# Kutub > Zamanın en büyük velisi. Manevi alemin merkezi. **Kaynak:** https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/kutub --- ## Tanım Kutub, lügatte "değirmen taşının mihveri, ekseni" anlamına gelir. Tasavvuf terminolojisinde ise zamanın en büyük velisi, ricâlü'l-gayb hiyerarşisinin başında yer alan ve âlemin manevî idaresinin döndüğü ekseni temsil eden zâttır. Her devirde bir tane bulunur ve "Kutbü'l-aktâb" (kutupların kutbu) diye de anılır. ## Mertebeleri Tasavvuf geleneğinde kutub birkaç mertebede zikredilir: 1. **Kutbü'l-aktâb / Kutb-ı Medâr**: Âlemin ekseni; her dönemde bir tanedir. 2. **Kutbü'l-irşâd**: İrşadın kendisinde toplandığı kutub — bâtınen tüm sâliklere feyz verir. 3. **Kutbü'l-ğavsi'l-âzam**: Ğavs makamıyla kutbiyeti cemeden zât; Abdülkâdir Geylânî'ye nisbet edilir. ## İbn Arabi / Tasavvuf Geleneği İbn Arabi Fütûhât'ın 73. bâbında ricâlü'l-gayb hiyerarşisini detaylıca anlatır: Kutub — iki İmâm — dört Evtâd — yedi Abdâl — kırk Nücebâ — üç yüz Nukabâ. Kutbun kalbi Hz. Peygamber'in kalbi üzeredir; ona "Muhammedî meşrep" galiptir. Bu sistem ayrıca Hakîm Tirmizî'nin Hatmü'l-Evliyâ eserinde temellendirilmiştir. ## Hadis Hadis kaynaklarında açıkça "kutub" terimi geçmese de, "Ümmetimde Benî İsrâil'in peygamberleri mesabesinde âlimler/veliler vardır" mealindeki rivayetler bu hiyerarşinin delili sayılır. ## Tarikat Geleneği - Kādiriyye'de Abdülkâdir Geylânî (ö. 561/1166) "Sultânü'l-evliyâ" ve kutub kabul edilir. - Nakşibendîlerde silsile-i zeheb içindeki her halife zamanının kutbu sayılabilir. - Sühreverdiyye ve Rifâîlik gelenekleri de kendi pîrlerini kutub olarak tanır. ## İlgili Kavramlar - [gavs](/wiki/gavs) - [ricali-gayb](/wiki/ricali-gayb) - [abdal](/wiki/abdal) - [veli](/wiki/veli) - [hatmul-evliya](/wiki/hatmul-evliya) ## Kaynaklar - Hakîm Tirmizî, Hatmü'l-Evliyâ - İbn Arabi, el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye (bâb 73) - Şa'rânî, et-Tabakâtü'l-Kübrâ ## Bu Kavramın Geçtiği Eserler - **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10) > tır. Mesnevî-i Şerîf'in şerh-i Arabîsi olan Menhec-i Kavî'de bu kıssanın rumûzu şöyle izâh olunur: “Tilki”den murâd hilekâr adam ve “arslan”dan murâd, şeyh-i nâkıs ve “eşek”ten murâd, ahmak sâlik ve “ - **Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 2)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (164 2 Esmâ’ül Hüsna) > .... Allah-zat, isminin zuhur mahalli, “Kutbul a’zam, Rahman sıfat mertebesinin zuhur mahalli, Kutbul aktap ve Rahim esmâ mertebesinin zuhur mahalli ise Kutbul irşattı... - **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3) > ak'tır. "Bilek"ten maksat, Hz. Pîr efendimizin mübarek zâtıdır. Çünkü Hz. Pîr efendimiz "kutbiyyet" makâmında karar kılmıştır; Hakk'ın esmâî atâları halk-ı âleme kutbun eli ile dağıtılır. "Kapı"dan ma - **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4) > nda ol! Beyt-i şerifte mezkür olan “kutub”dan murâd, “kutbu'l-aktâb” olan zât-ı şerif değildir. Fenâ ve bakâ mertebelerini ihrâz ve izn-i ilâhi ile halkı irşâda me'mür olan “kutb-ı irşâd"dır. Binâenal - **Terzi Baba (Cilt 