Kelime-i Eyyûbiyye

Kelime-i Eyyûbiyye, Hz. Eyyûb'un (a.s.) hayatında gözlemlenen, "gaybî hikmet" olarak adlandırılan ilahî bir işleyişi temsil eder^s.2. Bu hikmetin temelinde, belaların başlangıçta gayb âleminden gelmesi ve kulun sabır ve mücadelesine karşılık yine gayb âleminden gelen bir rahmetle (soğuk suyun ortaya çıkması gibi) ortadan kalkması yatar^{s.3, 10}. Hz. Eyyûb'un kelime-i vücûdunda bu ahkâm-ı gaybiyyenin özel bir surette zuhur etmesi sebebiyle, "hikmet-i gaybiyye" ona tahsis edilmiştir^s.4.

Hz. Eyyûb'un vücudu, yaşadığı ibtilaların ve gösterdiği sabır ile tahammülün ahkâmını içeren bir "kitâb-ı mastûr-ı hâlî" olarak kabul edilir^s.203. Bu kitap, Muhammed ümmetinin onu hâlen okuması, yani Hz. Eyyûb gibi belalara dûçâr olup sabretmesi ve bu sabır mukabilinde kurtuluşa ermesi için bir ibret vesilesidir^s.203. Hz. Eyyûb, ilahî hikmetin gereği olarak bela vaktinde sabretmiş ve belirlenmiş vakti gelince hastalığının giderilmesi için dua etmiştir^s.235. Bu durum, Hak Teâlâ'nın bir peygamberini belaya uğratmasının, Muhammed ümmetini teşrif ve tekrim etmek amacını taşıdığını gösterir^s.203.

Kelime-i Eyyûbiyye, aynı zamanda sabrın ne demek olduğunu ve bir belaya yakalanıldığında zararın giderilmesi için nasıl hareket edilmesi gerektiğini de beyan eder^s.304. Ariflere, zararın giderilmesi için ilahî vech-i hüviyetin hicapları olan sebeplere meyletmeyip, tüm ilahî vecihleri kapsayan Allah Sübhânehû ve Teâlâ'dan istemeleri nasihat edilir^s.304. Bu, abdiyetin gereği olarak acz ve iftikarın sabit olmasıyla sonuçlanır^s.304.

Kaynaklar: Kelime-i Eyyûbiyye — s. 2, 3, 4, 10, 203, 235, 304

Kelime-i Eyyûbiyye adlı eserde, tasavvufî marifet ve kazâya rıza gibi konular işlenirken, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserine referanslar verilmektedir. Örneğin, eserde "Fusûsu'l-Hikem'de beyan buyurulan marifette zevk sahibi olmayan bir kimse o ârife çıkışarak: 'Niçin'"^s.275 ifadesi geçmektedir. Yine, "fass-ı münîfde (İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserindeki 'Münif' başlıklı bölümünde) açıklanan marifette (ilahi bilgide) zevk sahibi olmayan bir kimse o ârife çıkışıp: 'Niçin Hakk'ın imtihanına karşı sabretmiyorsun?' dedi. O ârif de ona cevap olarak:"^s.275 şeklinde bir alıntı da bulunmaktadır. Bu alıntılar, Kelime-i Eyyûbiyye yazarının İbn Arabî'nin eserlerine ve düşüncelerine vâkıf olduğunu ve ondan alıntılar yaptığını göstermektedir. Ancak, bu durum eserin yazarının kim olduğunu doğrudan belirtmemektedir. Verilen kaynaklarda İsmail Hakkı Bursevî'nin Rûhu'l-Beyân tefsirinin yazarı olduğu, Abdulkerim Cili'nin İnsan-ı Kamil kitabının yazarı olduğu ve Mevlana Celaleddin Rumi'nin Mesnevi yazarı olduğu bilgileri mevcutken, Kelime-i Eyyûbiyye'nin müellifi hakkında spesifik bir bilgiye rastlanmamıştır.

Kaynaklar: Kelime-i Eyyûbiyye — s. 275

Kelime-i Eyyûbiyye, Hz. Eyyûb'un (a.s.) şahsında tecellî eden "gaybî hikmet"i açıklar^{s.2, 3, 5}. Bu hikmet, belanın başlangıçta gayb tarafından inmesi ve Hz. Eyyûb'un sabır ve mücadelesine karşılık, yine gayb tarafından soğuk suyun ortaya çıkmasıyla kendini gösterir^{s.3, 8, 10, 11, 12}. Hak Teâlâ'nın "kâffenin gaybü’l-guyûbu" olması ve hüviyetinin ulvî ve süflî tüm eşyaya sârî olması sebebiyle, tüm ilâhî kelimelerin bu "hikmet-i gaybiyye" ile alâkası vardır. Ancak bu ahkâm-ı gaybiyyenin zuhur ediş biçimi, Hz. Eyyûb'un kelime-i vücûdunda hususî bir sûrette vuku bulduğu için "hikmet-i gaybiyye" ona tahsis edilmiştir^s.4.

