# Kutub

> Zamanın en büyük velisi. Manevi alemin merkezi.

**Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/kutub

---

## Tanım
Kutub, lügatte "değirmen taşının mihveri, ekseni" anlamına gelir. Tasavvuf terminolojisinde ise zamanın en büyük velisi, ricâlü'l-gayb hiyerarşisinin başında yer alan ve âlemin manevî idaresinin döndüğü ekseni temsil eden zâttır. Her devirde bir tane bulunur ve "Kutbü'l-aktâb" (kutupların kutbu) diye de anılır.

## Mertebeleri
Tasavvuf geleneğinde kutub birkaç mertebede zikredilir:
1. **Kutbü'l-aktâb / Kutb-ı Medâr**: Âlemin ekseni; her dönemde bir tanedir.
2. **Kutbü'l-irşâd**: İrşadın kendisinde toplandığı kutub — bâtınen tüm sâliklere feyz verir.
3. **Kutbü'l-ğavsi'l-âzam**: Ğavs makamıyla kutbiyeti cemeden zât; Abdülkâdir Geylânî'ye nisbet edilir.

## İbn Arabi / Tasavvuf Geleneği
İbn Arabi Fütûhât'ın 73. bâbında ricâlü'l-gayb hiyerarşisini detaylıca anlatır: Kutub — iki İmâm — dört Evtâd — yedi Abdâl — kırk Nücebâ — üç yüz Nukabâ. Kutbun kalbi Hz. Peygamber'in kalbi üzeredir; ona "Muhammedî meşrep" galiptir. Bu sistem ayrıca Hakîm Tirmizî'nin Hatmü'l-Evliyâ eserinde temellendirilmiştir.

## Hadis
Hadis kaynaklarında açıkça "kutub" terimi geçmese de, "Ümmetimde Benî İsrâil'in peygamberleri mesabesinde âlimler/veliler vardır" mealindeki rivayetler bu hiyerarşinin delili sayılır.

## Tarikat Geleneği
- Kādiriyye'de Abdülkâdir Geylânî (ö. 561/1166) "Sultânü'l-evliyâ" ve kutub kabul edilir.
- Nakşibendîlerde silsile-i zeheb içindeki her halife zamanının kutbu sayılabilir.
- Sühreverdiyye ve Rifâîlik gelenekleri de kendi pîrlerini kutub olarak tanır.

## İlgili Kavramlar
- [gavs](/wiki/gavs)
- [ricali-gayb](/wiki/ricali-gayb)
- [abdal](/wiki/abdal)
- [veli](/wiki/veli)
- [hatmul-evliya](/wiki/hatmul-evliya)

## Kaynaklar
- Hakîm Tirmizî, Hatmü'l-Evliyâ
- İbn Arabi, el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye (bâb 73)
- Şa'rânî, et-Tabakâtü'l-Kübrâ