2)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (39 Terzi Baba 2) > ...cak Hz. peygamberin en kâmil varislerine ihsan edildiğini belirterek, bu makamın aynı zamanda, hatemü nübüvvetin, manevi hüviyetini temsil eden, hatemül veli, olduğu belirtilir. Bu konu hakkında Cürcâni de... - **Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Terzi Baba'ya Dair Zuhûrât (3)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (108 3 Ru ya Mana Alemi Terzi Baba ile ilgili zuhuratlar) > ...insân-ı kâmil ve hakikati Muhammediyye anlaşılır. Abdürrezzak el kaşâni ise kutbu, âlemde Allahın nazargahı olan yegâne veli diye açıklamış, bu velinin Hz Muhammedin nübüvvetinin bâtını olduğunu belirterek... - **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12) > undan ism-i Bâtn hükmüne nazaran kutub tasarruftan mezcür ve memnü'dur. Zirâ hakikatte kutbun vücüdu yoktur; “lâ mevcüde illallâh.” Halffe-i ilâhi olan kutub yeryüzünde hazine-i Hakk'ın emini olduğund - **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11) > üf .1181 kimin içindir?” “Teceşşüm”, bir şeyin zahmetini çekmek ve tekeffül etmek demektir. Bu itâb üzerine bey dedi ki: “Yâ Resülallâh! Benim cânım senin mülkündür. Maahâzâ cân nedir ki, sana fedâ ed - **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13) > biiyye ve unsuriyye C. XI 257 kuvâ-yı tabliyye-i ilâhiyye C. XI 64 kuvâ-yı ulühiyyet ©. XI 65 : kuvâ-yı unsuriyye 0. HI 66; C.IX 0 kuvâ-yı zâhire C. 111 358; 0. VI 324 kuvâ-yı zâhire nüru ©. 111 359 k - **İnsân-ı Kâmil (Cilt 1)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (113 1 İ̇nsân-I Kâmi̇l) > ...iraz bu dünyadan sıyrılmamız lazım ve de büyük bir cengaver olmak lazım. Yani tamamen bu dünyadan kopup mana âlemine yönelip, mana âleminde yaşamak lazımdır. Biz artık bunun zahir ifadesi olarak anlayabildi... - **Sohbet Arası Sohbetler CD 8 (2002)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (140 8 2002 10 CD Sohbet Aras Sohbet) > ...lah, Efendimiz ne diyor; “biz son gelen ilkleriz” yani hem ilk hem de son dolayısıyla bütün meratibi kendisinde ihata etmiş oluyor. İşte kim ki mana itibariyle bir varlık ortaya koyuyor, mana tarafından Hz... - **Sohbet Arası Sohbetler CD 14 (2003)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (146 14.cd 2003 Sohbet Arasi Sohbetler) > ...ledi? Namazı şöyle kılın, iman edin, böyle yapın. Maşallah. Onu imamlar da yapıyor kardeşim. O irşadı imamlar da yapıyor. Senin Kutbül İrşad, irşadın kutbu olduğunu nerden anlayacağız? Söyledin mi bana, H... - **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1) > i put mesâbesinde olan taayyünâta karşı olan küfrü önünde, bu ukül-i beşeriyye ashâbının anasından, babasından mevrüs olan itikâdları ve imânları eski bir imân ve i'tikâddan ibâret kalır. 1608. Onun i - **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2) > Bilcümle ehl-i âleme füyüzât-ı ilâhiyye, onun kalb-i şerifinden tevzi olunur. Ona “kutbu'l-aktâb” dahi derler. Şecere-i kevnin semere-i yegânesidir. “Parlamak”dan murâd feyz-i mukaddestir, zirâ feyz-i - **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6) > arik ve maârifin zevki senin nefsinde hâsıl olaydı, muhâl görüp inkâr etmez idin.” 3641. El-ân sana açılan vâkıât dahi evvelâ sana muhâl görünmedi mi? Ey bizim beyânâtımızı tavr-ı akıl hâricinde ve mu - **Kelime-i İlyâsiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi (Kelime-i İlyâsiyye'de Mündemic Olan Hikmet-i İnâsiyye) > ...