İnsân-ı Kâmil (Cilt 1)

"İnsân-ı Kâmil" eseri, Abdülkerim Cîlî'ye ait olup, Necdet Ardıç Terzi Baba tarafından şerh edilmiştir^{s.1, 10}. Kitap, isminden de anlaşılacağı üzere, "İnsân-ı Kâmil fi Marifet'il-Evail-i ve'l-Evahir" yani evvellerin ve ahirlerin marifeti olan İnsân-ı Kâmil kavramını merkezine alır^s.194. Eserin temel amacı, İnsân-ı Kâmil'in yüce hakikatlerini ve mertebelerini okuyucuya aktarmaktır^s.1.

İnsân-ı Kâmil, tasavvufî anlayışta tüm vasıfları kendinde toplayan, bu sebeple de vasıfsız olarak nitelendirilen bir varlıktır. O, bütün varlıkta ne varsa hepsini gönül aynasında barındırır ve hangi vasıf istenirse onu zuhura çıkarabilir^s.173. Bu durum, İnsân-ı Kâmil'in icab ve imkân âleminin tam mihveri, varlık dairesinin en âlâ kaynağı ve Kur'an'ın noktası olmasıyla açıklanır^s.123.

Eser, bu hakikatlerin anlaşılabilmesi için okuyucunun bu dünyadan sıyrılıp mana âlemine yönelmesini ve orada yaşamasını öğütler^s.175. İnsân-ı Kâmil'in idrak mertebesi, bazı kimseler için geçerli olan sözlerin ötesindedir^s.163. Kitap, rububiyet mertebesinden uluhiyet mertebelerine uzanan kemalat hakikatlerini anlatır ve Hakk esmasına ulaşmanın, oradan da Allah'a ulaşmanın bu idrakle mümkün olduğunu belirtir^s.187. Ayrıca, İnsân-ı Kâmil'in şeriat ve marifet mertebelerini birlikte yaşayıp hissettirmeyen kimseler olduğu, çevresindekilerin onu şeriat mertebesinde zannettiği ve bunun onun perdesi olduğu ifade edilir^s.12. Eserin tam olarak anlaşılması için "Kutb'ül-Acaib ve Felek'ül-Garaib" adlı başka bir eserin de okunması tavsiye edilir^s.174.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, Cilt 1 — s. 1, 10, 12, 123, 163, 173, 174, 175, 187, 194

Necdet Ardıç, "Terzibaba" lakabıyla da bilinen, Uşşâkî tarikatına mensup önemli bir mürşittir. Tasavvufî irfanı çağdaş döneme aktaran ve geniş kitlelere ulaştıran bir isim olarak öne çıkar. Eserleri ve sohbetleri aracılığıyla tasavvufun anlaşılmasına ve yaşanmasına katkıda bulunmuştur.

Kendisinin kaleme aldığı veya riyasetinde hazırlanan önemli eserler arasında İrfan Mektebi (Hakk Yolu), Fusûsu'l-Hikem şerhi, Necdet Divanı ve Hacc Divanı bulunmaktadır^{s.209, 210}. Ayrıca, Abdülkerim Cîlî'nin İnsân-ı Kâmil adlı eserinin Abdülkadir Akçiçek tercümesi, Necdet Ardıç'ın şerhiyle "Necdet Ardıç Tasavvuf Serisi" içinde yayımlanmıştır^s.1. Bu durum, onun tasavvufî metinlere olan vukufiyetini ve bu metinleri güncel bir bakış açısıyla yorumlama yeteneğini göstermektedir.

Necdet Ardıç ekolünden gelen müellifler de bulunmaktadır. Örneğin, Abdürrezzak Tek, Terzibaba Necdet Ardıç riyasetindeki tasavvuf serisi içinde Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirlerini yazmıştır. Benzer şekilde, Terzi Oğlu Cem Cemâlî de Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirlerini bu ekol içinde kaleme almıştır. Bu durum, Necdet Ardıç'ın sadece kendi eserleriyle değil, aynı zamanda yetiştirdiği talebeler ve oluşturduğu ekol ile de tasavvuf dünyasında önemli bir yer edindiğini ortaya koymaktadır.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, Cilt 1 — s. 1, 209, 210

İnsan-ı Kâmil, tasavvufî düşüncede varlık dairesinin en âlâ kaynağı ve Kur'an'ın noktası olarak kabul edilir^s.123. O, "Evvellerin ve ahirlerin marifeti"ni kendinde barındırır^s.194. İnsan-ı Kâmil'in temel özelliği, Cenâb-ı Hakk'ın Rahman, Kahhar, Cabbar gibi tüm isimlerinin tecellilerini bilmesi ve tenzih ile teşbihi birleştirerek tevhid ehli olmasıdır^s.8. Bu, sadece lafzî bir "La İlahe İllaAllah" demekle değil, Hakk'ın tüm sıfatlarını idrak etmekle mümkündür. İnsan-ı Kâmil, Hayat, İlim, İrade, Kudret, Kelam, Semi, Basar gibi tüm sıfatları ve havas-ı hamseyi zahirde ve batında kendinde taşır^s.134. Bu sebeple o, kendi başına müstakil bir vücut sahibi değil, Hakk'ın zuhuruna ayna olan bir mahaldir (Halîfe, K1-1).

