Kelime-i İshâkiyye

Kelime-i İshâkiyye, Hz. İshak (a.s.)'ın hikayesi üzerinden "hikmet-i hakkıyye"nin açıklanmasıyla ilgili bir fasıldır^s.2. Bu hikmet, küllî ilmî anlamın "ümmü'l-kitâb"dan "levh-i mahfûz"a, oradan "âlem-i misâl"e ve nihayet his âlemine tenezzül edip cisimlenmesiyle ilgilidir^s.2. Hz. İbrahim'in rüyasında oğlu İshak'ı kurban etme teşebbüsü, bu kelimenin temelini oluşturur. İbrahim (a.s.), rüyasını "keşf-i mücerred" olarak kabul etmiş ve âlem-i histe de aynıyla İshak'ı kurban etmeye teşebbüs etmiştir^s.4. Ancak Hak Teâlâ, rüyayı âlem-i misâlde görülen "gulâm-ı halîm" olan Hz. İshak'ın suretini, ona münasebeti bulunan "koç" ile tevil etmiştir^s.4.

Bu durum, "keşf-i mücerred" ile "keşf-i muhayyel" arasındaki farkı ortaya koyar. "Keşf-i mücerred", âlem-i misâlden inen suretlerin tabire muhtaç olmayıp his âleminde aynen zuhur etmesidir^s.2. "Keşf-i muhayyel" ise, rüyada görülen şeylerde vehmin büyük bir rol oynaması ve bu suretlerin tabire muhtaç olmasıdır^s.52. Hz. İbrahim, rüyayı zâhiri üzere alıp âlem-i hayâlde görülen suretin İshak (a.s.) olduğunu zannetmiş, oysa Allah katında bu, "zibh-i azîm" yani büyük bir kurbanlık koç idi^s.52.

Kelime-i İshâkiyye, aynı zamanda insân-ı kâmilin mertebesini de açıklar. İnsân-ı kâmil, vücûd-ı mutlakın tenezzülât mertebelerinin altıncısıdır ve kendi nefsinde tüm hazarâtı (ilâhî mertebeleri) cem etmiştir^s.179. Makam-ı ubudiyette sâbit-kadem olan insân-ı kâmil, sıfât-ı ilâhiyyenin ve niseb-i rubûbiyyenin tamamına mazhar olmakla âlemler üzerinde hilafet yoluyla rububiyet icra eder^s.186. Bu bağlamda, ârifin Hak'kı her surette müşâhede etmesi ve O'nu hiçbir suretten tenzih etmemesi vurgulanır, çünkü tecellî, tecellî olunan kimsenin isti'dâdının sureti üzerinedir^s.106.

Kaynaklar: Kelime-i İshâkiyye — s. 2, 4, 52, 106, 179, 186

Kelime-i İshâkiyye, Hz. İbrahim (a.s.)'ın rüyasında oğlu İshak'ı kurban etme emrini ele alarak, tasavvufî keşif ve idrâk mertebelerini açıklar. Metin, küllî ilmî anlamın "ümmü'l-kitâb"dan "levh-i mahfûz"a, oradan "âlem-i misâl"e ve nihayet "âlem-i şehâdet"e nasıl tenezzül ettiğini belirtir^s.2. Bu tenezzül mertebeleri, Hakikat'in farklı zuhur şekillerini ifade eder. Hz. İbrahim'in rüyası, "hazret-i hayâl" olan menâmda gerçekleşir ve bu rüya, "âlem-i misâl"den inen bir sûret olarak değerlendirilir^s.49.

Metin, "keşf-i mücerred" ve "keşf-i muhayyel" kavramlarını ayrıştırır. "Keşf-i mücerred", âlem-i misâlden inen sûretlerin his âleminde aynen zuhur etmesi, yani ta'bire muhtaç olmamasıdır. Hz. İbrahim, rüyasını "keşf-i mücerred" zannederek İshak'ı kurban etmeye teşebbüs etmiştir^{s.4, 52}. Ancak rüyada görülen her şeyde vehmin büyük bir etkisi olduğu belirtilir; vehim, cüz'î mânâların idrâkinde sultandır^s.52. Bu durumda, İbrahim (a.s.)'ın rüyasında İshak sûretinde görülen şeyin aslında Allah katında "zibh-i azîm" (büyük kurbanlık) olan koç olduğu, ancak İbrahim'in vehminin etkisiyle bunu İshak olarak algıladığı ifade edilir^s.52.

