Altı Peygamber (Cilt 4)

Altı Peygamber (Cilt 4) adlı eser, tasavvufî bir perspektifle peygamberlerin manevî yaşantılarını ve temsil ettikleri hakikatleri ele alır. Kitabın temel amacı, okuyucuyu nefsânî arzulardan, zan ve hayalden, gafletten arınarak saf bir gönülle okumaya teşvik etmektir; zira vehim ve hayalin tesiri altında iken gerçek manada bu tür kitaplardan yararlanmak mümkün değildir^s.5. Eser, okuyucunun manevî gelişimine katkıda bulunmayı hedefler ve bu süreçte ilâhî feyz kapılarının açılmasını diler^s.5.

Kitapta özellikle Hz. Musa'nın (a.s.) kelimullah oluşu ve kendisine doğrudan Hakk'tan kitap verilmesi üzerinde durulur. Bu durum, sâlikin kendi vücud ikliminde bu mertebeleri zuhura çıkarıp yaşayabileceği bir hakikat olarak sunulur^s.12. Verilen kitabın, tarikat mertebesindeki bir kişiye gelen ilhamlar olduğu belirtilir; bu ilhamlar, Musa'nın (a.s.) nefs-i emmâre tarafından kesilmiş gibi görünen bilgilerin toplanıp kendisine bir kitap halinde verilmesiyle Tevrat olarak zuhur etmiştir^s.200-201. Bu bağlamda, "Biz Musa'ya kitabı verdik ve Furkan'ı verdik, umulur ki siz bunlara bakmak suretiyle yolunuzu bulursunuz yani hidayete erersiniz" ayeti, ilâhî isimlerden olan "Hâdî" isminin bu yolla alınarak hidâyete erişileceğine işaret eder^s.200.

Eser, Hakk'ın rububiyyeti ve kudretini, O'nun güzel isimleri ve yüce sıfatları üzerinden, Nûr Levh'i adı verilen Levh'de anlatılan üstün ve tenzih yoluyla açıklamayı da içerir^s.172. Kitap, ilham ve evham gibi konulara da değinir ve bu hususlarda daha geniş bilginin "Hayal Vadisi'nin Çıkmaz Sokakları" isimli başka bir eserde bulunduğunu belirtir^{s.52, 149}. Ayrıca, seyr ve tevhid-i esmâ mertebeleri hakkında "İrfan Mektebi ve Şerhi" ile "Kelime-i Tevhid" kitaplarına atıfta bulunulur^{s.28, 241}. Kitap, manevî eğitimde en verimli yolun sohbet olduğunu da vurgular^s.241.

Kaynaklar: Altı Peygamber, Cilt 4 — s. 5, 12, 28, 52, 149, 172, 200, 201, 241

Âl-i İmrân Sûresi'nin 33. ayeti ("Şüphe yok ki. Allah Teâlâ Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim'in sülâlesini ve İmrân’ın hanedanını âlemler üzerine seçkin kıldı.")^s.7, tasavvufî tefsirlerde çok katmanlı bir anlam taşır. Şerif Kır, bu ayetin sadece zâhirî tefsirlerle sınırlı kalmaması gerektiğini, çünkü ilâhî kelâmın her mertebede başka bir izah ve yaşam hakikati barındırdığını belirtir^s.13. Bu durum, tefekkür ufkunu genişletmeyi ve şartlanmışlık sınırlarını kaldırmayı gerektirir ki, daha berrak ve geniş irfaniyet alanları açılabilsin^s.13.

Ayette geçen "seçkin kılma" ifadesi, tasavvufta hilâfet kavramıyla yakından ilişkilidir. Halîfe, Hak'tan aldığı emaneti taşıyan ve Esmâ-i İlâhiyye'nin zuhuruna ayna olan bir mahaldir^K1. Âdem'in seçilmişliği, tüm Esmâ'yı kabule müsait câmi bir mahalle sahip olmasından kaynaklanır; bu, onun hilâfet vasfının tahakkukunu sağlar^K1. Ayet, bu seçilmişliği Âdem'den Nûh'a, İbrâhim'in sülâlesine ve İmrân'ın hanedanına kadar genişleterek, farklı peygamberler ve onların nesillerindeki ilâhî tecellîlerin ve hilâfet mertebelerinin sürekliliğini vurgular^s.7.

