İnsân-ı Kâmil (Cilt 5)

"İnsân-ı Kâmil" eseri, Abdülkerim Cîlî Hazretleri'nin yüce hakikatleri bünyesinde barındıran bir çalışmadır^s.1. Kitabın temel konusu, insanın Allah'ın zatının ve sıfatlarının zuhuru olmasıdır. İnsân-ı Kâmil, ilâhî suret üzere yaratılmış olup, ruhî ve cismânî yapısı Allah isminin gölgesidir^s.54. Bu mertebe, tasavvufun en yüksek vâsıllık makâmı olan Kâb-ı Kavseyn ile ilişkilendirilebilir; zira Kâb-ı Kavseyn, Hz. Peygamber'in Hak'a en yakın olduğu mertebedir ve İnsân-ı Kâmil de bu yakınlığın bir tezahürüdür^K1. Eser, İnsân-ı Kâmil'in bazı mertebeleri olduğunu ve bunların kitapta açıklanacağını belirtir^s.54. İnsân-ı Kâmil, ilâhî olan beş vasıf ile halka ait dört vasfı (toprak, su, ateş, hava) kendinde birleştirir; bu da onun kâmil vasfını oluşturur^s.133. Bu yönüyle, İnsân-ı Kâmil, âlem-i mânâdaki soyut hakikatlerin ve âlem-i şehâdetteki somut varlıkların birleştiği bir noktadır^K1. Kitapta, İnsân-ı Kâmil'in tek başına zâtî isimlerin mazharı olduğu vurgulanır. Dünya ve âhiret gibi mertebeler zâtî isimlerin değil, diğer mertebe isimlerinin mazharları iken, İnsân-ı Kâmil bunların dışında kalır ve zâtî isimlerin zuhur mahallidir^{s.45, 46}. Bu durum, Ahzâb 72'deki "Emânet Âyeti" ile açıklanır; Allah'ın emânetini gökler, yer ve dağlar yüklenmekten çekinirken, insan onu yüklenmiştir^K1. Bu emânet, tasavvufî yorumda "esmâ-i ilâhiyye'nin câmî mahalliyeti" olarak ifade edilir; yani insan, Allah'ın bütün isimlerini taşıyacak kapsamlı bir mahaldir^s.47. İnsân-ı Kâmil, zâhir ile bâtın arasındaki bağlantıyı kuran, Allah'ın hakikatinin âlemlerde ortaya çıkmasını sağlayan bir aracıdır^s.134. Onun şerefinin yüceliği ve makamının büyüklüğü nedeniyle, hakikati çoğu zaman idrak edilemez ve çevresindeki varlıklar onun kıymetini bilemez^{s.52, 53}. Eser, İnsân-ı Kâmil'in hem celâl hem de cemâl vasıflarını zaman zaman faaliyete geçirdiğini de belirtir^s.45.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, Cilt 5 — s. 1, 45, 46, 52, 53, 54, 133, 134 · K1, s. 138, 184, 405 · K1-405, İnsân-ı Kâmil, Cilt 5, s. 47

Necdet Ardıç, "Terzibaba" lakabıyla tanınan, Uşşâkî tarikatının günümüzdeki mürşidlerinden biridir (Wiki: Necdet Ardıç (Terzibaba)). Tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan ve eserleri ile sohbetleriyle tasavvufu geniş kitlelere ulaştıran bir şahsiyettir (Wiki: Necdet Ardıç (Terzibaba)). Onun önemli çalışmalarından biri, İrfan Mektebi (Hakk Yolu) adlı eseridir (Wiki: Necdet Ardıç (Terzibaba); İnsân-ı Kâmil (Cilt 5), s.139, 138). Ayrıca, Fusûsu'l-Hikem şerhi de onun öne çıkan eserleri arasındadır (Wiki: Necdet Ardıç (Terzibaba)).

