İnsân-ı Kâmil (Cilt 2)

"İnsân-ı Kâmil (Cilt 2)", Abdülkerim Cîlî'nin "İnsân-ı Kâmil" adlı eserinin Necdet Ardıç tarafından yapılan şerhidir (İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s.1, 190). Kitabın temel amacı, İnsân-ı Kâmil'in hakikatini ve ilâhî mertebelerdeki konumunu açıklamaktır. Eserde, İnsân-ı Kâmil, Cenâb-ı Hakk'ın Zat mertebesinin zuhur mahalli olarak tarif edilir (İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s.43). Bu zuhur, Zat'ın Ahadiyet mertebesindeki tekliğinden kaynaklanır ve Uluhiyet mertebesiyle ilişkilendirilir (İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s.113).

Kitap, İnsân-ı Kâmil'i "Kur'an-ı Natık" (konuşan Kur'an) olarak nitelendirirken, elimizdeki Kur'an-ı Kerim'i "Kur'an-ı Samit" (susan Kur'an) olarak ifade eder. Bu iki kavramın kardeş olduğu ve ilâhî ilmin zuhurunda birbirini tamamladığı belirtilir; "Susan Kur'an" ilâhî kelamı muhafaza ederken, "Konuşan Kur'an" onu izah eder ve nutuk atar (İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s.105). İnsân-ı Kâmil'in tekamül sürecinde belirli mertebeleri ve eğitimleri tamamladıktan sonra "kuş" olarak tasvir edilmesi, onun göklerde seyreden, yeryüzü varlıklarından farklı bir manevî varlık olduğunu sembolize eder (İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s.24, 46).

Eser, Allah'ın bilinmezlik hali olan "Âmaiyet"ten ilk tecellinin Ahadiyet olduğunu ve bu Ahadiyet'in inniyet ve hüviyet olmak üzere iki özelliğe sahip olduğunu açıklar (İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s.111). İnniyet'ten "Eneiyyet"in, yani Zatî zuhurun meydana geldiği ve bunun en kemalli zuhur yerinin İnsân-ı Kâmil ve Kur'an olduğu vurgulanır (İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s.112). Hüviyet ise âlemlerin tecelli mahalli olarak gösterilir (İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s.105). Kitapta ayrıca, insanın varlığında yedi sıfat-ı subutiyenin (hayat, ilim, irade, kudret, kelam, sem'i, basar) tecelli ettiği ve insanın yüzünün Hakk'ın tecelligâhı olduğu ifade edilir (İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s.77). İrfaniyetin, kulak olup dinlemekle başlayıp göz olup görmekle devam eden bir süreç olduğu belirtilir (İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s.46).

İnsân-ı Kâmil, tasavvufî düşüncede Allah'ın Zâtî zuhurunun en mükemmel aynasıdır. Abdülkerim Cîlî Hazretleri'nin "İnsân-ı Kâmil" adlı eserinde bu kavram derinlemesine işlenir^s.1. İnsân-ı Kâmil, Allah'ın "İnniyet"inden, yani "Eneiyyet"inden, Zâtî zuhurunun meydana geldiği en kemalli zuhur yeridir^s.112. Aynı zamanda, Allah'ın "Hüviyet"inden meydana gelen tüm âlemlerin tecelli mahalli de İnsân-ı Kâmil'dir^s.105. Bu, İnsân-ı Kâmil'in hem Zât mertebesini hem de sıfat, isim ve fiil mertebelerini kendinde topladığını gösterir^s.112.

İnsân-ı Kâmil, "Hakikat-i İnsaniye" olarak Uluhiyet mertebesinden kaynaklanır ve Zât'ın Ahadiyet mertebesindeki tekliğinden neşet eder^s.113. O, Ahadiyet mertebesinde, yani kurmay, iradî ve Zâtî mertebede en üst varoluş yeridir^s.112. Bu mertebede İnsân-ı Kâmil, Allah'ın "Hamele-i Kur'ân", "Hamele-i Ullah", "Hamele-i Allah" olarak vasıflandırılır; yani Allah'ın emanetini taşıyan varlıktır ki bu emanet, yerin, göğün ve onlardaki mahlukatın taşıyamadığı "Kemâl-i Uluhiyet"tir^s.116.