Özellikle İmrân'ın hanedanının seçilmişliği, Mûsevîyyet mertebesiyle ilişkilendirilir. Bu mertebe, seyr ü sülûkta hazarat-ı hamse'deki ikinci sıraya tekabül eder^s.8. Ayette bahsedilen İmrân, Hz. Mûsâ ve Hârun'un babası olan İmrân ibni Yashur ile Hz. Meryem'in babası olan İmrân ibni Matan olmak üzere iki farklı kişiye işaret edebilir^s.8. Bu seçilmişlik, Allah'ın belirli kullarına bahşettiği özel bir muhabbet ve terbiye ile de açıklanır. Örneğin, Tâ Hâ Sûresi'nin 39. ayetinde Hz. Mûsâ'ya hitaben "gözümün önünde yetiştirilmen için üzerine kendimden bir muhabbet bırakmıştım" buyrulması, bu ilâhî seçimin ve terbiyenin bir göstergesidir^s.31. Bu tür ayetler, Ulûhiyyet mertebesinden gelen bir hitapla, Mûsevîyyet mertebesindeki kişiyi terbiye etme amacını taşır^s.86.

Kaynaklar: Altı Peygamber, Cilt 4 — s. 7, 8, 13, 31, 86 · K1, s. 1

Meryem Sûresi'nin 51. ayeti, Hz. Mûsâ'nın peygamberlik vasfını ve ihlâs sahibi oluşunu öne çıkarır. Bu ayet, "Ve kitapta Mûsâ'yı da an. Şüphe yok ki, o ihlâs ile vasıflanmış idi ve bir resûl, bir peygamber olmuş idi" şeklinde ifade edilir^s.1. Hz. Mûsâ'nın "ihlâs ile vasıflanmış" olması, onun Allah'a karşı samimi ve saf bir teslimiyet içinde olduğunu gösterir. Bu ihlâs, onun Allah ile olan doğrudan iletişiminin, yani Kelîmullâh makamının temelini oluşturur^K1.

Hz. Mûsâ'nın "resûl" ve "peygamber" olarak anılması, onun ilahî mesajı insanlara ulaştırma görevini ve bu görevi yerine getirirken sahip olduğu özel konumu belirtir. Tasavvufta, peygamberlere verilen üç temel makamdan biri olan Kelâm makamı, Hz. Mûsâ ile özdeşleşmiştir^K1. Bu makam, Allah'ın Hz. Mûsâ ile doğrudan ve vasıtasız konuşmasını ifade eder. Nitekim Nisâ Sûresi 164. ayette "ve kellemallâhu mûsâ teklîmâ" (Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu) buyrulmuştur^K1.

Meryem Sûresi'ndeki bu ifade, Hz. Mûsâ'nın hayatının ve peygamberliğinin Kur'ân'da önemli bir yer tuttuğunu da gösterir. Kur'ân'da kendi adına sûre bulunan Hz. Meryem'in (Meryem 19) sûresinde Hz. Mûsâ'dan bahsedilmesi, onun peygamberler zincirindeki kilit rolünü pekiştirir. Hz. Mûsâ'nın hayatının önemli bölümleri, Tâ Hâ Sûresi gibi başka sûrelerde de detaylıca anlatılmaktadır^s.30. Bu ayet, Hz. Mûsâ'nın Allah katındaki değerini ve onun nübüvvetinin hakikatini tasdik eden bir beyandır.

Kaynaklar: Altı Peygamber, Cilt 4 — s. 1, 30 · K1, s. 62

Hz. Mûsâ'nın Firavun'un sarayına alınışı, tasavvufî açıdan derin hikmetler barındıran bir olaydır. Firavun, gördüğü bir rüya üzerine (Kudüs tarafından gelen bir ateşin Mısır'a uzanıp Kıptîlere zarar vermesi, İsrailoğullarının ise kurtulması) korkuya kapılmış ve İsrailoğullarından doğacak erkek çocukların öldürülmesini emretmiştir^s.36. Bu emir, "Mûseviyye" mânâsının yeryüzüne nüzûl etmesine^s.26 engel olma çabası olarak görülebilir. Ancak Cenâb-ı Hakk'ın eğitimi farklı tecellî etmiştir. Hz. Mûsâ'nın annesine, çocuğunu emzirip başına geleceklerden korktuğunda onu Nil Nehri'ne bırakması ilham edilmiş ve "Korkma, üzülme. Biz şüphesiz onu sana döndüreceğiz ve peygamber yapacağız" (el-Kasas, 28/7) vaadi verilmiştir^s.17. Annesi bu ilhama uyarak yavrusunu bir muhafaza içinde suya bırakmış, ablasına da onu izlemesini söylemiştir. Hz. Mûsâ'yı taşıyan sandık, Allah'ın izniyle dalgalarla sürüklenerek Firavun'un sarayına ulaşmış ve yıkanmakta olan cariyeler tarafından bulunarak Firavun'un karısına teslim edilmiştir^s.17. Bu olay, Hakk'ın, Mûsâ'nın şahsında "Mûseviyye" mânâsını yok etmeye çalışan Firavun'u, onu kendi sarayında büyüterek terbiye etmesinin bir göstergesidir^s.28. Böylece, Kelîmullâh makâmına erişecek olan Hz. Mûsâ'nın^K1, düşmanının himayesinde yetişmesi, ilâhî kudretin ve hikmetin bir tezâhürü olarak kabul edilir.

