A'lâ ve Gâşiye Sûreleri

A'lâ ve Gâşiye Sûreleri kitabı, Terzibaba Necdet Ardıç riyâsetindeki tasavvuf serisi içinde yer alan bir çalışmadır ve Murat Derûnî tarafından yazılmıştır¹. Eser, adını ilk ayetlerinde geçen "A'lâ" ve "Gâşiye" kelimelerinden almaktadır. "A'lâ", Allah'ın yüceliğini ifade eden "yüce" anlamına gelirken¹, "Gâşiye" ise "örten, bürüyen" anlamlarına gelmekte ve kıyametin ürkütücülüğünü, insanları kuşatacak felaket oluşunu ifade etmektedir¹. Kitap, bu sûrelerin zâhirî ve bâtınî nurlarından bu dünyada iken yararlanmaya gayret etmeyi amaçlar¹.

Kitabın içeriği, A'lâ Sûresi'nin ilk ayeti olan "Rabbinin yüce adını tesbih et" (87/1) emriyle başlar ve bu ayetin tasavvufî derinliklerine inilir¹. Ardından Gâşiye Sûresi'ne geçilerek, kıyametin dehşet verici halleri ve insanları kuşatacak olaylar üzerinde durulur¹. Eserde, Gâşiye Sûresi'nin 8-12. ayetlerinde geçen "O günde yüzler vardır ki âsâr-ı ni'metle beşâşette ve sa'yinden nâşî râzıdır, âlî olan cennettedir; orada beyhûde söz işitmezler; kelâmları zikir ve hikmettir, orada dâimâ akıcı pınarlar vardır" ifadeleri üzerinden, urefâ-i billâhın (Allah'ı bilenlerin) bu dünyada dahi cennet-i âcil içinde olduğu ve mevt-i ihtiyârî (ihtiyarî ölüm) ile vücûd-ı izâfî kuyûdundan kurtulduğu gibi irfânî yorumlar sunulur¹. Kitap, okuyucuların idraklerinin açılmasını ve Hakk'ın aşkıyla gaşyolunmalarını niyaz ederek sona erer¹.

1. Kaynaklar
2. 1.A'lâ ve Gâşiye Sûreleri — s. 2, 3, 6, 71, 73, 86, 98, 100

Necdet Ardıç, tasavvufî irfanı çağdaş döneme aktaran önemli bir mürşid olarak tanınır. Uşşâkî tarikatına mensup olan Ardıç, tasavvufun temel prensiplerini ve derin hakikatlerini geniş bir okuyucu kitlesine ulaştırmayı hedeflemiştir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Eserleri, onun tasavvufî düşüncesinin ve irfanının bir yansımasıdır. Özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) adlı eseri, sâlikin seyr defteri niteliğinde olup, tasavvuf yolculuğunun aşamalarını ve inceliklerini ele alır¹.

Ardıç'ın diğer önemli çalışmaları arasında Fusûsu'l-Hikem şerhi gibi derinlikli metinler de bulunmaktadır (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Bu tür eserler, tasavvufun felsefî ve hikemî boyutlarını açıklığa kavuşturma amacı taşır. Ayrıca, Lübb’ül Lübb Özün Özü gibi Osmanlıca eserlerin çevirilerini yaparak eski metinlerin günümüz okuyucusuna ulaşmasına vesile olmuştur¹.

Necdet Ardıç'ın eserleri genellikle "Tasavvuf Serisi" başlığı altında yayımlanmıştır. Bu seride yer alan kitaplar arasında Gönülden Esintiler adı altında birçok farklı konu işlenmiştir. Örneğin, Salât¹, Tesbih ve Zikir¹, Kûr’ân-ı Kerim’de Yolculuk¹ gibi eserler, ibadetlerin ve Kur'ân'ın tasavvufî boyutlarını ele almaktadır. Bu eserler, onun tasavvufî öğretilerini ve rehberliğini yansıtan önemli kaynaklardır. Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi müellifler de Necdet Ardıç ekolünden gelmekte ve onun riyâsetindeki tasavvuf serisi içinde eserler kaleme almaktadırlar (Abdürrezzak Tek Wiki, Terzi Oğlu Cem Cemâlî Wiki).

