İsrâ Sûresi

Terzibaba'nın "İsrâ Sûresi" eseri, Kur'ân-ı Kerîm'in 17. sûresi olan İsrâ Sûresi'nin derinlikli bir yorumunu sunar. Eserin ana odak noktası, sûrenin ilk âyetinde bildirilen Mi'râc hadisesinin birinci bölümüdür^s.19. Bu, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) Mescid-i Haram'dan Mescid-i Aksa'ya gece yolculuğunu ifade eden İsrâ kısmıdır. Eserde, Mi'râc hadisesinin ikinci kısmının ise Necm Sûresi'nde (53/1-18) belirtildiği ve bu konunun ayrı bir kitapta da mevcut olduğu ifade edilir^s.11.

Terzibaba, bu eseriyle İsrâ Sûresi'nin zâhir ve bâtın nûrundan istifade etme gayretini vurgular^s.1. Bu durum, Terzibaba geleneğinin Kur'ân'ı irfanî bir bakışla yorumlama çabasının bir parçasıdır. Eser, sûrenin sadece lafzî anlamlarını değil, aynı zamanda tasavvufî hikmetlerini ve sâlikin mânevî yolculuğuna rehberlik edecek işaretlerini de açığa çıkarmayı hedefler.

Kitapta, İsrâ Sûresi'nin yanı sıra, Kur'ân'ın zat, Furkan'ın ise sıfat mertebesi olduğu gibi temel tasavvufî kavramlara da değinilir^s.87. Ayrıca, "Biz insanı en güzel sûrette halk ettik" ifadesiyle insanın kemâlâtına ve "ve nefahtü fiyhi min ruhiy" (Hicr Sûresi 15/29) âyetiyle de insanın ilâhî ruhla olan bağlantısına dikkat çekilir^s.22. Eser, Terzibaba'nın sohbetleri temel alınarak, o günlerde yapılan sohbet mertebesi itibarıyla ve bazı ilâvelerle düzenlenmiştir^s.1. Bu da eserin, Terzibaba'nın irfan mektebindeki öğretilerin bir yansıması olduğunu gösterir.

Kaynaklar: İsrâ Sûresi — s. 1, 11, 19, 22, 87

Necdet Ardıç, tasavvufî irfan geleneğini günümüze taşıyan müstesna bir şahsiyettir ve Uşşâkî tarikatının önde gelen mürşidlerinden biridir (Necdet Ardıç, Wiki). Onun öğretileri, özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) ve Fusûsu'l-Hikem şerhi gibi eserleri aracılığıyla geniş kitlelere ulaşmıştır (Necdet Ardıç, Wiki). Terzibaba'nın tasavvuf anlayışında, halîfelik, sâlikin nefsinin hilâfet iddiâsından soyutlanarak Hak'ın hilâfet emânetini izhâra mahal olması ve nihayetinde 'halîfe' ile 'müstahlif' arasında perdesizliğe ulaşması şeklinde üç merhalede yaşanır^K1. Mîzân kavramında ise, sâlikin kalbinin Hak'la perdesizleştiğinde, her hâlin ve her zuhûrun Hak'ın bir 'tartı' tecellîsi olduğunu görmesi mârifet mîzânı olarak ifade edilir^K1. Terzibaba'nın riyâsetinde, Abdürrezzak Tek Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirlerini yazmış (Abdürrezzak Tek, Wiki), Terzi Oğlu Cem Cemâlî ise Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirlerini kaleme almıştır (Terzi Oğlu Cem Cemâlî, Wiki). Bu eserler, Terzibaba ekolünün tasavvufî ilim ve müşahedeye dayalı birikimini yansıtır^s.90. Örneğin, İsrâ Sûresi tefsiri, Mesnevî-i Şerîf, İnsân-ı Kâmil ve Fusûsu'l-Hikem gibi eserlerden ve Terzibaba'nın sohbetlerinden elde edilen müşahedeye dayalı ilimle oluşturulmuştur^s.90. Bu tefsirlerden birinin 2011 yılının Ramazan ayının ilk günü tamamlanması gibi detaylar, Terzibaba ekolünün eserlerinin yazım sürecine dair bilgiler sunar^s.90.