Kaynaklar: Altı Peygamber, Cilt 4 — s. 17, 26, 28, 36 · K1, s. 62

Hz. Mûsâ'nın kıptiyi öldürmesi olayı, Kur'ân-ı Kerîm'in Kasas Sûresi'nin 15-20. âyetlerinde anlatılmaktadır^{s.1, 58}. Bu olay, Mûsâ (a.s.)'ın hayatında bir dönüm noktası teşkil eder. Olayın ardından Mûsâ, Medyen'e doğru bir yolculuğa çıkmıştır^s.1. Tasavvufî bağlamda, Mûsâ'nın bu yolculuğu, sâlikin manevî mertebeleri aşarak hakikate ulaşma çabasına benzetilir. Mûsâ'nın annesinin onu Firavun'un zulmünden korumak için Nil'e bırakması ve Firavun'un sarayına alınması da onun hayatındaki ilahî bir takdirin tezahürüdür^{s.1, 27}. Mûsâ'nın babası İmran ve annesi aracılığıyla "Kelime-i Mûseviyye"nin gaybdan intikal ettirilmesi, onun manevî şahsiyetinin temelini oluşturur^s.26. Bu süreç, sâlikin de manevî bir rehber (mürşid) vasıtasıyla hakikat yoluna girmesine benzer. Mûsâ'nın Tur Dağı'na çıkışı ve Allah ile konuşması (Kelimullah makamı), onun manevî kemalâtının zirvesini temsil eder^{s.145; Kelimullah}. Bu mertebeler, sâlikin de kendi iç yolculuğunda ulaşmayı hedeflediği makamlardır. Her tarikatın kendine özgü bir yolu olduğu gibi, Mûsâ'nın yolu da hakikate ulaşmak için bir örnektir^s.197.

Kaynaklar: Altı Peygamber, Cilt 4 — s. 1, 26, 27, 58, 145, 197

Yûnus Sûresi'nin 90-92. âyetleri, Firavun'un ve ordusunun İsrailoğulları'nı takip ederken denizde boğuluşunu detaylandırır. Bu âyetlerde, İsrailoğulları'nın denizden geçirilmesinin ardından Firavun ve askerlerinin zulüm ve düşmanlık amacıyla onları takip ettiği ifade edilir. Firavun, boğulma anında "İsrailoğulları'nın inandığı ilâhtan başka ilâh olmadığına inandım, ben de Müslümanlardanım" diyerek imanını dile getirir^s.137. Ancak bu iman, boğulma tehlikesiyle karşı karşıya kalındığı ve artık geri dönüşün mümkün olmadığı bir anda gerçekleştiği için kabul edilmez. Âyetler, Firavun'a "Şimdi mi inandın? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculuk yapanlardan olmuştun" şeklinde bir cevap verildiğini belirtir. Bu durum, ilahî adaletin ve tövbenin kabul şartlarının bir göstergesidir. Tasavvufî bakış açısıyla, bu olay Cenâb-ı Hakk'ın hikmetinin bir tezahürüdür; zira "ölü hükmünde olan Firavun'dan diri hükmünde olan Mûsâ (a.s.)"nın kurtuluşu, ilahî kudretin ve takdirin anlaşılmazlığını ortaya koyar^s.54. Bu kıssa, aynı zamanda Nûh (a.s.)'un diri hükmünde olmasına rağmen oğlunun ölü hükmünde çıkması gibi, ilahî hikmetin insan idrakini aşan yönlerini de vurgular^s.54.

