Kelime-i Muhammediyye

Kelime-i Muhammediyye, tasavvuf doktrininde Hakîkat-i Muhammediyye'nin bir tezahürü olarak kabul edilir ve "hikmet-i ferdiyye" ile ilişkilendirilir^s.42. Bu kavram, Hz. Muhammed'in iki yönüne işaret eder: tarihsel ve beşerî yönü ile kâinatın yaratılış sebebi olan manevî hakikat yönü^K1. Hadîs-i kudsî'de geçen "küntü kenzen mahfîyyen, fa-ahbabtu en u'rafe, fa-halaktü'l-halka li-u'rafe" (gizli bir hazineydim, bilinmeyi sevdim, bilinmek için halkı yarattım) ifadesi, Hakîkat-i Muhammediyye'nin asıl mesnedidir^K1. Kelime-i Muhammediyye, bütün belirginleşmelerin başlangıcıdır ve varlıkta tek ve eşsizdir^s.6. O, bütün şey'iyetleri kapsayan küllî bir şeydir ve ilahî ilimde sabit olan tüm mevcûdâtın hakikatlerini içerir^{s.42, 45}. Yaratılmışların ilim mertebesinden "ayn" (dış varlık) mertebesine geçişi için Hak tarafından gelen "zât", "irâde" ve "Ol!" sözüne, Hakîkat-i Muhammediyye'nin ilahî ilimde sabit olan "küllî şey'iyyeti" ve bu "Ol!" sözünü işitip emre uyması gerekir^{s.43, 44}. Bu durum, Kelime-i Muhammediyye'nin "hikmet-i ferdiyye" ile nitelendirilmesinin temel sebebidir; zira onun hakikati, üstünde ancak zât-ı ahadiyye (Allah'ın biricik zâtı) bulunan ilahî topluluk makamıyla tektir ve bu makam "Allah" isminin tecelli yeridir^s.25. Nûr-u Muhammedî de bu hakikatin bir tezahür ismi olup, kâinatın manevî kaynağıdır^K1.

Kaynaklar: Kelime-i Muhammediyye — s. 6, 25, 42, 43, 44, 45 · K1, s. 28, 107

Muhyiddîn İbn Arabî, tasavvuf tarihinde "Şeyh-i Ekber" olarak bilinen, tasavvufun en büyük teorisyeni ve mütefekkiridir (Muhyiddin İbn Arabi - Wiki). Onun eserleri, tasavvufî düşüncenin zirvesi kabul edilir ve kendisi, tasavvuf metafiziğinin ana metinlerini kaleme almıştır. İbn Arabî'nin en kıymetli eseri Fusûsu'l-Hikem'dir. Bu eser, 27 bölümden (Fass) oluşur ve her bir Fass, bir peygambere ait bir hikmeti barındırır; örneğin Âdemiyye Fassı Hikmet-i İlâhî'yi, Şîsiyye Fassı Hikmet-i Nefthiyye'yi temsil eder^K1. Fusûsu'l-Hikem, Hz. Peygamber'in İbn Arabî'ye rüyâ yoluyla yazdırdığı, vahy-i ilhâmînin bir tezâhürü olarak kabul edilir^K1.

Diğer büyük eseri ise Fütûhât-ı Mekkiyye'dir. Bu eser, 560 bâbdan oluşan ve tasavvuf metafiziğinin ansiklopedik kaynağı niteliğindeki en kapsamlı çalışmasıdır^K1. İbn Arabî, bu eseri Mekke'de Kâbe'yi tavaf ederken aldığı manevî açılımlar (fetihler) sayesinde yazdığını belirtir. Eserin asıl mesnedi onun şahsî müşâhedeleri olmakla birlikte, dayanağı Kur'ân ve sünnettir^K1. Fütûhât-ı Mekkiyye, ibâdet, ahlâk, kâinatın yapısı (kozmoloji), velâyet hiyerarşisi gibi tasavvufî bilginin bütün dallarını işler^K1. İbn Arabî'nin bu eserleri, onun derin idrâkini ve manevî hâlini yansıtır. Nitekim, "Sadr-ı Ecell, kendi işinin önünü ve geleceğini ömrünün sonuna kadar gördü" ifadesiyle onun hâline işaret edildiği kuvvetle muhtemel görülür^s.728. Bu durum, onun tasavvufî keşif ve ma'rifetinin genişliğini ortaya koyar.

