Kelime-i Lûtiyye

Kelime-i Lûtiyye, Fusûs'ül-Hikem'de Hz. Lût'a atfedilen "hikmet-i melkiyye"nin açıklamasını içerir^s.3. "Melk" kelimesi, şiddet anlamına gelirken, "melîk" ise şiddetli anlamındadır^s.14. Bu hikmetin Kelime-i Lûtiyye'ye nispeti, Kur'an-ı Kerim'de Hz. Lût'un kavmine karşı söylediği "Keşke size karşı bir kuvvetim olsaydı veya sağlam bir yere sığınsaydım!" (Hûd, 11/80) ayetinden çıkarılmıştır^s.16. Bu ayet, Hz. Lût'un kavminin doğal ve hayvansal şehvetlere düşkünlüğü nedeniyle yeryüzünde fesat çıkarmasına karşı duyduğu çaresizliği ve ilâhî kuvvet arayışını gösterir^s.4.

Hz. Lût, kavmini hayvanlıktan insanlığa davet etmiş, ancak onların güçlü nefisleri ve şiddetli perdeleri nedeniyle bu daveti kabul etmemişlerdir^s.4. Hz. Lût'un bu sözü, kendi fiziksel zayıflığına rağmen, ilâhî bir himmet ve kuvvet talebini ifade eder^s.72. O, doğal kuvvetin geçici olduğunu ve yaşlılıkla zayıflayacağını bildiği için, arızî olmayan, ezelî ve ebedî olan ilâhî kuvveti dilemiştir. Bu durum, Allah'ın "hayât" (yaşam), "ilim" (bilgi), "irâde" (dilek) ve "kudret" (güç) gibi sıfât-ı subûtiyye'sinin^K1 bir tezahürü olarak görülebilir. Hz. Lût'un bu temennisindeki asıl maksat, kavminin nefsânî perdelerinin ve müteayyin vücutlarının ilâhî şiddetli azapla helak ve zeval bulmasıdır^s.12. Bu, sâlikin Kelime-i Tevhîd'deki "nefiy" (Hak'tan başka bütün vücut iddialarının reddi) ve "isbat" (Hak'ın varlığının kabulü) adımlarına benzer bir süreçtir^K1. Velîlerin bu "hikmet-i melkiyye"yi tahkik etmeleri, ma'rifetin iç yüzünü anlamaları açısından önemlidir^s.280.

Kaynaklar: Kelime-i Lûtiyye — s. 3, 4, 12, 14, 16, 72, 280 · K1, s. 27, 158

Muhyiddin İbnü'l-Arabî (1165-1240), tasavvuf düşüncesinin zirve isimlerinden biridir ve "Şeyh-i Ekber" olarak tanınır (Muhyiddin İbn Arabi). Onun eserleri, tasavvuf metafiziğinin temel taşları kabul edilir. En kıymetli eserlerinden biri olan Fusûsu'l-Hikem, "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri" anlamına gelir ve 27 bölümden (Fass) oluşur^K1. Her bir Fass, Âdemiyye (Hikmet-i İlâhî) veya Şîsiyye (Hikmet-i Nefthiyye) gibi belirli bir peygambere ait bir hikmeti işler^K1. İbnü'l-Arabî, bu eseri Hz. Peygamber'in rüyâda kendisine yazdırdığını, dolayısıyla bunun sıradan bir kitap değil, ilhâmî bir vahyin tezahürü olduğunu belirtmiştir^K1. Bu eser, tasavvuf-irfân külliyatının en yoğun ve derin metni olarak kabul edilir ve klasik tasavvuf dilinde "Fusûs'u anlayan tasavvufu tahkîk etmiş demektir" tabiriyle önemi vurgulanır^K1.