İnsan-ı Kâmil, Abdulkerim Cili'nin eserinde detaylıca ele alınmıştır ve bu eser, kâmil insanın mertebelerini anlatan klasik bir kaynaktır (İnsan-ı Kamil, Wiki). Cili'ye göre, İnsan-ı Kâmil vasıfsızdır, çünkü bütün vasıfları üzerinde toplamış ve hangi vasıf istenirse onu kendi aynasında zuhura çıkarabilir^s.173. Bu mertebeye ulaşan kişi, Hakk'ın kâmil ismine bir zuhur yeri olması sonucunda kemâl sahibi zatların idrak edebileceği yüce sırları kavrar^s.191. İnsan-ı Kâmil, aynı zamanda Hakk'ın elinden tutması, yani vesileyi göndermesi anlamında irfan ehli olarak da tanımlanır; zira ilâhî anlayış makamına ancak irfan ehlinin eliyle çıkılabilir^s.40. O, şeriat ve marifet mertebelerini birlikte yaşar, ancak çevresindekiler onu şeriat mertebesinde zannederler, bu da onun perdesi olur^s.62.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil — s. 8, 40, 62, 123, 134, 173, 191, 194

İhtiyari ölüm, tasavvufta sâlikin manevi yolculuğunda önemli bir merhaledir. Bu kavram, kişinin fiziksel ölümden önce, kendi iradesiyle nefsini terbiye etmesi ve benliğini Hakk'a adaması sürecini ifade eder^s.2. Bu durum, "ölmeden önce ölünüz" hadîs-i şerîfiyle de açıklanan kıyâmet-i sugrâ'nın, yani küçük kıyâmetin bir tezahürüdür^K1. Sâlik, bu ihtiyari ölümle kendi beden dünyasının hakikatini idrak eder ve varlığını daha evvel Hakk'a teslim eder. Böylece Azrâîl (a.s.) geldiğinde, geriye sadece "bir çuval et ve kemikten başka bir şey bulamamış olsun" denilerek, nefsaniyetin tamamen ortadan kalktığına işaret edilir^s.2.

Bu idrak, kişinin gafletten uzak, uyanık ve şuurlu bir hâlde olmasını gerektirir. İrfan ehli, cansız bir kitabı eline aldığında bile, kendi can ehli olması sayesinde kelimelerin hayat sahibi olduğunu ve kaynadığını anlar. Cansız olan bir kişi ise, cansız olduğu için kitaptan bir şey alamaz^s.17. Dolayısıyla ihtiyari ölüm, kişinin kendi iç dünyasında bir dönüşüm yaşayarak, marifetullah mertebesine ulaşmasını sağlayan bir anahtardır^s.78. Bu süreçte sâlik, nefsinin ölmesi, vücud iddiasının çözülmesi ve hesabının kalbinde verilmesi gibi "iç kıyâmet"leri bilinçle yaşar^K1. Bu, aynı zamanda Kur'an ve Resulüllah (s.a.v.)'in sünneti ile teyit edilen bir yoldur; ayet ve hadis dışında bir şey görüldüğünde veya idrak henüz ulaşmadığında, o sözle amel edilmemesi, ancak inkâr da edilmemesi gerektiği belirtilir^{s.30, s.31}.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, Cilt 1 — s. 2, 17, 30, 31, 78 · K1, s. 43

Allah'ı isim ve sıfatlarıyla tanımak, tasavvufî sülûkun merkezinde yer alan bir marifet yolculuğudur. Bu yolculuk, öncelikle Allah'ın fiillerini bilmekle başlar; zira fiiller, esmaya, esma ise sıfatlara giden bir yol açar^s.177. Hiç ortada olmayan bir varlığı tanımak mümkün olmadığından, Cenâb-ı Hakk'ın fiilleri, isimleri ve sıfatları O'nun varlığının zuhurları ve işaretleridir^s.177. Bu isimler ve sıfatlar, O'nun zatından ayrı şeyler değildir; dolayısıyla bunları tanımak, aynı zamanda O'nun zatını tanımaktır^s.177.

