Fâtiha Sûresi

Terzibaba'nın Fâtiha Sûresi tefsiri, sûrenin derinlikli mânâlarını açığa çıkarmayı hedefler. Eser, Fâtiha'yı "Fettah" ism-i şerîfi ile açılımlara başlanan Ehadiyyet mertebesinin bir ifadesi olarak görür^s.81. Bu tefsir, Kur'ân-ı Kerîm'e başlarken okunan "Eûzübillâhimineşşeytanirracîm" ve "Bismillâhirrahmânirrahîm" ifadelerinin önemine değinir ve bu başlangıçların sûrenin zâhir ve bâtın nûrundan yararlanma gayretinin bir parçası olduğunu belirtir^{s.2, s.6}.

Tefsirde, Fâtiha'nın İlâhî vasıfları belirten âyetlerden sonra beşerî vasıfları belirtmeye başladığına dikkat çekilir. Özellikle "Din Günü" kavramı, sadece mahşer ve kıyamet günü olarak değil, aynı zamanda Cenâb-ı Hakk'ın varlığını düşündüğümüz, şuur ehli olduğumuz, dünya zorluklarından kendimizi soyutladığımız, bâtın mânâ âlemini tefekkür ettiğimiz, ibadet ettiğimiz, Kur'ân okuduğumuz ve nafile ibadetler yaptığımız zamanlar olarak da yorumlanır^s.106. Bu, sâlikin kendi vücut iddiasından soyunarak Hak'la kâim olduğu fenâ hâliyle ilişkilendirilebilir; zira fenâ, varlığın Hak'a ait olduğunu ayân etmektir (Fenâ, K1-2). Fâtiha'nın bu irfanî yorumu, insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfı olan halîfeliğin de bir tezahürüdür; çünkü halîfe, Hak'ın zuhuruna ayna olan bir mahaldir (Halîfe, K1-1). Terzibaba, bu tefsirle Fâtiha'nın her bir âyetinde gizli olan hikmetleri ve sülûkî mertebeleri okuyucuya sunmayı amaçlar^s.1.

Kaynaklar: Fâtiha Sûresi — s. 1, 2, 6, 81, 106

Necdet Ardıç, tasavvuf çevrelerinde "Terzibaba" olarak tanınan, Uşşâkî tarikatının günümüzdeki önemli mürşidlerinden biridir (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). Onun öğretileri ve eserleri, tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıma ve geniş kitlelere ulaştırma amacı taşır (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). Terzibaba'nın eserleri arasında İrfan Mektebi (Hakk Yolu) ve Fusûsu'l-Hikem şerhi gibi önemli çalışmalar bulunmaktadır (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki).

Terzibaba'nın adı, kendi adıyla anılan bir kitap serisiyle de anılmaktadır. Bu seride Terzi Baba-(1), Terzi Baba-(2), Terzi Baba-(3) İstişare dosyası, Terzi Baba-(4) İstişare dosyası ve Terzi Baba-(5) İstişare dosyası gibi eserler yer almaktadır^s.116. Ayrıca, Mektuplar ve zuhuratlar serisi ile Terzi Baba İnternet dosyaları da onun çalışmalarına dahildir^s.116.

Terzibaba'nın etkisi, sadece kendi eserleriyle sınırlı kalmamış, aynı zamanda onun riyâsetinde başka müelliflerin de tasavvufî eserler kaleme almasına vesile olmuştur. Örneğin, Abdürrezzak Tek, Terzibaba Necdet Ardıç riyâsetindeki tasavvuf serisi içinde Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirlerini yazmıştır (Abdürrezzak Tek - Wiki). Bu durum, Terzibaba'nın bir ekol oluşturduğunu ve tasavvufî bilginin yayılmasında merkezi bir rol oynadığını göstermektedir. Okuyuculara, onun eserlerini okumaya başlarken "nefs’in hevasından, zan ve hayelden, gafletten soyunmaya çalışarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamaları" tavsiye edilmektedir; zira vehim ve hayalin tesiri altında iken bu tür kitaplardan gerçek mânâda yararlanmak mümkün değildir^s.2.