İnsân-ı Kâmil, hem beşeriyetinin hakikatini yaşarken hem de Uluhiyetinin hakikatini idrak eden, tevhid ehli bir varlıktır. Bu sayede, dışarıdan bakıldığında en aciz bir kimse gibi görünse de, aynı zamanda en asaletli insan olarak müşahade edilir^s.133. "Allah Adem'i kendi sureti üzere halk etti" hadis-i kudsîsi ve "Ben size şah damarınızdan yakınım" ayeti, İnsân-ı Kâmil'in bu yüce mertebesini ve Allah ile olan yakınlığını ifade eder^s.133. İnsân-ı Kâmil, Cenâb-ı Hakk'ın Allah isminin aynasıdır; nereye baksa kendisini seyreder ve tüm âlem ona ayna olur^s.80. Bu mertebeye ulaşan sâlik, belirli eğitim ve tekâmül süreçlerinden geçtikten sonra, kuş gibi göklerde cevelan eden, yani manevî âlemlerde serbestçe dolaşan bir varlık haline gelir^s.24.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, Cilt 2 — s. 1, 24, 80, 105, 112, 113, 116, 133

Zât mertebesi, tasavvufî düşüncede varlığın en temel ve aşkın boyutunu ifade eder. Bu mertebe, Cenâb-ı Hakk'ın "zât-ı mutlak" olarak bilinen, hiçbir kayıt ve sınırlama altına alınamayan, idrak ve tefekkürün ötesindeki hakikatidir^s.4. Peygamber Efendimiz'in "Allah'ın zâtını tefekkür etmeyiniz" tavsiyesi de bu mertebenin beşerî idrakin sınırlarını aştığını gösterir^s.4.

Zât mertebesi, tüm âlemlerin zuhur ettiği, yani sıfatların, isimlerin ve fiillerin ortaya çıktığı kaynaktır^s.112. Bu, varlığın "Elif" harfi gibi, diğer tüm harflerin (yani sıfat ve isimlerin) kendisinde gizli olduğu bir başlangıç noktasıdır^s.110. Kur'an-ı Kerîm'in de Zât mertebesindeki ismi olarak kabul edilmesi, bu mertebenin kapsayıcılığını ve hakikatini vurgular^{s.84, 9}.

İnsan için Zât mertebesi, kendi varlığının hakikatini anlamasıyla ilişkilidir. İnsan, "Hakk'ın zât-i zuhur mahalli ve âlemin göz bebeği" olarak tanımlanır^s.12. Kendi zât mertebesi itibarıyla yokluk içinde olsa da, nefsinde mevcut olan bir varlığa sahiptir^s.25. Bu, "Kaim bi nefsihi" (kendi kendine var olan) ilkesiyle de bağlantılıdır. Gerçek olmak, Cenâb-ı Hakk'ın zâtıyla zatlanmak, yani "zât-ı hakikiyle zâtını bulmak" anlamına gelir^s.24. Bu idrak, irfan yoluyla çözülen bir bilmece gibidir ve kişinin kendini ve Rabbini tanımasına vesile olur^{s.28, 12}.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil C.2 — s. 4, 9, 12, 24, 25, 28, 84, 110, 112

Necdet Ardıç, "Terzibaba" lakabıyla da bilinen, Uşşâkî tarikatının önemli mürşidlerinden biridir (Necdet Ardıç (Terzibaba), WIKI). Tasavvufî irfanı çağdaş döneme aktaran ve geniş kitlelere ulaştıran bir müellif ve rehberdir (Necdet Ardıç (Terzibaba), WIKI). Eserleri arasında İrfan Mektebi (Hakk Yolu) ve Fusûsu'l-Hikem şerhi gibi önemli çalışmalar bulunmaktadır (Necdet Ardıç (Terzibaba), WIKI). Ayrıca, Abdülkerim Cîlî'nin İnsân-ı Kâmil adlı eserine şerh yazmış ve bu şerh, Necdet Ardıç Tasavvuf Serisi'nin 90. cildinin 1-3. kitapları arasında yer almıştır (İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s.1).

Necdet Ardıç'ın ilim anlayışı, üç temel kaynağa dayanır: Birincisi, Hakk'ın hibe yoluyla verdiği vehb ilmidir. İkincisi, çalışılarak kazanılan kesb ilmidir. Üçüncüsü ise, Mesnevî-i Şerîf, İnsân-ı Kâmil, Fusûsu'l-Hikem gibi muhtelif eserlerden ve sohbetlerinden müşahede ile toplanan nakil ilmidir (İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s.187). Bu üç ilim kaynağı, onun tasavvufî öğretilerinin temelini oluşturur.