1. Kaynaklar
2. 1.A'lâ ve Gâşiye Sûreleri — s. 100, 108, 109, 110, 111

"Tesbih" kelimesi, "sebh" kökünden türemiş olup, lügat anlamı itibarıyla "havada ve suda hareket etmek, geçip gitmek, yüzerek uzaklara gitmek" demektir¹. Bu kökten türeyen "sebaha" fiili tesbih anlamında kullanılmazken, "sebbeha" (tesbih etti) ve "yüsebbihu" (tesbih eder/ediyor) fiilleri ile "tesbih" (tesbih etmek) ve "sebbih" (tesbih et/emir) kelimeleri bu manayı taşır¹. Kitapta tesbihin kudsiyyet ifade ettiği belirtilir¹.

Tesbihin temelinde Hakk'ı yüceltme ve noksan sıfatlardan tenzih etme vardır. "Rabbini yüce ismiyle tesbih et" ifadesindeki "isim" kelimesinin, Rabbin kendisini tenzih etmenin yanı sıra isminin de tenzihini vurgulamak için kullanıldığına dikkat çekilir¹. Bu, Hakk'ın vekâleten değil, asaleten tesbih edilmesinin önemini gösterir ve kişinin "Rabbi Hassına" ulaşmasıyla mümkün olan uzun bir eğitim sürecine işaret eder¹.

Tasavvufî açıdan tesbihin "teşbih" ve "tevhid" mertebeleriyle de bağlantısı vardır¹. "Teşbih" hakikati, bütün varlıkta mevcut olanın ve sıfatların Hakk'a ait olduğunu, kendilerinde var olanın da Hakk'ın sıfatları olduğunu yakîn bilgisiyle bilmek ve yaşamak olarak açıklanır. Bu irfaniyetin, sâlikler için cennetlerini oluşturduğu ifade edilir¹. Tesbihin bu mertebeleri, tenzih ile teşbihi birleştirip Hakk ile bâkî olma ve bakâbillâh'ta tevhid etme gayesini taşır¹. Kitapta ayrıca tesbih kelimesinin harfleri ve ebced hesabına göre değeri de incelenmiştir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.A'lâ ve Gâşiye Sûreleri — s. 7, 9, 12, 13, 14, 55, 84

Nefs-i zekiyye, tasavvufî sülûkun nihai hedeflerinden biridir ve nefsin yedi mertebesi içinde en üst düzeyde bir arınmayı ifade eder². Bu mertebe, nefs-i emmâreden başlayıp nefs-i levvâme, mülhime, mutmainne, râdıye ve mardiyye mertebelerini aşarak ulaşılan nefs-i sâfiye veya kâmile ile eş anlamlıdır³. Her nefs mertebesinin kendine özgü bir tezkiyesi ve temizlenmesi vardır ve nefs-i zekiyye, bu temizlenme sürecinin kemâl noktasıdır¹.

Nefs-i zekiyye mertebesine ulaşan sâlik, süflî yapısından arınmış, dünyaya ve hazlara yönelen vechesini tezkiye etmiş, böylece ulvî yapısı olan rûhu güçlendirmiştir². Bu durum, sâlikin "en büyük düşmanı" olan nefsini mücâhede ile terbiye etmesi sonucunda gerçekleşir⁴. Nefs-i zekiyye, aynı zamanda Âdemiyet mertebesiyle de ilişkilendirilir; zira bu mertebe, safiyullah mertebesi olarak da anılır¹. Bu, insanın kendi zâtını ve hakikatini bilmesi, yani ma'rifet-i nefs ile ma'rifet-i mübdi'ye ulaşmasıyla yakından ilgilidir¹. Nefs-i zekiyye, kişinin nefs-i emmâresini insânî hakikatlerle eğiterek "insân-ı kâmil" olma yolunda ilerlemesinin bir göstergesidir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.A'lâ ve Gâşiye Sûreleri — s. 21, 61, 95
3. 2.K1, s. 126
4. 3.K2-T3, A'lâ ve Gâşiye Sûreleri, s. 61
5. 4.K1-126, A'lâ ve Gâşiye Sûreleri, s. 92

Kitapta "Kaza ve Kader" bahsi, tasavvufî bir perspektifle, ilâhî ilim ve iradenin işleyişini açıklamak üzere ele alınır. Temel kavram "A'yân-ı Sâbite"dir (sabit ayinler), ki bunlar Hak'ın ilminde ezelî olarak sabit olan eşyanın mâhiyetleridir ve vâhidiyyet mertebesinde bulunur (Vâhidiyyet, K1-168). Kader, bu "A'yân-ı Sâbite" denilen ilâhî ilimdeki genel programda bulunan kulun, kendi "Ayn-ı Sâbite"sinden özel olarak varlık ve zuhur sahasına inmesidir¹. Bu durum, günlük yaşantıda "kaza" olarak anlaşılan hadisatın, aslında kazanın kaderinin zuhura gelmesinden başka bir şey olmadığını gösterir¹.

