Kelime-i Îseviyye

Kelime-i Îseviyye, Hz. Îsâ'nın (a.s.) zuhûru ve hayatıyla ilgili ilâhî hakikatleri barındırır. Bu kelime, Hz. Îsâ'nın bir bâkireden doğmasıyla başlayan ve insanlık tarafından ulûhiyet isnâdına yol açan hârikulâde hâlleri kapsar^s.350. Bu durum, Hak Teâlâ'nın ilm-i zâtîsiyle bilmesine rağmen, kullarından bazılarının Hz. Îsâ'ya isnâd ettiği ulûhiyeti bir imtihan ve sınama makâmında sorgulamasıyla açıklanır^s.354. Hz. Îsâ'nın ölüyü diriltmesi, anadan doğma körlerin gözünü açması gibi mu'cizeleri, bu ulûhiyet isnâdının temelini oluşturmuştur^s.350. Ancak tasavvufî bakış açısı, bu tür isnâdların yanlışlığını vurgular; zira ilâhî hüviyetin Hz. Îsâ'nın beşerî sûretinde hasredilmesi (hulûl inancı) küfür olarak kabul edilir^{s.150, 153}. Kelime-i Îseviyye'nin özünde, ilâhî bir "nefh" (üfleme) ile meydana gelen bir "sûret" olduğu, ancak bu sûretin ilâhî hüviyetin zâtından olmadığı belirtilir^s.155. Hz. Îsâ'nın gösterdiği mu'cizeler, "Allah'ın izniyle" gerçekleşen ve hem tahakkuk (gerçekleşme) hem de tevehhüm (zanna yol açma) veçhelerini barındıran ilâhî emirlerdir^{s.110, 112}. Bu kelime, aynı zamanda Hz. Peygamber'in (s.a.v.) mîrâcında zikrettiği kelimeler arasında yer alarak, hem Îsevî hem de Muhammedî bir veçheye sahip olduğu ifâde edilir^{s.414, 419}. Hz. Îsâ'nın "Onların üzerine şehîd idim" (Küntü aleyhim şehîden) kavlindeki şehâdet, Îsevî maddede, yani cism-i Îsevî'de zâhir olan Hakk'ın şehâdeti olarak yorumlanır; bu durum, Hak'ın kulunun lisânı, sem'i ve basarı olması hadîs-i kudsîsiyle desteklenir^s.411.

Kaynaklar: Kelime-i Îseviyye — s. 110, 112, 150, 153, 155, 350, 354, 411, 414, 419

"Nebevî hikmet", Fusûsu'l-Hikem'in temel kavramlarından biri olup, her peygamberin kendine özgü bir hikmeti temsil ettiğini ifade eder. Ancak "Kelime-i Îseviyye" adlı eserde, bu hikmetin özellikle Hz. İsa'nın kelimesindeki tezahürü üzerinde durulur. Şarihler, "nebevî hikmet"in Îsevî kelimesine özgü kılınmasını iki vecihle açıklarlar^s.1.

Birinci vecih, "nebî" kelimesinin "haber vermek" anlamına gelen "nebe'e" kökünden türemesidir. Bu bağlamda, Fusûsu'l-Hikem'de açıklanan tüm hikmetler "nebevî" niteliktedir. Ancak Hz. İsa'nın fassında bu hikmetin özel olarak vurgulanması, onun hâline fıtrî peygamberliğin üstün gelmesi sebebiyledir^s.1. Bu, Hz. İsa'nın doğuştan gelen ve ilâhî bir lütufla donatılmış peygamberlik vasfına işaret eder.

İkinci vecih, "nebâ" kelimesinin "yücelik" anlamına gelmesidir. Bu durumda, Îsevî kelimesindeki nebevî hikmet, "yücelik hikmeti" (hikmet-i ref'iyye) olarak da adlandırılır^s.2-3. Hz. İsa'nın makamındaki bu yücelik, Kur'ân-ı Kerîm'deki "Bilakis Allah onu kendisine yükseltti." (Nisâ, 4/158) ayetiyle temellendirilir^s.2-3. Bu yücelik, onun ölüleri diriltmesi gibi ilâhî eserlerle bürünmüş beşerî suretinde tecelli eden mucizelerinde açıkça görülür. Bu tür olaylar karşısında bakanlarda hayret meydana gelir; zira beşerî bir şahsın ilâhî bir eserle bürünmüş olması akılda şaşkınlık uyandırır^s.126-127. Şeyh-i Ekber'in manevi evladı Sadreddîn-i Konevî de Fükûk adlı eserinde, bu hikmetin peygamberliğinin, Allah'ın kendisinden razı olduğu Şeyh'in murad ettiği anlamda olmadığını, aksine tüm peygamberlerin bu konuda ortak olduğunu belirtir^s.3. Bu durum, nebevî hikmetin evrensel bir ilke olduğunu, ancak her peygamberde farklı bir vecihle tezahür ettiğini gösterir.