Eserleri arasında Necdet Divanı, Hacc Divanı, İrfan Mektebi, Hakk Yolu’nun Seyr Defteri, Lübb’ül Lübb Özün Özü (Osmanlıca'dan çeviri), Salât- Namaz ve Ezan-ı Muhammedi’de Bazı Hakikatler (İngilizce, İspanyolca), İslâm’da Mübarek Geceler, Bayramlar ve Hakikatleri (Fransızca), İslâm, İmân, İhsân, İkân (Cibril Hadîs’i) ve Tuhfetu’l Uşşâkiyye (Osmanlıca'dan çeviri) gibi çeşitli kitaplar bulunmaktadır (İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s.187-188). Ayrıca, Terzi Baba-İlâhiler derlemesi ve Nusret Tura-Divanı gibi divanlar serisi de mevcuttur (İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s.191). Necdet Ardıç'ın ekolünden gelen müellifler arasında Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi isimler de bulunmaktadır (Abdürrezzak Tek, WIKI; Terzi Oğlu Cem Cemâlî, WIKI).

İnsân-ı Kâmil kitabı, Necdet Ardıç'ın Terzi Baba hakkındaki biyografik ve irfani eserinin bir parçası olarak, Abdulkerim Cîlî'nin klasik eserinin şerhi niteliğindedir (Terzi Baba, K1). Bu eser, öncelikle kişinin kendi hakikatini ve ardından Rabbini tanımasına yönelik bir rehber niteliği taşır^s.2. Kitabın temel amacı, insanın tefekkür ufkunu genişleterek, "Hakk'ın zât-i zuhur mahalli ve âlemin göz bebeği" olan insanın bu hakikatini idrak etmesini sağlamaktır^s.2. Yazar, insanın bu hakikatini yerinde kullanamadığından "yerlerde süründüğünü" belirtir ve bu durumdan kurtulup "asli asaletine ulaşmasının", ancak bu ve benzeri tevhid kitaplarında belirtilen kendi hakikatlerini anlamasıyla mümkün olacağını vurgular^s.2. Eser, Cenâb-ı Hakk'ın hakikatlerini, evvela Peygamber Efendimiz (s.a.v.) aracılığıyla bizlere aktarılan ve daha sonra büyükler tarafından günümüze kadar ulaştırılan irfan geleneğinin bir devamı olarak sunulur^s.5. Abdulkerim Cîlî'nin kendisi de, bu eseri yazmadan önce birçok ehlullahın bu sırrı ifşa etmediğini belirterek, kitabın özel bir bilgi ve idrak seviyesine hitap ettiğini ima eder^s.171. Kitap, Zat, İsim ve Sıfat mertebelerini anlatarak, okuyucuyu bu derin hakikatlere ulaştırmayı hedefler^s.1. Dolayısıyla, bu kitap, tasavvuf yolunda ilerlemek, manevi mertebeleri aşmak ve Hak ile olan ilişkisini derinleştirmek isteyen, irfan ehli olarak nitelendirilebilecek kişiler için kaleme alınmıştır.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, C.2 — s. 1, 2, 5, 171

İhtiyari ölüm, tasavvufî sülûkün önemli bir merhalesi olup, kişinin kendi iradesiyle nefsânî varlığını ortadan kaldırmasıdır. Bu, Azrâîl (a.s.)'ın getireceği zorunlu ölümden önce, kişinin kendi beden dünyasının hakikatini idrak ederek varlığını Hakk'a teslim etmesi anlamına gelir^s.2. Bu teslimiyet, kişinin nefsini hesaba çekmesi, vücud iddiâsını çözmesi ve kalbinde bir iç kıyâmet yaşamasıyla gerçekleşir. Bu durum, tasavvufta "kıyâmet-i nefsî" olarak adlandırılan üçüncü katman kıyâmet ile yakından ilişkilidir^K1. Hadîs-i şerîfte geçen "ölmeden önce ölünüz" (mûtû kable en temûtû) ifadesi, ihtiyari ölümün temelini oluşturur ve sâlikin bilinçli bir şekilde nefsini terbiye etme sürecini ifade eder^K1. Bu makama ulaşamayanlar için "nice nice, öldürücü oklar ve kesici kılıçlar vardır"^s.171, bu da ihtiyari ölümün manevi tehlikelerden korunma ve hakikate ulaşma yolundaki önemini vurgular. İhtiyari ölüm, kişinin "Hakk'ın zâtî zuhur mahalli ve âlemin göz bebeği" olma hakikatini yerinde kullanabilmesi ve yerlerde sürünmekten kurtulup asli asaletine ulaşabilmesi için gereklidir^s.10. Bu, tevhid kitaplarında belirtilen kendi hakikatlerini anlamasıyla mümkün olur^s.10. Bu süreçte, kişi kendi ameline, ilmine veya hâline karşı hayranlık duyup kendini büyük görme hastalığı olan ucübdan da arınır (Ucüb). Zira ihtiyari ölüm, varlığın Hakk'a teslimiyle benlik iddialarını ortadan kaldırır.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil Cilt 2 — s. 2, 10, 171 · K1, s. 43