Diğer büyük eseri ise Fütûhât-ı Mekkiyye'dir ki bu, "Mekkî Fetihler" anlamına gelir ve 560 bölümden (bâb) oluşan ansiklopedik bir kaynaktır^K1. İbnü'l-Arabî, bu eseri Mekke'de Kâbe'yi tavaf ederken aldığı manevî açılımlar (fetihler) sayesinde yazdığını ifade etmiştir^K1. Eserin asıl mesnedi onun şahsî müşâhedeleri olmakla birlikte, dayanağı Kur'ân ve sünnettir^K1. Fütûhât-ı Mekkiyye, ibadet, ahlak, kozmoloji, velayet hiyerarşisi, esmâü'l-hüsnâ, miraç, Kur'ân tefsiri ve tasavvuf âdâbı gibi tasavvufî bilginin tüm dallarını kapsayan kapsamlı bir eserdir^K1. Bu eser, 1202'de Mekke'de başlayıp 1238'de Şam'da tamamlanmış, 36 yıl süren bir telif çalışmasının ürünüdür^K1. Eserin "Mekkî" adını alması, sadece coğrafi bir gönderme değil, aynı zamanda eserin manevî açılımlarının Mekke'nin manevî hazinesinden kaynaklandığını da ifade eder^K1. İbnü'l-Arabî'nin bu eserleri, tasavvuf düşüncesine derinlik ve kapsam katmış, sonraki dönem sûfîlerini derinden etkilemiştir.

Kaynaklar: K1, s. 26, 296

Melkiyye Hikmeti, Muhyiddîn İbn Arabî'nin Fusûs'ül-Hikem adlı eserinde Hz. Lût (a.s.) ile ilişkilendirilen özel bir hikmettir. Bu hikmetin temelinde "melk" (مَلْك) kelimesi yatar ki, bu kelime mim harfinin üstünlü ve lam harfinin cezimli okunmasıyla "şiddet" anlamına gelir^{s.1, 3, 4}.

Melkiyye Hikmetinin Ortaya Çıkışı ve Bağlamı: Bu hikmetin Hz. Lût kelimesinde bulunmasının sebebi, Lût kavminin doğal işlere ve hayvani şehvetlere yönelerek yeryüzünde bozgunculuk yapmasıdır. Hz. Lût (a.s.), bu kavmi hayvanlıktan insanlığa davet etmiş, onlara insanlık görevlerini bildirmiştir. Ancak kavmin nefisleri güçlü ve perdeleri şiddetli olduğundan, Hz. Lût'a şiddetle karşılık vermişlerdir^{s.3, 4}. Bu durum, Melkiyye Hikmetinin "şiddet" anlamıyla olan bağlantısını açıkça ortaya koyar.

Melkiyye Hikmetinin Sâlike Kazandırdıkları: Bu hikmet, sâlike rubûbiyyet (Rablık) sırrını ve kader sırrını açıkça gösterir. Varlık işinin hakikati üzere belirginleşmesini sağlar. Sâlik, bu hikmet sayesinde varlık işi için bir fâil (eden) ve bir kabul edenin (edileni) gerekli olduğunu, hakikatte ise alan ve verenin Cenâb-ı Hakk olduğunu idrak eder^{s.281, 282}. Hakk'a sığınan bir kimse, Hakk'ın varlığında fani olup, Hak ile bâki olduktan sonra kader sırrına vâkıf olur ki, bu da Melkiyye Hikmeti'nin bir sonucudur^{s.6, 7, 8}.

İbn Arabî ve Melkiyye Hikmeti: İbn Arabî, Fütûhât-ı Mekkiyye gibi ansiklopedik eserlerinde tasavvufî bilginin tüm dallarını işler^K1. Melkiyye Hikmeti de onun bu kapsamlı eserlerinde ve Fusûs'ül-Hikem'de yer alan bir kavramdır. Hz. Lût (a.s.) ile ilişkilendirilen bu hikmet, aynı zamanda himmet-i müessire ve ârifin tasarrufu gibi konuları da kapsar (Hz. Lût (a.s.) Wiki). Bu hikmetin tahkiki, ma'rifetin iç yüzlerini anlamak için önemlidir^s.280.