Kaynaklar: K1, s. 1, 101 · İsrâ Sûresi — s. 90

İsrâ Sûresi, tasavvufî anlamda sâlikin mânevî terakkîsinin ve hakikat bilgisinin anahtarlarını sunar. Sûrenin ilk âyeti, Hz. Peygamber'in Mi'râc yolculuğunun ilk aşaması olan Mescid-i Haram'dan Mescid-i Aksa'ya gidişi anlatır^s.23. Bu yolculuk, tasavvufta sâlikin nefsinden arınarak kalbî bir yükselişle Hakk'a yönelişinin sembolik bir ifadesidir. Sûre, bâtılın aslında var olmadığını, insanın kendi hayalinden icat ettiğini ve Hakk'ın bâtında kalıp bâtılın zâhire çıktığını belirtir^s.75. Bu durum, sâlikin hakikat ile vehim arasındaki farkı idrâk etmesinin, kendi benliğinden kaynaklanan yanılsamalardan kurtulmasının gerekliliğini ortaya koyar. "Malzemenin hakikatini bilerek mevzuları değerlendirmek gereğinin önemi" ifadesi^s.59, sâlikin her şeyi özüne, hakikatine göre değerlendirmesi gerektiğini vurgular. Sûre aynı zamanda, öğle ve ikindi namazlarının tasavvuftaki karşılığının "bakâbillâh" halleri olduğunu açıklar^s.88. Bu hallerde kişi, Hakk ile zât mertebesinde bâki olur ve artık sesin dışarıya çıkmasına gerek kalmaz; bu, sâlikin Hakk ile tam bir bütünleşme ve zâtî idrâk mertebesine ulaştığını gösterir. Bu derin idrâk, sâlikin dışsal gösterişten (riyâ) uzaklaşarak, Hakk'a yönelme (murâkabe) ve O'nun takdîrine tam bir hoşnutlukla teslim olma (rızâ) hallerini pekiştirir.

Kaynaklar: İsrâ Sûresi — s. 23, 59, 75, 88

Zâhir ve bâtın kavramı, tasavvufta varlığın ve ilahî hakikatin çok katmanlı yapısını anlamak için merkezi bir öneme sahiptir. Bâtın, lugatte "iç, gizli, görünmeyen" anlamına gelirken, tasavvufta Cenâb-ı Hakk'ın eşyanın ötesinde, fıtrî olarak gizli olan veçhesini (esmâ-i ilâhiyye'den el-Bâtın) ve eşyanın iç hakikatini ifade eder^K1. Bu, aynı zamanda "âlem-i bâtın" olarak da adlandırılır ki, yaratılmış varlığın görünmeyen ruhânî yapısıdır^K1. Eserde belirtildiği üzere, âlemlerin bâtını, yani esas varoluş ismi Hakk iken, zâhir ismi ise halktır^s.45. Örneğin, buğday tohumu toprağa ekildiğinde, tohum bâtına çekilirken, içindeki başaklar zâhire, yani faaliyet sahasına çıkar^s.45.