Zât, İsim ve Sıfat mertebeleri, tasavvufî düşüncede varlığın tenezzülâtını ve Hakk'ın kendini açığa vurmasını açıklayan temel kavramlardır. Bu mertebeler, Hazarât-ı Hamse'nin ilk üç mertebesiyle yakından ilişkilidir ve Hakk'ın "evvel-âhir-zâhir-bâtın" oluşunu idrâk etmeye yardımcı olur^K1.

1. Zât Mertebesi:

Zât, Allah'ın bizatihi öz varlığıdır (Zât, Wiki). Bu, Cenâb-ı Hakk'ın hiçbir nispet, sıfat veya isim kabul etmediği, "gayb-ı mutlak" veya "amâ" olarak da bilinen Lâ-taayyün mertebesidir^K1. Bu mertebede, Hakk'tan başka bir şey görülemez, çünkü varlıklar yok olmuş gibidir^s.7. Zât, idrâk edilen bir hakikattir^s.153, ancak sıfatları idrâk edilemediği sürece Zât'ı tam manasıyla idrâk etmek de mümkün değildir^{s.170, 175}. Rahman sıfatı, tam kemali ve şumulü icabı, var olma yönünden yüce Zât mertebesini gösterir; bu mertebede henüz halk (yaratılmışlık) yoktur^s.150.

2. Sıfat Mertebesi:

Sıfatlar, Allah'a izafe edilen niteliklerdir (Sıfat, Wiki). Bunlar, Zât'ın tecellîlerinin kaynağıdır^s.112. Tasavvufta Sıfât-ı Zâtiyye (Vücud, Kıdem, Bekâ, Vahdâniyyet, Muhâlefetün li'l-havâdis, Kıyâm bi-nefsihî) gibi sıfatlar, Hakk'ın Zât'ından ayrılmaz ve O'nun yokluk nefyi ile bilinen nitelikleridir^K1. Sıfat mertebesi, Taayyün-i Sânî (Vâhidiyyet) mertebesine karşılık gelir; burada esmâ ve sıfatlar tafsîl bulur ve a'yân-ı sâbite Hakk'ın ilminde sâbittir^K1. Sıfatlar tam manasıyla kavranamaz çünkü sonu yoktur^{s.152, 153}. İnsan-ı Kâmil'de bütün âlemler sıfat mertebesine dönüştüğünde, sıfatları, isimleri ve fiilleri ortaya çıkar^s.112.

3. İsim Mertebesi:

İsimler, sıfatların belirli tezahürleridir ve Zât'a ulaşmak için isim ve sıfatları idrâk etmek gereklidir^s.21. Esma-i Hüsnâ'nın bazıları Zâtî isimler (Ahad, Vahid, Ferd, Samed gibi), bazıları sıfatî isimler, bazıları ise ef'âlî isimlerdir^s.147. Örneğin, Kur'an-ı Kerîm Zât mertebesindeki ismi, Furkan ise sıfat mertebesindeki ismi ifade eder^s.84. Her isim veya sıfat, dayandığı Zât'a bağlıdır; bir insanın isimleri ve sıfatları da kendi Zât'ına dayanır^s.5. Bu mertebeler, Hakk'ı tanıma (mârifet) yolculuğunda sâlikin ilerlemesini sağlar; mârifet, Hak'ı esmâ, sıfât ve Zât'ıyla tanımayı içerir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 240, 297 · İnsân-ı Kâmil 2 — s. 5, 7, 21, 84, 112, 147, 150, 152, 153, 170, 175