îl eden seyyârâta nazaran mahall-i kutb ve küre-i arza nazaran dördüncü felektir. Şöyle ki: Birincisi medâr-ı Arz, ikincisi medâr-ı Zühre, üçüncüsü medâr-ı Utârid v... - **Kelime-i Şîsiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi (Kelime-i Şîsiyye'de Mündemic Olan Hikmet-i Nefsiyye) > ...arrufu gibidir; ve sûret hasebiyle tasarrufu, selâtîn hakkındaki tasarrufu gibidir. Bu da iki nevi’dir: Birincisi hilâfete makrûn olur. İkincisi hilâfete makrûn olmaz. Velâyet-i muhammediyyenin ikinci nev’... - **Sohbet Arası Sohbetler CD 21** — Terzibaba - Necdet Ardıç (153 21 10.cd Sohbet Arasi Sohbetler) > ...tubluk görevinin devam etmesi için görülmemiştir demiştiniz de o yönden merak ettim… İşte o, Efendimizden evvel ona verilen bir lakap yani İslamiyet gelmezden evvel o günün haliyle kendisine verilen ve mer... - **Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (Bir Salikin Seyr Yol Hikayesi 2) > ...sarmalanıyor, edebe mugayir olmasın diye koşmamak için kendimi zor tutuyordum. Yol üzerinde bulunan caminin şadırvanından abdest tazeledikten sonra sağ tarafa türbeye yöneldim. Kapısına yaklaştığımda kilit... - **Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (163 1 Esmâ’ül Hüsnâ) > ...ri anıldıkça boyun eğmek ve selâm vermek âdettir. Rahmet dilemek lazımdır, çünkü birisine selam verseniz o da size "aleykümselâm" der, yani Allah sana da selâmet versin demektir. Bu selamı Hakk'ın sevgili ku... - **Sohbet Arası Sohbetler CD 19 (2006)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (151 19 12.cd 2006 Sohbet Arasi Sohbetler) > ...biât etmesi gerekmektedir. Bu Allah’ın hükmüdür, diyerek de bu kadar ağır basmaktalar. Dedim: Kardeşim sen neden bahsediyorsun? Gel otur bakalım, konuşalım biraz. Ama demin hani konuşmanın özelliklerinde... - **Muhammed Sûresi** (251 47 28 Kur Ker Yol Muhammed sav Suresi Murat Deruni) > ...kutb-ı âlem yukarıda îzâh olunduğu üzere âlem-i şehâdette zât-ı Hakk’ın libâs-ı ahîr ile tecellîsinden ibârettir. Ey sâmi’, şârih-i fakirin bu sözünden sakın kutbun süreti ve taayyünü Hakk’ın zâtı olduğu... - **Hac Sûresi** (234 22 27 Kur Ker Yol Hac Sûresi Murat Deruni) > ...Şam'da, Horasan'da, Medine'de ve daha birçok şehirlerde dervişleriyle sohbette veya murakabe halinde olan veliler boyun eğmişler, "İşittik, inandık, tasdik ettik" demişlerdir. Hayrette kalan dervişlerine; "... - **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5) > vî hazretleri, bu beyt-i şerifin, şu hadis-i şerife işâret olduğunu beyân buyurmuştur: “Hâzim ve ihtiyâtkâr o kimsedir ki nefsine hükmeder ve ölümden sonra olan şey için amel kılar; ve âciz o kimsedir - **Tuhfetu'l-Uşşâkî** — Terzibaba - Necdet Ardıç (08 Tuhfetul Ussaki) > ...ik taşı, rengini ondan alır. Yıldızların cisim olarak büyüğü, ziya menfeati yönünden efdali ve kemallisidir. “Kutb-ul evtab” ve “kutb-ul abdal” ın mertebesi ise "cediy" şimal yıldızı (oğlak) mertebesidir ki... - **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7) > yledi. 