İnsân-ı Kâmil (Cilt 3)

"İnsân-ı Kâmil (Cilt 3)", Necdet Ardıç'ın, Abdülkerim Cîlî'nin "İnsân-ı Kâmil" adlı eserine yaptığı şerhin bir bölümüdür^s.1. Bu cilt, İnsân-ı Kâmil'in hakikatini çeşitli veçhelerden incelemektedir. Örneğin, "sin" harfinin noktasız oluşuyla İnsân-ı Kâmil'in bâtınî yönü olan "Yasin"e, "şın" harfinin üç noktasıyla ise onun zâhirî ve müşâhit yönüne işaret edildiği belirtilir^s.124.

Eser, Allah'ın isimlerinin tecellîleri bağlamında İnsân-ı Kâmil'i ele alır. Özellikle "Allah" isminin tecellîsinin, "Vâhid" isminden daha üstün olduğu ve bu tecellînin tüm ilâhî isimlerin o sûretten zuhûru anlamına geldiği vurgulanır. Bu kâmil tecellînin asaleten Hz. Muhammed Mustafa'ya (s.a.v.) ait olduğu, diğer varislerde ise vekâleten zuhûr ettiği ifade edilir^s.160. İnsân-ı Kâmil'in, kendisinde Rahmâniyet tecellîsi bulunduğundan zâhir ve bâtın olarak halka rahmet olduğu belirtilir^s.165.

Kitap, mahlûkatın ve hatta ayân-ı sâbitelerin dahi olmadığı ezelî bir hâlden bahsederek, Allah'ın zâtındaki tecellînin ezelden ebede değişmezliğini açıklar^s.81. Hz. Resûlullah'ın (s.a.v.) "Bütün peygamberler benim varlığımdan var oldu, mü'minler de benim nurumdan var oldu" hadisiyle, İnsân-ı Kâmil'in kadîm varlığına ve tüm varoluşun kaynağı olduğuna işaret edilir^s.177. Eser, bu hakikatlere ulaşmanın, kişinin kendi aslına ulaşması anlamına geldiğini Mevlânâ'nın "Beni kamışlıktan kestiler, gözüm başım deldiler" beytiyle ilişkilendirerek açıklar^s.177.

Necdet Ardıç, bu şerhi hazırlarken Mesnevî-i Şerîf, İnsân-ı Kâmil ve Fusûsu'l-Hikem gibi muhtelif eserlerden nakiller yapmış, kendi müşâhedelerini ve sohbetlerinden edindiği ilmi de kullanmıştır^s.207. Ayrıca, Terzi Baba ile ilgili zuhûrâtlar ve tasavvufî izahlar da eserde yer almaktadır^s.209.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil Cilt 3 — s. 1, 81, 124, 160, 165, 177, 207, 209

Necdet Ardıç, "Terzibaba" lakabıyla bilinen, Uşşâkî tarikatının önemli mürşidlerinden biridir (Necdet Ardıç, Wiki). Tasavvufî irfanı günümüze taşıyan ve eserleriyle geniş kitlelere ulaşan bir müellif ve rehberdir. Onun ekolünde tasavvufî kavramlar, sâlikin mânevî yolculuğuna ışık tutacak şekilde açıklanır. Örneğin, halîfelik kavramı, sâlikin kendi nefsindeki hilâfet iddiâsından arınarak, Hak'ın hilâfet emânetini izhâra mahal olması ve nihayetinde 'halîfe' ile 'müstahlif' arasında perdesiz bir hâle ulaşması olarak üç merhalede ele alınır (Halîfe, K1-1). Bu anlayış, Âdemiyye Fassı'nın menşei olarak kabul edilir ve insanın Esmâ-i İlâhiyye'nin câmî bir mahalde tecellî etmesiyle Hak'ın zuhûruna ayna olması gerektiği vurgulanır (Halîfe, K1-1).

Mîzân kavramı da Terzibaba ekolünde önemli bir yer tutar. Bu ekolde mîzân, kalbin Hak ile halk arasındaki dengeyi kurması ve sâlikin her amelinde kendisini Hak'ın hükmü mîzânına çekme idrâki olarak tezâhür eder (Mîzân, K1-101). Bu, kalbin tahavvül ettikçe yeniden kurulan dengenin adıdır ve Şuaybiyye Fassı'nın 'tahavvül' hikmetiyle ilişkilendirilir (Mîzân, K1-101). Terzibaba'nın riyâsetindeki tasavvuf serisi içinde Terzi Oğlu Cem Cemâlî ve Abdürrezzak Tek gibi müellifler de eserler kaleme almışlardır (Terzi Oğlu Cem Cemâlî, Wiki; Abdürrezzak Tek, Wiki). Bu durum, Terzibaba'nın tasavvufî düşüncesinin ve ekolünün geniş bir etki alanına sahip olduğunu göstermektedir.

