Bürûc Sûresi

Bürûc Sûresi kitabı, adını sûrenin birinci âyetindeki "el-Bürûc" kelimesinden alır ve "burçlar" anlamına gelir^s.4. Eser, sûrenin Mutaffifîn ve İnşikāk sûrelerinin devamı niteliğinde olduğunu belirtir; zira Mutaffifîn sûresi adaletsizliğin acı sonunu, İnşikāk sûresi ise vahye inananların kurtuluşunu ve inkâr edenlerin akıbetini haber verir^s.6. Kitap, sûrenin zâhirî anlamlarının ötesinde, bâtınî ve ledünnî mânâlarına odaklanır. Özellikle "Ves semâi zâtil burûc" âyetini, "Burçlar sahibi olan semâya ve kıyâmet gününe ve eşyâda Hakk'ın Zât’ını müşâhede eden insân-ı kâmile ve eşyânın sûretinde müşâhede edilen mutlak vücûda andolsun ki..." şeklinde tasavvufî bir tefsirle açıklar^s.31. Bu yorum, sûrenin sadece tarihî bir kıssayı anlatmaktan ziyade, ilâhî hakikatlerin ve manevî mertebelerin remzi olduğunu gösterir.

Kitap, Bürûc Sûresi'nin manevî bir "doğuş işareti" olarak ele alındığını ve "Kur'ân-ı Kerîm'de yolculuk" çalışmalarının bir parçası olduğunu ifade eder^s.6. "Bürc" kelimesinin aslında "görünen şey" demek olup, daha sonra "yüksek köşk" veya "kale surlarının yüksek yerleri" anlamında kullanıldığını belirterek, bu kavramın manevî yükselişle ilişkisine işaret eder^s.8. Eser, okuyucuların bu sûre-i şerifin zâhir ve bâtın nûrundan bu dünyada iken yararlanmaya gayret etmelerini teşvik eder^s.3. Kitabın sonunda, yazar "Gönül semâlarındaki burçlara ulaşmalarını" niyaz ederek, eserin tasavvufî sülûkta bir rehber olma amacını pekiştirir^s.144.

Kaynaklar: Bürûc Sûresi — s. 3, 4, 6, 8, 31, 144

Kaynaklarda "bu kitap" ifadesiyle atıfta bulunulan eserin, Muhyiddîn İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem olduğu anlaşılmaktadır. Zira bir alıntıda, yazarın daha önce bu meseleyi başka kitaplarında yazmadığı, ancak "bu Fusûsu'l-Hikem'de yazdığı" açıkça ifade edilmektedir^s.119. Fusûsu'l-Hikem, İbn Arabî'nin tasavvuf metafiziğinin ana metni olup, 27 Fass (bölüm) içerir ve her Fass bir peygambere ait bir hikmeti taşır^K1. Eserin Hz. Peygamber'in İbn Arabî'ye rüya ile yazdırdığı bildirilmiştir, bu da onun sıradan bir kitap değil, ilhamî bir tezahür olduğunu gösterir^K1. Bu bağlamda, Fusûsu'l-Hikem'in yazarı Muhyiddîn İbn Arabî'dir. Ayrıca, kaynaklarda Abdulkerim Cili'nin "İnsan-ı Kamil" adlı kitabının yazarı olduğu da belirtilmektedir^s.148. Cili, tasavvuf ekolünün önemli temsilcilerinden biridir (Abdulkerim Cili). Dolayısıyla, kaynaklarda bahsedilen eserlerin yazarları Muhyiddîn İbn Arabî ve Abdulkerim Cili'dir.

Kaynaklar: Bürûc Sûresi — s. 119 · K1, s. 26 · Abdulkerim Cili, Bürûc Sûresi — s. 148

Eser, okuyucuyu nefsaniyetten arınmış, saf bir gönülle okumaya davet ederek tasavvufî idrakin ön şartını vurgular^s.4. Temel olarak, Kur'an-ı Kerim'in "Kitâb-ı Mübîn" (açık kitap) vasfını ele alır ve bu vasfı üç mertebede açıklar: Birincisi, elimizdeki Kur'an-ı Kerim; ikincisi, "âlemler" kitabı; üçüncüsü ise "insan" kitabı, yani İnsan-ı Kâmil'dir^s.140. Bu bağlamda, "Ha mim" ifadesinin Berat hakikatini idrak etmiş, nefsaniyetinden arınmış "açık kitap" durumundaki kişiyi işaret ettiği belirtilir^s.11.