Kaynaklar: Kelime-i Îseviyye — s. 1, 2, 3, 126, 127

Kelime-i Îseviyye eserinde Meryem Suresi 30. ayetine doğrudan bir tefsir bulunmamaktadır. Ancak eserde Hz. İsa'nın (a.s.) dünyaya gelişi ve onun ilahi mahiyeti, ilgili ayetler üzerinden açıklanır. Hz. Meryem'e Cebrail (a.s.) tarafından "Sana tertemiz bir erkek çocuk bağışlayacağım" (Meryem Suresi, 19:19) müjdesi verilmiş ve bu durum, Allah'ın Meryem'e (a.s.) söylediği bir kelime olarak ifade edilmiştir^s.70-71. Nisa Suresi 4:171'deki "Ve O'nun kelimesi ki onu Meryem'e ilka etti" ayeti de bu ilahi kelimenin Hz. İsa olduğunu teyit eder^s.70-71.

Âl-i İmrân Suresi 3:45'te ise meleklerin Hz. Meryem'e "Ey Meryem! Şübhesiz Allah Teâlâ sana taraf-ı ilâhîsinden bir kelime ile müjde veriyor ki, adı Mesîh, Meryem oğlu Îsâ’dır. Dünyâda da âhirette de vecîh ve mukarreb olanlardandır" şeklinde müjde verdikleri belirtilir^s.86. Bu müjde, Hz. Meryem'in kalbinde bir ferahlık ve genişleme meydana getirmiş, Cebrail (a.s.) da bu inbisât ve inşirâh anında Hz. İsa'yı ona nefhetmiştir^s.87. Bu bağlamda, Hz. İsa'nın Allah'ın bir kelimesi olarak dünyaya gelişi, onun daha sonra kendisini "Allah'ın kulu" ve "peygamber" olarak tanıtmasının temelini oluşturur. Eser, Hz. İsa'nın bu ilahi kelime vasfını ve onun doğuşundaki mucizevi durumu vurgulayarak, 30. ayetteki beyanının arka planını dolaylı olarak aydınlatmaktadır.

Kaynaklar: Kelime-i Îseviyye — s. 70, 71, 86, 87

Hz. Îsâ'nın "yücelik hikmeti" ile bağlantısı, onun özel yaratılışı ve makamının üstünlüğü üzerinden kurulur. "Nebâ" kelimesi "yücelik" anlamına gelir ve bu nedenle Hz. Îsâ'nın hikmeti "yücelik hikmeti" olarak adlandırılır^s.2. Bu yücelik, Kur'ân-ı Kerîm'de "Bilakis Allah onu kendisine yükseltti." (Nisâ, 4/158) ayetiyle de tasdik edilir^{s.2, 3}. İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserinde Hz. Îsâ'ya atfedilen hikmet "Îsâiyye (Nübüvviyye)" olarak geçer^K1. Ancak, İbn Arabî'nin manevi evladı Sadreddin Konevî, bu hikmetin "haber verme" anlamında olmadığını, zira bu özelliğin tüm peygamberlerde ortak olduğunu, asıl maksadın Hz. Îsâ'nın makamındaki "yücelik" olduğunu ifade eder^{s.4, 7}. Hz. Îsâ'nın bu yüceliği, onun babasız doğumu, ölüleri diriltmesi gibi mucizeleriyle de pekişir^K1. O, Allah'ın bir kelimesi ve O'ndan bir rûhtur (Nisâ 171), bu da onun "Rûhullâh" lakabıyla anılmasının temelini oluşturur^K1. Hz. Îsâ'nın bedeni, terkip ve hızlı çözülmeyi gerektiren tabiat hükmünden arınmış olarak, tasvir edilmiş ruhtan ibaret bir cisimde uzun süre ikamet etmiştir; bu durum onun yüceliğinin bir başka göstergesidir^{s.18, 19}. Ayrıca, Allah'ın Hz. Îsâ'ya tefrika makamında ve soru sorma şeklinde tecelli etmesi, "Sen" hitabıyla onu ayn-ı cem'de ayırması, onun makamının özel bir yüceliğe sahip olduğunu gösterir^{s.353, 354, 355}.