Necdet Ardıç, Abdülkerim Cîlî'nin İnsân-ı Kâmil adlı eserinin şerhini de yapmıştır. Bu şerh, "Necdet Ardıç Terzi Baba Şerhi İrfan Sofrası Necdet Ardıç Tasavvuf Serisi" başlığı altında yayımlanmıştır (İnsân-ı Kâmil (Cilt 5), s.1). Eserlerinin kayda alınmasında Erhan Aytaç ve Nurbil Aytaç gibi isimler görev almıştır (İnsân-ı Kâmil (Cilt 5), s.1). Necdet Ardıç'ın müellif ekolünden gelen isimler arasında Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi yazarlar bulunmaktadır. Bu müellifler, Necdet Ardıç riyâsetindeki tasavvuf serisi içinde Sâd, Câsiye, Vâkı'a, Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirlerini kaleme almışlardır^vikipedi. Necdet Ardıç'ın diğer eserleri arasında Necdet Divanı, Hacc Divanı, Lübb’ül Lübb Özün Özü (Osmanlıca'dan çeviri) ve Salât- Namaz ve Ezan-ı Muhammedi’de Bazı Hakikatler gibi çalışmalar da yer almaktadır (İnsân-ı Kâmil (Cilt 5), s.139, 138). Ayrıca, İslâm’da Mübarek Geceler, Bayramlar ve Dîvanlar serisi ile İbretlik dosyalar serisi gibi farklı konularda da eserleri bulunmaktadır (İnsân-ı Kâmil (Cilt 5), s.138, 142).

Kaynaklar: Vikipedi: Abdürrezzak Tek; Wiki: Terzi Oğlu Cem Cemâlî

Cemâl ve Celâl, Hakk'ın zuhurunun iki ana yönünü temsil eder. Cemâl, "Feeynema tüvellu fesemme vechullah" (Nereye dönerseniz Hakk'ın vechi oradadır) ayetinde belirtildiği üzere, bütün zuhurda olanların güzellik ve lütuf yönüdür^s.36. Her varlık, Allah'ın Cemâl sıfatının bir zuhur yeridir ve Cemâl ismi daha geniş kapsamlıdır; zorluklar ve kolaylıklar, güzellikler ve azaplar dahi Cemâl kapsamında değerlendirilir, zira görüntüye çıkması Cemâl ismini alır^{s.40, 41}. Celâl ise, zuhurda şiddet kazandığı zaman ortaya çıkan güçtür. Bir suret Celâl ile düzenlenip kemâle erdiğinde Cemâl ismini alır; yani Cemâl'in zuhuru için Celâl'in gücüne ihtiyaç vardır^s.35. Cehennem mutlak Celâl'in mazharı iken, cennette sadece Cemâl ismi zuhura çıkar^s.45. Celâl sıfatına bağlı isimler (Müntakim, Muazzib, Darr, Mani gibi) varlıkların bir kısmına tahsis edilmişken, Cemâl isimleri tüm varlıkları kapsar^{s.41, 12}. Tasavvufî anlayışa göre, her Cemâl için bir Celâl, her Celâl için de bir Cemâl vardır^s.36. İkram, Celâl sahibinden gelir ve Cemâl'e ulaşmak için Celâl'den geçmek gerekir; bu, rahmetin gazabı geçtiği kudsî hadisin sırrıdır^{s.36, 42}. İnsân-ı Kâmil ise, hem Celâl hem de Cemâl vasıflarının zaman zaman faaliyete çıktığı, bütün isimlerin mertebeleriyle birlikte zuhur ettiği varlıktır; bu yönüyle insan-ı kâmil, bütün âlemlerden daha geniş bir sahaya sahiptir^s.45. Her iki isim için de bir "cem" yani tecellîlerinin toplandığı bir alan söz konusudur^s.131.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, C.5 — s. 12, 35, 36, 40, 41, 42, 45, 131

Hüviyet, Cenâb-ı Hakk'ın zuhuru mümkün olmayan gaybından ibaret olan, Zât'ın kendine ait olma vasfıdır^s.65. Bu, "O" (hüve) zamirinin tasavvufî bir terim olarak kullanılmasıyla ortaya çıkar ve İhlâs Sûresi'nin başında yer alan "kul hüvallâhu ehad" (De ki: O Allah birdir) ifadesindeki "hüve" kelimesiyle temelini bulur^K1. Tasavvufî anlayışa göre, "hüve" kelimesi "Allah" isminden daha özel bir duruma sahiptir ve Zât'ın en içteki hakikatine işaret eder^s.67.

