Kelime-i Mûseviyye

Kelime-i Mûseviyye, "Mûsevî kelimesinde bulunan yüce hikmetin açıklamasına dair bölüm" başlığı altında incelenir ve Mûsâ (a.s.)'ın diğer peygamberler üzerindeki üstünlüğünü vurgular^{s.1, 2, 4}. Bu üstünlük, onun mertebesinin yüceliğinden kaynaklanır. Bu hikmet, tasavvufî sülûkun önemli kavramlarıyla ilişkilidir. Örneğin, Firavun'un denizde boğulma anında, Mûsâ (a.s.)'ın asâsını denize vurmasıyla açılan kuru yoldan müminlerin geçişini "re'ye'l-ayn" müşâhede etmesi, ilâhî kudretin harikulade bir tezahürüdür^s.834. Bu müşâhede, Firavun'un kalben vahdâniyyet-i ilâhiyyeyi tasdik etmesine ve Kelime-i Tevhid'i izhar etmesine yol açmıştır^s.834. Bu durum, bir kimsenin kalben küfründen dönüp diliyle Kelime-i Şehadet getirmesi halinde ilâhî rahmete nail olacağı ve imanının kabul edileceği ilkesiyle örtüşür^{s.243, 244, 10}.

Müşâhede, sâlikin Hak'kı kalp gözüyle görmesi ve esmâ ve sıfatının doğrudan tezahürlerine şahit olması mertebesidir^K1. Firavun'un yaşadığı bu an, müşâhedenin "ayne'l-yakîn" mertebesiyle ilişkilendirilebilir; zira o, ilâhî kudreti gözle görmüş gibidir^K1. Mûsevî kelimesindeki bu hikmet, aynı zamanda âlemin her an ilâhî tecellî ile yenilendiği ve eşyanın sûretlerinin sürekli teceddüd ettiği "halk-ı cedîd" anlayışıyla da bağlantılıdır^s.352. Bu durum, âlemin kendi başına müstakil bir varlığı olmayıp, Hakk'ın vücudu ile var olduğunu ve Hakk'ın daima tecellî ettiğini gösterir^s.352.

Kaynaklar: Kelime-i Mûseviyye — s. 1, 2, 4, 10, 243, 244, 352, 834 · K1, s. 340

Muhyiddîn İbn Arabî (1165-1240), tasavvuf düşüncesinin zirve isimlerinden olup, kendisine "Şeyh-i Ekber" unvanı verilmiştir (WIKI 1). Onun en önemli eserlerinden biri olan Fusûsu'l-Hikem, "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri" anlamına gelir ve tasavvuf metafiziğinin ana metni kabul edilir^K1. Bu eser, 27 bölümden (Fass) oluşur ve her bir Fass, Âdemiyye (Hikmet-i İlâhî) veya Şîsiyye (Hikmet-i Nefthiyye) gibi farklı bir peygambere ait bir hikmeti işler^K1. İbn Arabî, Fusûsu'l-Hikem'i Hz. Peygamber'in rüyâda kendisine yazdırdığını belirtmiş, bu da eserin sıradan bir kitap değil, ilhamî bir vahyin tecellisi olduğunu gösterir^K1.

Diğer büyük eseri ise Fütûhât-ı Mekkiyyedir. "Mekkî Fetihler" anlamına gelen bu eser, 560 bâbdan oluşan ve tasavvuf metafiziğinin ansiklopedik kaynağı niteliğinde olan kapsamlı bir çalışmadır^K1. İbn Arabî, bu eseri Mekke'de Kâbe'yi tavaf ederken elde ettiği manevî açılımlar (fetihler) neticesinde yazdığını ifade etmiştir^K1. Eserin yazımına 1202'de Mekke'de başlanmış ve 1238'de Şam'da tamamlanmıştır, bu da 36 yıllık uzun bir telif sürecini işaret eder^s.959. Fütûhât-ı Mekkiyye, ibâdetten ahlâka, kâinatın yapısından velâyet hiyerarşisine kadar tasavvufî bilginin tüm dallarını kapsar^K1. İbn Arabî'nin eserleri, vahdet-i vücud gibi pek çok tartışmalı konuyu ele alması nedeniyle zâhirî kelâmcılar tarafından da incelenmiştir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 26, 296 · K1-296, Kelime-i Mûseviyye, s. 959