İnsân-ı Kâmil, Abdülkerim Cîlî Hz.lerinin aynı isimli eserinde derinlemesine incelenen, tasavvufun en yüce hakikatlerinden biridir^s.1. Bu kavram, Allah'ın "ve alleme Âdemel esma-e küllehe" (Bakara 2/31) ayetinde belirtildiği gibi, Âdem'e bütün isimleri talim ettirmesiyle ilişkilidir; Âdem'in diğer yaratılmışlardan üstünlüğü, bu esmâ-i İlâhiye mazharı olmasındandır^s.160. İnsân-ı Kâmil, esmâ-i cem'iyye olarak en geniş tecelli mahallidir.

İnsân-ı Kâmil'in mertebesi, Cenâb-ı Hakk'ın "Allah" ismiyle yaptığı cami tecelli ile açıklanır. Bu tecelli, bütün esmâ-i İlâhiye'nin o sûretten zuhuru demektir. Ancak bu cami isim tecellisi, zat tecellisi olarak kemâliyle tek başına Hz. Muhammed Mustafa'ya (s.a.v.) aittir; diğer vârislerinde ise vekâleten zuhûr eder^s.160. Bu durum, Kâb-ı Kavseyn mertebesinde Hz. Peygamber'in Hak'ka en yakın olduğu ve tasavvufun en yüksek vâsıllık makâmı olarak görülmesiyle de örtüşür (Kâb-ı Kavseyn, K1-184).

İnsân-ı Kâmil, aynı zamanda "Kadim" olarak da nitelendirilir; bu, ezeli ve kıdem sahibi olmak demektir. İnsan ve Kur'ân, Ahadiyet mertebesinde, Cenâb-ı Hakk'ın Ama'iyetten Ahadiyete tenezzül ettiğinde ortaya çıkan hüviyet ve inniyet özelliklerinden kaynaklanır. İnsân-ı Kâmil'in kaynağı, ruhlar âlemi olan sıla-i rahimden de ileride, bu kadimiyete dayanır^{s.174, 177}. O, hem bâtın ismiyle Hakk'ı hem de zâhir ismiyle halkı kendi bünyesinde toplayan Uluhiyet mertebesinin bir yansımasıdır^s.7. Bu kâmil insan, gönlünde Rabb ismine bir imalathane hazırlayarak, Rabb isminin dilediği esmâ-i İlâhiyeyi orada oluşturup mamul hale getirmesini sağlar; bu hal Rububiyyet tecellisi olarak adlandırılır^s.202.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, Cilt 3 — s. 1, 7, 160, 174, 177, 202

Ulûhiyyet mertebesi, tasavvufî hiyerarşide lâhût olarak da bilinen, ilâhî mertebedir^K1. Bu mertebe, Hakk'ın zâtını, sıfatlarını ve esmâsını kapsar ve beş mertebeli iniş sisteminin (lâhût-ceberût-melekût-misâl-nâsût) ilkini teşkil eder^K1. Ulûhiyyet, idrâk edilemez ve sınırlandırılamaz; ancak nefiy yoluyla bilinebilir ve tenzîh-i mutlak bahsinin menşeidir^K1. Bu mertebe, Vacibü'l-vücud olan yüce zatın zuhur yerlerinin en yükseğidir ve bütün zuhur yerlerini kuşatır^s.6.

Ulûhiyyet mertebesi, varlık mertebesinde her bir oluşuma hak ettiği şeyin verilmesi anlamını taşır ve Rabb'ın mertebesidir^s.9. Bu mertebede Rabb'ın ismi Allah'tır^s.9. Allah esmasının faaliyet sahası, ahadiyyet mertebesinden sonra meydana gelir ve tüm mükevvenatı kontrol altında tutar^s.33. Ulûhiyyet, zıtlarla meydana gelir ve zıtları muhafaza eder; küfrü kendi mertebesinde, imanı kendi mertebesinde korur^s.5. Bu durum, her şeyin hakkını veren bir mertebe olmasından kaynaklanır^s.18. Şeriat mertebesinde ise ulûhiyyet idrâki mümkün değildir; orada kulluk mertebesi ve tenzih anlayışı hâkimdir^s.142. Ulûhiyyet ilmi, Allah'ın zâtının teşbih mertebesinde de zuhuru olduğunu içerir, ancak tenzih mertebesinden bakanlar bunu idrâk edemeyebilir^s.104.