Zâhir ise, görünür olanı, dışsal tezahürleri ve şeriatın açık hükümlerini kapsar^s.6. İnsanlar genellikle olayları zâhirî yönleriyle değerlendirirler; ancak tevhid ehli için bu zâhirî olayların ardında büyük sırlar ve hakikatler bulunur^s.6. Kur'ân-ı Kerîm'in de bir zâhiri ve bâtını vardır; zâhirinde İlâhî hakikatin bâtını gizlidir ve Âdem'in zâhiri ile bu bâtın ortaya çıkar^s.35. Basar, dış görüşe ve zâhirî şekle bakmak iken, basîr iç görüşe, yani bâtına ve her şeyin hakikatine bakmaktır^s.5. Cenâb-ı Hakk'ın "el-Basîr" ismi, bütün âlemi zâhir ve bâtın hakikatiyle görmesini ifade eder^s.5. Tasavvufun temel dengesi, zâhir ve bâtının birbirinden ayrı tutulmamasıdır^K1. Bâtılın aslında var olmadığını, insanların kendi hayallerinden icat ettiklerini ve Hakk'ı bâtında bırakıp bâtılı zâhire çıkardıklarını ifade eden bir görüş de mevcuttur^s.75.

Kaynaklar: K1, s. 362 · İsrâ Sûresi — s. 5, 6, 35, 45, 75

Kitabın hitap ettiği kitle, sadece tasavvuf erbabıyla sınırlı değildir; aksine, yazarın ifadesiyle "muhterem okuyucularım" diye başlayan bir çağrıyla, genel bir okuyucu kitlesine yöneliktir^s.2. Yazar, okuyuculardan "nefs’in hevasından, zan ve hayelden, gafletten soyunmaya çalışarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamalarını" istemektedir^s.2. Bu çağrı, tasavvufî bir edep ve hazırlık olsa da, hedefi tasavvufî bir terim olan "gerçek mânâda yararlanma"dır ki bu, her insanın manevi arayışına karşılık gelir.

Kitabın temel gayelerinden biri, kişinin kendi "ömür çizgisini" ve "gönül kitabını" okuyabilmesidir. Yazar, "Artık başka birisi sana bir şey demese dahi senin ömür çizginin nasıl olduğunu bu kitap sana söyler ve bu da senin için kâfidir" diyerek, eserin kişisel bir rehberlik sunduğunu belirtir^s.34. Bu, tasavvufî sülûkun bir parçası olan nefs muhasebesi ve kendini bilme sürecini ifade eder, ancak bu süreç sadece tasavvuf ehli için değil, "bütün insanlar" için geçerlidir^s.33. Zira "Her insân’ın amel defterini (kuşunu) boynuna doladık, kıyamet günü açılmış bulacağı kitabı önüne çıkarırız" ayeti, iman ve inkar ehli ayrımı yapmaksızın herkesin kendi kitabıyla yüzleşeceğini vurgular^s.33.

Ayrıca, yazarın "Gayemiz bu çok değerli atıl kapasiteyi daha geniş ufuklara 'akl-ı kül'e yöneltip arttırmak olmalıdır" ifadesi^s.16, kitabın sadece tasavvufî bir zümreye değil, aklî ve manevi kapasitesini geliştirmek isteyen geniş bir kitleye hitap ettiğini gösterir. Bu bağlamda, kitap, kişinin kendi içsel yolculuğunu anlamasına ve manevi gelişimini sağlamasına yardımcı olmayı amaçlamaktadır.

Kaynaklar: İsrâ Sûresi — s. 2, 16, 33, 34

Terzibaba, eserlerini okurken okuyucunun öncelikle nefsânî arınma sürecine girmesini öğütler. Bu, "nefs’in hevasından, zan ve hayelden, gafletten soyunmaya çalışarak" okumakla mümkündür^s.2. Bu tavsiye, tasavvuftaki riyazat kavramıyla örtüşür; riyazat, nefsi terbiye etme ve dünyevî alışkanlıklardan arındırma yöntemlerinin tümüdür^K1. Okuyucunun bu şekilde bir hazırlık yapması, vehim ve hayalin tesirinden kurtularak metinlerdeki gerçek mânâları idrak etmesine olanak tanır^s.2.