Kur'an-ı Kerim'de kurban edilenin açıkça belirtilmemesi, bu kıssanın tasavvufî yorumlara açık olduğunu gösterir^s.12. Sonuç olarak, İshak (a.s.)'ın kurban edilme kıssası, "hikmet-i hakkıyye"ye tahsis edilmiş olup, Hakikat'in tecellîlerini ve insanın bu tecellîleri idrâkindeki farklı mertebeleri, özellikle de insân-ı kâmilin tüm ilâhî sıfatlara mazhar oluşunu vurgular^{s.5, 186}. İnsân-ı kâmil, vücûd-ı mutlakın tenezzülât mertebelerinin altıncısı olarak tüm hazarâtı kendinde cem eder^s.179.

Kaynaklar: Kelime-i İshâkiyye — s. 2, 4, 5, 12, 49, 52, 179, 186

Âlem-i misâl, tasavvufî vücud bahsinde önemli bir mertebedir. Klasik beş mertebeli sıralamada (lâhût-ceberût-melekût-misâl-nâsût) dördüncü sırada yer alır^K1. "Kelime-i İshâkiyye" eserinde de bu sıralama, mutlak varlığın tenezzül mertebeleri içinde âlem-i ervâh ile âlem-i şehâdet arasında zikredilir^{s.178, 179, 180}. Bu âlem, "ümmü'l-kitâb"dan "levh-i mahfûz" âlemine inen küllî ilmî mânânın, duyular âleminde cisimleşmeden önceki durağıdır^{s.1, 3, 5}.

Âlem-i misâl, "mutlak hayâl âlemi" olarak da adlandırılırken, insanın vücudunda bulunan hayâle ise "mukayyed hayâl âlemi" denir^{s.2, 3, 4, 5}. İnsanî hayâlin bir tarafı âlem-i misâle, diğer tarafı ise insanın nefsine ve bedenine bağlıdır^{s.2, 3, 4, 5}. Âlem-i misâlden inen sûretler, ister uyanıklıkta ister uykuda olsun, hak ve sabittir; çünkü bu âlem Hakk'ın ilminin hazinesidir ve onda hata imkânsızdır^{s.1, 2, 3, 4}. Eğer bu sûretler tabire muhtaç olmayıp duyular âleminde aynen zuhûr ederse buna "keşf-i mücerred" denir^{s.1, 2, 3, 4}.

Ârif bir kişinin himmetiyle âlem-i şehâdette varlık verdiği bir kuşun, ârifin âlem-i misâle yönelmesiyle şehâdet âleminde yok olup misâl âlemine intikal etmesi, bu âlemin varlıklar için bir geçiş ve muhafaza mahalli olduğunu gösterir^{s.152, 153, 154}. Bu kuşun sûreti, âlem-i misâlde korunduğu gibi, ondan önceki âlemlerde, yani âlem-i ervâh ve a'yân-ı sâbite âleminde de mahfûz kalır^{s.152, 153, 154}. Âlem-i misâl, soyut mânâlarla somut sûretler arasındaki geçiş mertebesi olarak, rüyalar ve mükâşefeler gibi manevî tecrübelerin gerçekleştiği bir mahaldir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 215 · Kelime-i İshâkiyye — s. 1, 2, 3, 4, 5, 152, 153, 154, 178, 179, 180

Fusûsu'l-Hikem, Muhyiddîn İbn Arabî'nin tasavvuf metafiziğinin en kıymetli ve derin metinlerinden biridir^K1. Eser, her biri bir peygamberin temsil ettiği belirli bir hikmeti içeren 27 bölümden, yani Fass'tan oluşur^K1. Bu bağlamda, soruda bahsedilen bölüm, İshak Peygamber'in hikmetini ele alır ve bu hikmet "Hikmet-i Hakkıyye" olarak isimlendirilir^{s.1, s.2, s.10}.

"Kelime-i İshâkiyye" başlığı altında yer alan bu bölüm, İshak Peygamber'in kelimesinde mündemiç olan Hakk'a ait hikmetin beyanını amaçlar^s.2. Tasavvufta hikmet, Allah'ın "el-Hakîm" isminin bir tezahürü olarak eşyanın yerli yerine konulması sıfatı ve sâlikin bu sıfata ayna olma mertebesidir^K1. İshak Peygamber'in hikmeti olan "Hikmet-i Hakkıyye" de bu genel hikmet anlayışı içinde, Hakk'ın varlık mertebelerindeki tecellilerini ve küllî ilmî anlamın "ümmü'l-kitâb"dan "levh-i mahfûz"a, oradan "âlem-i misâl"e ve nihayet duyular âlemine inişini açıklar^{s.1, s.8}. Bu iniş, bâtından zâhire ve ilimden oluş âlemine doğru gerçekleşen varlığın dördüncü mertebesi olan "âlem-i misâl"de cisimlenir ve duyusal gözle görülür hale gelir^{s.1, s.8}. Bu durum, İshak Peygamber'in temsil ettiği hikmetin, ilahî hakikatlerin somutlaşma ve görünür hale gelme süreçleriyle ilgili olduğunu gösterir.

