# Leyl Sûresi, 3. Âyet (92:3)

> وَمَا خَلَقَ ٱلذَّكَرَ وَٱلْأُنثَىٰٓ

*Vemâ ḣaleka-żżekera vel-unśâ*

**Meal (Diyanet):** Erkeği ve dişiyi yaratana andolsun ki,

**Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/tefsir/92/3

---

## Kelime Tahlili

{"summary":"Leyl Suresi'nin bu ayeti, yaratılışın ikili doğasına, özellikle erkek ve dişi cinsiyetlerin varlığına yemin ederek, Allah'ın kudretini ve hikmetini vurgulamaktadır. Ayet, 'yaratma' fiili üzerinden bu ikiliğin ilahi bir takdir olduğunu ve varoluşun temelini oluşturduğunu dilbilimsel olarak ortaya koyar.","keyConcepts":[{"word":"خَلَقَ","root":"خ ل ق","rootLatin":"h-l-q","meaning":"Yoktan var etmek, bir şeyi belirli bir ölçü ve düzene göre meydana getirmek anlamındadır.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'halk' kelimesinin aslen bir şeyi takdir etmek, ölçmek anlamına geldiğini, sonra yoktan var etme manasına geçtiğini belirtir. Ayetteki 'hâlık' (yaratan) ifadesi, Allah'ın her şeyi bir ölçü ve hikmetle yarattığını, erkeği ve dişiyi de bu ilahi takdirle var ettiğini gösterir."},{"author":"Ebû Ubeyde","work":"Mecâzü'l-Kur'ân","detail":"Ebû Ubeyde, 'halk' kelimesinin Kur'an'da 'icad etmek, meydana getirmek' anlamında kullanıldığını ifade eder. Bu ayetteki kullanımı, Allah'ın erkeği ve dişiyi, yani insan ve hayvan türlerinin temelini oluşturan bu iki cinsiyeti, kendi kudretiyle var ettiğini mecazi bir anlatımla değil, doğrudan bir yaratma fiiliyle ortaya koyar."},{"author":"Toshihiko Izutsu","work":"Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar","detail":"Izutsu, 'halk' kavramının Kur'an'daki merkeziyetine dikkat çeker ve Allah'ın 'hâlık' sıfatının, O'nun mutlak egemenliğini ve varoluşun tek kaynağı olduğunu vurguladığını belirtir. Ayetteki 'erkeği ve dişiyi yaratana' ifadesi, bu yaratma fiilinin evrensel ve kapsayıcı olduğunu, tüm canlıları içine aldığını gösterir."}]},{"word":"ٱلذَّكَرَ","root":"ذ ك ر","rootLatin":"z-k-r","meaning":"Erkek cinsiyetini ifade eden, biyolojik ve toplumsal bir kategoriye işaret eden kelimedir.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'zeker' kelimesinin 'erkek' anlamına geldiğini ve 'ünsâ' (dişi) kelimesinin zıddı olduğunu belirtir. Ayetteki kullanımı, yaratılışın temel ikiliğinden biri olan erkek cinsiyetini vurgulayarak, Allah'ın bu ayrımı ilahi bir düzen içinde var ettiğini ifade eder."},{"author":"Semîn el-Halebî","work":"Umdetü'l-Huffâz","detail":"Semîn el-Halebî, 'zeker' kelimesinin hem insan hem de hayvanlar için kullanılan 'erkek' anlamını taşıdığını açıklar. Ayetteki bağlamda, 'erkeği ve dişiyi' ifadesi, canlılar alemindeki cinsiyet ayrımının evrenselliğini ve bu ayrımın Allah'ın yaratma kudretinin bir delili olduğunu gösterir."}]},{"word":"وَٱلْأُنثَىٰٓ","root":"أ ن ث","rootLatin":"e-n-s","meaning":"Dişi cinsiyetini ifade eden, biyolojik ve toplumsal bir kategoriye işaret eden kelimedir.","sources":[{"author":"Râgıb el-İsfehânî","work":"el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân","detail":"Râgıb, 'ünsâ' kelimesinin 'dişi' anlamına geldiğini ve 'zeker' (erkek) kelimesinin zıddı olduğunu belirtir. Ayetteki kullanımı, yaratılışın temel ikiliğinden dişi cinsiyetini vurgulayarak, Allah'ın bu ayrımı ilahi bir düzen içinde var ettiğini ifade eder."},{"author":"Fîrûzâbâdî","work":"Basâiru Zevi't-Temyîz","detail":"Fîrûzâbâdî, 'ünsâ' kelimesinin 'erkek' kelimesinin karşıtı olarak kullanıldığını ve genellikle 'yumuşaklık, zayıflık' gibi anlamlarla ilişkilendirildiğini belirtir. Ancak ayetteki bağlamda, bu kelime sadece biyolojik cinsiyeti ifade eder ve erkeğin yanında yaratılışın tamamlayıcı bir parçası olarak yer alır, Allah'ın yaratmadaki çeşitliliğini ve mükemmelliğini gösterir."}]}]}

## Tefsir

{"topics":["yaratilis","insanin-yaratilisi"]}

## Tefsir

[{"position":1,"surface":"وَ","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Kasem","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"ve/yemin olsun ki"},{"position":1,"surface":"مَا","pos":"harf","posDetail":"Harf-i Masdariyye","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"مَا","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"-dığı"},{"position":2,"surface":"خَلَقَ","pos":"fiil","posDetail":"Fiil-i Mâzî","root":"خ-ل-ق","rootLatin":"ḫ-l-q","lemma":"خَلَقَ","form":"-","features":{"tense":"Mâzî","voice":"Ma'lûm","person":"3.","gender":"Müzekker","number":"Müfred","irab":"Mebnî"},"irabReason":"Mâzî fiil olduğu için mebnî","gloss":"yarattı"},{"position":3,"surface":"ٱلذَّكَرَ","pos":"isim","posDetail":"İsim","root":"ذ-ك-ر","rootLatin":"ḏ-k-r","lemma":"ذَكَر","form":"-","features":{"gender":"Müzekker","number":"Müfred","state":"Marife","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Mef'ûlün bih olduğu için mansûb","gloss":"erkeği"},{"position":4,"surface":"وَ","pos":"harf","posDetail":"Atıf Harfi","root":"-","rootLatin":"-","lemma":"وَ","form":"-","features":{"irab":"Mebnî"},"irabReason":"Harf olduğu için mebnî","gloss":"ve"},{"position":4,"surface":"ٱلْأُنثَىٰٓ","pos":"isim","posDetail":"İsim","root":"أ-ن-ث","rootLatin":"ʾ-n-ṯ","lemma":"أُنْثَى","form":"-","features":{"gender":"Müennes","number":"Müfred","state":"Marife","irab":"Mansûb"},"irabReason":"Önceki isme atfedildiği için mansûb","gloss":"dişiyi"}]

## Bu Âyetin İşârî/Tasavvufî Olarak Ele Alındığı Eserler

- **Beled, Şems, Leyl, Duhâ ve İnşirâh Sûreleri** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *92/3*
- **Beled, Şems, Leyl, Duhâ ve İnşirâh Sûreleri** — Terzibaba - Necdet Ardıç · *92/3*