Kaynaklar: Fâtiha Sûresi — s. 2, 116

Besmele, tasavvufî anlayışta muhteşem bir kapı olarak kabul edilir ve Kur'ân'ın açılışı olduğu için ilâhî kelâmın özeti sayılır^K1. Eserde, Besmele'nin ilk harfi olan 'b' harfinin sırrına özel bir önem verilir. Bu harf, kelimenin başında 'ile' veya 'vasıtasıyla' anlamını taşır ve vücud-ı haricînin ilk harfi olarak vâhidiyyet mertebesine işaret eder^K1. Besmele'nin yapısı üç temel ismi içerir: Allah, bütün esmâyı toplayan ism-i câmîdir; Er-Rahmân, mü'min-kâfir ayırt etmeksizin tüm kâinatı kuşatan genel rahmetin sahibidir; Er-Rahîm ise mü'minleri âhirette husûsî olarak rahmetiyle kuşatan özel rahmetin sahibidir^K1. Bu üç isim, ulûhiyyetin rahmette, rahmetin ise hakîkatte zuhûr etmesini sağlayan bir rahmet silsilesi olarak açıklanır^K1. Özellikle Rahîm isminin, Allah'ın bütün isim ve sıfatlarının rahmeti ve bütün eserleri ile zuhuru olduğu belirtilir; Rahmân ismindeki Rahîm ismi, insân heykelindeki göz gibidir ve tam kemâliyle âhiret âleminde zuhura gelir^s.75. Besmele ile başlanmayan her mühim işin kesik olacağı hadîs-i şerîfi (İbn Mâce) ile onun lüzûmu beyân edilir^K1. Ayrıca, Şîsiyye Fassı'nın 'nefes-i Rahmânî' bahsi, Besmele'nin asîl menşei olarak gösterilir^K1. Varlıkların zuhura çıkıp eserlerini sergilemeleri için nefesin nefh edilmesiyle her varlığın kendi âleminde zuhura gelip varlıklarını ispat ettiği ifade edilir^s.72.

Kaynaklar: K1, s. 223 · Fâtiha Sûresi — s. 72, 75

Seyr-i sülûk, tasavvufî hayatın tam adıdır ve müridin mürşid rehberliğinde geçtiği manevî mertebelerin bütününü kapsar^K1. Bu yolculuk, sâlikin nefsinden, dünyadan ve mâsivâdan Hak'a yönelmesiyle başlayan "seyr ilallâh" ile başlar. Ardından sâlikin Hak'a vâsıl olduktan sonra esmâ ve sıfatlarda yaptığı yolculuk olan "seyr fillâh" gelir. Bu aşamada sâlik mârifet kademelerinde ilerler^K1. "Fâtiha Sûresi" adlı eserde ise "seferler faslı" başlığı altında seyr-i sülûk kavramına değinilir^s.34. Özellikle üçüncü bir sefer olarak "seyr-i anillâh" yani "Allah'tan sefer"den bahsedilir. Bu seyr, "Bakabillâh" olarak da adlandırılır ve cem'den sonra farka gelmeyi ifade eder. İrşad için cem mertebesinden manevî bir inişle fark âlemine gelip, beşeriyet örtüsüyle örtünüp halk arasına karışmaktır^s.37. Eserde, Kur'ân-ı Kerîm'in her âyetinin seyr-i sülûk yolunda 12+1=13 mertebeyi bildirdiği vurgulanır. Bu mertebeler bilinerek okunan ve anlaşılan Kur'ân-ı Kerîm okunuşuna "Zât-i okunuş" denir ki, bu Zât mertebesi itibariyle okuyuş ve idrak edip yaşayış demektir^s.17. Seyr-i sülûkun sonlarına doğru, "lâm-elif"in hakikatinin idrak edilmesiyle, hayal ve vehimden arınmış bir anlayışa ulaşılması gerektiği belirtilir^{s.89, s.64}. Bu manevî yolculukta mürid, mürşidin rehberliğinde ilerleyen talip veya öğrencidir^vikipedi.

