Kelime-i Üzeyriyye

Kelime-i Üzeyriyye, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserinde Hz. Üzeyr (a.s.)'ın temsil ettiği hikmeti ifade eder ve "hikmet-i kaderiyye" olarak adlandırılır^s.1. Bu hikmet, Hz. Üzeyr'in kader sırrını idrak etme arayışıyla yakından ilişkilidir. Hz. Üzeyr'in bu arayışı, Hakk'ın ilmi, iradesi ve kudretinin eşyaya taallukunu, yani kaderin işleyişini anlamaya odaklanmıştır^s.86.

Hz. Üzeyr'in bu talebi, "Allah Teâlâ mevtinden sonra bunu nasıl ihyâ eder?" (Bakara, 2/259) şeklindeki sorusuyla somutlaşmıştır. Bu soru, ölülerin nasıl diriltildiğinin kendisine gösterilmesini istemekle, aslında ilâhî keşif yoluyla idrak edilen kader sırrını talep etmek anlamına gelmiştir^s.96. Ancak bu talep, nübüvvet makamının gerektirdiği bir duruşa aykırı bulunmuştur. Zira nübüvvet makamının hakkı, her azîmi ilâhî kudretin yanında küçük görmektir; oysa Hz. Üzeyr'in sorusunda kudretullah için bir istib'âd ve isti'zâm (uzak görme ve yüceltme) manası olduğu belirtilmiştir^s.85.

Kader ilmi, Hakk'ın ilâhî hasâisinden olup, eşyanın a'yân-ı sâbitelerine ve hakikatlerine ıttılâ' yalnızca Hakk'a mahsustur. Bu bilgi, ancak Hakk'ın ilâhî iradesiyle seçilmiş kullarına verilir^s.96. Bu bağlamda, Kelime-i Üzeyriyye, fânî-fillâh olup Hakk'a sığınan ve Hakkânî vücutla var olan kimsenin sırr-ı kadere ve hikmet-i kaderiyyeye muttali' olabileceğine işaret eder. Nitekim Hz. Üzeyr'in imâte ve ihyâ edildikten sonra sırr-ı kadere vâkıf olduğu belirtilir^s.3. Bu durum, ilâhî ilmin zâtî bir sıfat olduğunu ve ezelî ilimde olan şeylere vücudun ifâza edildiğini gösterir^s.15. İnsan-ı kâmil ise, kendi aynasında tüm a'yânı müşâhede edebilir^s.103.

Kaynaklar: Kelime-i Üzeyriyye — s. 1, 3, 15, 85, 86, 96, 103

Üzeyr (a.s.), İbn Arabî'nin Füsûsu'l-Hikem adlı eserinde "hikmet-i kaderiyye" ile ilişkilendirilen bir peygamberdir (Hz. Üzeyr (a.s.) wiki). Onun kıssası, kaderin sırlarına vâkıf olma arayışı üzerine kuruludur. Üzeyr (a.s.)'ın bu isteği, özel bir yol üzere olduğu için ilahi bir azarlamayla karşılaşmıştır^s.82-83. Bu azarlamanın temelinde yatan sebeplerden biri, Üzeyr (a.s.)'ın bir peygamber olarak halkı davet etmekle görevli olması ve kader sırrı ilminin bu göreve aykırı olmasıdır^s.84. Zira kader sırrına vâkıf olmak, yalnızca Hakk'a özgü bir durumdur^s.2-3. Ayrıca, Üzeyr (a.s.)'ın halktan, varlığı imkânsız olan bir şeyi talep etmiş olduğu da belirtilir^s.117.