Kaza ve kaderin işleyişi, ilâhî irade (meşiyet) ve ilâhî ilimle yakından ilişkilidir. Kitap, kazanın, kaderin ve iradenin, ilâhî ilme tâbi olduğunu, ilâhî ilmin de "bilinen kader" olan sabit ayına tâbi olduğunu belirtir¹. Bu, her şeyin ilâhî ilimde önceden belirlenmiş bir programa göre gerçekleştiği anlamına gelir. Örneğin, yetmiş sene ömrü olan bir kimsenin yediği yemeklerin bir defada değil, belirli vakitlerde azar azar gelmesi gibi¹.

Bu konu, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserinin İsmail Fassı'nda da genişçe işlenir¹. Burada önemli bir nokta, her "marzî"nin (razı olunan şeyin) "mahbûb" (sevilen) olması ve mahbûbun işlediği her şeyin de mahbûb olmasıdır. Zira fiil, "ayn" (sabit ayin) için değil, o aynda, onun Rabbi içindir. Bu nedenle "ayn", fiilin kendisine izafe olunmasından mutmain olur ve Rabb'inin fiillerinden onda ve ondan zâhir olan şeyle razı olur; bu fiiller de "marzıyye"dir (razı olunan fiillerdir)¹. Bu, kulun kendi sabit ayinindeki ilâhî programa teslimiyetini ve rızasını ifade eder. Konu hakkında daha detaylı bilgi için Necdet Ardıç'ın "Gönülden Esintiler – Ayan-i Sabite, Kaza ve Kader" adlı eserine atıf yapılır¹.

1. Kaynaklar
2. 1.A'lâ ve Gâşiye Sûreleri — s. 23, 42, 109

Kitabın ön sözünde belirtildiği üzere, bu eserden en geniş şekilde faydalanabilmek için okuyucunun belirli bir gönül hâliyle yaklaşması tavsiye edilir. Okuyucuların "nefs’in hevasından, zan ve hayalden, gafletten soyunmaya çalışarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamaları" gerekmektedir¹. Zira "kafamız ve gönlümüz, vehim ve hayalin tesiri altında iken gerçek ma’nâda bu ve benzeri kitaplardan yararlanmamız mümkün olamayacaktır"¹. Kitap, özellikle "gerçek ma’nâda tasavvufî idrakler" arayan ve "gönül muhabbetleri" dileyen kişiler için yazılmıştır¹. Kur'ân-ı Kerîm'in zâhir ve bâtın nurlarından bu dünyada iken yararlanmaya gayret eden herkes, bu sûre-i şeriflerin içinde barındırdığı "bir hayli mevzular"dan istifade edebilir¹. Ayrıca, Terzi Baba'nın "Kûr’ân-ı Kerîm’de (yolculuk)" adlı sohbetleri ve kitapları gibi, bu eser de tasavvufî bir yolculukta olanlara rehberlik etme amacı taşır¹. Kitap, Hz. İbrahim ve Musa'ya verilen sahifelerde (suhuf) geçen öğütleri de içerdiğinden¹, kadim hikmet arayışında olanlar için de bir kaynak teşkil eder. Genel olarak, Hakk'ın hibe yoluyla verdiği ilim olan Vehb'i ve çalışılarak kazanılan ilim olan Kesb'i arayanlar ile Mesnevî-i Şerîf, İnsan-ı Kâmil ve Fusûsu'l-Hikem gibi eserlerden nakil yoluyla ilim toplayanlar için de bir referans noktasıdır¹.