Kaynaklar: K1, s. 187 · İnsân-ı Kâmil, C.3 — s. 5, 6, 9, 18, 33, 104, 142

Tenzih ve teşbih arasındaki fark, Allah'ın varlığını ve sıfatlarını idrak etme biçimlerinden kaynaklanır. Tenzih, Allah'ı yaratılmışların tüm noksan sıfatlarından, zaman ve mekân sınırlamalarından, benzerliklerden ve her türlü tasavvurdan münezzeh tutmaktır^vikipedi. Bu yaklaşım, Allah'ın aşkınlığını, yani yaratılmışların ötesinde ve onlardan farklı olduğunu vurgular. Musevîyet ilminin sadece tenzih üzerine kurulu olduğu belirtilir^s.116. Tenzih, gözle görülmeyen, ötelere atılan bir idrak biçimidir^s.114. Ancak mutlak tenzih de bir sınırlamadır, çünkü Allah'ı bağlamak ve tahdid etmek anlamına gelir^s.98.

Teşbih ise, Allah'ı âlemlerdeki özelliklerle benzetmek, O'nun varlıklardaki tecellîlerini ve içkinliğini görmektir^vikipedi. Bu, Allah'ın yaratılmışlarla olan ilişkisini, O'nun her yerde ve her şeyde zuhur ettiğini müşâhede etmektir. İsevîyet ilminin sadece teşbih üzerine kurulu olduğu ifade edilir^s.116. Teşbih, gözle görülen, müşâhede edilen bir idrak biçimidir^s.114. Resûlullah'ın "Rabb'ımı, taze bir delikanlı suretinde gördüm" hadisi, teşbih yoluyla gelen bir tecellîye örnek olarak verilir^s.101. Ancak mutlak teşbih de bir sınırlamadır, çünkü Allah'ı bir şeye benzeterek sınırlandırmak anlamına gelir^s.98.

İrfan ehli, tenzihin de teşbihin de mutlak manada eksiklik olduğunu belirtir. Gerçek idrak, tenzih ve teşbihi birleştiren, yani tevhid eden Muhammediyet ilmindedir^{s.116, 98}. Bu, aynı görüntü içerisinde hem teşbih hem de tenzih edebilme kabiliyetidir. Allah bir varlıkta fiilî olarak zuhur ettiğinde bu teşbihî bir zuhur olsa da, O'nun kendi zâtındaki tenzihine halel gelmez^{s.73, 72}. Sâlik, hem cemâli hem de celâli müşâhede ettiğinde, yani hem teşbih hem de tenzih durumunu akıl yoluyla gördüğünde, Hak'ın hakikatini idrak etmiş olur^s.116. Bu, fark makamından sonra çoklukta ayrımı görme ve birliği idrak etme halidir^vikipedi.

Kaynaklar: Vikipedi: Tenzih, Teşbih, Fark · İnsân-ı Kâmil, Cilt 3 — s. 72, 73, 98, 101, 114, 116

"İnsân-ı Kâmil" kitabı, tasavvufî derinliği ve irfanî muhtevası sebebiyle belirli bir okuyucu kitlesine hitap etmektedir. Öncelikle, eserin yazarı Abdulkerim Cili'nin de işaret ettiği gibi, bu kitap "ulul elbab" zümresinden olanlar için kaleme alınmıştır (İnsân-ı Kâmil (Cilt 3), s.113). Bu zümre, Hakikatleri akıl ve gönül gözüyle idrak edebilen, derin anlayışa sahip kimselerdir. Kitap, sıradan bir okuyucunun satır satır ezberlese dahi içindeki manaları idrak edemeyeceğini açıkça belirtir; zira bu manaların hayat bulabilmesi için "diri kimselerin okuması" gerekmektedir (İnsân-ı Kâmil (Cilt 3), s.17).

Eser, kişinin evvela kendini, sonra da Rabbini tanıtıcı bir nitelik taşır ve tefekkür hayatında büyük bir yere sahip olması gereken bir kaynaktır (İnsân-ı Kâmil (Cilt 3), s.9). İnsanın "Hakk'ın zât-i zuhur mahalli ve âlemin göz bebeği" olduğu hakikatini anlaması ve asli asaletine ulaşması için bu tür tevhid kitaplarına ihtiyacı olduğu vurgulanır (İnsân-ı Kâmil (Cilt 3), s.9). Dolayısıyla, kendini ve Rabbini tanıma yolunda ilerlemek isteyen, tefekkür ufkunu genişletmeyi hedefleyen kişiler bu kitabın muhataplarıdır.

Kitap, "âlem kitabını okuyana" hitap eder ve varlığın hakikatini, nasıl işlediğini, nereden ve ne şekilde yönetildiğini anlamak isteyenleri ilgilendirir (İnsân-ı Kâmil (Cilt 3), s.134). Bu bağlamda, şeriat ehlinin fiziksel yaşantıyı düzenleyen fıkıh kitaplarından ziyade, uluhiyet seyrimizi düzenleyen bu tür irfanî eserlere yönelenler için yazılmıştır (İnsân-ı Kâmil (Cilt 3), s.172). Eseri okuyabilmek ve anlayabilmek için kişinin ya çok hızlı bir manevî ilerleme kaydetmesi ya da en az on senelik bir tasavvuf eğitimi almış olması gerektiği belirtilir (İnsân-ı Kâmil (Cilt 3), s.172). Bu da kitabın, tasavvuf yolunda belli bir seviyeye ulaşmış, manevî idrak ve tecrübe sahibi sâliklere yönelik olduğunu göstermektedir.