Ancak bu ilahi uyarı, aynı zamanda Üzeyr (a.s.)'a Yüce Allah'tan bir lütuf olarak da değerlendirilir^s.127. Zira o, 100 yıl ölü kalıp diriltildikten sonra kader sırrına vâkıf olmuştur^s.2-3. Bu tecrübe, onun ölüleri diriltme konusundaki ilme'l-yakîn seviyesindeki bilgisini, fiilen kendi nefsinde yaşayarak hakka'l-yakîn zevkine dönüştürmesini sağlamıştır. O, kemiklerin nasıl birleşip etle kaplandığını tahkik ile muayene etmiştir^{s.91, 94}. Bu durum, kader hikmetinin, mülk hikmetini takip etmesiyle açıklanır; yani mülk ve şiddet Hakk'ın ve ilahi isimlerin olup, kader sırrına vâkıf olmak da Hakk'a mahsustur^s.3.

Kaynaklar: Kelime-i Üzeyriyye — s. 2, 3, 82, 83, 84, 91, 94, 117, 127

Bu bölüm, Fusûsu'l-Hikem'deki Üzeyr Kelimesi'nin "Hikmet-i Kaderiyye" başlığı altında incelenen kısmını ele almaktadır. Hz. Üzeyr'in hakikati, kader sırrının bilgisiyle doğrudan ilişkilidir^s.1. Tasavvufî anlayışa göre, kader, Allah'ın eşya üzerindeki hükmüdür. Bu hüküm, Allah'ın eşyaya ve eşyada olan ilminin sınırları dâhilinde gerçekleşir. Daha derinlemesine bakıldığında, Allah'ın eşyadaki ilmi, "ma'lûmât"ın yani bilinen şeylerin kendi özlerinde ne hâl üzere sâbit idiyse, o bilinenlerin Hakk'a verdiği şeyin sınırı üzerinedir^{s.193, 194}. Bu ifade, eşyanın ezelî ve değişmez hakikatleri olan a'yân-ı sâbite kavramına işaret eder. A'yân-ı sâbite, vâhidiyyet mertebesinde Hak'ın ilminde sâbit olan, her şeyin ezelî mâhiyetleridir^K1.

Vâhidiyyet, Hak'ın sıfat ve esmâ ile taayyün ettiği teklik mertebesidir ve kesretin menşeidir^K1. Bu mertebede, ilâhî isimler ve sıfatlar tafsîl bulur ve eşyanın ezelî hakikatleri burada mevcuttur. Dolayısıyla, kaderin hikmeti, eşyanın bu ezelî hakikatlerinin ilâhî ilimdeki sâbitliği ve bu sâbitliğin Allah'ın hükmüne yansımasıyla açıklanır. Bu bağlamda, Üzeyr Kelimesi'nin kader hikmeti, her bir varlığın kendi özündeki ezelî istidadının ve bu istidada uygun olarak ilâhî takdirin nasıl tecelli ettiğini anlamaya yönelik bir kapı aralar. Bu, aynı zamanda her kulun özel Rabbi olan Rabb-ı hâs kavramıyla da ilişkilidir, zira her varlık kendi özel istidadına göre bir tecelliye mazhar olur (İsmail Fassı).

Kaynaklar: Kelime-i Üzeyriyye — s. 1, 193, 194 · K1, s. 168

"Kader hikmeti", özellikle Kelime-i Üzeyriyye Fassı'nda ele alınan ve Hz. Üzeyr (a.s.)'ın hakikatiyle özdeşleşen bir kavramdır^{s.1, 6, 8}. Bu hikmet, Cenâb-ı Hakk'ın "el-Hakîm" isminin bir tezahürü olarak, âlemdeki her şeyin bir nizam ve gaye üzere yaratılmış olduğu akâidî hikmetin bir parçasıdır^K1. Hz. Üzeyr'in, Hırbe köyünün harabe halini görüp "Allah Teâlâ bu harabeleri ölümünden sonra nasıl diriltir?" diye hayrete düşmesi ve ardından ölüp diriltilerek kader sırrına vâkıf olması, bu hikmetin somut bir örneğidir^{s.1, 2, 3}.

