# Hak ve Halk

> Yaratıcı ve yaratılan. Tasavvufta Hakk'ın halkta, halkın Hakk'ta görülmesi.

**Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/hak-ve-halkinsan

---

## Tanım
Hakk ve halk, tasavvuf düşüncesinin en merkezî ikilisidir: Hakk — yaratan, zâtî varlık (vücûd-ı hakîkî); halk — yaratılan, göreli varlık (vücûd-ı izâfî). Tasavvufun ana problemi bu ikisi arasındaki ilişkiyi doğru tanımlamaktır.

## İki Yanlış Uç
1. **Tenzîh-i mutlak** — Hakk'ı halktan tamamen kopuk görmek (mücerred aşkınlık); Hakk'ın halkta tecellîsi inkâr edilir.
2. **Teşbîh-i mutlak** — Hakk'ı halka indirgemek (hulûl, ittihâd, panteizm); yaratılmışlar Hakk'ın aynı sanılır.

Ehl-i sünnet tasavvufu bu iki ucu reddeder: **Hakk halk değildir, ama halk Hakk'ın âyâtıdır.**

## İbn Arabî ve Vahdet-i Vücûd
İbn Arabî'nin *Fusûsü'l-Hikem*'deki çerçevesinde Hakk ve halk "bir sikkenin iki yüzü" gibidir: Hakk bâtın yönünden varlıktır, halk zâhir yönünden Hakk'ın tecellîsidir. "Sübhâne men azhere'l-eşyâe ve hüve aynuhâ" — "Eşyayı izhâr eden ve yine onun aynı olan Allah'ı tenzîh ederim." Ancak İbn Arabî "aynı" derken hulûl kastetmez; varlık mertebelerindeki farklılığı korur.

## Kur'an Referansı
- **Fussilet 41:53** — "Onlara ufuklarda ve nefislerinde âyetlerimizi göstereceğiz."
- **Bakara 2:115** — "Nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır."
- **Hadîd 57:3** — "O evveldir, âhirdir, zâhirdir, bâtındır."

## Tasavvuf Formülü
Sûfîlerin klasik terkibi: "Halk içre Hakk'ı, Hakk içre halkı görmek." Yûnus Emre: "Yaratılanı severiz, Yaratan'dan ötürü." Bu formül hem teşbîhe hem tenzîhe düşmeyen orta yoldur.

## İlgili Kavramlar
- [vahdet-i-vucud](/wiki/vahdet-i-vucud)
- [tecelli](/wiki/tecelli)
- [cem](/wiki/cem)
- [insan-i-kamil](/wiki/insan-i-kamil)