Kitapta ayrıca, "Ümmül Kitab" (kitabın anası), "Furkan" (farklılıklar) ve "İmamül Mübin" (önde olan açık kitap) gibi Kur'an'ın farklı isimleri ve mertebeleri üzerinde durulur. Zat mertebesinde Kur'an'ın "Ümmül Kitab"da olduğu, oradan sıfat mertebesine, yani "Levh-i Mahfuz"a indirildiği ifade edilir^s.137. Eser, "Emânet Âyeti" (Ahzâb 72) olarak bilinen ayetin tasavvufî yorumuna da yer verir. Bu ayetteki "emânet"in, insanın Hak ile özel ilişkisinin taşıyıcılığı, yani esmâ-i ilâhiyye'nin câmî mahalliyeti ve halîfetullâh emâneti olduğu belirtilir^K1.

Tasavvufî bir hakikatin gerçekleşme biçimi, ilâhî tasarruf (vehbî yön), sâlikin amelî gayreti (kesbî yön) ve mürşidin terbiyesi ile ihvan sohbeti (vesîle yön) olmak üzere üç boyutta incelenir^K2. Ayrıca, tasavvufî hâl veya hakikatin sâlikin hangi latîfesinde tecellî ettiği sorusuna cevap olarak, kalp, ruh ve sır gibi letâif-i hamse nazariyesine değinilir. Cemâl ve ünsiyet ifade eden hâllerin kalpte, nûr ve ilm-i ledünnün ruhta, vahdet ve hüvviyetin ise sırda tecellî ettiği açıklanır^K2. Kitap, mübarek günler ve geceler, rüya tabirleri ve tasavvuf büyüklerinin hikmetli sözleri gibi çeşitli alt başlıklara da yer vererek okuyucuya geniş bir perspektif sunar^{s.2, 148}.

Kaynaklar: Bürûc Sûresi — s. 2, 4, 11, 137, 140, 148 · K1, s. 405 · K2

Tasavvuf, İslâm'ın bâtınî yönünü temsil eden, kalbin arındırılması ve Allah'a vuslatı hedefleyen bir ilim dalıdır^vikipedi. Bu kitap, tasavvufu, kişinin idrakini artıracak yeni bir düşünce ve tefekkür alanı olarak sunar^s.15. Kitabın tasavvufa yaklaşımı, öncelikle okuyucuyu zihnî ve kalbî bir hazırlığa davet etmektir. Okuyucunun, nefsanî arzulardan, zan ve hayalden, gafletten arınarak, saf bir gönülle kitaba yönelmesi tavsiye edilir. Çünkü vehim ve hayalin etkisi altında iken, bu tür eserlerden gerçek manada faydalanmak mümkün değildir^s.4. Bu durum, tasavvuftaki "nasıl gerçekleşir" sorusunun kesbî yönüne işaret eder; yani sâlikin amelî gayreti ve içsel hazırlığı, tasavvufî hakikatlere ulaşmada bir vesiledir^K2.

Ancak bu gayretin tek başına yeterli olmadığı, asıl muvaffakiyetin Hakk'tan geldiği vurgulanır^s.4. Bu, tasavvuftaki ilâhî yönü (vehbî) ifade eder; her tasavvufî gerçekleşmenin asıl fâili Hak'tır ve hidâyet, mârifet gibi haller vehbî olarak iner^K2. Kitap, bu bağlamda, Kur'an-ı Kerim'i, âlemler kitabını ve İnsan-ı Kâmil'i "kitap" kavramının üç mertebesi olarak ele alır^s.140. İnsan-ı Kâmil, tasavvufî sülûkun nihai hedefi olan kâmil insanı ifade eder^vikipedi. Kitap, bu mertebeleri idrak etmenin, tasavvufî anlayışı derinleştireceğini belirtir. Ayrıca, "Ümmül Kitab", "Furkan", "Kitab'ül Mübin" gibi Kur'an'ın farklı isimlerinin, Zat mertebesinden sıfat mertebesine, oradan da Levh-i Mahfuz'a inişini açıklayarak, tasavvufî kozmolojiye de değinir^s.137. Bu, tasavvufun sadece bireysel bir arınma yolu değil, aynı zamanda varlığın hakikatini anlama çabası olduğunu gösterir.