Terzibaba'nın bu yaklaşımı, sâlikin kendi "gönül kitabını" okuması gerektiği fikriyle de bağlantılıdır. Kendi iç dünyasını okuyabilen kişi, eksiklerini görüp değiştirme imkânı bulur; aksi takdirde bu hesaplaşma âhirete kalacaktır^s.34. Bu durum, tasavvuftaki ahlâkî mîzânın bir tezahürüdür; yani insanın kendi nefsini muhâsebeye çekmesi ve yarın için ne hazırladığına bakması^K1. Eserlerin okunması sırasında Besmele çekilmesi ve "saf bir gönül" ile başlanması, Hakk'tan muvaffakiyet dilemenin ve O'nun yardımıyla hakikatlere nüfuz etme arzusunun bir ifadesidir^s.2. Bu, aynı zamanda sâlikin her amelinde kendisini Hak'ın hükmü mîzânına çekme idrâkini de yansıtır^K1. Terzibaba ekolünden müellifler de bu irfan geleneğini sürdürürler (Terzi Oğlu Cem Cemâlî, Abdürrezzak Tek).

Kaynaklar: İsrâ Sûresi — s. 2, 34 · K1, s. 57, 101

Kitapta sayıların ve harflerin anlamına yapılan vurgu, tasavvufî anlayışın Kur'ân-ı Kerîm'e çok katmanlı bir yaklaşımla bakmasından ileri gelir. Bu yaklaşım, özellikle Hurûf-u Mukatta'a'nın yorumlanmasında belirginleşir; zira bu harfler tasavvufta "Hak'ın gizli hazinesinden inen sırlı kelimeler" olarak kabul edilir^K1. Her harf, bir veya birkaç esmâ-i ilâhiyyeye, mertebe-i vücudiyyeye veya manevî makâma işaret eder^K1.

Bu bağlamda, harflerin sayısal değerleri olan ebced hesabı önemli bir yöntem olarak kullanılır (Ebced Hesabı). Bu hesaplama, harflerin ve kelimelerin ardındaki gizli kodları ve ilahî mesajları ortaya çıkarmayı amaçlar^K1. Örneğin, "Sübhân" kelimesinin Arapça harfleriyle ebced sayı değeri 133 olarak belirtilir ve bu sayının (13 ve 3) manidar olduğu ifade edilir^s.3. Yine aynı kelimenin Latin harfleriyle ebced değeri 120 olarak verilip, bunun (1+2+0=12) on iki kemâlât mertebesini ifade ettiği, Elif harfinin de on iki noktadan meydana geldiği ve on üçüncü gaybî bir noktasının olduğu belirtilir^s.3. Bu on iki mertebenin yedisi nefs mertebeleri, beşi ise hazerât-ı hamse olarak açıklanır^s.3.

"Mi'rac" kelimesinin Latin harfleriyle ebced değeri 244 (2+4+4=10) olarak verilip, ariflerin bu sayıyı "aşere-i kâmile" yani kâmil on sayısı olarak nitelendirdiği, içinde hem kesretin hem de vahdetin bulunduğuna dikkat çekilir^s.3. Arapça harfleriyle "Mi'rac" kelimesinin ebced değeri ise 326 (3+2+6=11) olup, bunun zâhir-bâtın tevhidini ve Hazret-i Muhammed mertebesini ifade ettiği belirtilir^s.4. Sûre ve cüz sayılarının toplamının (17+15=14) bütün mertebelerin nuru olan Nûr-u Muhammedî'ye işaret etmesi de bu yaklaşımın bir parçasıdır^s.4.

Bu tür yorumlar, klasik akâid ve fıkıh geleneğinin "Allah'ın sırrıdır, mânâsı bilinmez" şeklindeki yaklaşımından farklı olarak, tasavvufun bâtınî yorum geleneğinin bir göstergesidir^K1. Tasavvuf, Kur'ân metninin zahirinin ötesinde, âlem-i gaybdan inen sırlı kelimelerin ve ilahî hakikatlerin harfler ve sayılar aracılığıyla idrak edilebileceğine inanır^K1.

Kaynaklar: K1, s. 5, 85 · İsrâ Sûresi — s. 3, 4