Hüviyet makamı, hiçbir vasfı olmayan, sadece bir "Hû"dan ibaret olan bir teklik mertebesidir; onda isimlere ve sıfatlara itibar yoktur^s.67. Ancak, toplu olarak tek olma yolunda, hüviyet hepsine işaret eder ve batınları ile gaybleri anlamaktan ibaret olan bir şanı vardır^s.67. Hüviyet, isim, sıfat, nam, mertebe, mutlak zat gibi sıfatlardan belli birine tahsis edilmemiştir^s.66. Bu makam, ahadiyyet ile aynı kademede yer alır ve Zât'ın kendine ait mahremiyetini ifade eder; bütün taayyünlerin ötesindedir^K1.

Hüviyet, isimler ve sıfatlar cümlesi nazar-ı itibara alınarak, vâhidiyyet sıfatının batın manasına işaret eder. Elle tutulur, gözle görülür bir şey olmamasına rağmen, bütün isim ve sıfatları kendi bünyesinde toplar; aksi takdirde hüviyet olmaz^s.66. Yüce Hakk için hüviyet, O'nun öz Zât'ından ibarettir ve bu Zât'a hiçbir varlığa yol yoktur. Ancak isim ve sıfatları gayb halinde fehmetmek gerekir^s.67. Hüviyet, kendisine idrak yolu kapalı olduğu için gayb sayılır^s.73. Bu makam, açık ve sarih olan sırf varlığın kendisidir ve her kemal durumunu içine almıştır^s.73. Mana âleminde ism-i azam, hüviyet-i mutlaka olan "Hû"dur^s.71. "Hüve" lafzı ile işaret olunan hüviyet, "Ene" (ben) lafzı ile işaret olunan inniyetin, yani benliğin aynıdır^s.75.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, Cilt 5 — s. 65, 66, 67, 71, 73, 75 · K1, s. 51

Necdet Ardıç'ın "İnsân-ı Kâmil" eseri, tasavvufî derinliği ve kullanılan terminoloji itibarıyla tasavvufa yeni başlayan bir okuyucu için uygun değildir. Kitap, okuyucunun "evvelâ kendini sonra da Rabbını tanıtıcı haliyle tefekkür hayatında çok büyük bir yeri olması lâzım gelen"^s.2 bir seviyeye ulaşmasını hedefler. Bu hedef, tasavvufî sülûkun belirli merhalelerini kat etmiş, temel kavramlara aşina olmuş bir sâlik için geçerlidir.

Eser, "Ümmü'l-Kitab", "Kitab" ve "İnsan-ı Kamil kitabı" gibi üç temel kitap türünden bahseder ve bunların "mutlak varlık"^{s.126, 129} ile ilişkisini açıklar. "Ümmü'l-Kitab'ın Zatın künhünden ibaret olduğu"^s.123 ve "Kitab'ın mutlak varlık olduğu"^s.129 gibi ifadeler, tasavvufun en soyut ve derin konularına işaret eder. Bu tür kavramlar, tasavvufî düşünceye yabancı olanlar için anlaşılması güç olabilir.