Kelime-i Mûseviyye, Hz. Mûsâ'nın peygamberler arasındaki özel konumunu vurgulayarak başlar; onun mertebesinin diğer birçok peygamberden daha yüce olduğu ifade edilir^s.1-2. Bu yücelik, Mûsâ (a.s.)'ın şahsında tecellî eden "hikmet-i ulviyye" ile ilişkilendirilir. Bu fasıl, özellikle Mûsâ (a.s.)'ın yaşadığı olaylar ve gösterdiği mu'cizeler üzerinden ilâhî hakikatleri idrâk etme yollarını inceler. Örneğin, Mûsâ (a.s.)'ın asâsının denizi yarması ve kuru yol açması, Hak'ın kudretinin harikulâde bir tezahürü olarak sunulur^s.834. Bu tür olaylar, tasavvuftaki müşâhede kavramıyla yakından ilişkilidir; zira sâlikin Hak'ı kalp gözüyle görmesi ve esmâ ile sıfatlarının doğrudan tezahürlerine şâhid olması müşâhede mertebesidir^K1. Firavun'un, Mûsâ (a.s.)'ın asâsının denizi yarmasıyla oluşan kuru yolu "re'ye'l-ayn müşâhede" etmesi, yani gözle görmesi, onun kalben vahdâniyyeti tasdik etmesine ve kelime-i tevhidi izhar etmesine yol açmıştır^s.834. Bu durum, ilme'l-yakînden ayne'l-yakîn mertebesine geçişin bir örneği olarak görülebilir^K1. Ancak, Firavun'un bu ikrarının kurtuluşuna yetip yetmeyeceği meselesi, onun kalben küfründen dönüp dönmediği tartışmasıyla ele alınır^{s.243, 328}. Eser, ayrıca "halk-ı cedîd" prensibine değinerek, eşyanın her an ilâhî tecellî ile yenilendiğini ve bu durumun Mûsâ (a.s.) şeriatındaki şarabın hükmü gibi farklılıkları doğurduğunu belirtir^s.352. Bu, âlemin müstakil bir varlığı olmayıp, Hak'ın tecellîsiyle var olduğunu ve her an yeniden yaratıldığını gösterir.

Kaynaklar: Kelime-i Mûseviyye — s. 1, 2, 243, 328, 352, 834 · K1, s. 340

Fusûsu'l-Hikem, Muhyiddîn İbn Arabî'nin tasavvuf metafiziğinin ana metni olup, 27 Fass'tan oluşur ve her Fass bir peygambere ait bir hikmeti taşır^K1. Mûseviyye Fassı'nın başlığı olan "Fasl-ı Hikmet-i Ulviyye fî Kelimet-i Mûseviyye" (Mûsevî kelimesinde bulunan yüce hikmetin açıklamasına dair bölüm), bu Fass'ın temel konusunu oluşturur^{s.1, 10}. "Yüce hikmet"in Hz. Mûsâ'ya izafe edilmesinin sebebi, onun şanlı peygamberlerin birçoğu üzerine çeşitli yönlerden üstünlük sahibi olması ve mertebesinin yüce olmasıdır^{s.1, 2, 4}. Bu üstünlük, Allah'ın "Ey Mûsâ! Ben seni risaletlerimle ve kelâmımla insanlar üzerine seçkin kıldım" hitabıyla açıklanır^{s.1, 2, 5}. Tasavvufta hikmet, Allah'ın "el-Hakîm" isminin tezahürü olarak âlemde her şeyin bir nizam ve gaye üzere yaratılmış olmasıyla ilgili akâidî bir kademeye sahiptir^K1. Hz. Mûsâ'daki "yüce hikmet" de bu ilahî düzenin ve gayenin özel bir tecellisi olarak anlaşılmalıdır. Nitekim "Yüce Allah alîmdir ve hakîmdir" ifadesi, Allah'ın ilim ve hikmet sıfatlarının varlığına işaret eder^{s.897, 898}. Fusûsu'l-Hikem'in akla dayalı bir eser olmadığı, bilakis Hz. Şeyh'in ilhamla yazdığı bir metin olduğu göz önüne alındığında^s.252, "yüce hikmet" kavramı da ilahî bir feyz ve özel bir seçkinliğin neticesi olarak değerlendirilmelidir. Feyz, ancak yatkınlık (isti'dâd) sebebiyle meydana gelir ve tam fakir, insan türünden mutlak kâmil olan kimsedir^s.531. Bu da Hz. Mûsâ'nın bu yüce hikmete mazhar olmasındaki ilahî seçimin ve onun kemal mertebesinin önemini vurgular.