1834, Onun rühunun hilyelerini dahi sıfatından ve tarikından ve makâmından ve vücüdundan gösterdi. Ya'ni, “Hz. Bâyezid, o hazretin zâhir vücüduna ve cismine âid nişanları ve alâmetleri söylediğ - **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8) > svese dokunsa tezekkür ederler, İmdi onlar doğru yolu görürler” âyet-i-kerimesidir. Âlem-i kebirdeki zümrüdün hâssiyyeti perişân rü'yâlara mâni' olmak ve kalbe kuvvet vermek olduğu gibi, kuvve-i müzek - **Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9** — Ahmed Avni Konuk (Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9) > aktı, gördü ki, burada her bir dem kimyâgerlik vardır. “Gerdûn”, felek, “mînâ”, lafz-ı Hindî olup Fârisî'de müsta'meldir, “kimyâ” ma'nâsına gelir. Binâenaleyh “mînâ-ger”, kimyâger demek olur; ve burad - **TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları** — Terzibaba - Necdet Ardıç (191 Fusûsu’l-Hi̇kem) > ...i mekan olması da güneş sistemine itibaren alemlere itibaren âli mekan değildir. Çünkü ondan çok daha büyük güneşler olduğunu ilim söylüyor. Güneş kendi manzumesini teşkil eden gezegene nazaran yani gezeg... - **Hikâyeler, Vecizeler, Atalar Sözü** — Terzibaba - Necdet Ardıç (84 Hikâyeler – Vecizeler – Atalar sözü) > ...bülvakit bu zat-ı şeriftir. Kutb-u âlem makamıdır. 7- Fenaî kül, mahvı kül olur, bu kimse hiçbir makamda muttasıf değildir. Ne ilim ne de marifet ne müşahede, hepsi m... - **Karagün Dostuyum (Cilt 2)** — Terzibaba - Necdet Ardıç (85 Karagün Dostuyum (ii)) > ...ertebesi alâkasızlıkla elde edil­mez. Bu hal öyle nazik bir konudur ki yanlış ve anlaşılması güç bir söz söylemekten korkuyorum. (Hazreti ALLAH kendi aşkını, ilmini her­kese vermemiştir) desem, O'nu hasis... - **Kelime-i Nûhiyye** — Muhyiddin İbnü'l-Arabi (Kelime-i Nûhiyye'de Mündemic Olan Hikmet-i Subbûhiyye) > ...rılmaz. Binâenaleyh onun devrinin [3/51] evveli ve âhiri yoktur. لمَقْصُــودِ، طَالِــب ٌ مــا هــو فيــهلمُسْــتَطِيل ِ مَائِــلٌ، خَــارِج ٌ عَــنلطَّرِيــق ِِ وصاحِــب ُ لحَرَكَــةُ صاحِــب ُ خيــال ٍ إ... ## İlgili Kavramlar - [Gavs](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/gavs) — related - [Ricâlü'l-Gayb](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/ricali-gayb) — part_of - [Ricâlü'l-Gayb](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/ricali-gayb) — related - [Abdal](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/abdal) — related - [Veli](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/veli) — related - [Gavs](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/gavs) — related - [Ricâlü'l-Gayb](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/ricali-gayb) — part_of - [Velayet](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/velayet) — related - [Abdal](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/abdal) — related - [Ricâlü'l-Gayb](https://terzibabairfanmektebi.com/wiki/ricali-gayb) — related