Kelime-i İsmâiliyye

Kelime-i İsmâiliyye, tasavvufî metinlerde Hz. İsmâil'in şahsiyetinde tecelli eden özel bir hikmeti ve mertebeyi ifade eder. Bu kelimenin temelinde, Cenâb-ı Hakk'ın "Aliyy" ismine mazhariyet yatar^s.1. Hz. İsmâil, bu ismin tecellisiyle yüce bir himmete sahip olmuş ve Allah'a verdiği sözlerde tam bir sadakat göstermiştir. Kur'ân-ı Kerîm'de Meryem Sûresi'ndeki "Onlar için dillerde yüksek, doğru bir senâ nasîb kıldık" (Meryem, 19/50) ayeti, onun bu yüce mertebesine işaret eder^s.1.

Bu kelime, Hz. İsmâil'in zât-ı câmianın mazharı olan ve ulüvv-i zât sahibi Nebî Efendimiz'in rûhâniyetini taşımasıyla da ilişkilendirilir^s.3. "Aliyy" ismi, esmâ-i zâttan bir isim olup, Cenâb-ı Şeyh'in beyanına göre, bu ismin ahadiyetini zât hasebiyle, külliyetini ise esmâ ve sıfât hasebiyle açıklar^s.3. Her mevcûdun kendi Rabb-i hâssı olan bir isim vasıtasıyla Allah'a irtibatı vardır; bu isim o mevcûdun bâtını ve hakikatidir^s.7. Ancak insân-ı kâmil, tüm ilâhî isimleri kapsayan "Allah" ismine mazhardır^s.7.

Hz. İsmâil, insân-ı kâmil olarak mutlak rububiyeti içeren tüm rububiyetlerin mazharıdır ve mutlak rububiyet onunla gerçekleşmiştir^s.63. Onun ubûdiyyet-i mahza ile vasıflanması, ondan zuhur eden tüm fiillerin, Hakk'ın rızasına uygun fiiller olmasını sağlar^s.63. Bu durum, sâlikin kendi vücudunun Hakk'ın gayrı olmadığını idrak etmesiyle, kendisine fâiz olan ilhâmın kendisinden kendisine olduğunu anlamasına benzer^s.128. Her bir kul, ayrı bir ismin terbiyesi altındadır ve bu isimlerin hepsi müsemmâ itibarıyla müttehiddir^s.128.

Kaynaklar: Kelime-i İsmâiliyye — s. 1, 3, 7, 63, 128

Muhyiddin İbnü'l-Arabî, tasavvuf ve irfan geleneğinde "Şeyh-i Ekber" olarak tanınan büyük bir ârif ve mütefekkirdir (Muhyiddin İbn Arabi, wiki). Onun en kıymetli eseri olan Fusûsu'l-Hikem, tasavvuf metafiziğinin ana metni olup, 27 bölümden (Fass) oluşur ve her bir Fass bir peygambere ait bir hikmeti barındırır^K1. Bu eser, İbnü'l-Arabî'nin ifadesiyle, Hz. Peygamber'in rüyasında kendisine yazdırdığı, ilhamî bir tezahürdür^K1. Fusûsu'l-Hikem, tasavvuf-irfan külliyatının en yoğun ve derin metinlerinden biri olarak kabul edilir; öyle ki "Fusûs'u anlayan tasavvufu tahkik etmiş demektir" tabiri yaygındır^K1. İbnü'l-Arabî'nin diğer büyük eseri ise Fütûhât-ı Mekkiyye'dir. Bu eser, "Mekkî Fetihler" anlamına gelir ve 560 bölümden (bâb) oluşan, tasavvuf metafiziğinin ansiklopedik kaynağıdır^K1. İbnü'l-Arabî, Fütûhât'ı Mekke'de Kâbe'yi tavaf ederken aldığı manevî açılımlar (fetihler) sayesinde yazdığını belirtir; bu da eserin sadece coğrafi değil, aynı zamanda manevi bir kökene sahip olduğunu gösterir^K1. Fütûhât-ı Mekkiyye, ibadetten ahlaka, kozmolojiden velayet hiyerarşisine kadar tasavvufî bilginin tüm dallarını kapsayan, 36 yıl süren kapsamlı bir telif çalışmasının ürünüdür^K1. İbnü'l-Arabî'nin eserleri, vahdet-i vücud gibi pek çok tartışmalı konuyu ele alması nedeniyle zâhirî kelamcılar tarafından şüpheli bulunmuştur^K1.