Kul, bu süreçte Allah'ın esma ve sıfatlarını müşahede yoluyla idrak eder. Başlangıçta kendi varlığında vehmettiği Hayy, Kayyum gibi sıfatların aslında Allah'a ait olduğunu anlaması, bu müşahedenin ilk adımıdır^s.179. Allah'ın isimleri mertebelere ayrılır: zatî isimler (Allah, Sübhân), sıfatî isimler (Hayat, İlim, İrade), esma mertebesindeki isimler (Rezzâk, Rahmân) ve fiil mertebesindeki isimler (Feale)^s.8. Bu mertebeleri ve isimleri bilmek, Allah'ı tanımak için çok lüzumludur^s.7.

İnsanda da Hayy, Alîm, Kadîr gibi sıfatlar bulunsa da, bunlar Allah'ın sıfatlarının birer suretidir; kul, Allah'ın sureti üzere yaratılmıştır ve O'nun sıfatlarıyla süslenmiştir^{s.141, s.10}. Ancak bu sıfatların gerçek sahibi Allah'tır ve kulun kendi varlığında bu sıfatları sahiplenmesi şirke yol açar. Bu durumda ya kulun hayalindeki mevhum kalkacak ya da kul kendini kaldırıp Hakk'ın orada mevcut olduğunu idrak edecektir; zira ikiliğe yer yoktur^s.141. Allah'ı isim ve sıfatlarıyla tanımak, O'nu hakkıyla övmenin ve hamdetmenin de tek yoludur; zira bir şeyi ne kadar iyi bilirse, hamdı da o kadar yüksek olur^s.10. Bu marifet, kulun kendi kurguladığı bir Rabbi değil, hakiki Allah'ı tanımasını sağlar ve vahdet eğitiminin temelini oluşturur^s.177.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, C.1 — s. 7, 8, 10, 141, 177, 179

Hamd, lugatte övgü, sena ve şükür anlamlarına gelir^K1. Tasavvufta ise sâlikin Hakk'a karşı kulluğunun en kemâl ifâdesi olan medih ve teşekkürün adıdır^K1. Fâtiha Sûresi'nin ilk ayeti olan "el-hamdu lillâhi rabbi'l-âlemîn" (hamd âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur) bu kavramın temel mesnedidir^K1. Hamdın mertebeleri, sâlikin mânevî yolculuğundaki idrâk düzeyine göre farklılaşır.

1. Şeriat Mertebesindeki Hamd (Avamın Hamdı): Bu mertebede hamd, kulun Allah'a karşı teşekkür babında yaptığı bir eylemdir^s.10. Kul, "Ya Rabbi sana şükürler olsun verdiğin nimetlerine" diyerek, Allah'a sözlü olarak hamd eder^s.10. Bu, lisânî hamd olarak da ifade edilebilir; dilden "el-hamdü lillâh" söylemek ve günlük hayatın her anında bu kelimenin tilâvetidir^K1. Ancak bu mertebedeki kul, hakiki hamdi etmekten aciz olduğunu bilir ve kendini hamddan tenzih eder^s.5.

2. Tarikat Mertebesindeki Hamd (Kalbî ve Hâlî Hamd): Bu mertebede lisânın söylediğini kalp tasdîk eder; sâlik her hâli ve olayı Hakk'ın bir nimeti olarak görmeye başlar^K1. Hâlî hamd ise sâlikin bütün vücudunun, davranışının ve hareketinin "hamd" hâlinde olmasıdır; uyanırken, yatarken, yemek yerken, sıkıntıda dahi Hakk'a hamd etmesidir. "El-hamdu lillâhi alâ kulli hâl" (her hâlde Allah'a hamd olsun) hadisi bu kademenin temelidir^K1.

3. Hakikat ve Ma'rifet Mertebesindeki Hamd (Hasların Hamdı / Fenâ-yı Hamd): Bu en üst mertebede hamd, Hak'ın kendi zâtına yaptığı bir övgüdür^s.10. Hamd eden de, hamd edilen de Hakk'ın kendisidir^s.10. Sâlik, hamdin Hak tarafından kendi aracılığıyla yapıldığını idrâk eder; bu, "fenâ-yı hamd" olarak adlandırılır^K1. Bu mertebede, "hamdı Allah yapar, kul yapamaz" anlayışı hâkimdir^{s.4, 9}. Şeriat mertebesinde olan bir kişi için bu iddia ayet ve hadise aykırı gibi görünse de^s.39, hakikat ve ma'rifet ehli için bu, Hakk'ın kendi kendine olan hamdının bir tezahürüdür. Bu mertebeler, kişinin mânevî yolculuğundaki idrâk düzeyine göre farklı ilhamlar almasını sağlar^s.46.