Kaynaklar: Kelime-i Îseviyye — s. 2, 3, 4, 7, 18, 19, 353, 354, 355 · K1, s. 26, 131

Meryem Suresi'nin 24. ayeti, Hz. Meryem'in doğum sancılarıyla hurma ağacının altına sığındığı ve "Keşke bundan önce ölseydim de unutulup gitseydim!" dediği zorlu anlarda, kendisine gelen ilahi bir sesle teselli bulduğunu anlatır. Bu ses, "Sakın mahzun olma, Rabbin senin altında bir akarsu vücuda getirdi" (Meryem, 19/24) diyerek Hz. Meryem'e hem fiziksel bir rahatlama (akarsu) hem de ruhsal bir güç verir. Bu ifade, tasavvufî yorumlarda Hz. İsa'nın nübüvvetinin daha anne karnındayken dahi ilahi olarak bilindiği ve müjdelendiği şeklinde anlaşılır^s.2. Ayet, Hz. Meryem'in içinde bulunduğu çaresizlik ve korku anında, Allah'ın ona olan özel lütfunu ve desteğini gösterir. Bu durum, ilahi iradenin tecellisi ve Hz. Meryem'in Allah katındaki yüce makamının bir göstergesidir. Ayrıca, bu ayet, Hz. İsa'nın beşikte iken "Bana kitap verdi ve beni peygamber yaptı" (Meryem, 19/30) demesiyle de bağlantılı olarak, onun peygamberliğinin doğuştan gelen bir özellik olduğunu pekiştirir^s.2. Dolayısıyla, Meryem Suresi 24. ayet, Hz. Meryem'in zorlu imtihanında ilahi rahmetin tecellisini ve Hz. İsa'nın peygamberliğinin erken dönemdeki işaretlerini barındırması açısından büyük bir öneme sahiptir.

Kaynaklar: Kelime-i Îseviyye — s. 2

Muhyiddîn İbn Arabî (1165-1240), tasavvuf ve irfân külliyatının en yoğun ve derin metinlerini kaleme almış, tasavvuf metafiziğinin şâhikası kabul edilen bir zattır^K1. Onun en meşhur eseri olan Fusûsu'l-Hikem, "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri" anlamına gelir ve 27 Fass'tan (bölümden) oluşur. Her bir Fass, Âdemiyye (Hikmet-i İlâhî), Şîsiyye (Hikmet-i Nefthiyye) gibi bir peygambere ait bir hikmeti temsil eder^K1. İbn Arabî, bu eseri Hz. Peygamber'in rüyâsında kendisine yazdırdığını ifade ederek, onun sıradan bir kitap değil, ilâhî ilhamın bir tecellisi olduğunu vurgulamıştır^K1. Fusûsu'l-Hikem'in yazılış tarihi Hicrî 627 (Miladî 1230) senesidir^{s.18, 19}.

İbn Arabî'nin bir diğer büyük eseri ise Fütûhât-ı Mekkiyyedir. "Mekkî Fetihler" anlamına gelen bu eser, 560 bâbdan oluşan ve tasavvuf metafiziğinin ansiklopedik kaynağı niteliğindeki kapsamlı bir çalışmadır^K1. İbn Arabî, bu eseri Mekke'de Kâbe'yi tavaf ederken aldığı manevî açılımlar (fetihler) sayesinde yazdığını belirtmiştir. Eserin asıl mesnedi onun şahsî müşâhedeleri olmakla birlikte, dayanağı Kur'ân ve sünnettir^K1. Fütûhât-ı Mekkiyye, ibâdet, ahlâk, kâinatın yapısı (kozmoloji), velâyet hiyerarşisi, esmâü'l-hüsnâ, mîrâc, Kur'ân tefsîri, tasavvuf âdâbı, ricâlü'l-gayb ve kıyâmet ahvâli gibi tasavvufî bilginin tüm dallarını işler^K1. Bu eser, 1202'de Mekke'de başlayıp 1238'de Şam'da tamamlanmış, 36 yıl süren bir telif çalışmasının ürünüdür^K1. İbn Arabî'nin eserleri, vahdet-i vücud gibi pek çok tartışmalı konuyu ele alması sebebiyle zâhirî kelâmcılar tarafından da incelenmiştir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 26, 296 · Kelime-i Îseviyye — s. 18, 19