Kaynaklar: K1, s. 26, 296 · Kelime-i Muhammediyye — s. 728

Kelime-i Muhammediyye bölümü, tasavvuf metafiziğinin temel taşlarından biri olan Hakîkat-i Muhammediyye'nin mahiyetini ve işleyişini ele alır. Bu hakikat, "bütün şey'iyetleri kapsayan"^s.42 ve "küllî bir şey" olarak tanımlanır. Yaratılmışların (mükevvenatın) ilim mertebesinden "ayn" (dış varlık) mertebesine geçiş süreci, Hak'ın "zât"ı, "irâde"si ve "Ol!" (Kün!) sözü ile Hakîkat-i Muhammediyye'nin bu ilâhî emri "işitmesi" ve "emre uyması" şeklinde açıklanır^{s.43, 45}. Bu durum, Hakîkat-i Muhammediyye'nin yaratılış sürecindeki aktif ve merkezi rolünü gösterir.

Bu merkeziyet sebebiyle Kelime-i Muhammediyye, "hikmet-i ferdiyye" (tekliğe ait hikmet veya ferdiyet hikmeti) ile nitelendirilir^{s.43, 44}. Ferdiyyet, Hakîkat-i Muhammediyye'nin varlıkta tek ve eşsiz oluşunu, bütün belirginleşmelerin başlangıcı olmasını ifade eder^s.6. Tasavvufî mertebeler bağlamında, Hakîkat-i Muhammediyye, ahadiyet mertebesinden sonra gelen vâhidiyet mertebesiyle ilişkilendirilir. Ahadiyet, Hak'ın "lâ-taayyün'den sonraki ilk taayyün"ü iken^K1, vâhidiyet mertebesi "sıfatlar ve isimler mertebesi" olarak tanımlanır ve Hakîkat-i Muhammediyye bu mertebeye tekabül eder^s.6. Ahadiyet ile vâhidiyet arasındaki fark, "belirginleşmemiş olmak ile belirginleşmiş olmaktan ibarettir"^s.6. Bu da Hakîkat-i Muhammediyye'nin tüm taayyünlerin evveli ve kâffe-i mevcûdâtın a'yân-ı sâbitelerini ve hakikatlerini müştemil olduğunu gösterir^s.5. Dolayısıyla, âlemdeki tüm ilâhî sıfat ve kemalatı kendinde toplayan Hakîkat-i Muhammediyye, "cemî'-i âlem mazhar-ı ferdiyyettir" ifadesiyle tüm varoluşun ferdiyetin bir tecellisi olduğunu ve Hakîkat-i Muhammediyye'nin bu ferdiyetin ilk mazharı olduğunu belirtir^s.48.

Kaynaklar: Kelime-i Muhammediyye — s. 5, 6, 42, 43, 44, 45, 48 · K1, s. 220

Ferdî Hikmet, Fusûsu'l-Hikem'in yirmi yedinci ve son bölümü olan "Muhammedî Kelime'de Bulunan Ferdî Hikmet" Fassı'nda ele alınır^s.1. Bu hikmetin "Muhammedî Kelime"ye özgü kılınmasının ana sebebi, Muhammedî hakikatin tüm taayyünlerin (belirginleşmelerin) ilki olmasıdır. Ayrıca, bu hakikat tüm varlıkların sabit hakikatlerini ve özlerini kendi bünyesinde barındırır^s.2. Bu durum, Muhammedî hakikatin, hiçbir isim, sıfat ve nitelikle nitelenmemiş olan "saf zât"ın hemen altında yer almasıyla da ilişkilidir; zira saf zât, zâtîliği itibarıyla tecelliden müstağnidir^{s.1, 5}.

