İnsân-ı Kâmil (Cilt 1)

"İnsân-ı Kâmil" eseri, Abdülkerim Cîlî'ye ait olup, Necdet Ardıç Terzi Baba tarafından şerh edilmiştir¹. Kitap, isminden de anlaşılacağı üzere, "İnsân-ı Kâmil fi Marifet'il-Evail-i ve'l-Evahir" yani evvellerin ve ahirlerin marifeti olan İnsân-ı Kâmil kavramını merkezine alır¹. Eserin temel amacı, İnsân-ı Kâmil'in yüce hakikatlerini ve mertebelerini okuyucuya aktarmaktır¹.

İnsân-ı Kâmil, tasavvufî anlayışta tüm vasıfları kendinde toplayan, bu sebeple de vasıfsız olarak nitelendirilen bir varlıktır. O, bütün varlıkta ne varsa hepsini gönül aynasında barındırır ve hangi vasıf istenirse onu zuhura çıkarabilir¹. Bu durum, İnsân-ı Kâmil'in icab ve imkân âleminin tam mihveri, varlık dairesinin en âlâ kaynağı ve Kur'an'ın noktası olmasıyla açıklanır¹.

Eser, bu hakikatlerin anlaşılabilmesi için okuyucunun bu dünyadan sıyrılıp mana âlemine yönelmesini ve orada yaşamasını öğütler¹. İnsân-ı Kâmil'in idrak mertebesi, bazı kimseler için geçerli olan sözlerin ötesindedir¹. Kitap, rububiyet mertebesinden uluhiyet mertebelerine uzanan kemalat hakikatlerini anlatır ve Hakk esmasına ulaşmanın, oradan da Allah'a ulaşmanın bu idrakle mümkün olduğunu belirtir¹. Ayrıca, İnsân-ı Kâmil'in şeriat ve marifet mertebelerini birlikte yaşayıp hissettirmeyen kimseler olduğu, çevresindekilerin onu şeriat mertebesinde zannettiği ve bunun onun perdesi olduğu ifade edilir¹. Eserin tam olarak anlaşılması için "Kutb'ül-Acaib ve Felek'ül-Garaib" adlı başka bir eserin de okunması tavsiye edilir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.İnsân-ı Kâmil, Cilt 1 — s. 1, 10, 12, 123, 163, 173, 174, 175, 187, 194

Necdet Ardıç, "Terzibaba" lakabıyla da bilinen, Uşşâkî tarikatına mensup önemli bir mürşittir. Tasavvufî irfanı çağdaş döneme aktaran ve geniş kitlelere ulaştıran bir isim olarak öne çıkar. Eserleri ve sohbetleri aracılığıyla tasavvufun anlaşılmasına ve yaşanmasına katkıda bulunmuştur.

Kendisinin kaleme aldığı veya riyasetinde hazırlanan önemli eserler arasında İrfan Mektebi (Hakk Yolu), Fusûsu'l-Hikem şerhi, Necdet Divanı ve Hacc Divanı bulunmaktadır¹. Ayrıca, Abdülkerim Cîlî'nin İnsân-ı Kâmil adlı eserinin Abdülkadir Akçiçek tercümesi, Necdet Ardıç'ın şerhiyle "Necdet Ardıç Tasavvuf Serisi" içinde yayımlanmıştır¹. Bu durum, onun tasavvufî metinlere olan vukufiyetini ve bu metinleri güncel bir bakış açısıyla yorumlama yeteneğini göstermektedir.

Necdet Ardıç ekolünden gelen müellifler de bulunmaktadır. Örneğin, Abdürrezzak Tek, Terzibaba Necdet Ardıç riyasetindeki tasavvuf serisi içinde Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirlerini yazmıştır. Benzer şekilde, Terzi Oğlu Cem Cemâlî de Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirlerini bu ekol içinde kaleme almıştır. Bu durum, Necdet Ardıç'ın sadece kendi eserleriyle değil, aynı zamanda yetiştirdiği talebeler ve oluşturduğu ekol ile de tasavvuf dünyasında önemli bir yer edindiğini ortaya koymaktadır.