## Kaynaklar
- İbn Arabî, *Fusûsü'l-Hikem*
- Konevî, *Miftâhu'l-gayb*
- Necdet Ardıç, *Hak ve Halk* risâleleri

## Bu Kavramın Geçtiği Eserler

- **İnsân-ı Kâmil (Cilt 1)** — Abdulkerim Cili (113 1 İ̇nsân-I Kâmi̇l)
  > Hakkın ve halkın vücudu için bu sıfat gerekirdir… Yani Rab ve merbub, terbiye eden ve terbiye edilen. Yani Hakk ve halk. Rububiyetin iki yüzü vardır, biri Hakk'a, biri halka bakıyor. Hakk ve halk arasında birliği, irtibatı sağlıyor.
- **TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180)** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi (180 Fusûsu’l-Hi̇kem)
  > Eğer bir kimse Hakkı 2/115 ayeti “nereye dönerseniz Hakk’ın vechi oradadır” gereği ile bulan mı daha hayırlıdır, yoksa Hakk ve halk diye ayıran mı da ha doğrudur. Hakk ve halk diye ayıranda gizli şirk olduğuna şüphe yoktur. 4- Bu grup üçüncü grubun taklitçileridir. 5- Bu grup ise zevk ve meşrebleri Şeyh-i Ekberin zevk ve meşrebine uymayan ariflerdir.
- **Enbiyâ Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç (233 21 26 Kur Ker Yol Enbiya Sûresi   Murat Deruni)
  > Dördüncüsü, onlardır ki, mevcûdâtı bir vecihten Hak ve bir vecihten halk görürler ve ayniyyetin vücûduyla berâber Hak ve halk arasındaki tegâyür ve imtiyâz-ı i’tibârî-i nefsü’l- emrîyi ve her ikisinin ahkâmını mülâhaza ederler ve abd, abd ve Rab de Rab derler ve bunlar “muhakkıkîn” tâifesidir ve bu mertebe ma’rifetin nihâyetidir. Ya’nî defîne ve hazîne harabelerde olur, ma’mûrelerde olmaz. Sen vehmi ve fehmi ve...
- **Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (Gökyüzü İnsanları Araştırması  2)
  > *(6) Ulûhiyyet “Zât Mertebesi” Tüm olarak bu varlığın gerçek yüzleri ile kendi mertebelerinde korumaya “Ulûhiyyet” adı verilir. Hak ve halk olarak: Ulûhiyyet, zâtın esas mahiyetinden ibarettir. Yüce zâtın zuhur yerlerinin en yükseği “Ulûhiyyet” zuhurunun meydana geldiği yerdir. Ulûhiyyet, karşılıklı zıddı, özünde toplar.
- **Zümer Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç (257 39 8 Zümer Sûresi T.O. Cem Cemâlî (1))
  > Bâtınen ise "hâlis dîn", Hakk'ın kendisini iki mertebesiyle (Hakk ve halk olarak) müşâhede ettiği sistemin adıdır. Bu sistemde mutlak gayriyyet ("sen" ve "ben") ve isneyniyyet (Allâh ve kul ikiliği) yoktur, kul Hakk'ın Zâtî tecellîgâhıdır, kuldan fiilini işleyen O'dur. İşte bu sebeple, "hâlis dîn Allâh'a âittir" denmiştir.
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2)
  > Dördüncüsü, onlardır ki, varlıkları bir yönden Hak ve bir yönden halk görürler ve ayniyetin (birliğin) varlığıyla beraber Hak ve halk arasındaki değişimi ve nefsü'l-emrî (gerçekte var olan) itibari ayrımı ve her ikisinin hükümlerini göz önünde bulundururlar ve kul, kul ve Rab de Rab derler ve bunlar "muhakkıkîn" (gerçekleri araştırıp bulanlar) topluluğudur ve bu mertebe marifetin (bilginin) sonudur. Eğer sen akıl ve...
- **Terzi Baba Necdet Ardıç — Biyografi** — Terzibaba - Necdet Ardıç (95 8 Terzi Baba Necdet 8 19 53 Ard)
  > Elif ve Lâm’ın birleştiği ilk mertebe, var etme mertebesidir. Bu mertebe “Lâ ilâhe illâllah’tır.” Bu Hakk ve Halk mertebesidir. Mutlak varlık, o Elif’tir, bu mertebede halk etmeye, sınırlı varlık ise o Lâm’dır, halk olmaya yönelir.
- **Hicr Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç (Hicr Suresi)