Hz. Muhammed'in hikmetinin "ferdî" olarak nitelendirilmesi, onun insan türünde var olanların en mükemmeli olmasından kaynaklanır. Bu mükemmellik sebebiyle, varlık işi onunla başlamış ve onunla sona ermiştir^{s.12, 13, 24}. Nitekim Âdem dahi su ile çamur arasında iken o peygamberdi^{s.12, 24}. Ferdî Hikmet, tasavvuftaki hikmet kavramının en üst mertebelerinden birini temsil eder. Hikmet genel olarak, Allah'ın "el-Hakîm" isminin bir tezahürü olarak eşyayı yerli yerine koyma sıfatı ve sâlikin bu sıfata ayna olma mertebesidir^K1. Ferdî Hikmet, bu mertebenin Hz. Muhammed'de en kâmil şekilde tecelli etmesidir. Bu hikmet, ilâhî bağıntıların her şeye geniş olduğunu içeren bir anlam taşır; zira ilim ve rahmet gibi ilâhî bağıntılarla Hakk'ın bütün eşyaya sığdığı açıktır^s.716. Bu inceliklerin "hikmet-i kalbiyye"de de ayrıntılı olarak geçtiği belirtilir^s.716.

Kaynaklar: Kelime-i Muhammediyye — s. 1, 2, 5, 12, 13, 24, 716 · K1, s. 197

Hakîkat-i Muhammediyye, Hz. Muhammed'in tarihsel şahsiyetinin ötesinde, ilâhî nûrun ilk tezahürü ve yaratılışın ilk sebebi olan manevî hakikatini temsil eder^K1. Bu kavram, tasavvuf doktrininde merkezi bir yere sahiptir ve "Allah'ın yarattığı ilk şey benim nûrumdur" hadîsiyle temellendirilir; bu, Hz. Muhammed'in fizikî doğumundan ziyade, kâinattan önce var olan manevî hakikatine işaret eder^K1. Hakîkat-i Muhammediyye, ahadiyyet mertebesinden sonraki ilk taayyün olarak kabul edilir^s.9. Ahadiyyet, Hak'ın "tek olma" makamı olup, henüz sıfat ve esmâdan tafsîl edilmemiş, çoğalma kabul etmeyen sırf teklik kademesidir^K1. Lâ-taayyün olan zât-ı ahadî, zuhura meylettiğinde, onda bilkuvve mevcut olan şuûnâtın suretleri ilminde peyda olur ve bu mertebede bütün mevcutların şey'iyetleri sabit olur. İşte bu mertebede ilk sabit olan ve bütün şey'iyetleri kapsayan, "küllî şey" olan Hakîkat-i Muhammediyye'dir^s.45. Yaratılmışların ilim mertebesinden "ayn" (dış varlık) mertebesine geçişi için, Hak tarafından "kün" (Ol!) emri verilirken, Hakîkat-i Muhammediyye de ilâhî ilimde sabit olan "küllî şey'iyyeti" ile bu emri işitir ve ona uyar^{s.42, 43, 44, 45, 46}. Bu sebeple Kelime-i Muhammediyye, "hikmet-i ferdiyye" (tekliğe ait hikmet) ile nitelendirilmiştir^{s.42, 43, 44, 45, 46}. Hakîkat-i Muhammediyye, bütün taayyünâtın evveli ve tüm mevcutların a'yân-ı sâbitelerini ve hakikatlerini içeren bir mertebedir^s.9. Bu mertebe, aynı zamanda "mertebe-i vâhidiyyet" ve "mertebe-i sıfât ve esmâ" olarak da adlandırılır ve ahadiyyet mertebesiyle arasındaki fark, taayyünsüzlük ile taayyünden ibarettir^s.9. Hakîkat-i Muhammediyye, lâ-taayyün olan zât-ı ahadiyyenin mertebe-i taayyüne tenezzülüdür ve eğer mutlak zât, taayyün elbisesine bürünmeseydi, insan varlığı ortaya çıkmazdı^s.79.