Kaynaklar: K1, s. 26, 197 · Kelime-i Mûseviyye — s. 1, 2, 4, 5, 10, 252, 531, 897, 898

"Kelime-i Mûseviyye" adlı eser, İbn Arabî'nin "Fusûsu'l-Hikem" adlı eserinin bir bölümü olan "Kelime-i Mûseviyye Fassı"nın şerhidir^{s.13, 284, 285}. Bu durum, eserin tasavvufî geleneğin önemli ve derinlikli metinlerinden birine odaklandığını göstermektedir. Eserin, tasavvuf yolundaki kardeşler (ihvân) tarafından el yazısıyla kopyalandığı bilgisi^{s.13, 284, 285}, bu tür metinlerin genellikle belirli bir seviyeye ulaşmış sâlikler arasında elden ele dolaştığını ve üzerinde çalışıldığını ima eder.

Yazarın, "Fusûsu'l-Hikem'in aklî eserlerden olmadığını, ifadelerinin aklî çıkarımlara dayalı düşüncelere yüklenemeyeceğini" belirtmesi önemlidir^s.8. Hz. Şeyh'in (İbn Arabî) "Ben ancak bana ilham olunan şeyi ilham ederim. Ve ben bu yazılı metinde ancak benim üzerime inen şeyi indiririm" sözüyle, eserin ilham ve keşfe dayalı bir içeriğe sahip olduğu vurgulanmaktadır^s.8. Bu tür eserler, genellikle tasavvufî terminolojiye, kavramlara ve düşünce sistemine vakıf olmayı gerektirir. "Hâl"in zuhûru ve yerleşmesi gibi konuların işlendiği tasavvufî metinlerde^K2, sâlikin belirli bir terbiye ve sülûk sürecinden geçmesi gerektiği belirtilir. "Kelime-i Mûseviyye" gibi eserler, bu derinlikli konuları ele aldığından, tasavvufa yeni başlayanlar için anlaşılması güç olabilir. Zira tasavvufî hakikatlerin gerçekleşmesi, ilâhî tasarruf, sâlikin amelî gayreti ve mürşidin terbiyesi gibi üç boyutlu bir süreci içerir^K2. Bu nedenle, eserin içeriği ve yazılış biçimi, tasavvufî yolculukta belirli bir mesafe kat etmiş veya en azından temel bilgilere sahip okuyuculara hitap ettiğini düşündürmektedir.

Kaynaklar: Kelime-i Mûseviyye — s. 8, 13, 284, 285 · K2

Fusûsu'l-Hikem, tasavvuf metafiziğinin zirvesi olarak görülür ve klasik tasavvuf dilinde "Fusûs'u anlayan tasavvufu tahkîk etmiş demektir" tabiriyle önemi belirtilir (Fusûsu'l-Hikem, K1-26). Eserin yapısı, her biri bir peygamberin temsil ettiği bir hikmeti taşıyan 27 Fass'tan oluşur. Örneğin, Âdemiyye Fassı Hikmet-i İlâhî'yi, Şîsiyye Fassı Hikmet-i Nefthiyye'yi, Nuhiyye Fassı ise Hikmet-i Subbûhiyye'yi içerir (Fusûsu'l-Hikem, K1-26). İbn Arabî'nin bu eseri, aklî çıkarımlara dayalı düşüncelerin bir ürünü olmayıp, doğrudan ilham yoluyla kalbine inen hakikatlerin bir ifadesidir^s.252-253. Bu ilhamî nitelik, eserin sıradan bir kitap olmaktan ziyade, vahy-i ilhâmî'nin bir tezahürü olduğunu gösterir (Fusûsu'l-Hikem, K1-26). Fusûsu'l-Hikem, Fütûhât-ı Mekkiyye ile birlikte Hicrî 628 senesinde ortaya konulmuş olup, her iki eser de Şeyh-i Ekber'in kalbine velâyet mührü kandilinden inmiş olduğu için içerik farklılıklarından uzaktır^s.259. Eserin aslı, İbn Arabî'nin kendi ifadesiyle, kendisine ilham olunanı ve üzerine ineni yazdığı bir metindir^s.252-253. Bu durum, Fusûsu'l-Hikem'in tasavvufî bilginin kaynağı ve aktarım biçimi açısından özel bir yere sahip olduğunu ortaya koyar.

