Hicr Sûresi

Terzibaba'nın Hicr Sûresi tefsiri, Terzibaba Necdet Ardıç'ın başlattığı ve mânevî evlatlarına tevdi ettiği "Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk" serisinin 15. sûresini oluşturan bir çalışmadır¹. Bu seri, Terzibaba'nın 50'yi aşkın sûrenin i'şârî tefsirini kaleme alarak oluşturduğu eşsiz bir hazinenin devamı niteliğindedir¹. Eserin yazımında, Terzibaba'nın kitapları ve sohbetleri ana kaynak olarak kullanılmış, Muharrem Avan gibi isimler de bu geleneğin devamında önemli rol oynamıştır¹. Hicr Sûresi, Kur'ân-ı Kerîm'in 15. sûresi olup 99 ayetten oluşur ve Mekke döneminde, Hz. Peygamber'e ve Müslümanlara yönelik baskıların yoğunlaştığı bir zamanda nazil olmuştur¹. Sûre, ismini 80. ayetinde geçen "hicr" kelimesinden alır ve bu kelime "engellemek", "yasaklamak", "ayırmak" ve "korumak" gibi lügat anlamlarına sahiptir¹. Tefsir, sûrenin nüzul sebebini ve konularını ele alırken, müşrikleri ikaz etmekle başlar, önceki peygamberlere de benzer tavırların sergilendiğini haber vererek Hz. Peygamber'i teselli eder¹. Kur'ân'ın ve onu tebliğ edenin ilahi muhafaza altında olduğunu, neticede Hakk'ın galip geleceğini müjdeler¹. Ayrıca, Lût (a.s.), Eyke ve Hicr halkı kıssalarını özetleyerek Hakk ile batıl arasındaki mücadeleyi gözler önüne serer¹. Eser, Kur'ân'ın ehemmiyetine, Resûlullah'ın vazife ve mesuliyetine dikkat çekerek, son nefese kadar kulluk telkiniyle tamamlanır¹. Tefsirde, Âdem'e ruh üflenmesi ve meleklere secde emri gibi konular da işlenir¹. İbrahim (a.s.)'a gelen misafirlerin kıssası da detaylı bir şekilde yorumlanır, "dayfi ibrâhîm" terkibinin "Zât tarafından İbrahim'e gönderilen elçiler" anlamına geldiği belirtilir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Hicr Sûresi — s. 2, 3, 4, 7, 8, 47, 109, 110

Hicr Sûresi, 99 âyetten oluşur ve adını 80. âyette geçen "hicr" kelimesinden alır¹. Sûrenin ana temaları arasında, Resûlullah (s.a.v.)'in davetini kabul etmeyen, onu inkâr eden ve alay eden Mekkeli müşrikleri ikaz etmek bulunur. Sûre, önceki peygamberlere de benzer tavırların sergilendiğini haber vererek Hz. Peygamber'i teselli eder ve Kur'ân'ın ilâhî koruma altında olduğunu, neticede Hakk'ın galip geleceğini müjdeler¹.

Sûre, Allah Teâlâ'nın çamurdan insan yaratmasını, Âdem'e ruhundan üflemesini ve meleklere secde etmelerini emretmesini anlatır; İblis'in secde etmekten kaçınması da bu bağlamda yer alır¹. Ayrıca, Lût (a.s.), Eyke ve Hicr halkı gibi helak olan kavimlerin kıssalarını özet biçimde sunarak, haddi aşanların Cenâb-ı Hakk'ın gazabına uğradığını gösterir¹. Örneğin, "Ashâbü'l-Hicr" olarak zikredilen Hicr halkı, Semûd kavmidir ve "Hicr" yaşadıkları yerin adıdır¹. Bu kıssalar, ehl-i imanın ödüllendirileceği ve ehl-i küfrün cezalandırılacağı temasını işler¹. Sûre, Kur'ân'ın ehemmiyetine ve Resûlullah'ın vazife ve mesuliyetine dikkat çekerek, son nefese kadar kulluk telkiniyle tamamlanır¹. "Hicr" kelimesi lügatte "engellemek", "yasaklamak", "ayırmak" ve "korumak" anlamlarına gelir ve Kur'ân'da farklı bağlamlarda kullanılmıştır; örneğin, Furkan Sûresi'nde cennetin müşriklere yasak olduğunu vurgulamak için "hicran mahcûrâ" şeklinde geçer¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Hicr Sûresi — s. 4, 5, 7, 47, 110, 119, 134