## Bu Kavramın Geçtiği Eserler

- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmet Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10)
  > tır. Mesnevî-i Şerîf'in şerh-i Arabîsi olan Menhec-i Kavî'de bu kıssanın rumûzu şöyle izâh olunur: “Tilki”den murâd hilekâr adam ve “arslan”dan murâd, şeyh-i nâkıs ve “eşek”ten murâd, ahmak sâlik ve “
- **Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 2)** — Nusret Tura (164 2 Esmâ’ül Hüsna)
  > .... Allah-zat, isminin zuhur mahalli, “Kutbul a’zam, Rahman sıfat mertebesinin zuhur mahalli, Kutbul aktap ve Rahim esmâ mertebesinin zuhur mahalli ise Kutbul irşattı...
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3)
  > Ve her bir isim, bu ism-i camiin altındadır; ve "kutbu'l-aktab"dan "abdâl"ın yardım istemesine sebep budur. Ve Hz. Mevlânâ “abdâl”dan olmasının delili budur ki; Nefehâtü'l-Üns'te zikredilmiştir ki, bir cemaat Hz. Mevlânâ'dan namazda imamlık yapmasını rica ettiler ve Şeyh Sadreddin-i Konevî hazretleri o cemaat içinde idi.
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4)
  > Şerefli beyitte anılan "kutub"dan maksat, "kutbu'l-aktâb" (kutubların kutbu) olan şerefli zât değildir. Fenâ (yok olma) ve bekâ (varlıkta kalma) mertebelerini elde etmiş ve ilâhî izinle halkı doğru yola iletmekle görevli olan "kutb-ı irşâd"dır (irşad kutbu).
- **Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Terzi Baba'ya Dair Zuhûrât (3)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (108 3 Ru ya Mana Alemi Terzi Baba ile ilgili zuhuratlar)
  > Tasavvufta mutlak olarak kutub dendiği zaman en büyük veli, insân-ı kâmil ve hakikati Muhammediyye anlaşılır. Abdürrezzak el kaşâni ise kutbu, âlemde Allahın nazargahı olan yegâne veli diye açıklamış, bu velinin Hz Muhammedin nübüvvetinin bâtını olduğunu belirterek bu mertebenin ancak Hz.
- **Terzi Baba (Cilt 2)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (39 Terzi Baba 2)
  > ...cak Hz. peygamberin en kâmil varislerine ihsan edildiğini belirterek, bu makamın aynı zamanda, hatemü nübüvvetin, manevi hüviyetini temsil eden, hatemül veli, olduğu belirtilir. Bu konu hakkında Cürcâni de...
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12** — Ahmet Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12)
  > Yani, oluş ağacının ham meyveleri olan bütün insan bireyleri, görünen ve manevî olan gıdalarda kutbu'l-aktâb (kutubların kutbu, en büyük kutub) olan insân-ı kâmilin feyiz yağmuruna susamıştır ve onlara gelen imandan ve küfürden görünen ve manevî olan gıdalar dahi, o kutbu'l-aktâbdan kuvvet ve gelişme bulurlar. Çünkü Hakk'ın bütün isim ve sıfat tecellileri kutbu'l-aktâbın eliyle dağıtılır.
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11** — Ahmet Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11)
  > Ya'ni, "Benim köş- küm yerde olduğu hâlde vücûd-ı şerîfin sebebi ile gökyüzü üzerine efdal olsun! Zîrâ zamânın dönmesini ve hareketini vücûda getiren arzın kutbusun ve ben köşkümde kutub olan zât-ı şerîfini gördüm!" 1180. O muhterem itabdan dolayı ona dedi: "Ben seni görmek için gelmedim!
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13** — Ahmet Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13)
  > biiyye ve unsuriyye C. XI 257 kuvâ-yı tabliyye-i ilâhiyye C. XI 64 kuvâ-yı ulühiyyet ©. XI 65 : kuvâ-yı unsuriyye 0. HI 66; C.IX 0 kuvâ-yı zâhire C. 111 358; 0. VI 324 kuvâ-yı zâhire nüru ©. 111 359 k