Necdet Ardıç'ın İnsân-ı Kâmil adlı eseri, Abdülkerim Cîlî'nin aynı isimli eserine yapılmış bir şerhtir^s.113. Bu şerh, ses kayıtlarının kitap haline dönüştürülmesiyle ortaya çıkmıştır ve "giriş", "mukaddime", "Zat, İsim, Sıfat" gibi bölümlerden oluşmaktadır^{s.1, s.5}. Şerhin temel amacı, okuyucuya evvela kendini, sonra da Rabbini tanıtıcı bir tefekkür hayatı sunmaktır. İnsan, Hakk'ın zâtî zuhur mahalli ve âlemin göz bebeği olmasına rağmen, bu hakikatini yerinde kullanamadığından yerlerde sürünmektedir. Bu şerh, insanın yerlerde sürünmekten kurtulup asli asaletine ulaşması için kendi hakikatlerini anlamasına yardımcı olmayı hedefler^s.2. Şerh, okuyucunun eserin satırları içindeki manaları idrak etmesini gerektirir; zira ölü bir kimse tarafından okunursa, ölü doğuşlara yol açabilir. Ancak diri kimselerin okumasıyla bu sözler hayat bulur^s.17. Şerh, Hakikat ve Marifet mertebesinde bir ilim içerir ve şeriat ile tarikat konularını doğrudan ele almaz^s.166. Bu şerhi anlamak, en az on senelik bir tasavvuf eğitimi gerektirebilir ve sadece okumak değil, içindekini yaşamaya gayret etmek önemlidir^s.172. Şerh, ulûhiyet seyrimizi düzenleyen bir niteliğe sahiptir ve Kur'an, hadis ve fıkıh kitaplarının fiziksel yaşantımızı düzenlemesinden farklı bir boyutta işler^s.172. Eser, vahidiyetin zatın mazharı olduğunu ve kâinatın sırrının insanda açığa çıktığını vurgular^{s.39, s.7}.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, C.3 — s. 1, 2, 5, 7, 17, 39, 113, 166, 172

İhtiyari ölüm, tasavvufî sülûkün önemli bir merhalesidir ve kıyâmet-i sugrâ ile kıyâmet-i nefsî kavramlarıyla yakından ilişkilidir (Kıyâmet, K1-43). Sâlik, bu süreçte kendi nefsini hesaba çekerek, benlik iddiâsından arınır ve Hakk'ın varlığında fâni olur. Bu, kişinin kendi ameline, ilmine veya hâline karşı duyduğu ucüb (kendi nefsini hayretle takdîr etme) gibi kalp hastalıklarından kurtulmasını sağlar (Ucüb, WIKI). İhtiyari ölüm, zorunlu ölüm gelmeden önce kişinin varlığını Hakk'a teslim etmesiyle gerçekleşir; böylece Azrâîl (a.s.) geldiğinde geriye sadece bir çuval et ve kemikten başka bir şey bulamaz^s.2. Bu teslimiyet, halîfenin kendi nefsinin hilâfetini Hakk'a teslim etmesi ve Hakk'tan başka kimse olmadığını ayân etmesiyle benzerlik gösterir (Halîfe, K1-1). İhtiyari ölüm, sâlikin kendi iç dünyasında yaşadığı bir dönüşümdür; nefsinin ölmesi, vücud iddiâsının çözülmesi ve hesabının kalbinde verilmesidir (Kıyâmet, K1-43). Bu durum, kişinin hayalinde kurguladığı batıl yaşamın ortadan kalkması ve Hakk'ın hakikatinin zuhur etmesiyle sonuçlanır; bu da "Hakk geldi, batıl izale oldu, gitti" hükmünün tecellisidir^s.188. İhtiyari ölüm, aynı zamanda kişinin kendi kimliğinde zuhur eden İlâhî İsim'in, isimlerin ve sıfatların tümünden mücerred olan yüce Hakk'ın ilâhî katındaki ahadiyet sırrına vâkıf olmasıyla da ilişkilidir^{s.29, 32}. Bu mertebede, sâlik, her kemal sahibinde görülen kemal hâlinin esas kemal hâlinden bir eser olduğunu ve kendi haddi nisbetinde nasib aldığını idrâk eder^s.18.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil C.3 — s. 2, 18, 29, 32, 188