1. Kaynaklar
2. 1.İnsân-ı Kâmil, Cilt 1 — s. 1, 209, 210

İnsan-ı Kâmil, tasavvufî düşüncede varlık dairesinin en âlâ kaynağı ve Kur'an'ın noktası olarak kabul edilir¹. O, "Evvellerin ve ahirlerin marifeti"ni kendinde barındırır¹. İnsan-ı Kâmil'in temel özelliği, Cenâb-ı Hakk'ın Rahman, Kahhar, Cabbar gibi tüm isimlerinin tecellilerini bilmesi ve tenzih ile teşbihi birleştirerek tevhid ehli olmasıdır¹. Bu, sadece lafzî bir "La İlahe İllaAllah" demekle değil, Hakk'ın tüm sıfatlarını idrak etmekle mümkündür. İnsan-ı Kâmil, Hayat, İlim, İrade, Kudret, Kelam, Semi, Basar gibi tüm sıfatları ve havas-ı hamseyi zahirde ve batında kendinde taşır¹. Bu sebeple o, kendi başına müstakil bir vücut sahibi değil, Hakk'ın zuhuruna ayna olan bir mahaldir (Halîfe, K1-1).

İnsan-ı Kâmil, Abdulkerim Cili'nin eserinde detaylıca ele alınmıştır ve bu eser, kâmil insanın mertebelerini anlatan klasik bir kaynaktır (İnsan-ı Kamil, Wiki). Cili'ye göre, İnsan-ı Kâmil vasıfsızdır, çünkü bütün vasıfları üzerinde toplamış ve hangi vasıf istenirse onu kendi aynasında zuhura çıkarabilir¹. Bu mertebeye ulaşan kişi, Hakk'ın kâmil ismine bir zuhur yeri olması sonucunda kemâl sahibi zatların idrak edebileceği yüce sırları kavrar¹. İnsan-ı Kâmil, aynı zamanda Hakk'ın elinden tutması, yani vesileyi göndermesi anlamında irfan ehli olarak da tanımlanır; zira ilâhî anlayış makamına ancak irfan ehlinin eliyle çıkılabilir¹. O, şeriat ve marifet mertebelerini birlikte yaşar, ancak çevresindekiler onu şeriat mertebesinde zannederler, bu da onun perdesi olur¹.

1. Kaynaklar
2. 1.İnsân-ı Kâmil — s. 8, 40, 62, 123, 134, 173, 191, 194

İhtiyari ölüm, tasavvufta sâlikin manevi yolculuğunda önemli bir merhaledir. Bu kavram, kişinin fiziksel ölümden önce, kendi iradesiyle nefsini terbiye etmesi ve benliğini Hakk'a adaması sürecini ifade eder¹. Bu durum, "ölmeden önce ölünüz" hadîs-i şerîfiyle de açıklanan kıyâmet-i sugrâ'nın, yani küçük kıyâmetin bir tezahürüdür². Sâlik, bu ihtiyari ölümle kendi beden dünyasının hakikatini idrak eder ve varlığını daha evvel Hakk'a teslim eder. Böylece Azrâîl (a.s.) geldiğinde, geriye sadece "bir çuval et ve kemikten başka bir şey bulamamış olsun" denilerek, nefsaniyetin tamamen ortadan kalktığına işaret edilir¹.

Bu idrak, kişinin gafletten uzak, uyanık ve şuurlu bir hâlde olmasını gerektirir. İrfan ehli, cansız bir kitabı eline aldığında bile, kendi can ehli olması sayesinde kelimelerin hayat sahibi olduğunu ve kaynadığını anlar. Cansız olan bir kişi ise, cansız olduğu için kitaptan bir şey alamaz¹. Dolayısıyla ihtiyari ölüm, kişinin kendi iç dünyasında bir dönüşüm yaşayarak, marifetullah mertebesine ulaşmasını sağlayan bir anahtardır¹. Bu süreçte sâlik, nefsinin ölmesi, vücud iddiasının çözülmesi ve hesabının kalbinde verilmesi gibi "iç kıyâmet"leri bilinçle yaşar². Bu, aynı zamanda Kur'an ve Resulüllah (s.a.v.)'in sünneti ile teyit edilen bir yoldur; ayet ve hadis dışında bir şey görüldüğünde veya idrak henüz ulaşmadığında, o sözle amel edilmemesi, ancak inkâr da edilmemesi gerektiği belirtilir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.İnsân-ı Kâmil, Cilt 1 — s. 2, 17, 30, 31, 78
3. 2.K1, s. 43

Allah'ı isim ve sıfatlarıyla tanımak, tasavvufî sülûkun merkezinde yer alan bir marifet yolculuğudur. Bu yolculuk, öncelikle Allah'ın fiillerini bilmekle başlar; zira fiiller, esmaya, esma ise sıfatlara giden bir yol açar¹. Hiç ortada olmayan bir varlığı tanımak mümkün olmadığından, Cenâb-ı Hakk'ın fiilleri, isimleri ve sıfatları O'nun varlığının zuhurları ve işaretleridir¹. Bu isimler ve sıfatlar, O'nun zatından ayrı şeyler değildir; dolayısıyla bunları tanımak, aynı zamanda O'nun zatını tanımaktır¹.