Hz. Eyyûb'un vücûdu, yaşadığı ibtilâların ahvâlini ve sabır ile tahammülünün ahkâmını barındıran bir "kitâb-ı mastûr-ı hâlî" olmuştur^s.203. Bu kitap, Muhammed ümmetinin hâlen okuyarak ibret alması içindir; zira onlar da Hz. Eyyûb gibi belalara dûçâr olup sabrederlerse necât bulur ve neticede sabır, rızâ ve mükâfatta Hz. Eyyûb'un makamına ulaşırlar^s.203. Hz. Eyyûb'un belaya giriftâr olması, ilâhî hikmetin gereği olarak, ümmet-i Muhammediyye'ye ibret olması ve onları teşrif ve tekrîm etmesi içindir^{s.203, 235}. O, belâ vaktinde sabretmiş ve vakti gelince hastalığının giderilmesi için dua etmiştir^s.235. Hak Teâlâ, Hz. Eyyûb'un vücûdundaki elemin aşırı hararetini, emr-i ilâhî mucibince hareket etmesi üzerine soğuk su ile teskin etmiş, böylece mizacı itidal mertebesine gelmiştir^s.76. Bu durum, Hak'tan gelen belaya karşı sabretmeyi ve zararın giderilmesi için yine O'na yönelmeyi öğütler^s.304.

Kaynaklar: Kelime-i Eyyûbiyye — s. 2, 3, 4, 5, 8, 10, 11, 12, 76, 203, 235, 304

"Gaybî hikmet", tasavvufî anlamda, Allah'ın "el-Hakîm" isminin tezahürü olarak eşyanın yerli yerine konulması ve sâlikin bu sıfata ayna olması mertebesi olan hikmetin, gayb âlemiyle ilişkili özel bir boyutudur^K1. Bu hikmet, Allah'ın varlıkların gaybının gaybı olması ve hüviyetinin tüm eşyaya yayılması nedeniyle, bütün ilahi kelimelerle ilişkilidir^s.4-6. Ancak, bu gaybî hükümlerin ortaya çıkış şekli, özellikle Eyyûb (a.s.)'ın varlık kelimesinde evvelce ve sonradan özel bir biçimde gerçekleştiği için "gaybî hikmet" ona tahsis edilmiştir^s.4-6.

Eyyûb (a.s.)'ın yaşadığı olaylar, bu gaybî hikmetin işleyişini açıklar. Belanın başlangıçta gayb tarafından inmesi ve ardından Eyyûb (a.s.)'ın sabır ve mücâhedesine karşılık, yine gayb tarafından soğuk suyun ortaya çıkması, bu hikmetin bir tecellisidir^s.1-3. Bu soğuk su vasıtasıyla Eyyûb (a.s.)'ın vücudundaki aşırı hararet azalarak mizacı denge mertebesine gelmiştir^s.3. Bu durum, hikmetin ilmî kademesiyle de ilişkilidir; eşyanın ardındaki gâye ve illeti bilme, yani "lima" (niçin) sorusuna cevap bulma çabasıdır^K1. Muhammed ümmetinden Eyyûb (a.s.)'ın kitabını hâlen okuyan, yani belaya müptela olup sabır ve mücâhededen sonraki münacaatı üzerine bu beladan kurtulan her fert, bu "hikmet-i gaybiyye"nin zevkiyle tatlanmıştır^s.4-6. Bu, hikmetin ilm-i marifet ile ilm-i hâl arasındaki köprüyü kuran yönünü de gösterir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 197 · Kelime-i Eyyûbiyye — s. 1, 3, 4, 6

Hz. Eyyûb'un (a.s.) imtihanı, tasavvuf ehli için derin hikmetler barındıran bir müşâhede ve idrâk mevzûudur. Bu imtihanın sırrı, Cenâb-ı Hakk'ın Eyyûb'u (a.s.) önce belaya dûçar etmesi ve ardından onun bu belaya gösterdiği sabır ve tahammül neticesinde kurtuluş bahşetmesidir^s.203. Bu süreç, bizlere ibret olması ve harflerle yahut zarflarla yazılmış bir metin olmaktan ziyade, hâl ile yazılmış bir kitap olarak ortaya çıkması içindir^s.204. Eyyûb'un (a.s.) mübarek varlığı, bu hâl kitabının ta kendisidir; onun yazıları, yaşadığı imtihanın halleri ve sabrının hükümleridir^s.205. Bu haller, sâliklerin mânevî yolculuklarında kendilerine rehber edinecekleri, doğrudan yaşanmış tecrübelerden ibarettir. Dolayısıyla, Hz. Eyyûb'un varlığı, hâl ile yazılmış bir kitap hükmündedir ve Muhammed ümmeti, bu kitabın içeriğine vâkıf olmak için onu hâl ile okur, yani kendi hâllerinde tefekkür ve tatbik eder^s.206. Bu okuma, kuru bir bilgi edinme değil, bizzat yaşayarak, sabır ve tahammülün hakikatini idrâk etme çabasıdır. Şeyh'in buyurduğu üzere, Cenâb-ı Hakk'ın Eyyûb'a (a.s.) "Ayağını yere vur, işte sana yıkanacak ve içilecek soğuk su!" demesi^s.67, bu imtihanın sonunda gelen ilahî rahmet ve kurtuluşun bir tecellîsidir.