Kaynaklar: Vikipedi: Tasavvuf, İnsan-ı Kamil · Bürûc Sûresi — s. 4, 15, 137, 140 · K2

Şihap, Kur'an-ı Kerim'de de geçen bir kavram olup, tasavvufî yorumlarda farklı boyutlar kazanmıştır. Lugat anlamıyla "parlak bir ateş" veya "alev topu"nu ifade eder. Bürûc Sûresi'nde yer alan "İllâ meni-steraka-ssem’a feetbe’ahu şihâbun mubîn(un)" (Fakat kulak hırsızlığı yapan olursa parlak bir ateş ŞİHAP onu kovalar/yakar) ayeti (15/18), şihabın ilahî bir müdahale aracı olduğunu açıkça belirtir^s.12. Bu ayet, özellikle şeytanların ve cinlerin gök âleminden bilgi çalma girişimlerine karşı bir engel teşkil ettiğini gösterir.

Tasavvufî bağlamda şihap, Hz. Peygamber'in dünyaya gelişiyle ilişkilendirilir. Nebiyy-i Ekrem Efendimiz'in dünyaya teşrif ettiği gecede gök kubbeden yıldızların hazan yaprağı gibi dökülmesi, bu şihap hâdisesinin somut bir tezahürü olarak kabul edilir. Bu hâdise, şeytan ve cinlerin gökten haber alma kabiliyetlerinin o andan itibaren son bulduğuna dair ilahî bir işarettir^s.12. Bu durum, aynı zamanda ilahî bilginin korunması ve insanlığa saf bir şekilde ulaşmasının sağlanması açısından önemli bir sembolik anlam taşır. Şihap, bu yönüyle, bâtılın hakka nüfuz etmesini engelleyen, ilahî bir sınır ve koruma mekanizması olarak da idrak edilebilir.

Kaynaklar: Bürûc Sûresi — s. 12

Levh-i Mahfûz, "yazı yazmaya uygun yassı ve düzgün yüzey" anlamındaki levh ile "korunmuş" mânasındaki mahfûz kelimelerinden oluşur ve "üzerine yazı yazılan, silinmekten ve değişikliğe uğramaktan korunmuş düzgün satıh" demektir^s.110. Tasavvufta, Hakk'ın ilminin somut karşılığı olarak kabul edilir; her olayın, her takdîrin ve her insanın amellerinin bu levhada yazılı olduğu düşünülür^K1. Bu, aynı zamanda "kazâ-i mübrem" yani kesin takdir olarak da ifade edilir^K1.

Levh-i Mahfûz, Hakk'a dönük ilâhî nurdan ibaret olup, halka dönük müşâhede yerlerinde tecellî eder. Mevcudatın aslî tab' edilmişlikleri bu levhada yer alır ve heyûlanın aslıdır; çünkü heyûlanın gerektirdiği her sûret Levh-i Mahfûz'da tab' edilmiştir^s.122. Bu levha, "a'yân-ı sâbite" ile ilişkilidir; a'yân-ı sâbite, vâhidiyyet mertebesinde Hakk'ın ilminde sâbit olan eşyanın ezelî hakikatleridir ve Levh-i Mahfûz bu hakikatlerin kâinata yansıma kanalıdır^K1.

Ancak Levh-i Mahfûz'daki ilim, ilâhî ilmin sadece bir nebzesidir. Cenâb-ı Hakk'ın, Hakk'a dönük hakikatlerinin gereğine göre Levh-i Mahfûz'daki ilminin ötesinde de ilmi vardır^s.124. Cennet ve cehennem ehlinin hallerine dair ayrıntılı ilim Levh-i Mahfûz'da bulunmaz, çünkü bu ayrıntı kudretin meydana getirmesine aittir ve kudret işi mücmeldir^s.124. Levh-i Mahfûz'da bulunanlar, kıyamet gününe kadar olan hissî vücuda ait ilmi meydana getirir^s.124.

Levh-i Mahfûz, "ümmü'l-kitâb" (kitabın anası) ile de ilişkilidir. Kur'ân-ı Kerîm, Zât mertebesinde "ümmü'l-kitâb"da iken, oradan sıfat mertebesine, yani Levh-i Mahfûz'a indirilmiştir^s.137. Ayrıca, Levh-i Mahfûz'dan "Beyt-ül Ma'mur"a, oradan da "Beyt'ül Haram"a indirilme süreçleri de belirtilmiştir^s.137. Tâ-Hâ Sûresi 52. ayette geçen "Onun ilmi, Rabbimin yanında bir kitâptadır. Benim Rabbim yanlış yapmaz ve unutmaz" ifadesi de Levh-i Mahfûz'un ezelî kayıt vechesini gösterir^s.116.