Kitap, Kur'an-ı Kerim'i anlamak için "irfaniyet" ve "marifet sahibi olmak" gerektiğini vurgular^s.129. Bu, eserin sadece zahirî bilgiyi değil, bâtınî idraki de hedeflediğini gösterir. "Kitabın ilmini alırsan ona marifet sahibi olursun"^s.129 ifadesi, eserin sıradan bir okuma değil, derinlemesine bir öğrenme ve idrak süreci gerektirdiğini ortaya koyar. Ayrıca, kitabın "sureler, ayetler ve harfler" gibi Kur'anî unsurları "Allah'ın suretleri, işaretleri ve ayan-ı sabite" olarak yorumlaması^s.137, tasavvufî tefsir geleneğine ait bir yaklaşım olup, bu alanda ön bilgiye sahip olmayı gerektirir. Eserin "giriş", "mukaddime", "Zat", "İsim" ve "Sıfat" gibi bölümlerden oluşması^s.12, tasavvufî ilimlerin sistematiğine uygun bir yapıyı işaret eder. Bu nedenle, "İnsân-ı Kâmil" tasavvufa yeni başlayanlar için değil, tasavvufî hakikatleri daha ileri bir seviyede tahsil etmek isteyenler için yazılmış bir eserdir.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, C.5 — s. 2, 12, 123, 126, 129, 137

İhtiyari ölüm, tasavvufî sülûkun önemli bir merhalesidir ve sâlikin manevî yükselişini ifade eder. Bu kavram, kişinin kendi iradesiyle nefsini terbiye etmesi ve dünyevi bağlardan sıyrılmasıyla gerçekleşir. Amaç, Azrâîl (a.s.)'ın getireceği zorunlu ölümden önce, kişinin kendi beden dünyasının hakikatini idrak ederek varlığını Hakk'a teslim etmesidir^s.3. Bu teslimiyet, sâlikin nefsini öldürmesi, yani nefsanî arzularından ve benlik iddialarından vazgeçmesi anlamına gelir.

İhtiyari ölüm, tasavvuftaki "kıyâmet-i sugrâ" (küçük kıyamet) ve "kıyâmet-i nefsî" (nefsî kıyamet) kavramlarıyla yakından ilişkilidir^K1. Kıyâmet-i sugrâ, her insanın kendi ölümüyle yaşadığı kıyamet iken, kıyâmet-i nefsî sâlikin günlük olarak yaşadığı "iç kıyamet"tir. Bu iç kıyamet, nefsin ölmesi, vücut iddiasının çözülmesi ve kişinin nefsini her gün hesaba çekmesiyle tezahür eder^K1. Hadîs-i şerîfteki "ölmeden önce ölünüz" ifadesi, bu ihtiyari ölümün temelini oluşturur^K1.

İhtiyari ölüm, sâlikin kendi iradesiyle gerçekleştirdiği bir süreçtir. Bu süreçte kişi, nefsini hesaba çeker, benlik iddialarını terk eder ve Hak'la olan özel ilişkisinin taşıyıcısı olan "emâneti" (Ahzâb 72) idrak eder^K1. Bu idrak, kişinin mutlak varlığa marifet kesbetmesi ve Kur'an-ı Kerim'i irfanî bir bakış açısıyla anlamasıyla da bağlantılıdır^s.129. Böylece, zorunlu ölüm geldiğinde, kişinin ruhani varlığı zaten Hakk'a teslim edilmiş olduğundan, Azrâîl (a.s.)'ın bulacağı sadece "bir çuval et ve kemik"ten ibaret kalır^s.3. Bu durum, hesap, kitap, mükafat ve mücazatın sona erdiği bir hâli işaret eder^s.96.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil Cilt 5 — s. 3, 96, 129 · K1, s. 43, 405

Eserdeki "Sem" ve "Basar" bölümleri, tasavvufî sülûkun önemli mertebelerinden olan ilâhî sıfatların idrâkini konu alır.