Kaynaklar: K1, s. 26, 197 · Kelime-i İshâkiyye — s. 1, 2, 8, 10

Eser, rüyaların hakikatini açıklarken, öncelikle rüyanın bir hayal hazinesi olduğunu belirtir^s.49. Bu hayal âleminde, vehmin (gerçek olmayan tahayyülün) cüz'î anlamların idrakinde büyük bir etkisi vardır^s.53. Bu sebeple, rüyada görülen her şeyin doğrudan zahiri üzerine alınmaması gerektiği, bazen yorumlanmaya muhtaç olduğu ifade edilir. Örneğin, İbrahim (a.s.)'ın rüyasında oğlunu kurban etmesi, aslında koçun kurban edilmesiyle yorumlanmıştır^{s.49, 81}.

Ancak, eser rüyaların tamamının vehimden ibaret olmadığını, bazı rüyaların saf keşif niteliği taşıdığını da vurgular^s.53. Özellikle Peygamber Efendimiz'i (s.a.v.) rüyada görme durumu, özel bir yere sahiptir. "Beni rüyada gören uyanıkken görür" hadisine dayanarak, bir kimsenin Peygamber Efendimiz'i (s.a.v.) rüyasında zahirdeki cesedinin suretinde görüp, ondan bir emir, yasak veya haber alması durumunda, bunların uyanık âlemde alınmış gibi kabul edildiği belirtilir^s.93. Bu durum, peygamberî hayatta şeriat hükümlerinin nasıl alınıyorsa, rüyada da aynı şekilde alınabileceği anlamına gelir^s.93.

Aynı prensip, nebevî vâris olan kâmil bir mürşidin vefatından sonra rüyada görülmesi ve ondan öğütler alınması durumunda da geçerlidir. Bu tür rüyalar, mürşidin hayattayken verdiği şeriat, tarikat, marifet ve hakikat hükümlerini almakla eşdeğer kabul edilir^s.95. Dolayısıyla, rüyalar tasavvufta sadece hayalî birer görüntü değil, aynı zamanda manevî rehberlik ve bilgi edinme yolları olarak da değerlendirilir, özellikle de Peygamber Efendimiz (s.a.v.) veya kâmil mürşitler aracılığıyla gerçekleştiğinde.

Kaynaklar: Kelime-i İshâkiyye — s. 49, 53, 81, 93, 95

Kelime-i İshâkiyye, adından da anlaşılacağı üzere, İshak Peygamber'in kelimesinde gizli olan "hikmet-i hakkıyye"yi beyan etmeyi amaçlar^s.2. Bu hikmet, ilâhî bilginin farklı âlemlerdeki zuhurunu ve tecellisini konu edinir. Eser, küllî ilmî anlamın, yani "ümmü'l-kitâb"dan kaynaklanan bilginin, önce "âlemin kalbi" olarak nitelenen "levh-i mahfûz" âlemine indiğini ifade eder. Buradan da "âlem-i misâl"e geçiş yapar ve nihayetinde his âleminde cisimlenerek duyusal olarak idrak edilebilir hale gelir^s.2.

İshak (a.s.) ile ilgili bir rüyanın bu "hikmet-i hakkıyye"ye tahsis şeklinde te'vil edilmesi, eserin temel argümanlarından biridir. Bu te'vil, söz konusu hikmetin gerçekliğini ve geçerliliğini tasdik eder^s.5. Eser, özellikle "âlem-i misâl" kavramına büyük önem verir. "Âlem-i misâl", Hakk'ın ilminin hazinesi olarak tanımlanır ve bu âlemden inen suretlerin, gerek uyanıklıkta gerekse uykuda olsun, hak ve sabit olduğu belirtilir. Çünkü bu âlemde hata imkânsızdır. Eğer "âlem-i misâl"den inen suretler, tabire ihtiyaç duymadan his âleminde aynen zuhur ederse, buna "mücerred keşif" denir^s.2. Bu durum, ilâhî hakikatlerin sâlikin idrakine nasıl ulaştığını ve bu idrakin güvenilirliğini açıklar. Eser, bu hikmetin idrakinin, an be an meydana gelen kazanılmış yatkınlığın gelişimiyle zuhur ettiğini de ekler^s.109.