Kaynaklar: K1, s. 28, 220 · Kelime-i Muhammediyye — s. 9, 42, 43, 44, 45, 46, 79

"Kelime-i Muhammediyye" adlı eserin, Fusûsu'l-Hikem'in bir şerhi olup olmadığına dair kaynaklarda net bir ifade bulunmamakla birlikte, eserin içeriğindeki bazı vurgular bu yönde bir ilişkiyi işaret etmektedir. Örneğin, peygamberliğin Efendimiz'in şerefli varlığıyla sona erdiği gibi, Fusûsu'l-Hikem'in de "hikmet-i ferdiyye" (tekliğin hikmeti) ile sona erdiği belirtilmektedir^s.20. Bu ifade, Fusûsu'l-Hikem'in son fassının "hikmet-i ferdiyye" olduğunu ve bu hikmetin tüm diğer hikmetleri kapsayıcı bir özelliğe sahip olduğunu düşündürmektedir. Hz. Peygamber'in bütün hakikatleri kapsadığı gibi, "hikmet-i ferdiyye"nin de tüm hikmetleri kapsadığı vurgusu, bu iki kavram arasında bir paralellik kurmaktadır^s.20. Ayrıca, "Kelime-i Muhammediyye"de, Fusûsu'l-Hikem'in [27/65] birçok yerinde ve Fütûhât-ı Mekkiyye'de açıklanan konulara atıflar yapıldığı görülmektedir. Özellikle Fass-ı Süleymânî, Fass-ı Şuaybî ve Fass-ı Zekeriyyâvî'de ve Fütûhât-ı Mekkiyye'nin beş yüz elli sekizinci bâbında ayrıntılı olarak açıklanan rahmetin dört temel üzerine kurulu olduğu gibi konuların "Kelime-i Muhammediyye"de kısaca açıklanması^s.442, bu eserin Fusûsu'l-Hikem'deki derin konuları açıklayıcı veya özetleyici bir rol üstlendiğini düşündürmektedir. Bu durum, "Kelime-i Muhammediyye"nin Fusûsu'l-Hikem'in temel öğretilerini ele alan, yorumlayan veya genişleten bir eser olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.

Kaynaklar: Kelime-i Muhammediyye — s. 20, 442

Necdet Ardıç'ın "Kelime-i Muhammediyye" eseri, tasavvufî irfan geleneğinin önemli bir temsilcisi olan yazarın, mânevî yolculukta ilerlemek isteyenlere yönelik derinlikli bir rehberidir. Eser, özellikle Fusûsu'l-Hikem şerhi gibi çalışmalarıyla tanınan Necdet Ardıç'ın (Necdet Ardıç (Terzibaba) - WIKI) tasavvufu geniş kitlelere ulaştırma çabasının bir parçasıdır. Kitap, kadınlara duyulan muhabbetin ilâhî bir sevgiye dönüşebileceği gibi konuları ele alarak, bu sevginin hakikatini idrâk edenlerin kemâle ereceğini vurgular^{s.312, 316}. Eğer kişi, kiminle lezzet aldığını ve lezzet alanın kim olduğunu bilirse olgunlaşır; aksi takdirde meselenin ruhu ondan gizli kalır^s.316.