Bu hikmet, kazâ ve kader hükümlerinin idrak edilmesini içerir ve "mülk hikmeti"ni takip eder; zira mülk ve şiddet Hakk'a ve ilâhî isimlere aittir, kader sırrına vâkıf olmak da Hakk'a mahsustur^{s.2, 7}. Sâlikin, Allah'ta fânî olup Hakk'ın varlığıyla var olduktan sonra kader sırrına ve kader hikmetine muttali olacağına işaret edilir^s.3. Bu durum, sâlikin keşif ve tecellî yoluyla zevkî idrake ulaşmasıyla mümkündür^{s.123, 124, 125}. Kaderin mahiyetini sorgulamaktan vazgeçmeyen bir kimsenin nübüvvet divanından isminin silineceği, ancak velayetinin baki kalacağı ve emirlerin ona keşif ve tecellî üzere geleceği belirtilir^s.159. Bu, ilmî hikmetin bir üst mertebesi olup, eşyanın ardındaki gaye ve illeti bilme, "niçin" (lima) sorusunun cevabını bulma ve her amelin ardındaki Hakk'ın hükmünü görme çabasıdır^K1.

Kaynaklar: Kelime-i Üzeyriyye — s. 1, 2, 3, 6, 7, 8, 123, 124, 125, 159 · K1, s. 197

Üzeyr (a.s.)'ın kader sırrına vâkıf olması, onun 100 yıl ölü kalıp diriltilmesi hadisesiyle doğrudan ilişkilidir. Bu olay, ona kaderin işleyişine dair bir idrâk kapısı açmıştır^s.3. Ancak Üzeyr (a.s.), bu sırra vâkıf olmayı, peygamberlere özgü olan vahiy yoluyla talep etmiş ve bu talebi, peygamberlik vazifesi olan halkı davet etmeye aykırı düşmüştür^{s.82, 83, 84}. Bu sebeple, Yüce Allah'tan kendisine bir azarlama gelmiştir. Hadîs-i şerîfte bildirildiğine göre, Hak Teâlâ ona "Eğer vazgeçmezsen ismini silerim" buyurmuştur^s.83. Bu ilâhî hitap, Üzeyr (a.s.)'ın kader sırrını öğrenme isteğinin, ilâhî zevk ve ilâhî bilgi yoluyla değil, uygun olmayan bir tarzda gerçekleştiğini göstermektedir^s.85. Tasavvufî açıdan, hiçbir peygamber ve velinin, bütün sabit hakikatlerin özlerini kuşatıcı bir şekilde bilme imkânı yoktur; zira bu ilim, ilâhî özelliklerdendir^{s.126, 127}. Peygamberlere kader sırrı hakkında ancak Yüce Allah'ın keşfettiği kadar bir ilim hâsıl olur ve davet anında bu dahi onlardan gizlidir. Çünkü bazı sabit hakikatlerin gerçekleri kendilerine keşfolunsa, davetlerinde gevşeklik meydana gelebilirdi^s.125. Dolayısıyla Üzeyr (a.s.)'ın kader sırrına vâkıf oluşu, Hakk'ın kendi hakikatini keşfetmesiyle sınırlı kalmış, sabit hakikatlerin özlerine kuşatıcı bir şekilde vâkıf olma imkânı olmadığı ortaya çıkmıştır^{s.126, 127}.

Kaynaklar: Kelime-i Üzeyriyye — s. 3, 82, 83, 84, 85, 125, 126, 127

Kelime-i Üzeyriyye, içeriği itibarıyla tasavvufî derinliği olan ve Hak'la özel bir münasebet kurmuş kimselere hitap eden bir eserdir. Eserin yazılış amacı, "Allah Teâlâ'nın ilimlerini ancak O'nun için bilen ve O'nun tarafından anlaşılan kimseler için kaderin sırrını açıklamak" olarak belirtilir^s.52. Bu ifade, eserin sıradan okuyuculardan ziyade, ma'rifetullah yolunda ilerlemiş, Hak'ın sırlarına vâkıf olmaya aday kişilere yönelik olduğunu gösterir.