Kul, bu süreçte Allah'ın esma ve sıfatlarını müşahede yoluyla idrak eder. Başlangıçta kendi varlığında vehmettiği Hayy, Kayyum gibi sıfatların aslında Allah'a ait olduğunu anlaması, bu müşahedenin ilk adımıdır¹. Allah'ın isimleri mertebelere ayrılır: zatî isimler (Allah, Sübhân), sıfatî isimler (Hayat, İlim, İrade), esma mertebesindeki isimler (Rezzâk, Rahmân) ve fiil mertebesindeki isimler (Feale)¹. Bu mertebeleri ve isimleri bilmek, Allah'ı tanımak için çok lüzumludur¹.

İnsanda da Hayy, Alîm, Kadîr gibi sıfatlar bulunsa da, bunlar Allah'ın sıfatlarının birer suretidir; kul, Allah'ın sureti üzere yaratılmıştır ve O'nun sıfatlarıyla süslenmiştir¹. Ancak bu sıfatların gerçek sahibi Allah'tır ve kulun kendi varlığında bu sıfatları sahiplenmesi şirke yol açar. Bu durumda ya kulun hayalindeki mevhum kalkacak ya da kul kendini kaldırıp Hakk'ın orada mevcut olduğunu idrak edecektir; zira ikiliğe yer yoktur¹. Allah'ı isim ve sıfatlarıyla tanımak, O'nu hakkıyla övmenin ve hamdetmenin de tek yoludur; zira bir şeyi ne kadar iyi bilirse, hamdı da o kadar yüksek olur¹. Bu marifet, kulun kendi kurguladığı bir Rabbi değil, hakiki Allah'ı tanımasını sağlar ve vahdet eğitiminin temelini oluşturur¹.

1. Kaynaklar
2. 1.İnsân-ı Kâmil, C.1 — s. 7, 8, 10, 141, 177, 179

Hamd, lugatte övgü, sena ve şükür anlamlarına gelir². Tasavvufta ise sâlikin Hakk'a karşı kulluğunun en kemâl ifâdesi olan medih ve teşekkürün adıdır². Fâtiha Sûresi'nin ilk ayeti olan "el-hamdu lillâhi rabbi'l-âlemîn" (hamd âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur) bu kavramın temel mesnedidir². Hamdın mertebeleri, sâlikin mânevî yolculuğundaki idrâk düzeyine göre farklılaşır.

1. Şeriat Mertebesindeki Hamd (Avamın Hamdı): Bu mertebede hamd, kulun Allah'a karşı teşekkür babında yaptığı bir eylemdir¹. Kul, "Ya Rabbi sana şükürler olsun verdiğin nimetlerine" diyerek, Allah'a sözlü olarak hamd eder¹. Bu, lisânî hamd olarak da ifade edilebilir; dilden "el-hamdü lillâh" söylemek ve günlük hayatın her anında bu kelimenin tilâvetidir². Ancak bu mertebedeki kul, hakiki hamdi etmekten aciz olduğunu bilir ve kendini hamddan tenzih eder¹.

2. Tarikat Mertebesindeki Hamd (Kalbî ve Hâlî Hamd): Bu mertebede lisânın söylediğini kalp tasdîk eder; sâlik her hâli ve olayı Hakk'ın bir nimeti olarak görmeye başlar². Hâlî hamd ise sâlikin bütün vücudunun, davranışının ve hareketinin "hamd" hâlinde olmasıdır; uyanırken, yatarken, yemek yerken, sıkıntıda dahi Hakk'a hamd etmesidir. "El-hamdu lillâhi alâ kulli hâl" (her hâlde Allah'a hamd olsun) hadisi bu kademenin temelidir².

3. Hakikat ve Ma'rifet Mertebesindeki Hamd (Hasların Hamdı / Fenâ-yı Hamd): Bu en üst mertebede hamd, Hak'ın kendi zâtına yaptığı bir övgüdür¹. Hamd eden de, hamd edilen de Hakk'ın kendisidir¹. Sâlik, hamdin Hak tarafından kendi aracılığıyla yapıldığını idrâk eder; bu, "fenâ-yı hamd" olarak adlandırılır². Bu mertebede, "hamdı Allah yapar, kul yapamaz" anlayışı hâkimdir¹. Şeriat mertebesinde olan bir kişi için bu iddia ayet ve hadise aykırı gibi görünse de¹, hakikat ve ma'rifet ehli için bu, Hakk'ın kendi kendine olan hamdının bir tezahürüdür. Bu mertebeler, kişinin mânevî yolculuğundaki idrâk düzeyine göre farklı ilhamlar almasını sağlar¹.