- **Sohbet Arası Sohbetler CD 14 (2003)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (146 14.cd 2003 Sohbet Arasi Sohbetler)
  > Ne söyledi? Namazı şöyle kılın, iman edin, böyle yapın. Maşallah. Onu imamlar da yapıyor kardeşim. O irşadı imamlar da yapıyor. Senin Kutbül İrşad, irşadın kutbu olduğunu nerden anlayacağız? Söyledin mi bana, Hakk’dan bir sır getirdin mi?
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2)
  > Bilcümle ehl-i âleme füyûzât-ı ilâhiyye, onun kalb-i şerîfinden tevzî olunur. Ona “kutbu'l-aktâb” dahi derler. Şecere-i kevnin semere-i yegânesidir. “Parlamak”dan murâd feyz-i mukaddestir; zîrâ feyz-i ilâhî iki nevi'dir.
- **İnsân-ı Kâmil (Cilt 1)** — Abdulkerim Cili (113 1 İ̇nsân-I Kâmi̇l)
  > İki kitab için anlatılan bu manaları anla… Her iki eserdeki hitapların muhatabını da seç… ...Ve böylece, remizleri çöz; hazineyi bul… KUTB-U ACAİB'den murad: işaret kabul eden bir varlıktır. FELEK'ÜL-GARAB'dın murad ise… bunda hazır sırlardır…
- **Sohbet Arası Sohbetler CD 8 (2002)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (140 8 2002 10 CD Sohbet Aras Sohbet)
  > Şimdi Gavs daha üstün, Kutup da onun yardımcısıdır, Kutb-ul Aktab, Kutb-ul İrşad diye iki görevlisi olduğu söylenir. Yani Kutub diyelim ki amir müdür, yanında bir sağında bir solunda Kutb-ul Aktab katib. Bütün peygamberler Hz peygamberin zuhurlarından bir zuhurdur.
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1)
  > " hitâbı vârid olur. Nitekim Menâkıb-ı Sipehsâlâr'da mezkûrdur ki, bir-gün Cenâb-ı Mevlânâ efendimiz âlem-i gaybda bir kutub gördü ki, “yâ Rab, yâ Rab!" der idi. Bir hadde kadar ki, yerin ve göğün eczâsı ve ervâh-ı ulviy-ye ve süfliyye ona muvâfakaten "yâ Rab" dediler.
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6)
  > Eğer bu yolun ve marifetlerin zevki senin nefsinde hâsıl olsaydı, imkânsız görüp inkâr etmezdin." Cem'iyyet-i esmâiyyeye mazhar olan kutub, senin bu i'tirâzına cevâben sana der ki: "Ey gevşek ve zayıf halli olan kimse, bu sözler senin hâlinin fevki olduğu için, sana muhâl gelir.
- **Muhammed Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç (251 47 28 Kur Ker Yol Muhammed sav Suresi  Murat Deruni)
  > ) hazretleri Bi-ser-nâme’sinde şöyle buyururlar: “Ahmed bu âlem-i şehâdette ahaddir, ey iş adamı! Hakk’ın sırrını sana açıkça söylüyorum.” Ve kutub hakîkat-i muhammediyyenin hâmili ve vâris-i kâmil olduğundan ona yardım Hakk’a yardımdır. Ma’nâ-yı beyt: Ey mürîd, senin kutba olan hizmet-i zâhiriyyen, yine senin kendi nefsine yardımın ve muâvenetindir.
- **Hac Sûresi** — Terzibaba - Necdet Ardıç (234 22 27 Kur Ker Yol Hac Sûresi   Murat Deruni)
  > Saatlerce, dinleyenleri hayretten hayrete düşürdükten sonra aldıkları emir mucibince, "kademi âlâ rakabeti külli evliyaullah-ı tealâ (oturdukları yer yüksek olduğundan), bütün evliyalar ayaklarımın hizasına kadar boyun eysinler" demişler. Bu suretle Kutb-ül Aktab mevkiinde olduklarını ilan etmişler. Camiide herkes boyun bükmüş, eğilmiş. Hatta Şam'da, Horasan'da, Medine'de ve daha birçok şehirlerde dervişleriyle...
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7)
  > Bunlar kalb-i Muhammedî üzere vâki' olup, mazhar-ı hakikat-ı muhammediyye olmuşlardır. Lakin o halde henüz hâl-i keşifde olmadığından, kendisinin kutub olduğundan haberi yok idi." 1832. "Onun adı nedir?" "Onun adı Ebu'l-Hasan'dır" dedi. Onun hilyesini kaşından ve çenesinden açık söyledi.