Tasavvufî metinlerde "fenâ fillâh ehli" olarak tanımlanan velîler, Hak'ın hitaplarına mazhar olan ve O'nunla söyleşme hâlinde bulunan kişilerdir (Risâle-i Gavsiyye, K1-12). Kelime-i Üzeyriyye'nin de benzer bir idrak seviyesine sahip okuyuculara seslendiği anlaşılmaktadır. Eser, insanın "esmâ-i ilâhiyye'nin câmî mahalliyeti" yani Hak'ın bütün isimlerini taşıyan bir mahal olması hakikatini ele alır (Emânet Âyeti, K1-405). Bu derin hakikati kavrayabilmek, ancak belli bir mânevî olgunluğa erişmiş kimseler için mümkündür.

Ayrıca eserde rızkın sadece maddî değil, "ilimler gibi ruhanî" yönü olduğuna dikkat çekilir^s.43. Bu ruhanî ilimlere vâkıf olabilen, yani Hak'tan gelen ilham ve keşiflerle beslenen kişiler, eserin hitap ettiği zümreyi oluşturur. Eser, kaderin hükümleri, ilâhî kazânın eserleri ve adalet ile Hakem isminin tecellileri gibi konuları işlerken^{s.52, s.187, s.198}, bu konuların idraki için özel bir mânevî hazırlık ve anlayış gerektirdiğini ima eder. Bu nedenle Kelime-i Üzeyriyye, tasavvufî irfan geleneğinde derinleşmiş, Hakikat yolunun yolcuları için kaleme alınmış bir eserdir.

Kaynaklar: Kelime-i Üzeyriyye — s. 43, 52, 187, 198

Eserin "Kelime-i Üzeyriyye" olarak adlandırılması, tasavvufî geleneğin peygamberlere atfettiği özel "kelime" veya "hakikat" anlayışına dayanır. Her peygamberin, ilâhî isim ve sıfatların belirli bir vechesini temsil ettiği kabul edilir. Hz. Üzeyr'in hakikati ise "hikmet-i kaderiyye" yani kaderin hikmetini idrak etme yönündeki özel ilgisi ve bu sırrın bilgisine olan rağbetidir^s.1. Bu bağlamda, eserin ana teması, ilâhî kazâ ve takdîrin işleyişini, kulun ezelî isti'dâdıyla olan ilişkisini ve bu isti'dâdın ilâhî ilimdeki yerini açıklamaktır^s.13.

Eserde, Cenâb-ı Hakk'ın kazâ ve takdîrinin kendi ilmine, ilminin ise kulun bilinen isti'dâdına tâbi olduğu belirtilir. Kulun ezelde kendi isti'dâdına göre bir hüküm talep ettiği ve Hakk'ın da bu talebe uygun olarak varlık bahşettiği ifade edilir^s.13. Bu durum, küfür, isyan ve cehalet gibi olumsuzlukların dahi kulun zâtında potansiyel olarak mevcut olan şeylerden kaynaklandığını gösterir; Hakk'ın ise sadece varlık bahşederek bunları ortaya çıkardığı vurgulanır^s.13. Bu anlayış, ilâhî isimlerin karşılıklı olarak tecellî etmesine yol açar; bazı sabit hakikatler cemâlî isimleri (Latîf, Cemîl), bazıları ise celâlî isimleri (Kahhâr, Celîl) talep eder ve bunların zuhur yerleri olur^{s.66, s.8}. Hz. Üzeyr'in kader sırrına dair suali, Hakk'ın itâb sûretinde bir hitabına sebep olmuş ve bu durum, velâyetin özel bir rütbesi olan nübüvvet ve risâletin bu dünyada inkıtâıyla ilişkilendirilmiştir^s.161. Bu nedenle, eser, Hz. Üzeyr'in şahsında kaderin derin hikmetlerini ve ilâhî takdîrin inceliklerini ele alarak bu ismi taşımaktadır.

Kaynaklar: Kelime-i Üzeyriyye — s. 1, 8, 13, 66, 161