Kaynaklar: K1, s. 26, 296

İsmail Fassı, Fusûsu'l-Hikem'de Hz. İsmail'e tahsis edilmiş bir bölümdür ve "Yüce Hikmet" (Hikmet-i Aliyye) adını taşır^s.1. Bu isimlendirmenin ardında birden fazla sebep bulunmaktadır. Öncelikle, Yüce Allah'ın Hz. İsmail'i "Aliyy" ismine mazhar kılması, bu hikmetin yüceliğini açıklar. "Aliyy" isminin tecellisiyle Hz. İsmail'in himmeti yücelmiş, Hakk'a verdiği sözlerde sadakatini ve vefasını göstermiştir^{s.1, 6}. Nitekim Kur'an'da onun hakkında "Onlar için dillerde yüksek, doğru bir övgü nasip kıldık" (Meryem, 19/50) buyrulması, bu yüce mertebesine işaret eder^s.1. İkinci olarak, Hz. İsmail'in, tüm hakikatleri kendinde toplayan (zât-ı câmia) ve yüce zât sahibi olan Hz. Peygamber'in ruhanî tesirlerini taşıması, "yüce hikmet"in bu kelimeye eşlik etmesinin bir diğer nedenidir^{s.2, 10}. "Aliyy" isminin zâta ait isimlerden biri olması, bu hikmetin zât itibarıyla birliğini ve isimler ile sıfatlar itibarıyla külliyetini açıklamaya vesile olmuştur^{s.2, 11}. İsmail Fassı'nda işlenen bu "yüce hikmet", sâlikin kendi Rabb-ı hâs'ını (her kulun özel Rabbi) bilmesi, ondan razı olması ve teslimiyet-rıza ekseninde mârifet-i Rabbâniyye'ye ulaşması gibi konuları içerir^s.2. Mutmain nefsin Rabb'ine dönmesi ve O'nu tam olarak bilmesi, bu yüce makamın bir sonucudur^s.64. Bu durum, Allah'ın "Cennetime gir!" buyurarak cenneti en yüce Zât'ına nispet etmesiyle de ilişkilendirilir^s.67. Varlıkların kendi özel Rablerinin doğru yolu üzerinde nasıl yürüdükleri ise Hûd Fassı'nda açıklanır^{s.15, 12}.

Kaynaklar: İsmail Fassı, Kelime-i İsmâiliyye — s. 1, 2 · Kelime-i İsmâiliyye — s. 1, 2, 6, 10, 11, 12, 15, 64, 67

Hz. İsmâîl, tasavvufî metinlerde iki temel kavramın derinleşmesinde merkezi bir rol oynar: hullet makâmı ve ehl-i beytin mânevî vârisliği. Hz. İbrâhîm'e verilen "Halîlullâh" lakabı, yani "Allah'ın halîli, dostu" makâmı, Hak ile arasındaki dostluğun her gözeneğe nüfûz ettiği bir hâli ifade eder^K1. Bu hulletin kemâle eriştiği nokta, Sâffât Sûresi'nde geçen Hz. İbrâhîm'in oğlu Hz. İsmâîl'i kurban etmeye götürmesi kıssasıdır^K1. Bu olay, bir peygamberin Hak'ka olan mutlak teslimiyetini ve dostluğunun en yüce derecesini gösterir; zira en sevdiği varlığı dahi Hak yolunda feda etmeye hazır olması, hulletin zirvesidir.

Diğer yandan, Hz. İsmâîl, ehl-i beyt kavramının soy bağından öte, takvâ vârisliği boyutunu açıklayan önemli bir örnektir. Bakara Sûresi 124. ayette geçen Hz. İbrâhîm'in "imâm" olduğunda Hak'ın ona "ahdim zâlimleri kapsamaz" demesi, ehl-i beytin fizikî soy değil, mânevî bir miras olduğunu vurgular^K1. Bu bağlamda, Hz. İsmâîl, babası Hz. İbrâhîm'in Hak yolundaki teslimiyetine ortak olarak, mânevî bir ehl-i beyt üyesi ve takvâ vârisi olarak öne çıkar. "Kasabu's-sebk" ifadesiyle^s.123 sembolize edilen zafer ve yüce mertebelere ulaşma, Hz. İsmâîl'in bu teslimiyet ve takvâ yolculuğundaki başarısını çağrıştırır. Bu, sâlikin cem' ve fark makamlarından birisiyle yetinmeyip hepsini kapsayarak öne geçme çabasına benzer^s.123. Dolayısıyla, Hz. İsmâîl, Hak'ka tam teslimiyetin ve mânevî mirasın sembolü olarak tasavvufta önemli bir yer tutar.