Hicr Sûresi, Kur'ân-ı Kerîm'in 15. sûresi olup 99 âyetten müteşekkildir. Mekke döneminde, Hz. Peygamber'e ve Müslümanlara yönelik baskıların arttığı bir zamanda nâzil olmuştur¹. Sûre, Resûlullâh'ın dâvetini kabul etmeyen, onu inkâr eden ve alay eden Mekkeli müşrikleri îkâz etmekle başlar. Önceki peygamberlere de benzer tavırların sergilendiğini haber vererek Hz. Peygamber'i tesellî eder¹. Bu bağlamda, 9. âyet, Kur'ân'ın ve onu teblîğ edenin ilâhî muhâfaza altında olduğunu, netîce itibâriyle Hakk'ın gâlip geleceğini müjdeler¹. Yûnus Sûresi'nin 10. âyetinde de belirtildiği gibi, Kur'ân "hikmetli kitâbın" âyetleridir, bu da âyetlerin hem hikmetli oluşuna hem de muhkem kılınmış oluşuna işârettir. Bakara Sûresi 2/269'da "kime hikmet verilirse, ona pek çok hayır verilmiş demektir" buyrulması, hikmetin önemini vurgular. Hûd Sûresi'nin 11. âyeti ise, Kur'ân'ın "Hakîm ve Habîr olan tarafından, âyetleri muhkem kılınmış, sonra ayrıntılandırılmış (açıklanmış) bir kitap" olduğunu belirtir. Bu durum, âyetlerin muhkem olmasının kaynağının ilâhî oluşuna, tafsîl edilmiş olmasının ise insânî idrâk seviyesine indirilmiş olmasına delâlet eder¹. Dolayısıyla, Hicr Sûresi'nin 9. âyeti, Kur'ân'ın ilâhî kökenini, korunmuşluğunu ve insan idrâkine uygun bir şekilde açıklanmış olmasını vurgulayarak, müminlere güven ve tesellî verir.

1. Kaynaklar
2. 1.Hicr Sûresi — s. 4, 5, 12

Hurûf-u Mukatta'a olarak bilinen bu harfler, tasavvufta Kur'ân'ın özünü, ruhunu ve tüm mânâsını içeren Zâtî ve ilâhî harflerdir¹. Klasik akâid ve fıkıh âlimleri bu harfleri "Allah'ın sırrı, mânâsı bilinmez" diyerek te'vîlden kaçınırken, tasavvuf bu harflere çok katmanlı bâtınî yorumlar getirir². Elif harfi, vahyin ilk harfi olmasının yanı sıra "Ahad", "Allah", "Âdem", "İnsan", "İman", "İkan", "İlim" gibi önemli kelimelerin de ilk harfidir ve şekliyle ilâhî daveti çağrıştıran cami minaresine benzetilir¹. Lâm harfi, ilâhî hakikatlerin tenezzülü ile kulun Allah'a yükselişi arasında bir köprü vazifesi görür; Elif-Lâm olarak okunduğunda ilâhî hakikatlerin inişini, Lâm-Elif olarak okunduğunda ise kulun Allah'a doğru seyrini temsil eder¹. Râ harfi, Rahmâniyyet ve Rubûbiyyet hakikatlerini ifade ederken, gayriyyet'in (ben ve sen anlayışının) ilk başlangıcını ve rahmet ile terbiye ediciliğin tezahürünü simgeler¹. Bu üç harfin birleşimi olan "Elif Lâm Râ", Ahadiyyet'ten başlayan ilâhî nüzûl seyrinin Ulûhiyyet'e, oradan Rahmâniyyet'e, Rubûbiyyet'e ve nihayetinde âlem-i şehâdete ulaşarak "mübîn" yani "apaçık" olmasını gösteren bir anahtardır¹. Bu harflerin ebced değeri toplamı olan 231'in tekraren toplanmasıyla elde edilen 6 sayısı, "Elif Lâm Râ"nın her cihette zuhurlarını ifade ederken, 231'in başındaki 2'nin zahir ve bâtın olarak ayrılmasıyla kalan 31'in tersi olan 13, Hakîkat-i Ahadiyyet'ül Ahmediyye mertebesine işaret eder¹. Ayrıca, "Elif Lâm Râ" ile başlayan altı surenin sıra numaralarının toplamı olan 75'in rakamları toplamı olan 12, Hakîkat-i Muhammedî ve İnsan-ı Kâmil mertebesinin rumuzudur¹. Bu harfler, ilâhî kitabımız Kur'ân-ı Kerîm'in maddî ve mânevî varlığını muhafaza eden ilâhî nur sütunlarıdır ve aslının bozulması mümkün değildir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Hicr Sûresi — s. 7, 8, 9, 10, 11, 12
3. 2.K1, s. 5