Kaynaklar: Kelime-i Mûseviyye — s. 252, 253, 259

İbn Arabî, Fusûsu'l-Hikem'in Mûsevîyye Fassı'nda Firavun'un imanını derinlemesine inceler. Geleneksel anlayışın aksine, Firavun'un boğulma anındaki imanının sahih olduğunu savunur. Bu sahihlik, Şeyh'in "Allah Teâlâ onu imanı sırasında kabzetti" sözüne dayanır^s.304. Bu ifade, Firavun'un imanının varlığı hakkında açık bir hüküm olarak değerlendirilir^s.302. Eğer Firavun'un imanı sahih olmasaydı, Musa (a.s.)'ın ona hiçbir faydası olmamış olacaktı; oysa Allah Teâlâ'nın Musa (a.s.) ile onları faydalandırdığı kesin olarak belirtilmiştir^{s.304, 305, 306}.

Firavun'un imanı, "iman-ı be's" (azap anındaki iman) olarak kabul eden topluluğun görüşüne karşıt olarak, İbn Arabî bu imanın geçerliliğine işaret eder^s.830. Firavun'un faydası, ancak imana nail olmakla gerçekleşmiş olur^{s.301, 302}. Bu imanın meyvesi ahirette görülecek ve bu makbul ve sahih iman ile Musa (a.s.) Firavun'un göz aydınlığı olacaktır^s.297. Firavun'da bâtınî kudret olmamakla birlikte, hükümdarlık rütbesi mevcuttu ve bu rütbe, Musa (a.s.) üzerinde kudret eserini ortaya koymasıyla Firavun için bir şahittir^{s.730, 731}. İbn Arabî, bu tasavvufî yorumla, Firavun'un imanının Allah katında kabul gördüğünü ve bunun ilahî hikmetin bir tecellisi olduğunu ortaya koyar.

Kaynaklar: Kelime-i Mûseviyye — s. 297, 301, 302, 304, 305, 306, 730, 731, 830

Necdet Ardıç'ın eserlerini daha iyi anlamak için öncelikle tasavvufî irfan geleneğinin temel taşları olan eserlere yönelmek gerekmektedir. Zira Ardıç, günümüz Uşşâkî tarikatının önemli mürşidlerinden olup, tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan müstesna şahsiyetlerdendir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Özellikle İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem ve Fütûhât-ı Mekkiyye gibi eserleri, Ardıç'ın metinlerinin temelini oluşturur. Bu iki yüce eser, Şeyh-i Ekber'in kalbine velâyet mührü kandilinden inmiş ilimlerle dolu olup, Ardıç'ın eserleriyle içerik farklılıklarından uzaktır^s.259-260. Dolayısıyla, Fusûsu'l-Hikem'in şerhleri ve Fütûhât-ı Mekkiyye'nin ilgili bölümleri, Ardıç'ın anlatımındaki derinlikleri kavramak için elzemdir.

Ayrıca, tasavvufî kavramları açıklayan eserler de Ardıç'ın metinlerini anlamada yardımcı olacaktır. Örneğin, "basîret" kavramının işlendiği metinler, sâlikin eşyânın hakîkatini, ardındaki esmâî tecellîyi ve Hak'la olan bağını idrâk etme melekesini anlamak için önemlidir^K1. Basîret, kalbin gözü olup, zâhir gözünün göremediğini gören iç idrâktir (Kalp Gözü Wiki). Bu bağlamda, Mûseviyye Fassı'nda Hızır kıssasıyla bağlanan basîretin dört kademesi (ferâset, keşfî basîret, rü'yet-i kalbiyye, rü'yet-i ayniyye) gibi konuları açıklayan eserler faydalı olacaktır^K1. Kehf 65'teki Hızır'a verilen "ilm-i ledünnî" (kendi katımızdan ilim öğrettik) ayetiyle bağlantılı olan bu kavramlar, Ardıç'ın eserlerindeki hikmetleri kavramak için anahtar niteliğindedir^K1.

Son olarak, "mükâşefe" gibi tasavvufî hâlleri ve bunların zuhûrunu ve yerleşmesini (rusûh) açıklayan eserler de Ardıç'ın metinlerindeki mânevî tecrübeleri anlamak için önemlidir^K1. Mükâşefe, sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâklere verilen isim olup, mücâhedenin meyvesidir^K1. Bu tür kavramların işlendiği eserler, Ardıç'ın tasavvufî irfanını daha iyi idrak etmeye olanak sağlayacaktır.

Kaynaklar: Kelime-i Mûseviyye — s. 259, 260 · K1, s. 50, 231