Kaynaklar: K1, s. 45, 102 · Kelime-i İsmâiliyye — s. 123

Peygamber Efendimiz (s.a.v.), kaynaklarda "tüm isimleri kendinde toplayan zâtın mazharı" olarak tanımlanır^s.2. Bu ifade, O'nun ilâhî isimlerin ve sıfatların en kâmil tecellîgâhı olduğunu gösterir. Tasavvufî terminolojide bu durum, insanın "esmâ-i ilâhiyye'nin câmî mahalliyeti" olmasıyla açıklanır; yani insanın Allah'ın tüm isimlerini taşıyacak kapsamlı bir mahal olmasıdır^K1. Peygamber Efendimiz, bu câmîliğin zirvesinde yer alır.

O'nun ruhaniyetinin "yüce hikmet"i taşıdığı belirtilir^s.2. Bu, O'nun sadece zahirî değil, bâtınî ve manevî âlemde de yüksek bir mertebeye sahip olduğunu vurgular. Ayrıca, Peygamber Efendimiz'in özel bir makâmı olan "Habîbullâh" (sevilenlik) makâmına sahip olduğu ifade edilir^K1. Bu makâm, Hz. İbrâhîm'in "Hullet" (dostluk) ve Hz. Mûsâ'nın "Kelâm" (hitâb edilenlik) makâmlarıyla birlikte peygamberlere verilen üç temel makâmdan biridir. Bu üç makâm, her peygamberde farklı veçhelerle yansısa da, bu üç peygamberde özel bir kemâle ulaşmıştır^K1. Bu bağlamda, Peygamber Efendimiz'in Allah katındaki özel sevgililiği ve seçkin konumu öne çıkarılır.

Kaynaklar: Kelime-i İsmâiliyye — s. 2 · K1, s. 62, 405

'Özel Rab' kavramı, tasavvufta Cenâb-ı Hakk'ın rubûbiyyet sıfatının tecellîlerindeki inceliği ve çeşitliliği vurgular. Her bir varlık, kendi özüne ve yatkınlığına göre, Allah'ın isimlerinden birinin veya bir kısmının terbiyesi altındadır^s.53. Bu özel isim, o varlığın alnından tutar ve onu kendi doğru yolu üzerinde yürütür; varlığın bu yolda yürümesi zorunludur^s.17. Bu sebeple, Rab olan o özel isim, bağlı olduğu kişiden razıdır ve varlıklar kendi özel Rableri katında rızaya mazhar olurlar^s.18. Bu özel Rab, bağlı olduğu varlığın üzerinde sürekli olarak rubûbiyetiyle (terbiye ediciliğiyle) ayakta duran ve kalıcı olandır^s.17.

Bu özel Rablık, varlığın üzerine rubûbiyetini devam ettirir ve onun yatkınlığına göre tecellî edip fiillerini onda ortaya çıkarır^s.35. Mutmain nefsin razı olunmuş olması da, kendi özel Rabbi katında razı olunmuş olmasıdır^s.62. Örneğin, İsmail (a.s.) dahi, kendi özel Rabbi katında razı olunmuş olmakla bir yönden kayıtlı olarak razı olunmuştur^{s.62, 7}. Bu, her varlığın kendi tekil hakikatinde tecellî eden ve görünen özel Rabbinin olduğunu gösterir^s.35. Şeyh (r.a.) kul ile özel Rab arasındaki bağıntıyı açıklarken, bu özel Rabbin varlığın zâhirini terbiye etmesinin, zâhir üzerinde esmânın hükümlerini izhâr etmesiyle gerçekleştiğini belirtir^{s.84, 9}. Bu bağlamda, ârif kul, kendi özel Rabbi olan ismin cennetinin kendi nefsi olduğunu ve kendisinin o Rabbin tecellî yeri olduğunu idrak eder^s.74.