Kaynaklar: Kelime-i Eyyûbiyye — s. 67, 203, 204, 205, 206

Eyyûb (a.s.)'a hitaben gelen "ayağınla yere vur" emri (Sâd, 38/42), onun yaşadığı şiddetli hastalığın giderilmesi için Cenâb-ı Hakk'ın bir lütfudur. Eyyûb (a.s.)'ın vücudu çıban ve yaralarla malûl olmuş, bu durum aşırı bir hararet ve acıya yol açmıştı^{s.73, 74, 75, 76}. Allah Teâlâ, bu emriyle Eyyûb (a.s.)'a yerden çıkan soğuk su ile yıkanmasını ve içmesini buyurmuştur^{s.66, 69, 73, 74, 76}. Bu emrin hikmeti, Eyyûb (a.s.)'ın vücudundaki "elem hararetinin derece-i ifrâta varmış" olmasıdır^s.76. Hak Teâlâ, bu harareti suyun soğukluğuyla teskîn etmiştir^s.76. Yani, ilâhî emir, hastalığın sebep olduğu eksikliği gidermek ve Eyyûb (a.s.)'ın acısını dindirmek içindir^s.66. Tıbbî açıdan da bu durum, "fazlalıkta eksiklik ve eksiklikte fazlalık" prensibiyle açıklanır; yani aşırı hararetin soğuk su ile dengelenmesi^s.69. Eyyûb (a.s.) da ilâhî emre uygun olarak hareket etmiş ve şifa bulmuştur^{s.73, 74, 76}. Bu olay, Hak Teâlâ'nın kullarına olan merhametini ve onların sıkıntılarını gidermedeki kudretini gösteren bir tecellîdir.

Kaynaklar: Kelime-i Eyyûbiyye — s. 66, 69, 73, 74, 75, 76

Eserin sonundaki bu ifade, tasavvufî bir hikmeti dile getirir. Şükür, genel anlamda Allah'ın nimetlerine karşı minnettarlığı ifade etmekle birlikte, tasavvufta daha derin bir anlam kazanır. Kulun, Allah'ın kendisine bahşettiği sayısız nimeti tam olarak idrak edip şükrünü eda etmesinin mümkün olmadığını anlaması, yani kendi acziyetini kabul etmesi, şükrün en kâmil hâli olarak sunulur^s.245. Bu, bir nevi "aczin idraki, idrakin ta kendisidir" anlayışına benzer. İnsan, ne kadar şükretse de Allah'ın lütuflarının büyüklüğü karşısında yetersiz kalacağını fark ettiğinde, bu acziyet hâli bizzat bir şükür hâline dönüşür. Bu durum, kulun kendi iradesi ve gücüyle değil, tamamen Allah'ın lütfuyla var olduğunu ve her şeyin O'ndan geldiğini tam anlamıyla kavramasıyla ilişkilidir. Bu idrak, aynı zamanda kulun Allah'a karşı tam bir teslimiyet içinde olmasını ve O'nun takdirine razı olmasını da içerir. Zira "kazâya razı olmak mutlaka farz değildir; aksine küfür ve diğer günahlar gibi, kazânın eserlerinin kendisinden ortaya çıkmasından dolayı, mükellefin razı olmayıp şikâyet etmesi zorunlu ve vâciptir" ifadesiyle, kulun kendi iradesi dışındaki olumsuzluklara karşı şikâyet etmesinin caiz olduğu belirtilirken, "Hak'tan şikâyet etmek haramdır" denilerek, nihai olarak her şeyin Allah'tan geldiği bilinciyle O'na karşı bir şikâyet hâlinin kabul edilemez olduğu vurgulanır^s.244. Bu, kulun kendi acziyetini ve Allah'ın mutlak kudretini idrak etmesiyle ulaştığı bir mertebedir ki, bu mertebede şükür, acziyetin kabulüyle kemale erer.

Kaynaklar: Kelime-i Eyyûbiyye — s. 244, 245