Kaynaklar: K1, s. 146 · İnsân-ı Kâmil, Cilt 1 — s. 4, 5, 9, 10, 39, 46

Abdülkerim Cîlî'nin "İnsân-ı Kâmil" adlı eseri, tasavvufî mârifetin derinliklerine inen ve Hakikat-i Muhammediyye gibi ulvî konuları işleyen bir kitaptır. Bu eser, tasavvufa yeni adım atan veya "alt yapısı olmayanlar"^s.178 için uygun değildir. Kitabın içeriği, "soyut misallerle yani maddi misallerle değil de daha başka türlü ariflik yönüyle anlatan misaller"^s.178 barındırdığından, tasavvufî terminolojiye ve düşünce yapısına aşina olmayan okuyucular için anlaşılması güç olabilir.

Eser, Cenâb-ı Hakk'ı ve Resulullah'ın hakikatini tanımak için "mutlaka lazım" olan bir "tasavvuf eğitimi ve vahdet eğitimi"^s.177 sürecinin bir parçası olarak görülmelidir. Bu tür "ince kitapları okuyarak ve de çalışarak"^s.177 mârifet derecesine yükselmek mümkündür. Ancak bu yükseliş, belirli bir sülûk ve terbiye sürecini gerektirir. Tasavvufî hâllerin başlaması (zuhûr) ve yerleşmesi (rusûh) dahi, "bârika" gibi ânî parıltılardan "temkîn"e geçişi ifade eden mertebeli bir süreçtir^K2. "İnsân-ı Kâmil" gibi eserler, bu sürecin ileri aşamalarında, kalpteki "mîzân"ın^K1 Hak ile halk arasındaki dengeyi kurmuş, Kur'an ve Sünnet ölçüsüne^s.31 göre kendini muhasebeye çekmiş sâlikler için daha verimli olacaktır. Aksi takdirde, yeni başlayan bir sâlikin "bocalama devresi geçirip"^s.178 tasavvuf yolunu terk etme riski bulunmaktadır. Bu nedenle, eserin tasavvufî birikimi olan, belirli bir mürşidin terbiyesi altında ilerleyen ve "sâdıklarla beraber"^K2 sohbet eden kişiler için daha uygun olduğu anlaşılmaktadır.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, Cilt 1 — s. 31, 177, 178 · K2 · K1, s. 101

İnsanın 'âlemin göz bebeği' olması, onun Cenâb-ı Hakk'ın zâtî zuhur mahalli olmasıyla açıklanır^s.2. Bu, insanın kâinattaki tüm varlıkların özü ve en kâmil tecellîgâhı olduğu anlamına gelir. Âlemdeki her zerre, Rububiyet hakikati içerisinde bir terbiye sürecindedir ve her varlık bir esmânın tesirindedir^s.195. İnsan ise bu esmâ ve sıfatların tamamını kendinde toplayan, bu sebeple de âlemin hakikatini idrak edebilecek yegâne varlıktır. Ancak insan, bu hakikatini yerinde kullanamadığında gaflete düşerek bu yüce mertebeden uzaklaşır^s.2.

Bu idrak, zâhirî gözlerle değil, kalp gözü (basîret) ile mümkündür^K1. Fizikî gözler, ef'âl âlemindeki varlıkları görürken, kalbin gözü eşyanın ardındaki esmâî tecellîyi ve Hak'la olan bağını idrak etme melekesidir^K1. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de "Gözler onu ihata edemez, O bütün gözleri ihata eder" buyrulur^s.84. Bu, Hakk'ın mahlûk gözleriyle görülemeyeceği, ancak Hakk'ın kendi gözüyle görülebileceği hakikatini ifade eder^s.166. İrfan ehli, bu sırrı idrak edenlerdir; onlar için "ne gören var, ne görülen var ama bütün bu âlem yine var"^s.78. Bu, sâlikin belirli bir eğitimle ve kurb-u nevâfil ile Hakk'a yaklaştığında, Hakk'ın onun gözünde gören olmasıyla gerçekleşir^s.128. Böylece kişi, sıfat mertebesinde hayatın ve ilmin kendine ait olmadığını idrak ederek uyanık bir hayat sürer, gafletten kurtulur^s.109. Bu uyanıklık, âlemdeki ilahî nakışların güzelliğini görmeyi sağlar; zira gaflet içerisinde olanlar bu nakışları gözlerinin önünde olduğu halde göremezler^s.171.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil — s. 2, 78, 84, 109, 128, 166, 171, 195 · K1, s. 231