1. Kaynaklar
2. 1.İnsân-ı Kâmil, Cilt 1 — s. 3, 4, 5, 9, 10, 39, 46
3. 2.K1, s. 146

Abdülkerim Cîlî'nin "İnsân-ı Kâmil" adlı eseri, tasavvufî mârifetin derinliklerine inen ve Hakikat-i Muhammediyye gibi ulvî konuları işleyen bir kitaptır. Bu eser, tasavvufa yeni adım atan veya "alt yapısı olmayanlar"¹ için uygun değildir. Kitabın içeriği, "soyut misallerle yani maddi misallerle değil de daha başka türlü ariflik yönüyle anlatan misaller"¹ barındırdığından, tasavvufî terminolojiye ve düşünce yapısına aşina olmayan okuyucular için anlaşılması güç olabilir.

Eser, Cenâb-ı Hakk'ı ve Resulullah'ın hakikatini tanımak için "mutlaka lazım" olan bir "tasavvuf eğitimi ve vahdet eğitimi"¹ sürecinin bir parçası olarak görülmelidir. Bu tür "ince kitapları okuyarak ve de çalışarak"¹ mârifet derecesine yükselmek mümkündür. Ancak bu yükseliş, belirli bir sülûk ve terbiye sürecini gerektirir. Tasavvufî hâllerin başlaması (zuhûr) ve yerleşmesi (rusûh) dahi, "bârika" gibi ânî parıltılardan "temkîn"e geçişi ifade eden mertebeli bir süreçtir². "İnsân-ı Kâmil" gibi eserler, bu sürecin ileri aşamalarında, kalpteki "mîzân"ın³ Hak ile halk arasındaki dengeyi kurmuş, Kur'an ve Sünnet ölçüsüne¹ göre kendini muhasebeye çekmiş sâlikler için daha verimli olacaktır. Aksi takdirde, yeni başlayan bir sâlikin "bocalama devresi geçirip"¹ tasavvuf yolunu terk etme riski bulunmaktadır. Bu nedenle, eserin tasavvufî birikimi olan, belirli bir mürşidin terbiyesi altında ilerleyen ve "sâdıklarla beraber"² sohbet eden kişiler için daha uygun olduğu anlaşılmaktadır.

1. Kaynaklar
2. 1.İnsân-ı Kâmil, Cilt 1 — s. 31, 177, 178
3. 2.K2
4. 3.K1, s. 101

İnsanın 'âlemin göz bebeği' olması, onun Cenâb-ı Hakk'ın zâtî zuhur mahalli olmasıyla açıklanır¹. Bu, insanın kâinattaki tüm varlıkların özü ve en kâmil tecellîgâhı olduğu anlamına gelir. Âlemdeki her zerre, Rububiyet hakikati içerisinde bir terbiye sürecindedir ve her varlık bir esmânın tesirindedir¹. İnsan ise bu esmâ ve sıfatların tamamını kendinde toplayan, bu sebeple de âlemin hakikatini idrak edebilecek yegâne varlıktır. Ancak insan, bu hakikatini yerinde kullanamadığında gaflete düşerek bu yüce mertebeden uzaklaşır¹.

Bu idrak, zâhirî gözlerle değil, kalp gözü (basîret) ile mümkündür². Fizikî gözler, ef'âl âlemindeki varlıkları görürken, kalbin gözü eşyanın ardındaki esmâî tecellîyi ve Hak'la olan bağını idrak etme melekesidir². Nitekim Kur'an-ı Kerim'de "Gözler onu ihata edemez, O bütün gözleri ihata eder" buyrulur¹. Bu, Hakk'ın mahlûk gözleriyle görülemeyeceği, ancak Hakk'ın kendi gözüyle görülebileceği hakikatini ifade eder¹. İrfan ehli, bu sırrı idrak edenlerdir; onlar için "ne gören var, ne görülen var ama bütün bu âlem yine var"¹. Bu, sâlikin belirli bir eğitimle ve kurb-u nevâfil ile Hakk'a yaklaştığında, Hakk'ın onun gözünde gören olmasıyla gerçekleşir¹. Böylece kişi, sıfat mertebesinde hayatın ve ilmin kendine ait olmadığını idrak ederek uyanık bir hayat sürer, gafletten kurtulur¹. Bu uyanıklık, âlemdeki ilahî nakışların güzelliğini görmeyi sağlar; zira gaflet içerisinde olanlar bu nakışları gözlerinin önünde olduğu halde göremezler¹.

1. Kaynaklar
2. 1.İnsân-ı Kâmil — s. 2, 78, 84, 109, 128, 166, 171, 195
3. 2.K1, s. 231