Kaynaklar: Kelime-i Lûtiyye — s. 1, 3, 4, 6, 7, 8, 280, 281, 282 · K1, s. 296

Hz. Lût'un kıssası, özellikle Hûd Suresi'nin 80. ayetinde geçen "Keşke size karşı bir gücüm olsaydı veya sağlam bir yere sığınabilseydim!" ifadesi üzerinden tasavvufî bir yorumla "hikmet-i melkiyye"ye, yani ilahi kudret ve hükümranlık hikmetine bağlanır^{s.16, 18}. "Melk" kelimesinin şiddet, "melîk" kelimesinin ise şiddetli anlamlarına gelmesi, bu hikmetin Lût Kelimesi'ne nispet edilmesinin temelini oluşturur^s.16-19. Peygamber Efendimiz (s.a.v.), Lût (a.s.)'ın bu sözüne karşılık "Allah Teâlâ kardeşim Lût'a rahmet etsin ki, muhakkak sağlam bir yere sığındı" buyurarak, Lût (a.s.)'ın güçlü ve şiddetli olması sebebiyle Allah ile beraber olduğuna dikkat çekmiştir^s.16-19. Bu durum, Lût (a.s.)'ın sözünün hakikat diliyle açıklanmasında önemli bir yer tutar. Lût (a.s.)'ın bu sözü, onun henüz fenâ-fillâh makamında bulunduğunu gösterir. Bu makamda kul, kendi nefsiyle Hakk'ın varlığında yok olmuş, tam bir kullukla nitelenmiştir ve bu sebeple kendisinde "gayret" ile tasarruf etme gücü yoktur^s.24-25. Eğer Lût (a.s.) bu makamdan bekā-billâh makamına geçmiş olsaydı, kendisinde bütün ilahi isimlerin eserleri fiilen ortaya çıkacak ve o ilahi isimler topluluğunun kuvvetiyle tasarruf ederek var etmeye ve yok etmeye gayret edecekti. Bu durumda "sağlam direk" olan kabileye sığınmakla, tecellilerin kuvvet ve şiddeti derecesinde, Hakk'ın fiili de kuvvetli olacaktı^s.24-25. Bu yorum, Lût (a.s.)'ın sözünü, ilahi kudretin tecellisi ve velayet makamlarının incelikleri açısından ele alır.

Kaynaklar: Kelime-i Lûtiyye — s. 16, 18, 19, 24, 25

"Rükn-i şedîd" kavramı, Lût (a.s.)'ın kavmine karşı söylediği "Eğer benim size kuvvetim olaydı, veyâhud rükn-i şedîde ilticâ edeydim!" (Hûd, 11/80) ayetinden hareketle açıklanır^s.13. Lût (a.s.) bu ifadeyle "kabile"yi, yani kavmine karşı koymak için güçlü ve şiddetli tezahürleri kastetmiştir^s.45. Aynı zamanda, "Eğer benim size karşı kuvvetim olaydı" sözüyle de "mukavemet"i, yani insanlardan sadır olan "himmet"i kastetmiştir^{s.4, 23}. Bu bağlamda, "rükn-i şedîd" ile kastedilen, dünyevi anlamda bir kabileden gelecek destek ve karşı koyma gücüdür^{s.20, 21}.

Ancak Resûlullah (s.a.v.) bu ifadeye daha derin bir anlam katmıştır. "Allah Teâlâ karındaşım Lût’a rahmet etsin ki, muhakkak rükn-i şedîde ilticâ eyledi" buyurarak^{s.13, 18}, Lût (a.s.)'ın aslında Allah'a sığındığına ve Allah'ın kendisinin "şedîd" (şiddetli, güçlü) olması hasebiyle onunla beraber olduğuna işaret etmiştir^{s.13, 18}. Bu durum, Lût (a.s.)'ın dileğinin Cenâb-ı Hak tarafından kabul edildiğini ve kendi zamanında rükn-i şedîd olan kabile makamına kaim olmak üzere melekler gönderildiği gibi, ondan sonraki nebilerin de kabile içinde gönderildiğini gösterir^s.46. Böylece "rükn-i şedîd" hem beşerî himmet ve kabile desteğini, hem de nihai olarak ilahi kudreti ve Allah'a tevekkülü ifade eden çok katmanlı bir kavram haline gelmiştir.