Eser, aynı zamanda mizacın tabiata uygun geleni iyi, uygun gelmeyeni kötü görme eğilimi gibi insana dair temel algıları da tasavvufî bir bakış açısıyla inceler. Örneğin, yılanın derisinin letafetini, onun habisliğinden vazgeçilerek seyredilebilmesi gibi örneklerle, dış görünüşün ötesindeki hakikatlere işaret eder^s.518-519. Bu durum, sâlikin olaylara ve varlıklara yüzeysel bakıştan öte, derinlikli bir idrâk ile yaklaşması gerektiğini gösterir. Kitap, kendi inancında övdüğü ilahı kendi amelinden meydana gelmiş bir şey olarak gören kişinin aslında kendi nefsini övdüğünü belirterek, amellerdeki ihlâs ve niyetin önemine dikkat çeker^s.679. Bu yönüyle, riyâ gibi kalbin hastalıklarından arınmak isteyen (Riyâ - K1-3) ve amellerini sadece Hak için yapma gayretinde olanlar için de önemli bir kaynaktır. Dolayısıyla, bu eser, tasavvufî ahlâkı benimsemek, mânevî mertebelerde ilerlemek ve Hakikat'e ulaşmak isteyen her seviyeden okuyucu için uygundur.

Kaynaklar: Kelime-i Muhammediyye — s. 312, 316, 518, 519, 679

Bu eseri okurken, tasavvufî kavramların sâlikin manevî yolculuğundaki pratik karşılıklarına odaklanmak gerekir. Her kavram, sâlikteki işleyişi açısından dört temel eksende değerlendirilmelidir^K2.

Öncelikle, kavramın niyet ekseninde işleyişine dikkat edilmelidir. Bu, sâlikin kalbini o kavrama uygun şekilde Allah'a yöneltmesidir. Örneğin, rızâ kavramında sâlikin her durumda "Bu, Rabb'imdendir" diyerek niyetini Hak ile uyumlu kılması gibi^K2. Niyet, kavramın kalpte bir tohum gibi ekildiği ilk adımdır.

İkinci olarak, kavramın fiil ekseninde işleyişi incelenmelidir. Niyetin uzuvlara intikal ederek amele dönüşmesi bu eksende gerçekleşir. Farz ibadetler veya nâfile zikir, sohbet, hizmet gibi vesileler, kavramın fiilî tezahürleridir^K2. Fiilsiz bir kavramın donuk kalacağı, ancak fiille canlanacağı belirtilir.

Üçüncü olarak, kavramın hâl ekseninde işleyişine odaklanılmalıdır. Sürekli amellerin kalpte bıraktığı izler ve oluşan manevî durumlar bu ekseni oluşturur. Sürekli zikreden bir sâlikin kalbinde sekîne, ünsiyyet ve muhabbet hâllerinin zuhur etmesi buna örnektir^K2.

Son olarak, kavramın ma'rifet ekseninde işleyişine dikkat edilmelidir. Bu, sâlikin bilgi ve idrâkinin kavram etrafında nasıl geliştiğini gösterir. Örneğin, "basîret" kavramı, zâhir gözünün göremediğini gören kalp gözünün adı olarak tanımlanır ve eşyanın hakikatini, ardındaki esmâî tecellîyi ve Hak'la olan bağını idrâk etme melekesidir^K1. Bu idrâk, ferâsetten başlayıp, keşfî basîret, rü'yet-i kalbiyye ve rü'yet-i ayniyye gibi mertebelerde derinleşir^K1. Benzer şekilde, "mükâşefe" ise gayb âleminden veya Hak'tan kalbe inen doğrudan idrâkler olarak açıklanır ve sûrî, mânevî, zâtî ve sır mükâşefesi gibi türleri vardır^K1. Bu dört eksenin kemâli, niyet ile fiilin, hâl ile ma'rifetin tek bir noktada birleşmesi olan "ihlâs" ile sağlanır^K2. Eser, bu kavramları nübüvvet hakikati üzerinden sunarak, okuyucuya tasavvufî terimlerin derinliğini ve sülûktaki yerini idrâk etme imkânı sunar.

Kaynaklar: K2 · K1, s. 50, 231