Hicr Sûresi 29. ayetindeki "ona ruhumdan üfledim" ifadesi, tasavvufta insanın yaratılışındaki ilâhî sırrı ve rûhun mâhiyetini açıklayan temel referanslardan biridir. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın Âdem'i çamurdan halk ettikten sonra ona kendi ruhundan üflemesini anlatır¹. Bu üfleme, maddî bir fiil olarak değil, kinaye yoluyla açıklanır; zira Allah Teâlâ'nın dışında bir mahal olmadığı için maddî anlamda bir üfleme söz konusu olamaz. Buradaki üfleme, "cüzz'de küll'ün tecellî etmesi" manasına gelir; yani rûh Hakk'ın gayrı olmadığından, cüzz de küll'den ayrı olmaz¹. Bu durum, insanın aslî ruhânî yapısının ilâhî kaynaklı olduğunu ve "Rûh-u Sultânî" olarak adlandırılan bu rûhun Rubûbiyyet mertebesinden bir tecellî olduğunu gösterir¹. Tasavvufta bu ifade, her insanın "rûhullâh" bir ciheti olduğunu, yani Allah'ın ruhundan bir parça taşıdığını belirtir². İsrâ Sûresi 17/70'te geçen "ve andolsun ki Âdemoğlunu kerem sahibi kıldık" ayeti de bu hakikati destekler niteliktedir¹. Rûh, insanın aslî hakikati olarak ele alınır ve İsrâ 85'teki "rûh Rabbimin emrindendir" ayetiyle mâhiyetinin akıl ile çözülemeyecek sırrî bir yönü olduğu vurgulanır². Bu üfleme, Âdem'in ilmî ve ruhânî programının faaliyet sahasına gelişi olarak da yorumlanır¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Hicr Sûresi — s. 10, 42, 47, 50, 53
3. 2.K1, s. 48, 131

"Seb'u'l-Mesânî" kavramı, Hicr Sûresi'nin 87. âyetinde "Ve le kad âteynâke seb’an minel mesânî vel kur’ânel azîm" şeklinde geçmektedir¹. Bu âyet, Cenâb-ı Hakk'ın Hz. Peygamber'e Fâtiha Sûresi'ni ve Kur'ân-ı Azîm'i verdiğini bildirmektedir. Tasavvufî bir bakış açısıyla, Fâtiha'nın bu şekilde özel olarak zikredilmesi, onun Kur'ân'ın özeti ve bütün ilâhî kelâmın açılışı olmasıyla ilişkilendirilebilir. Tıpkı besmelenin "bütün ilâhî kelâmın özeti" sayılması gibi², Fâtiha da Kur'ân'ın özeti olarak kabul edilir. "Tekrarlanan" vasfı, Fâtiha'nın namazda sürekli okunmasıyla birlikte, aynı zamanda ilâhî hakikatlerin tekrar tekrar tecellî etmesine de bir işaret olabilir. Bu durum, sâlikin zikrî esmâları tekrar etmesi² gibi, hakikatlere vuslat yolunda tekrarın önemini de düşündürebilir. Fâtiha'nın yedi âyeti, aynı zamanda kâinatın ve insanın yaratılışındaki yedi mertebe veya yedi hakikatle de ilişkilendirilebilir, ancak verilen kaynaklarda bu yönde bir açıklama bulunmamaktadır.

1. Kaynaklar
2. 1.Hicr Sûresi — s. 139, 140
3. 2.K1, s. 23, 223

Eserin teşekkülünde Terzi Baba'nın kendi eserleri ve sohbetleri ana kaynaklar olarak kullanılmıştır¹. Bu temel kaynakların yanı sıra, tasavvuf ilminin derinliklerine inmek ve meseleleri tahkik etmek amacıyla çeşitli önemli eserlerden istifade edilmiştir. Bu eserler arasında Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf'i, Muhyiddîn İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'i ve Tedbirât-ı İlâhiyye'si ile Abdülkerîm el-Cîlî'nin İnsân-ı Kâmil'i bulunmaktadır. Bu eserlerin Ahmed Avni Konuk (r.a.) tarafından yapılan şerhleri, eserin ilmî derinliğine katkı sağlamıştır¹.