Sem (İşitme): "Sem" bölümü, lugat anlamı olan "işitme"nin ötesinde, ilâhî bir duyma ile hakikatin anlaşılması ve yaşanması olarak açıklanır. Bu, kişinin "sem"ini faaliyete geçirerek elindeki kıymetli iletişim vasıtasını idrâk etmesiyle kendisine çok şeyler kazandıracak bir irfâniyettir^s.4. Cenâb-ı Hakk'ın kelâm sıfatı ile ifade edilen mânânın, ilâhî bir duyma ile hakikatinin anlaşılıp yaşanması çok müthiş bir irfâniyettir^s.8. Bu, Kur'an'ın Allah'ın kelâmı olduğunu ve her ne kadar biz okusak da, aslında bize okunduğunu idrâk etme hâlidir^s.6.

Basar (Görme): "Basar" bölümü ise, Hakk'ın görme sıfatını ele alır. İlâh'ın basarı, ilminin mahalli sayılır; O, her şeyi görür ve âlemle nefsinin arasında fark yoktur. Tümden gözü sayılır, ne kadar bildiği varsa görmesi açıktır ve devamı vardır^s.15. Bu görme, baştaki göz bebeğinden, yani suret gözünden boş boş bakmak değildir. Asıl görme, kalp gözüyle görmektir ki buna basiret denir. Basar ile bir şeyin dışı, basiret ile de bâtını, özü görülür^s.20. Bu idrâk, Hayy sıfatıyla hayat veren, Basar sıfatıyla gözümüzü açan, Şâfi sıfatıyla şifa veren Hakk'ın varlığımızda tecelli ettiğini ve amir olduğunu anlamaktır; bu idrâke ulaşanlar veli kimselerdir^s.10. Bu bölümler, sâlikin Hakk'ın esmâî tecellîlerini kendi varlığında müşâhede ederek kesretten vahdete ulaşma yolculuğunda önemli birer duraktır.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, Cilt 5 — s. 4, 6, 8, 10, 15, 20

Ümmü'l-Kitap, tasavvufî anlayışta varlığın en temel ve kapsayıcı ilkesidir. Bu kavram, Cenâb-ı Hakk'ın zatının künhü olarak tanımlanır; öyle ki, ona ne varlık ne de yokluk gibi mutlak bir hüküm verilebilir^{s.123, 127}. O, "hakikatlerin mahiyeti"dir, yani tüm hakikatlerin özünü ve özelliklerini barındırır^{s.126, 127}. Ümmü'l-Kitap, mutlak varlığın kendisini açtığı bir kaynaktır; tıpkı harflerin mürekkep hokkasında derç edilmiş olması gibi, tüm varoluş da onda açığa çıkmıştır^{s.123, 125}. Bu bağlamda, Peygamber Efendimiz (s.a.v.)'in "ümmî" oluşu, O'nun Ümmü'l-Kitap'ın ilminde ve âlemlerinde ana olmasıyla ilişkilendirilir; yani O, kalemle sınırlanacak bir bilgiye değil, tüm kitapların ve lisanların kendisinden çıktığı ilahî bir kaynağa sahiptir^{s.128, 129}. Kur'ân-ı Kerîm'de geçen "Elif-Lâm-Mîm, Zâlikel kitâbu lâ reybe fîh" ayeti, bu üçlü kitap anlayışına işaret eder: âlemler kitabı, Kur'ân-ı Kerîm ve İnsan-ı Kâmil kitabı; ve bu üç kitabın da kaynağı Ümmü'l-Kitap'tır^s.126. Ümmü'l-Kitap, aynı zamanda "imam-ı mübin" ve "kitab-ı mübin" olarak da anılır; biri ef'al âlemini, diğeri esmâ âlemini belirtir ve hiçbir yaş veya kurunun dışarıda kalmadığı, her şeyin ayrıntılarıyla anlatıldığı ilahî bir kaynaktır^s.130. Bu ilahî kitaba marifet kesbetmek, yani Kur'ân-ı Kerîm'i ve âlemleri anlayabilmek, irfaniyet sahibi olmayı gerektirir; zira kitabın içindeki manayı okuyup sırlarını çözmek, açık ilim ve irfaniyetin kapısını aralar^{s.129, 130}.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, C.5 — s. 123, 125, 126, 127, 128, 129, 130