Eserin hitap ettiği kitleye dair doğrudan bir sınırlama olmamakla birlikte, metinlerdeki bazı ifadeler, eserin genel olarak tasavvufî irfan geleneğine ilgi duyan herkes için faydalı olabileceğini düşündürmektedir. Örneğin, "Kur'an'ın maânî-i mücmelesini olsun anlamaktan mahrûm kalmak revâ değildir"^s.477 ifadesi, Kur'an'ın genel anlamlarını dahi anlamanın önemine vurgu yapar. Bu, eserin sadece derin tasavvufî bilgiye sahip olanlara değil, aynı zamanda Kur'an'ı daha iyi anlamak isteyen geniş bir kitleye hitap ettiğini gösterir.

Ayrıca, Necdet Ardıç'ın "tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan müstesna şahsiyetlerden" biri olduğu ve eserleri ile sohbetlerinin "tasavvufu geniş kitlelere ulaştırdığı" bilgisi^vikipedi, onun eserlerinin sadece mutasavvıflara değil, tasavvufa ilgi duyan herkese açık olduğunu ima eder. Eserin içeriğinde geçen "mükâşefe"^K1, "mu'cize"^K1 ve "Levh-i Mahfûz"^K1 gibi kavramlar tasavvufî terminolojiye ait olsa da, bu kavramların açıklanma biçimi, tasavvufî bilgiye yeni başlayanlar için de anlaşılır kılınmaya çalışıldığını düşündürebilir.

Sonuç olarak, eserin dili ve içeriği tasavvufî olsa da, "dilimizin şivesine uygun bir Türkçe ile yazılmamıştır, eski Türkçedir gibi birtakım zayıf bahanelerle, onlara başvurmaktan kaçınmak ve Kur'an'ın en azından genel anlamlarını anlamaktan mahrum kalmak doğru değildir"^s.477 şeklindeki uyarı, eserin geniş bir okuyucu kitlesine ulaşma arzusunu yansıtmaktadır.

Kaynaklar: Kelime-i Îseviyye — s. 477 · Vikipedi: Necdet Ardıç · K1, s. 8, 14, 50

Hz. Îsâ'nın diğer peygamberlerden ayrılan en önemli yönü, onun varlığının "Siccîn" denilen tabiat âleminden arınmış bir şekilde, Bâtın isminin hükmü altında ortaya çıkmasıdır^{s.47, 48}. Diğer peygamberler ve kâmil velîler, görünen varlıkları itibarıyla ilâhlığın zâhirinden, yani tabiatta oluşmuşlardır^s.46. Hz. Îsâ ise Rahmanî nefesden ibaret ruhanî bir hakikate sahiptir ve Hakikat-i Muhammediyye'nin ruhanîliği mesabesindedir^s.48. Bu durum, onun "Rûhullâh" lakabıyla anılmasının da temelini oluşturur; zira Nisâ 171'de belirtildiği üzere o, Allah'ın bir kelimesi ve O'ndan bir rûhtur^K1.

Hz. Îsâ'nın bu özel yaratılış biçimi, onun mu'cizelerinde de kendini gösterir. Örneğin, ölüleri diriltmesi gibi harikulâde olaylar, onun beşerî suretiyle "Odur" denilirken, Cibrîl tarafından kazanılan nuranî ve tabiî suretiyle "O değildir" denilmesine yol açmıştır^{s.132, 134}. Bu, onun hem beşerî hem de ruhanî vechelerinin bir arada bulunmasından kaynaklanır. Hz. Îsâ'nın cismi, bu âlemde görünen Yüce Allah'ın kelimelerinden bir "kelime"dir ve Cebrail (a.s.) tarafından Hz. Meryem'e nakledilmiştir^s.87. Onun bu tabiat hükmünden arınmış oluşu, bedende ikametinin bin yıldan fazla sürmesine de imkân tanımıştır^s.19. Ayrıca, Hak'kın Hz. Îsâ'nın diliyle konuşması, ilmin onun kimliğinden nefyedilmesiyle açıklanır; bu nefy-i ilim, Hak'kın Îsâ'nın hüviyeti olması haysiyetinden vâki olmuştur, Îsâ'nın kāil ve zû-eser olması haysiyetinden değil^s.360. Bu da onun diğer peygamberlerden farklı bir makamda olduğunu gösterir.

Kaynaklar: Kelime-i Îseviyye — s. 19, 46, 47, 48, 87, 132, 134, 360 · K1, s. 131