  > Yâni, “yakîn”, kulun kendine âit zannettiği bütün fiillerin, esmâların ve sıfâtların hakîkatte Hakk’a âit olduğunu ve kendi varlığında Hakk’ın varlığından başka hiçbir şey olmadığını kesin olarak idrâk ve müşâhede etmesidir. Bir başka ta’bîrle yakîn, Hakk’ın kendi kendini iki mertebesi ile (Hakk ve halk olarak) müşâhedesidir. Kişi yakîne vâsıl oluncaya kadar kendi Rabb-ı Hâss’ına yönelerek ibâdet etmekte mâzurdur.
- **İnsân-ı Kâmil (Cilt 2)** — Abdulkerim Cili (114 1 İ̇nsân-I Kâmi̇l)
  > Bunun ikisinin de hüviyeti, Hüviyet-i Mutlaka; mutlak hüviyet, Hakk'ın Zatından, Ahadiyetinden kaynaklanan hüviyeti. Halkın da hüviyeti, Hakk'ın da hüviyeti orda. Yani halk ve Hakk diye ayrı ayrı gördüğümüz iki şey, aslında tek şeyden başka bir şey değil. Bizim gözümüz nasıl dışarıdaki varlıkları ayrı ayrı gördüğü halde, tek şekilde resim veriyor.
- **İnsân-ı Kâmil (Cilt 4)** — Abdulkerim Cili (117 İ̇nsân-I Kâmi̇l)
  > Böylece Halk ve Hakk ikiliği ortadan kalkınca gerçek teklik meydana gelmiş olur işte bu kimseler tam bir tevhid ehlidirler. Yeri gelir halkıyyet elbiselerini giyerler halkın arasına öylece halk olarak karışırlar. Yeri gelir Hakk libasını giyerler halkın arsında Hak olarak dolaşırlar, ancak bunları o halleri ile kimse tanıyamaz.
- **TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi (122 Fusûsu’l-Hi̇kem)
  > Batındaki sıfat-ı Hakk zahire sıfat-ı halk olarak çıkmaktadır. İnsan-ı Kamil’in dışında bütün varlıklar sıfat-ı Hakk ve halk ile zuhurdadır. Ama İnsan-ı kamil sıfat-ı ilahiye ile zuhurdadır. O muhdesat değildir, mahluk değildir.
- **Bendeki Terzi Babam (Cilt 1)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (126 14 1 BEN deki TERZ BABAM Murat Kontrol)
  > (م) “Mim” Hakikat-i Muhammedi ise bu (اَنَ) “Ene-Ben”, (اَنْتَ) “Ente-Sen” ile ara da “Mâbeynci” olan Hakk ve Halk arasında haberci olan mertebedir. Bu namazı kılan Kâmil İnsân ise 5 vakit namazının kemâli ile bu sayı (5x10)= 50 vakit (صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ) “salât-ı dâimûn” namazda devâmlılık olur.
- **İnsân-ı Kâmil (Cilt 6)** — Abdulkerim Cili (167 İ̇nsân-I Kâmi̇l)
  > ...O, Seb'ü mesanidir… ------------------------ O mübarek surenin nice nice sırları vardır... O kadar çoktur ki: Bu sayfalara sığması imkânsızdır… Hz.Ali (kv); Yetmiş deve yükü ilim çıkarırdım, Fatiha'dan diyor. K...
- **İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler** — Terzibaba - Necdet Ardıç (169 10 bretlik bir hik ye daha Usta dan ra na tavsiyeler)
  > Hakk ve Halk ve Ulûhiyyet ve Zuhur mahallerinin bir edilmesidir. Toplamıda Zat ve Hakikatul Ahadiyet’ul Ahmediyyedir. 531 = Bize 53 – 31 tersten 13 ve 5, 3 ve1 ve 8 ve Toplamda 9 rakamını vermektedir. 53 = Şifre sayımız “Terzi Baba” ve Ahad olan Ahmed-i vermektedir.
- **Şûrâ Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç (250 42 38 Ku Ker Yol  Şûrâ  Sûresi   Murat Derûni)
  > Nasıl bir işaret buna Suyun “H₂O” kimyasal sembolüdir. “H” hidrojen ve “O” oksijendir. “O” Hu dur. 2 tane H ise “Ha” ve “Hı” harfleri ile Halk ve Hakk tır. Hüviyet, Hakk, Halk su içinde kendi gizlemiştir. (Murat Derûni) "Gemiler, varlık deryasında yüzen ilâhî nişanelerdir.
- **Secde Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç (256 32  Ku Ke Yol Secde Suresi Muharrem Avan)
  > Zât'ın dışa dönük tecellisinin ve yaratılışın fiilen başladığı sahadır. "İsneyniyyet" yani ikiliğin (Hakk ve halk) belirmeye başladığı yerdir. Allah'ın bütün âlemi kendi özünden halk ettiği "ilk rahmeti"dir ve "Nefes-i Rahmâni" (Rahman'ın Nefesi) buradan yayılır.