Kaynaklar: K1, s. 265 · Fâtiha Sûresi — s. 17, 34, 37, 64, 89 · Vikipedi: Mürid

Akl-ı kül, tasavvufta varoluşun en üst mertebelerinden birini temsil eder. "Allah önce aklımı halketti" hadîs-i şerifinde işaret edilen bu akıl, Hakikat-i İlâhiyye'nin fail (tesir eden) yönünü, yani âmir mertebesini ifade eder^s.55. O, Ahadiyyet ve Akl mertebesi olarak, tüm esmâ ve sıfatların zuhur ve hayat yeri olan Nefs-i kül ile birleşerek âlemlerin oluşumunu sağlar^{s.55, 52}. Bu birliktelik, âlemleri içten ve dıştan kuşatan bir hâkimiyetle sarmıştır^s.52. Sâlikin manevi yolculuğunda akl-ı küll'e ulaşması, bir mürşid-i kâmilin rehberliğinde gerçekleşen bir "terbiye ve müşâhede seferi"dir^s.12. Bu sefere çıkan sâlik, kötü ahlaklardan arınarak "renksiz" bir hâle gelir ve "vahdeti" bulur^s.36. Bu makamda sâlikin aklı "akl-ı kül", nefsi "nefs-i kül" ve ruhu "Ruh-u Mukaddes" olur^s.36. Bu hâl, ehlullah katında "bulûğa ermek" ve "reşîd olmak" olarak kabul edilir ki bu da velâyet mertebesidir ve "Hakikat-i Muhammediyye"ye ulaşmak anlamına gelir^s.36. Kaynaklarda 'akl-ı cüz' kavramına doğrudan bir tanım getirilmemiştir. Ancak akl-ı küllün evrenselliği ve kuşatıcılığı göz önüne alındığında, akl-ı cüz'ün, bu küllî aklın bir parçası olarak, bireysel ve sınırlı insan aklını temsil ettiği anlaşılmaktadır. Tefekkür kuvveti, aklın hükmüne tabi olursa "hatıra getiren düşünce" olarak adlandırılırken, vehmin hükmüne tabi olursa "hayaliye" olarak isimlendirilir^s.11. Bu durum, aklın farklı işleyiş biçimlerini ve mertebelerini göstermektedir.

Kaynaklar: Fâtiha Sûresi — s. 11, 12, 36, 52, 55

Necdet Ardıç'ın "Fâtiha Sûresi" adlı eseri, Kur'ân'ın mânâlarını idrak etme ve bu mânâlar aracılığıyla ilâhî hakikatlere ulaşma üzerine odaklanmıştır. Eser, Kur'ân'ı sadece lafzî olarak okumanın ötesinde, "Konuşan Kur'ân" (Kûr'ân-ı Nâtık) olarak nitelenen insanın bu muhteşem mânâlar deryasından azami derecede faydalanmasını tavsiye eder^s.8. Bu durum, eserin sadece tasavvuf ehli için değil, Kur'ân'ın derinliklerini anlamak isteyen herkes için bir rehber olduğunu gösterir.

Eserde vurgulanan "elif" örneği, dört kitabın mânâsının bir elifte gizli olduğunu ve bu mânâları idrak ederek okumanın önemini belirtir; sadece lisânen "elif" demenin yeterli olmadığını ifade eder^s.84. Bu, Kur'ân'ın hakikatine nüfuz etme çabasının, tasavvufî bir sülûk olmasa bile, her mümin için gerekli olduğunu ima eder.

Ayrıca, eserde "İrfan Mektebi (Hakk Yolu)" gibi kavramlara atıf yapılması^K2, Necdet Ardıç'ın genel olarak tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan bir mürşid olduğunu gösterir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Ancak bu, eserlerinin sadece tasavvuf çevreleriyle sınırlı olduğu anlamına gelmez. Zira, "Hakk yolunda Makam-ı Cem-ül Cem'e gelip, cümle Esmâ-i İlâhiyye'nin eser ve ahkâmı senden zâhir olduğu vakit; sen, hakikatinle Hakk ol. sûret ve zâhirinle de halk ol"^s.73 ifadesi, insan-ı kâmil olma hedefinin, Kur'ân'ın sunduğu evrensel bir ideal olduğunu ortaya koyar. Bu ideal, tasavvufî bir terbiye ile daha hızlı ve derinlemesine gerçekleşse de, Kur'ân'ın mesajını anlamak isteyen herkes için bir davettir. Eser, "muhtelif eserlerden, Mesnevi-i Şerif, İnsân-ı Kâmil, Fusûsu'l Hikem ve sohbetlerimizden müşahede ile toplanan ilim"^s.114 ile zenginleştirilmiş olup, bu da onun geniş bir okuyucu kitlesine hitap ettiğini gösterir.

