":"يُوَلِّهِمْ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Muzâri","root":"و-ل-ي","rootLatin":"w-l-y","lemma":"وَلَّى","form":"Tef'îl","features":{"tense":"Muzâri","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Meczûm"},"irabReason":"Şart fiili olduğu için meczûm","gloss":"dönerse"},{"position":2,"surface":"هِمْ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُوَ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Cemi","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mebnî mahallen mansûb","gloss":"onları"},{"position":3,"surface":"يَوْمَئِذٍۢ","pos":"isim","posDetail":"Zarf","root":"ي-و-م","rootLatin":"y-w-m","lemma":"يَوْم","form":"-","features":{"irab":"Mansûb","state":"Nekre"},"irabReason":"Zaman zarfı olduğu için mansûb","gloss":"o gün"},{"position":4,"surface":"دُبُرَهُۥٓ","pos":"isim","posDetail":"İsim","root":"د-ب-ر","rootLatin":"d-b-r","lemma":"دُبُر","form":"-","features":{"irab":"Mansûb","state":"Marife"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mansûb","gloss":"arkasını"},{"position":4,"surface":"هُۥٓ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُوَ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Muzâfun ileyh olduğu için mebnî mahallen mecrûr","gloss":"onun"},{"position":5,"surface":"إِلَّا","pos":"harf","posDetail":"İstisna Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"إِلَّا","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"ancak"},{"position":6,"surface":"مُتَحَرِّفًۭا","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Fâil","root":"ح-ر-ف","rootLatin":"h-r-f","lemma":"تَحَرَّفَ","form":"Tefa''ul","features":{"irab":"Mansûb","state":"Nekre"},"irabReason":"Hâl olduğu için mansûb","gloss":"bir tarafa çekilen"},{"position":7,"surface":"لِّقِتَالٍ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"لِ","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"için"},{"position":7,"surface":"قِتَالٍ","pos":"isim","posDetail":"Masdar","root":"ق-ت-ل","rootLatin":"q-t-l","lemma":"قِتَال","form":"Ficâl","features":{"irab":"Mecrûr","state":"Nekre"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr","gloss":"savaşmak"},{"position":8,"surface":"أَوْ","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"أَوْ","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"veya"},{"position":9,"surface":"مُتَحَيِّزًا","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Fâil","root":"ح-و-ز","rootLatin":"h-w-z","lemma":"تَحَيَّزَ","form":"Tefa''ul","features":{"irab":"Mansûb","state":"Nekre"},"irabReason":"Atfedildiği için mansûb","gloss":"birleşen"},{"position":10,"surface":"إِلَىٰ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"إِلَى","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"-e, -a"},{"position":11,"surface":"فِئَةٍۢ","pos":"isim","posDetail":"İsim","root":"ف-ء-ي","rootLatin":"f-'-y","lemma":"فِئَة","form":"-","features":{"irab":"Mecrûr","state":"Nekre"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr","gloss":"topluluğa"},{"position":12,"surface":"فَقَدْ","pos":"harf","posDetail":"Cevap Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"فَ","form":"-","features":{},"irabReason":"Şartın cevabını bağladığı için mebnî","gloss":"o zaman"},{"position":12,"surface":"قَدْ","pos":"harf","posDetail":"Tahkik Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"قَدْ","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"gerçekten"},{"position":13,"surface":"بَآءَ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"ب-و-ء","rootLatin":"b-w-'","lemma":"بَاءَ","form":"-","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"uğramış olur"},{"position":14,"surface":"بِغَضَبٍۢ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"بِ","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"ile"},{"position":14,"surface":"غَضَبٍۢ","pos":"isim","posDetail":"Masdar","root":"غ-ض-ب","rootLatin":"gh-d-b","lemma":"غَضَب","form":"-","features":{"irab":"Mecrûr","state":"Nekre"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr","gloss":"gazap"},{"position":15,"surface":"مِّنَ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Cer","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مِن","form":"-","features":{},"irabReason":"Mebnî","gloss":"-den, -dan"},{"position":16,"surface":"ٱللَّهِ","pos":"isim","posDetail":"Özel İsim","root":"ا-ل-ه","rootLatin":"A-l-h","lemma":"ٱللَّه","form":"-","features":{"irab":"Mecrûr","state":"Marife"},"irabReason":"Harf-i cerden sonra geldiği için mecrûr","gloss":"Allah'tan"},{"position":17,"surface":"وَمَأْوَىٰهُ","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{},"irabReason":"Cümleleri birbirine bağladığı için mebnî","gloss":"ve"},{"position":17,"surface":"مَأْوَىٰهُ","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Mekân","root":"ء-و-ي","rootLatin":"'-w-y","lemma":"مَأْوَى","form":"-","features":{"irab":"Merfû","state":"Marife"},"irabReason":"Mübteda olduğu için merfû","gloss":"onun varacağı yer"},{"position":17,"surface":"هُ","pos":"isim","posDetail":"Muttasıl Zamir","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"هُوَ","form":"-","features":{"person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mecrûr"},"irabReason":"Muzâfun ileyh olduğu için mebnî mahallen mecrûr","gloss":"onun"},{"position":18,"surface":"جَهَنَّمُ","pos":"isim","posDetail":"Özel İsim","root":"ج-ه-ن-م","rootLatin":"j-h-n-m","lemma":"جَهَنَّم","form":"-","features":{"irab":"Merfû","state":"Marife"},"irabReason":"Haber olduğu için merfû","gloss":"cehennemdir"},{"position":19,"surface":"وَبِئْسَ","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{},"irabReason":"Cümleleri birbirine bağladığı için mebnî","gloss":"ve"},{"position":19,"surface":"بِئْسَ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"ب-ء-س","rootLatin":"b-'-s","lemma":"بِئْسَ","form":"-","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müennes","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"ne kötüdür"},{"position":20,"surface":"ٱلْمَصِيرُ","pos":"isim","posDetail":"İsm-i Mekân","root":"ص-ي-ر","rootLatin":"s-y-r","lemma":"مَصِير","form":"-","features":{"irab":"Merfû","state":"Marife"},"irabReason":"Fâil olduğu için merfû","gloss":"dönüş yeri"}]

## Bu Âyetin İşârî/Tasavvufî Olarak Ele Alındığı Eserler

- **Enfâl Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *8/16*
- **Enfâl Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *8/16*
- **Enfâl Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *16. ÂYET*