- **İnci Tezgâhı (1)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (41 (İnci tezgâh-ı))
  > Vahidiyyet tecellisi cihetinde halk yoktur. her varlığa sûret getiren bir sıfattır. RUBUBİYYET: Bu âlemin bekasını ister. Bu tecelli yönünden Hak ve halk vardır. ULÛHİYYET: Bu âlemin fenâ bulmasını gerektirir. Ama kendi bekâ gözünde. Bu âlemin bakası ise kendi fenâ gözünde ulûhiyyet tecellisi cihetinde Hakk vardır.
- **Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 1)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (Gökyüzü İnsanları Araştırması  1)
  > .............................................(75) Hak ve Halk.............................................................(89) “Ma’mur ev”.......................................
- **Kelime-i İdrîsiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi (Kelime-i İdrîsiyye'de Mündemic Olan Hikmet-i Kuddûsiyye)
  > Vâkıâ her bir nefesinde o ârifin Hak ve halk hakkındaki ilmi tezâyüd eder; ve kendisi (S.a.v.) Efendimiz hazretlerinin isr-i âlîlerine iktifaen رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا (Tâhâ, 20/114) [Ya Rab! Bana ilmi ziyâde et!] der. Fakat bu ziyâde-i ilim “hayret”i iktizâ etmez; belki o ulûm, baʼzısı bazısının fevkinde olarak ulûm-i yakîniyyedir; ve adem-i hayretle berâber ilimdeki ziyâde, ancak mahallin hükmünden hâsıl olur; ve...
- **Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri** — Terzibaba - Necdet Ardıç (Kur'anı Kerimde Nefs Ayetleri)
  > Alay ve eksiklik nefsimizden kaynaklıdır. Karşımızdakine verdiğimiz zarar onuru ile oynamaktır. Her insanın halk ve Hakk olan yanı vardır. Gayretulla’a dokunması Hakk yönündendir. Âlem bize aynalık yapar. Kendimizi seyrederiz.
- **TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi (181 Fusûsu’l-Hi̇kem)
  > Yani ilgisiyle bilgisiyle bu mertebeyi aşmıştır. Bunda mutmain olmuştur. Hayrete düşmemek mutmain olmaktır. O arifin her nefesinde Hak ve halk hakkındaki ilmi ziyadeleşir. Genel çerçevesiyle bu ilmi bildiği için hayrete düşmez. Kendisi (s.a.v.
- **Nahl Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç (Nahl Suresi)
  > Ama hakikatte Hakk ve halk olduğu Hakk’ın halk ta zuhur ve tecelli ettiğidir. Burada ikilik değil teklik geçerlidir. Ve ayniyet ve gayriyet geçerli olur. Hem aynıdır, hemde gayrıdır. Nasıl bir karpuz dilimi, karpuzdan gayrı değildir. Ama aynı değil tamamı değildir.
- **Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (30)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (162 30 Muhtelif Sohbet Aras Sohbetler)
  > “ Nazar-ı celâl” vechi Hakk’ın, gayriyyet elbisesi ile perdelenmesi olduğundan, yani Cenâb-ı Hakk kendi zatından zuhur ettiğinde perdelenerek zuhur etmekte, isneyniyyet (ikilik) ortaya çıkmakta, Halk ve Hakk olarak. İşte Halk olarak görünmesi Celâli tarafı, perdelenmesi, perdeli olarak kendisini göstermesi.
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13** — Ahmet Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13)
  > Çünkü onlar, Hakk'ı tenzih edeceğiz diye, muhakkiklerin (hakikati araştıranların) tecelli (Allah'ın isim ve sıfatlarının görünmesi) ilimlerine itiraz ederler. Yani, "Ey varlığı Hak ve halk diye iki bağımsız kısma ayıran âlim efendi! Ben büyük bir manevî gıdaya ulaştım. Zira ben de Hakk'ı bu vehmedilmiş (sadece sanıda var olan) izafî varlığın (mutlak varlığa göre bağıntılı varlık) dışında sanır ve وَهُوَ مَعَكُمْ...
- **İnsân-ı Kâmil (Cilt 5)** — Abdulkerim Cili (166 İ̇nsân-I Kâmi̇l)