Kaynaklar: Kelime-i İsmâiliyye — s. 7, 9, 17, 18, 35, 53, 62, 74, 84

Kelime-i İsmâiliyye, tasavvufî bir metin olarak, öncelikle ma'rifetullah yolunda ilerleyen sâliklere yöneliktir. Eser, insanın iki temel ma'rifet yönünü ele alır: Birinci ma'rifet yönünden insan "kul"dur; zira bu ma'rifetle vehmî nefsini bilip, ardından muhakkak olan Rabb'ini anlar, eseri bilip müessiri tanır^s.81. Bu, sâlikin kendi acziyetini ve yaratılmışlığını idrâk etmesiyle başlayan bir süreçtir. İkinci ma'rifet yönünden ise insan "Rab"dir; çünkü bu ma'rifet sayesinde nefsinin hakikatini bilir, kendi üzerindeki Kayyûm'u tanır ve Hakk'ı anlar^s.81. Bu mertebe, insanın rüsûmuyla (izleriyle, zahirî varlığıyla) kul iken, rüsûmsuz (izsiz, bâtınî hakikatiyle) Rab olma hâlini ifade eder. Eser, bu derin idrâki arayan ve kendi varlığının Allah'ın isimlerinin bir tecellisi olduğunu kavramak isteyenler için yazılmıştır^s.6. Necdet Ardıç'ın (Terzibaba) tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan bir şahsiyet olması, eserlerinin genel olarak Hakk yolunu ve nefs mertebelerini anlatan temel eserler kategorisinde yer almasını sağlar (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Dolayısıyla Kelime-i İsmâiliyye de, tasavvufî derinleşme arayışında olan, Allah'ın isimlerinin varlıklardaki tecellilerini anlamaya çalışan ve kendi hakikatini keşfetme gayretinde olan kişiler için kaleme alınmıştır. Eser, akıl kavramının eserlerde tecelli etmesine gerek kalmadan zâtında akıl oluşunu ve sonsuz halleri özünde toplamasını açıklayarak, bu tür bâtınî idrâklere açık olanlara hitap eder^s.5.

Kaynaklar: Kelime-i İsmâiliyye — s. 5, 6, 81

Kelime-i İsmâiliyye adlı eserin Fusûsu'l-Hikem'in bir şerhi olduğu, metin içinde yer alan doğrudan atıflar ve kavramsal örtüşmelerle açıkça anlaşılmaktadır. Örneğin, eserde "Hûd Fassı'nda (Fusûsu'l-Hikem'in Hûd Peygamber'e ayrılan bölümü) açıklanır" ifadesi geçmektedir^s.15. Bu ifade, Fusûsu'l-Hikem'in 27 Fass'tan oluşan yapısına ve her Fass'ın bir peygambere ait bir hikmeti taşıdığı bilgisine doğrudan gönderme yapar (Fusûsu'l-Hikem, K1-26). Fusûsu'l-Hikem'in Hûd Fassı'nın "Hikmet-i Ahadiyye"yi temsil ettiği bilinmektedir (Fusûsu'l-Hikem, K1-26). Kelime-i İsmâiliyye'nin, varlıkların kendi özel Rablerinin doğru yolu üzerinde nasıl yürüdüklerini Hûd Fassı'nda açıkladığını belirtmesi, bu Fass'ın içeriğine dair bir yorum veya açıklama getirdiğini gösterir. Ayrıca, eserde "birinci ma’rifetin cihetinden sen abdsin; zîrâ o ma’rifet sebebiyle nefs-i vehmîni bilip, ba’dehû Rabb-i muhakkakını anladın; ve eseri bildin, müessiri tanıdın"^s.81 gibi ifadeler, tasavvufî bilginin katmanlarını ve kul ile Rab arasındaki ilişkiyi ele almasıyla Fusûsu'l-Hikem'in derinlikli konularıyla paralellik arz etmektedir. Necdet Ardıç gibi günümüz tasavvuf mürşidlerinin Fusûsu'l-Hikem şerhleri yazması (Necdet Ardıç (Terzibaba), WIKI), bu eserin tasavvuf geleneğinde şerh edilmeye devam eden temel bir metin olduğunu teyit etmektedir. Bu durum, Kelime-i İsmâiliyye'nin de bu şerh geleneği içinde yer aldığını göstermektedir.

Kaynaklar: Kelime-i İsmâiliyye — s. 15, 81