Kaynaklar: Kelime-i Lûtiyye — s. 4, 13, 18, 20, 21, 23, 45, 46

Fusûsu'l-Hikem, tasavvuf metafiziğinin ana metinlerinden olup, 27 Fass'tan (bölüm) oluşur; her Fass bir peygambere ait bir hikmeti temsil eder^K1. Kelime-i Lûtiyye de bu Fass'lardan biridir ve Lût (a.s.) peygamberin hikmetini işler. Bu bölüm, özellikle "hikmet-i melkiyye" kavramına odaklanır ve bu hikmetin Lût (a.s.) ile olan bağlantısını açıklar^s.14. Eserin genelinde Âdemiyye Fassı'nın Hikmet-i İlâhî'yi, Şîsiyye Fassı'nın Hikmet-i Nefthiyye'yi ve Nuhiyye Fassı'nın Hikmet-i Subbûhiyye'yi temsil etmesi gibi^K1, Kelime-i Lûtiyye de Lût (a.s.) üzerinden "melkî hikmet"i ele alır. Bu Fass'ın diğerlerinden ayrılan yönü, "melk" kelimesinin etimolojik ve tasavvufî anlamlarına yoğunlaşmasıdır. Şeyh (r.a.), "melk" kelimesinin mim harfinin üstünlü, lam harfinin cezimli okunmasıyla şiddet anlamına geldiğini ve "melîk"in de şiddetli manasına geldiğini belirtir^s.14. Bu açıklama, Lût (a.s.) kıssasındaki ilâhî şiddet ve azap tecellîlerinin bu hikmetle olan bağını ortaya koyar. Dolayısıyla Kelime-i Lûtiyye, belirli bir peygamberin kıssası üzerinden, "melk" kavramının tasavvufî idrâkini ve ilâhî şiddet tecellîlerinin hikmetini sunarak Fusûsu'l-Hikem'in diğer bölümlerinden ayrılır.

Kaynaklar: K1, s. 26 · Kelime-i Lûtiyye — s. 14

"Kelime-i Lûtiyye" adlı eserde, himmetle tasarruf meselesi üzerinde durulmaktadır. Bir şeyde himmetle tasarruf edebilmek için, görünen ve görünmeyen tüm kuvvetlerin o şeye tam bir dikkat ve yönelişle odaklanması, kalpte ondan başka hiçbir şeye yer kalmaması gerektiği belirtilir^s.136. Ancak, ilâhî marifetin bu himmetle tasarrufa engel olduğu ifade edilmektedir. Allah'ı bilen ârifin marifeti ne kadar yüce olursa, himmetle tasarrufu da o oranda azalır^s.78. Çünkü marifeti tam olan ârif, himmetini sarf edeceği şeye tamamen yönelip onu kalbine aldığında, Hakk marifetini kalbinden çıkarması gerekir^{s.138, 139}. Bu durum, ârifi tasarruftan uzak ve acz ile zayıflık içinde bırakır^{s.138, 139}. Eserin bu türden derin tasavvufî meseleleri ele alması, okuyucunun tasavvufî kavramlara ve düşünceye önceden bir aşinalığının olmasının, metni daha iyi anlamasına yardımcı olabileceğini düşündürmektedir. Özellikle "zâtî kulluk makamında ayakta duran insân-ı kâmil"^s.147 gibi ifadeler, tasavvufî sülûk ve makamlar hakkında temel bilgiye sahip bir okuyucu için daha anlamlı olacaktır.

Kaynaklar: Kelime-i Lûtiyye — s. 78, 136, 138, 139, 147