Kaynaklar: Altı Peygamber, Cilt 4 — s. 54, 137

Hz. Mûsâ ve Hızır kıssası, Kehf Sûresi'nde detaylı bir şekilde anlatılmaktadır^s.272. Kıssa, Mûsâ (a.s.)'ın Hızır (a.s.) ile karşılaşması ve ondan ilim öğrenme talebiyle başlar. Mûsâ (a.s.), Hızır'a "Senin savap ve doğru olarak ta'-lîm olunduğun ilimden bana ta'lîm etmek üzere ben sana ittibâ edeyim mi?"^s.276 diyerek Hızır'ın sohbetinde bulunmak istediğini belirtir. Hızır (a.s.) ise Mûsâ'ya, kendisi hakikatini beyan edinceye kadar hiçbir şeyden suâl etmemesi şartını koşar^s.277.

Bu yolculukta üç temel olay yaşanır:

1. Geminin delinmesi: Hızır (a.s.), bindikleri gemiyi deler^s.278. Mûsâ (a.s.) bu duruma itiraz ederek "Sen onu içindekileri boğmak için mi deldin? Doğrusu, şaşılacak bir iş yaptın"^s.295 der. Hızır (a.s.)'ın bu eylemi, zahirde şeriata muhalif gibi görünse de, geminin ileride zalim bir kral tarafından gasp edilmesini engellemek gibi bâtınî bir hikmete dayanır^s.278. Tefsir-i Hâzin'de belirtildiğine göre, gemi delinse de harikulade bir şekilde su girmemiş veya Mûsâ (a.s.)'ın hırkasıyla delik tıkanmıştır^s.279.
2. Çocuğun öldürülmesi: Kıssanın devamında Hızır (a.s.) bir çocuğu öldürür. Bu olay da Mûsâ (a.s.)'ın şiddetli itirazına neden olur.
3. Yıkık duvarın onarılması: Son olarak, Hızır (a.s.) bir karşılık almadan yıkık bir duvarı onarır^s.66.

Bu kıssa, Mûsâ (a.s.)'ın temsil ettiği zahirî ilim ve şeriat ile Hızır (a.s.)'ın temsil ettiği ledün ilmi ve bâtınî hakikatler arasındaki farkı ortaya koyar. Hızır (a.s.)'ın yaptığı eylemler, Allah'ın kendi indinden verdiği ilimle (ledün ilmi) gerçekleşir ve bu ilim, Muhammediyyet mertebesi ile ilgili değil, Mûseviyyet mertebesi ile ilgili bir kemaldir; bu ilmin zahiri Mûsâ (a.s.)'da, bâtını ise Hızır (a.s.)'dadır^s.289. Hz. Peygamber (s.a.v.) bu hadise hakkında, "Mûsâ kardeşim Hızır ile biraz daha dayansaydı bize daha çok ilmi miras kalacaktı"^s.301 buyurmuştur.

Kaynaklar: Altı Peygamber — s. 66, 272, 276, 277, 278, 279, 289, 295, 301

Bakara Sûresi'ne adını veren bu hikâye, Hz. Musa'nın kavmine Allah'ın bir inek boğazlamalarını emretmesiyle başlar^{s.218, 236}. Kavim başlangıçta bu emri alaya alır gibi bir tavır sergiler^s.236. Eserde, bu hikâyenin sadece geçmişte yaşanmış bir olayı tekrar etmekten ziyade, içerisinden alınması gereken dersler olduğu vurgulanır^s.218. Tasavvufî yorumda, "bakara" kelimesi genel olarak **"tabiat-dünya"**yı, özelde ise sâlikin nefs-i levvâme mertebesinde olan nefsini temsil eder^s.242. Bu bağlamda, ineği kesmek, sâlikin nefs-i levvâme anlayışını ve onunla ilgili ahlâkını üzerinden kaldırması gerektiği anlamına gelir^s.242. Hikâyede geçen inek, aynı zamanda Ben-î İsrâîl'in Mısır'daki "bakara" kültüründen ne kadar etkilendiğini de göstermektedir; zira uzun süre Mısırlıların etkisi altında kalmışlardır^s.258. Bu durum, insanların şartlanmışlık ve alışkanlıklarından kurtulmasının zorluğunu da ortaya koyar^s.258. Hikâyedeki inek, izâfî-teşbihî mânâda Cemâlî etken olarak **"dünya tabiat âlemi"**ne benzetilmiştir^s.243.

Kaynaklar: Altı Peygamber — s. 218, 236, 242, 243, 258 · Altı Peytamber — s. 258