- **Hikâyeler, Vecizeler, Atalar Sözü** — Nusret Tura (84 Hikâyeler – Vecizeler – Atalar sözü)
  > Ebülvakit bu zat-ı şeriftir. Kutb-u âlem makamıdır. 7- Fenaî kül, mahvı kül olur, bu kimse hiçbir makamda muttasıf değildir. Ne ilim ne de marifet ne müşahede, hepsi müzmahil olmuştur.
- **Karagün Dostuyum (Cilt 2)** — Nusret Tura (85 Karagün Dostuyum (ii))
  > İnsanın da âşıklık ve mâşûkluk hali vardır. Nâz ve niyâz zamanı vardır. İşte bunlar hattâ müsbet menfi iki kutub arasındaki bütün sıfatlar hep bir tek varlığın, ALLAH'ın sıfatlarıdır. Bütün bu haller aynı zamanda in­sanın sıfatlarıdır.
- **Kelime-i İlyâsiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi (Kelime-i İlyâsiyye'de Mündemic Olan Hikmet-i İnâsiyye)
  > ...îl eden seyyârâta nazaran mahall-i kutb ve küre-i arza nazaran dördüncü felektir. Şöyle ki: Birincisi medâr-ı Arz, ikincisi medâr-ı Zühre, üçüncüsü medâr-ı Utârid v...
- **Kelime-i Şîsiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi (Kelime-i Şîsiyye'de Mündemic Olan Hikmet-i Nefsiyye)
  > Alemde maʼnâ hasebiyle tasarrufu, kutub hakkındaki tasarrufu gibidir; ve sûret hasebiyle tasarrufu, selâtîn hakkındaki tasarrufu gibidir. Bu da iki nevi'dir: Birincisi hilâfete makrûn olur. İkincisi hilâfete makrûn olmaz. Velâyet-i muhammediyyenin ikinci nev'i, tasarruf-ı sûrî ve manevî beynini câmi' olmaz.
- **Sohbet Arası Sohbetler CD 21** — Terzibaba - Necdet Ardıç (153 21 10.cd Sohbet Arasi Sohbetler)
  > Soru: Bunu da şunun için sordum, Veysel Karani’nin peygamberimizi görmemesi annesine izninden değil de, kutubluk görevinin devam etmesi için görülmemiştir demiştiniz de o yönden merak ettim… İşte o, Efendimizden evvel ona verilen bir lakap yani İslamiyet gelmezden evvel o günün haliyle kendisine verilen ve mertebe-i Muhammedi’nin kendinden evvel gelen zuhurlarından bir zuhur o.
- **Kelime-i Nûhiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi (Kelime-i Nûhiyye'de Mündemic Olan Hikmet-i Subbûhiyye)
  > Binâenaleyh mûcib-i hayret olan taaddüdât dahi mürtefi' olur; ve taayyünât-ı kesîre perdelerinin karanlığı çöktüğü vakit hayrete düştükleri hâlde dururlar, yürümezler ve kat’-1 merhale etmezler; ve hayrette olanlar ise devrederler; ve hareket-i devriyye ise kutub etrafındadır, ondan ayrılmaz. Binâenaleyh onun devrinin [3/51] evveli ve âhiri yoktur. ✨ ✨ Sade Türkçe flash O "övülmüş hayret"...
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5)
  > Fakat ârif olanların iyi ve sâf olan can kulakları, bu vesveselerin ve ilkāâtın doğrusunu alıp, eğrisini atarlar. 2188. Kutub ve deryâ-yı safânın şehenşâhı olan Mustafa bize doğru buyurmuştur. Dâire-i vücudun kutbu ve deryâ-yı safâ olan âlem-i ervâhın şehenşâhı ve "Ebu'l-ervâh" bulunan Muhammed Mustafa (sallallâhü aleyhi ve sellem) Efendimiz hazretleri bize doğru buyurmuştur: ✨ ✨ Sade...
- **Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (Bir Salikin Seyr Yol Hikayesi 2)
  > Yaklaşık bir hafta süren konferans serilerini tamamlarken Magosa’da öğretim görevlisi olarak bulunan Kadir Atlansoy hoca ile buluştuk. Kendilerinden burada “Kutub Osman Efendi” olarak bilinen Osman Fazlı İlâhî hazretlerini ziyaret etmek istediğimi rica ettim. Akşamüstü özel arabasıyla bizleri türbe-i şeriflerinin bulunduğu yapının yakınına götürdü.
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8** — Ahmet Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8)