Kaynaklar: Fâtiha Sûresi — s. 8, 73, 84, 114 · K2

Eûzü Besmele çekmenin hikmeti, tasavvufî sülûkun başlangıcında önemli bir yer tutar. Öncelikle Eûzü, "kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım" mânâsına gelir^s.12. Bu sığınma, nefsin hevasından, zan ve hayalden, gafletten soyunarak saf bir gönülle Hakikat'e yönelme çabasıdır^{s.11, 2}. Sâlik, bu sığınma ile nefs-i zuhur halinden İlâhî kadim hâle geçişi hedefler^s.16. Bu, "senden sana sığınırım" hükmüyle, yani Zât'tan Zât'a sığınma olarak da ifade edilir^s.14. Bu sığınma, hayal ve vehimden kurtulmanın ilk adımıdır^s.10.

Eûzü'nün ardından gelen Besmele, "Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla" demektir^K1. Tasavvufta Besmele, bütün ilâhî kelâmın özeti ve kâinatın açılış kelimesi olarak görülür^K1. Hz. Ali'ye atfedilen sözde, tüm Kur'ân'ın Fâtiha'da, Fâtiha'nın Besmele'de, Besmele'nin 'b' harfinde ve 'b'nin altındaki noktada toplandığı belirtilir ki bu, Besmele'nin derin vüsatini gösterir^K1. Besmele, ilâhî mânâ kilitlerini açan bir anahtar vazifesi görür^s.10. Besmele'nin yapısı, Allah (esmâyı toplayan ulûhiyyet ismi), Er-Rahmân (genel rahmet sahibi) ve Er-Rahîm (özel rahmet sahibi) olmak üzere üç ismi içerir^K1. Bu üç isim, rahmet-üstüne-rahmet silsilesini temsil eder; ulûhiyyet rahmette, rahmet hakikatte zuhur eder^K1. Besmele, zâhirde İnsân-ı Kâmil'e ulaşmayı, bâtında ise O'nun bâtınına ulaşmayı ifade eder^s.114. Kur'ân okumaya Besmele ile başlamak, ilâhî bir emirdir ve besmele ile başlanmayan her mühim işin kesik olacağı hadîs-i şerîfle vurgulanır^{s.8; K1-223}. Bu durum, Besmele'nin her şeyin kaynağı ve anası olduğunu gösterir^s.80.

Kaynaklar: Fâtiha Sûresi — s. 1, 2, 8, 10, 11, 12, 14, 16, 80, 114, 223 · K1, s. 223

Eseri okurken dikkat edilmesi gereken temel hususlardan biri, Kur'ân-ı Kerîm'in "Oku" emriyle (Alâk 96/1) başlayan okuma sürecinde, zâhirî metnin ötesindeki bâtınî mânâlara ulaşma gayretidir^s.8. Yazar, abdestli olmanın zâhiren Kur'ân'ı tutmaya yetse de, bâtınî özüne temas edemeyenlerin iç mânâları anlayamayacağını belirtir^s.6. Bu nedenle, okuyucunun sadece lafızları değil, ayetlerin ardındaki ilâhî hakikatleri idrak etmeye çalışması önemlidir^s.7. Bir diğer önemli nokta, Kur'ân okumaya başlarken "Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım" (Nahl 16/98) hükmüne riayet etmektir. Bu ikaz, şeytanın insana musallat olabilme imkânının Kur'ân okurken dahi var olduğuna, dünya işlerinde ise daha da fazla olduğuna dikkat çekmek içindir^{s.9, s.12}. Hatta Kur'ân okumayı bitirirken de cin ve insan şeytanlarından Allah'a sığınmanın gerekliliği vurgulanır^s.18. Eser, bu ikazın çok dikkat çekici olduğunu ve üzerinde durulması gereken bir konu olduğunu açıkça ifade eder^s.6. Ayrıca, yazarın tefekkür mertebesi itibarıyla bazı özelliklere dikkat çekmeye çalıştığı ve okuyucunun anlayış kabiliyetlerinin bu faydayı sağlayacağı belirtilir^s.11. Kitap, her harfin bulunduğu yerdeki şahsiyeti itibarıyla bir kimlik ve mânâ verdiğini, bu hakikatlerin ciltler dolusu izah gerektirdiğini ancak eserin hacmini aşmamak adına özet olarak sunulduğunu ifade eder^s.62. Bu durum, okuyucunun sunulan özet bilgilere rağmen derinlemesine düşünmeye ve tefekkür etmeye teşvik edildiğini gösterir.

Kaynaklar: Fâtiha Sûresi — s. 6, 7, 8, 9, 11, 12, 18, 62