Kaynaklar: Kelime-i İshâkiyye — s. 2, 5, 109

Kelime-i İshâkiyye'nin hitap ettiği kesim, mânevî bir derinliğe ve özel bir idrak seviyesine sahip olanlardır. Bu metin, "mutlak misâl âlemi"nden inen suretlerin yorumlanması gibi konuları ele alır ki bu, ancak "ilâhî taraftan verilmiş bir yorum ilmi"ne sahip olanlar için mümkündür; zira bu ilim öğrenimle elde edilemez^s.96-97. Bu durum, metnin sıradan bir okuyucuya değil, Hak'tan özel bir lütuf ve ilham almış kişilere yönelik olduğunu gösterir. Nitekim, yılanı büyüleyerek kontrol altına alan kimseler örneği^s.91-92 gibi, zâhirî âlemde dahi olağanüstü hâllere vakıf olanların varlığına işaret edilmesi, metnin hitap ettiği kitlenin de benzer şekilde bâtınî âlemde özel kudretlere sahip olabileceğini düşündürür. Ayrıca, Risâle-i Gavsiyye'nin "fenâ fillâh ehlinin nasıl konuştuğunu" gösteren bir metin olarak tanımlanması (Risâle-i Gavsiyye, K1-12), Kelime-i İshâkiyye'nin de benzer bir mânevî mertebedeki kişilerin tecrübelerini ve idraklerini konu aldığını ima eder. Bu kişiler, Hak ile aralarında geçen "mükâleme" (söyleşme) hâlinde ilâhî sırları alabilen, Hak'ın kendileri aracılığıyla konuştuğu velîlerdir (Risâle-i Gavsiyye, K1-12). Dolayısıyla, bu bölüm, Hak'ın isimlerinin câmî mahalliyeti olan insan-ı kâmil mertebesine ulaşmış, velâyet sırrına vâkıf ve ilâhî emâneti yüklenmiş kimselerin mânevî hâllerini anlamak isteyenlere yöneliktir (Emânet Âyeti, K1-405).

Kaynaklar: Kelime-i İshâkiyye — s. 91, 92, 96, 97

"Tatmayan bilmez" sözü, tasavvufî bilginin ve idrakin mahiyetini açıklayan temel bir ilkedir. Bu ilke, mânevî hâllerin ve hakikatlerin, sadece zihnî bir çabayla veya dışarıdan edinilen bilgilerle anlaşılamayacağını belirtir^s.212. Örneğin, kabz hâli gibi sâlikin kalbinin Hak'tan dolayı sıkıştığı bir durumu^K1, bu hâli yaşamamış birinin tam anlamıyla kavraması mümkün değildir. Aynı şekilde, sabır gibi sülûk makâmlarından biri olan ve Hak'tan gelen her şeye şikâyetsiz tahammülü ifade eden bir hâlin^K1 derinliği de ancak tecrübe ile idrak edilebilir. Bu tür mânevî durumlar, "hâl bahsi" olarak adlandırılır ve "tatmayan bilmez" ifadesiyle bu hâllerin kişisel ve derûnî tecrübesine vurgu yapılır^s.213.

Bu durum, nâkıs insanın sınırlı idrakine bir göndermedir. Nâkıs insan, Rabb'ini bilmez, O'na başkasını ortak koşar ve özellikle ilâhî bilgide aklı ve fikri ile sınırlı kalır^{s.33, 34}. Akıl ve fikirle sınırlı olan bu tür insanlar, evvelce hakikat diye kabul edip bilahare yanlışlığı ortaya çıkan birçok şeyin müsebbibi olmuşlardır. Oysa tasavvufî hakikatler, "ümmü'l-kitâb"dan başlayarak "âlem-i misâl"e ve oradan duyular âlemine inen varlığın mertebeleri gibi^s.1, ancak bu mertebeleri aşarak ve bizzat yaşayarak kavranabilir. Bu nedenle, "tatmayan bilmez" sözü, mânevî yolculukta tecrübenin ve yaşantının, kuru bilgiden çok daha üstün ve hakikate ulaştıran yegâne yol olduğunu ifade eder.

Kaynaklar: Kelime-i İshâkiyye — s. 1, 33, 34, 212, 213 · K1, s. 18, 342