Ayrıca, genel İslâmî bilgi ve tefsir alanında Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nden yararlanılmıştır¹. Kur'ân-ı Kerîm'in farklı yorumlarını sunmak amacıyla AcikKuran.com isimli internet sitesinde bulunan yirmi iki meâl ve Hasenât programının içinde yer alan tefsirlerden de istifade edilmiştir¹. Eserin genel çerçevesini oluşturan ve tasavvufî yorumların temelini teşkil eden Kur'ân ve Hadîs metinleri de kaynaklar arasında zikredilmiştir¹. Özellikle Elmalılı Hamdi Yazır'ın "Hak Dini Kur'ân Dili" adlı eseri, sûrelerin kelime ve harf sayıları gibi konularda esas alınmıştır¹. Eserde ilim, vehb (Hakk'ın hibe yoluyla verdiği ilim), kesb (çalışılarak kazanılan ilim) ve nakil (muhtelif eserlerden, Mesnevî-i Şerîf, İnsân-ı Kâmil, Fusûsu'l Hikem ve sohbetlerden müşâhede ile toplanan ilim) olarak üç ana kategoriye ayrılmıştır¹. Bu da eserin farklı bilgi edinme yollarını bir araya getirme çabasını göstermektedir.

1. Kaynaklar
2. 1.Hicr Sûresi — s. 3, 6, 162

İ'şârî tefsir, Kur'ân-ı Kerîm'in sonsuz mana derinliklerine açılan bir kapı olup, özellikle "mutevessimîn" olarak nitelendirilen özel bir zümreye hitap eder¹. "Mutevessimîn" kelimesi, "vesm" kökünden türemiş olup, bir şeyi tanımlayan işaret, iz veya alâmet anlamına gelir; dolayısıyla "mutevessim", işaretlerden ve izlerden anlayan, alâmetleri okuyan kişidir¹. Bu kimseler, Hakk'ın ârif kullarıdır ve âyetlerin zâhir ve bâtın manalarına nüfuz edebilme kabiliyetine sahiptirler. İlâhî işaret ve tecellîleri kendi nefislerinde idrâk ve müşâhede ederek, Kur'ân'dan ve kâinattaki tüm ilâhî işaretlerden azamî derecede faydalanmaya çalışırlar¹. Bu ârif kullar, sahip oldukları bu ilmi, istidat sahibi kişilere karşılık beklemeden aktarırlar¹. Onlar, halk içinde yalnız kalmış, anlaşılamamış "garip"lerdir ve gerçek "zikir" sahibi kimselerdir; zikir, zâkir ve mezkûr onlarda tevhîd olunmuştur¹. İ'şârî tefsirler, mânevî bir zevk işi olarak kabul edilir ve her kişinin kendi gönül penceresinden bakışını ve anlayışını yansıtır; bu nedenle Kur'ân'ın manalarını belirli bir anlayışla sınırlamak mümkün değildir¹. Bu tür tefsirler, Necdet Ardıç'ın "Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk" serisi gibi eserlerde Terzi Baba ekolü tarafından kaleme alınmıştır¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Hicr Sûresi — s. 2, 3, 5, 21, 130, 131

Necdet Ardıç, tasavvuf dünyasında "Terzibaba" olarak bilinen, Uşşâkî tarikatına mensup önemli bir mürşittir (Necdet Ardıç (Terzibaba), K1-306). Onun irfan geleneğini modern döneme taşıyan çalışmaları, tasavvufun anlaşılması ve yaygınlaşmasında kilit rol oynamıştır (Necdet Ardıç (Terzibaba), K1-306). Eserleri arasında İrfan Mektebi (Hakk Yolu) ve Fusûsu'l-Hikem şerhi gibi önemli yapıtlar bulunmaktadır (Necdet Ardıç (Terzibaba), K1-306). Ayrıca, Necm (Yıldız) Sûresi üzerine de bir çalışması mevcuttur¹.

Necdet Ardıç, sadece kendi eserleriyle değil, aynı zamanda etrafında oluşturduğu bir ekolle de tanınır. Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi müellifler, onun riyasetinde tasavvuf serisi içinde çeşitli sûre tefsirleri kaleme almışlardır (Abdürrezzak Tek, K1-306; Terzi Oğlu Cem Cemâlî, K1-306). Bu durum, Necdet Ardıç'ın tasavvufî düşüncesinin geniş bir alana yayıldığını ve yeni eserlerin üretilmesine ilham kaynağı olduğunu göstermektedir. Kendisinin divanları da bulunmaktadır; Necdet Divanı ve Terzi Baba Divanı (Tüm Şiirlerim) bu divanlar arasındadır¹. Necdet Ardıç'ın tasavvuf anlayışı ve seyr-ü sülûk mertebeleri üzerine ilahiyat tezleri de yazılmıştır¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Hicr Sûresi — s. 161, 162, 168, 169