1. Kaynaklar
2. 1.A'lâ ve Gâşiye Sûreleri — s. 2, 3, 8, 101

Makâm-ı Sıdk, tasavvufta sâlikin manevî yolculuğunda (seyr-i sülûk) ulaştığı önemli bir duraktır. Lugat anlamı "duruş yeri, mevki" olan makâm kavramı, sâlikin amel ve tahkîk ile elde ettiği, hâlden farklı olarak süreklilik arz eden bir manevî mertebedir². Makâm-ı Sıdk, özellikle sıddıkların, yani doğruluk ve tasdikte kemâle ermiş kişilerin makâmıdır. Bu makâmda bulunanlar, Cenâb-ı Hakk'ın katında, yükseltilmiş divanlar üzerinde¹ latîf, kesâfetten arınmış, sevinçli ve değişimden uzak bir hâl üzere bulunurlar¹. Bu, kişinin gerçek ve hakiki postudur; tarîkattaki post ise bir remiz ve tiyatro sahnesi olarak nitelendirilir¹. Makâm-ı Sıdk, ârifin meclis-i maârifi, yani irfan meclisi olarak da ifade edilir. Bu makâm, âlî-himmet olan sırrın tahtı olup, o sırrın hakikati ve ayn-ı sâbitesidir. Aynı zamanda o sırrın mahall-i mahsûsu, makâm-ı mümtâzı ve ism-i hâssı iktizâsınca rütbesi vardır¹. Bu mertebede sâlik, Hak'ın esmâ ve sıfatlarının tecellîlerini daha derinden idrâk eder; zira her mevcut, rubûbiyetini isimler mertebesinden alır ve kendisine münasip olan istidadı kadar zuhur eder¹. Makâm-ı Sıdk, sâlikin Hak ile bâkî olduğu, bekâbillâh'ta tevhid ettiği bir mertebedir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.A'lâ ve Gâşiye Sûreleri — s. 29, 55, 86, 87
3. 2.K1, s. 162

Zikir, lügat anlamıyla "anma, anılma, hatırlama" demektir ve tasavvufta iki temel yönü bulunur¹. Birinci yönü, belirli veya belirsiz sayılarla esmâ-i ilâhiyye veya duaların tekrar edilmesidir¹. Bu tür zikir, kişinin kitaplardan veya çevresinden aldığı tavsiyelerle kendi başına çektiği zikirler olup, ahirette sevap beklentisiyle yapılır¹. Zikrin bu yönü, dil ile yapılan zikri ifade eder ve Cenâb-ı Hakk'ı Esmâ-i Hüsnâ'sı ile anmaktır¹.

Zikrin ikinci ve daha derin yönü ise, elde tesbih, dilde lafız olmaktan öte, kişinin kendinde bulunan ilahi hakikatleri ve esmâ-i ilâhiyyeleri hatırlayarak zuhurda faaliyete geçirmesidir¹. Bu yönüyle zikir, gönlünü Hakk'a vermiş olanlar için bir nisbetin meydana gelmesi ve gizli muhabbetin ortaya çıkmasıdır; harflerden kurtularak yarı anmaktır, yani tarikatten hakikate doğru yol almaktır¹. Zikir sayesinde "kalplerin mutlak tatmini 'Allah' zikrine bağlanmıştır"¹. Ayrıca, "Zikr ona derler ki, fikri aça" hükmüyle yapılan tesbihi zikirler sonucunda idraki gelişmeler yaşanır. Bu gelişmeler neticesinde kişi, kendini ve kendinde bulunan ilahi hakikatleri ortaya çıkararak "tahallâku bi ahlâkıllâh" hükmüyle Allah'ın ahlakıyla ahlaklanmaya başlar ki bu da "ahlâk-ı Kur'âniyye"dir¹. Zikrin ebced değeri olan 920'nin rakamları toplamı 11 olup, bu da mertebe-i Muhammediyyet'e işaret eder¹. Zikir, aynı zamanda "Seyezzekkeru men yahşâ" ayetinde belirtildiği üzere, haşyetin başında ve sonunda bulunan "Ye" harfleriyle İlm'el Yakîn, Ayn'el Yakîn, Hakk'el Yakîn seyirlerini ifade eder; bu, Hakk'ın varlığının aslında kişinin kimliği olduğunu hatırlayanın zikir etmesidir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.A'lâ ve Gâşiye Sûreleri — s. 54, 55, 56, 57, 58, 59, 81