  > Bunlar asli olarak Hakk’a ait olduğu halde âlemin yaşantısı için vekâleten kullara da verilmiştir. Bu şekilde Hakk ve halk olarak müşterek kullanılmaktadır. Ancak halki yönü ile bunları kullanan birey, eğer bu isimleri nefsi mana da kullanıyor ise, bunların sorgusu vardır ve bir ceza gerektirir çünkü bunlar kula emanet verilmiştir.
- **Hucurât Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç (253 49 41 Ku Ker Yol  Hucurat  Sûresi   Murat Derûni)
  > (م) “Mim” Hakikat-i Muhammedi ise bu (اَنَ) “Ene-Ben”, (اَنْتَ) “Ente-Sen” ile ara da “Mâbeynci” olan Hakk ve Halk arasında haberci olan mertebedir. Bu namazı kılan Kâmil İnsân ise 5 vakit namazının kemâli ile bu sayı (5x10)= 50 vakit (صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ) “salât-ı dâimûn” namazda devâmlılık olur.
- **Bi'smi Has, Selâm (13)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (91 Bi̇i̇smi̇ Has, Selâm (13))
  > Eslem ve Te ile Tevhid mertebeleri ve Harfin alt tarafının bir kayık şeklinde olması ki, Hakikati Muhammedi kayığıdır. Üstünde ki iki nokta zâhir ve bâtın noktalarıdır. Hakk ve Halk ve Ulûhiyyet ve Zuhur mahallerinin bir edilmesidir. Toplamıda Zat ve Hakikatul Ahadiyet’ul Ahmediyyedir.
- **Vahiy ve Cebrâîl** — Terzibaba - Necdet Ardıç
  > Ulûhiyyet “Zât Mertebesi” Tüm olarak bu varlığın gerçek yüzleri ile kendi mer-tebelerinde korumaya “Ulûhiyyet” adı verilir. Hak ve halk olarak: Ulûhiyyet, zâtın esas mahiyetinden ibarettir. Yüce zâ-tın zuhur yerlerinin en yükseği “Ulûhiyyet” zuhurunun mey-dana geldiği yerdir. Ulûhiyyet, karşılıklı zıddı, özünde toplar. Mesela (evveli olmayanı, sonradan olmuşu); (Hakk’ı, halkı); (varlığı, yokluğu) vb.
- **İnsân-ı Kâmil (Cilt 3)** — Abdulkerim Cili (115 1 İ̇nsân-I Kâmi̇l)
  > Demek ki; zahiri, batını, o uluhiyet mertebesi, Lâm dediğimiz uluhiyet mertebesi, ikisini birlikte, Hakk ve halkı kendi bünyesinde toplamış oluyor ki, işin aslı da bu. Sadece Hakk olarak baktığımız zaman, eksik görüyoruz. O zaman halk, ortaya çıkmıyor. Uluhiyet Lâm'ı ilâve edildiği zaman, halk olarak görüntüye, zuhura geliyor bu âlemler.
- **Mü'minûn Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç (239 23 7 Mu'minûn Sûresi.T.O.Cem Cemâlî)
  > Bir başka ta'bîrle yakîn, Hakk'ın kendi kendini iki mertebesi ile (Hakk ve halk olarak) müşâhede etmesidir. Ehlullâh "yakîn"i üç mertebeye ayırmıştır: İlme'l-yakîn : Hakîkate ilmî yoldan ermektir ki, bir şeyi delîl ve burhân ile bilmektir.

## İlgili Kavramlar

- [Vahdet-i Vücud](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/vahdet-i-vucud) — related
- [Tecelli](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/tecelli) — related
- [Tenzih](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/tenzih) — related
- [Teşbih](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/tesbih-temsil) — related
- [Cem](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/cem) — related
- [İnsan-ı Kamil](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/insan-i-kamil) — related
- [Tecelli](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/tecelli) — related
- [Vahdet-i Vücud](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/vahdet-i-vucud) — related
- [Tenzih](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/tenzih) — related
- [Teşbih](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/tesbih-temsil) — related
- [Cem](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/cem) — related