  > " Ve cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri de, et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye fi Islâh-i Memleketi'l-İnsâniyye kitabının girişinde buyururlar ki: فالقطب معلوم غير معين وهو خليفة الزمان ومحل النظر والتجلى و منه تصدر الآثار على ظاهر العالم وباطنه وله يرحم من يرحم ويعذب من يعذب وله صفات ان اجتمعت في خليفة عصر فهو القطب وعليه مدار الامر الالهى وان لم تجتمع فهو غيره ومنه تكون المادة لملك ذلك العصر yani, "Kutub, bilinen ama tayin...
- **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9** — Ahmet Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9)
  > Beyt-i şerîfin hulasa-i ma'nâsı: "Yâ Rabbe'l-âlemîn, yeryüzünün bir cüz'ü olan bir cism-i beşeri ism-i zâtına mazhar edip onu yedi göğün misli yaparsın ve onu kutbiyet makāmında oturtursun ve sair evliyâyı ve ulema-billâhı da göğün yıldızları gibi çoğaltırsın." Kutub ile sâir evliyâ hakkında I. cildin 2966 ve 2967 numaralı beyitlerinde de îzâhât vardır; ve bu beyt-i şerîfin ma'nâsında o beyitlerle irtibât vardır.
- **Tuhfetu'l-Uşşâkî** — Terzibaba - Necdet Ardıç (08 Tuhfetul Ussaki)
  > Akik taşı, rengini ondan alır. Yıldızların cisim olarak büyüğü, ziya menfeati yönünden efdali ve kemallisidir. “Kutb-ul evtab” ve “kutb-ul abdal” ın mertebesi ise "cediy" şimal yıldızı (oğlak) mertebesidir ki; insanların çoğunun gözünden gizlidir.
- **Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1)** — Nusret Tura (163 1 Esmâ’ül Hüsnâ)
  > Saatlerce, dinleyenleri hayretten hayrete düşürdükten sonra aldıkları emir mucibince, "kademi âlâ rakabeti külli evliyaullah-ı tealâ (oturdukları yer yüksek olduğundan), bütün evliyalar ayaklarımın hizasına kadar boyun eysinler" demişler. Bu suretle Kutb-ül Aktab mevkiinde olduklarını ilan etmişler. Camiide herkes boyun bükmüş, eğilmiş. Hatta Şam'da, Horasan'da, Medine'de ve daha birçok şehirlerde dervişleriyle...
- **TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi (191 Fusûsu’l-Hi̇kem)
  > Yani güneş sisteminin kutbu güneştir, âli mekan olması da güneş sistemine itibaren alemlere itibaren âli mekan değildir. Çünkü ondan çok daha büyük güneşler olduğunu ilim söylüyor. Güneş kendi manzumesini teşkil eden gezegene nazaran yani gezegene göre mahalli kutup ve küreyi arza nazaran dördüncü felektir.
- **Sohbet Arası Sohbetler CD 19 (2006)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (151 19 12.cd 2006 Sohbet Arasi Sohbetler)
  > ...biât etmesi gerekmektedir. Bu Allah’ın hükmüdür, diyerek de bu kadar ağır basmaktalar. Dedim: Kardeşim sen neden bahsediyorsun? Gel otur bakalım, konuşalım biraz. Ama demin hani konuşmanın özelliklerinde...

## İlgili Kavramlar

- [Gavs](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/gavs) — related
- [Ricâlü'l-Gayb](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/ricali-gayb) — part_of
- [Ricâlü'l-Gayb](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/ricali-gayb) — related
- [Abdal](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/abdal) — related
- [Veli](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/veli) — related
- [Gavs](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/gavs) — related
- [Ricâlü'l-Gayb](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/ricali-gayb) — part_of
- [Velayet](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/velayet) — related
- [Abdal](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/abdal) — related
- [Ricâlü'l-Gayb](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/ricali-gayb) — related