Kaynaklar: Bürûc Sûresi — s. 110, 116, 122, 124, 137 · K1, s. 8

Necdet Ardıç'ın eserleri, tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan müstesna şahsiyetlerden biri olarak, geniş bir okuyucu kitlesine hitap etmektedir^vikipedi. Özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu), nefs mertebelerini ve Hakk yolunu anlatan temel bir eserdir ve bu yolda ilerleyen sâlikler için bir rehber niteliğindedir^vikipedi. Ardıç'ın Kur'an Sure Tefsirleri de, Kur'an'ın zâhir ve bâtın nurlarından istifade etmek isteyenler için derinlemesine bir anlayış sunar^vikipedi.

Bu eserler, "kim hangi mertebede ise ona davet olunmaktadır" ilkesi gereğince, farklı mânevî seviyelerdeki kişilere hitap eder^s.58. Örneğin, idrakleri güçlü olanlar için Cenâb-ı Hakk'tan ilham yoluyla gelen hakikatleri anlamalarına yardımcı olurken, bir derviş için şeyhinden gelen irşadın mânâsını kavramasına vesile olabilir^s.104. Eserler, sâlikin nefsinin hilafetini Hak'a teslim etmesi ve Hak'tan başka kimse olmadığını idrak etmesi gibi halifelik mertebelerine ulaşma yolunda da yol göstericidir^K1. Ayrıca, ehl-i beytin mânevî vârisi olmak isteyen, yani Hz. Peygamber'in ahlakıyla ahlaklanmayı hedefleyen herkes için de faydalıdır^K1. Bu bağlamda, "İnsan-ı Kamil Terzi Baba Şerhi" gibi bölümler de, kâmil insan olma yolundaki arayışlara ışık tutar^s.122.

Kaynaklar: Vikipedi: Necdet Ardıç, İrfan Mektebi, Kur'an Sure Tefsirleri; Bürûc Sûresi, s.3 · Bürûc Sûresi — s. 58, 104, 122 · K1, s. 1, 45

"Hakkiyye Hikmeti", Hz. İshâk (a.s.) ile özdeşleşmiş bir hikmet mertebesidir. Hikmet genel olarak, Allah'ın "el-Hakîm" isminin bir tezahürü olarak, eşyayı yerli yerine koyma sıfatı ve sâlikin bu sıfata ayna olma mertebesidir^K1. Hz. İshâk özelinde ise bu hikmet, babası Hz. İbrâhîm'in rüyasının onun hakkında gerçekleşmesiyle ilişkilendirilir ve bu durum, İshâk kelimesinin "hakkıyye hikmet"ine tahsis edilmesine yol açmıştır^s.118.

Muhyiddin İbn-i Arabi, Fusûs’ül Hikem adlı eserinde İshâk Fassı'nın giriş bölümünde "İshâk kelimesinde mevcut olan 'Hakkiyye Hikmeti'nin beyanında olan fasstır" ifadesini kullanır^s.117. Bu, külli ilmi mananın "Ümmü'l-Kitap"tan, âlemin kalbi mesabesinde olan "levh-i mahfûz" âlemine indiğini ve oradan "misâl âlem"ine gelerek his âleminde cesetlenip his gözüyle görülmesini ifade eder^s.117. Yani, ilahi hakikatlerin ve hükümlerin, en yüce mertebeden (Ümmü'l-Kitap) en somut mertebeye (his âlemi) nasıl tecelli ettiğini ve bu tecellinin ardındaki ilahi düzeni anlamayı içerir^s.137.

Bu hikmet, Allah Teâlâ'nın bütün eşyayı zâtıyla ve ilmiyle ihata ettiğini bildikten sonra söylenebilir. Eşyanın hakikatlerinin olduğu gibi ma'rifetine bağlandığı için, Hak bu hakikati ümmet-i Muhammed'e kitab-ı keriminde haber vermiştir^s.109. "Hakkiyye Hikmeti", ilahi kanunların ve kâbiliyetlerin gereğinin gerçekleştiği durumlarda kendini gösterir ve bu durum, aklın fikri bakış açısından idrak edemeyeceği, zevki ve ilahi bir keşif olarak yaşanır^s.126. Bu, sâlikin Hak'ın bizzat müşâhede edildiği, eşyanın hakiki yüzünün açıldığı hakikat mertebesiyle de ilişkilidir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 164, 197 · Bürûc Sûresi — s. 109, 117, 118, 126, 137