Kelime-i Ya'kûbiyye

Kelime-i Ya'kûbiyye, "hikmet-i rûhiyye"nin beyan edildiği bir fassı ifade eder^{s.1, 3}. Bu hikmetin Kelime-i Ya'kûbiyye'ye tahsis edilmesinde iki temel vecih bulunur. Birincisi, Hz. Ya'kûb'un oğullarına yaptığı vasiyetle ilgilidir^s.1. İkincisi ise, Hz. Ya'kûb'un dilinden beyan edilen "Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin" ayet-i kerimesine dayanır; burada "rûhiyye" kelimesi "râ" harfinin üstün okunmasıyla "revhiyye" olarak da anlaşılabilir^s.4. Bu bağlamda Kelime-i Ya'kûbiyye, "hikmet-i dîniyye-i rûhiyye" olarak telakki edilir, zira ruh ile din arasında bir tedbir, yani bir düzen ve işleyiş mevcuttur^s.2. Bu fassın esasını, din ve ahkâmına dair hakikatler teşkil eder. Çünkü insanın hem dünya hayatındaki varoluşu hem de ölümden sonraki dirilişi, ruh ve dinin tedbirini kapsar^s.2. Dinin tedbiri iki vecih üzeredir: biri nizam-ı âlemi muhafaza eden "siyaset", diğeri ise ahiret işlerine ve işlerin akıbetine nazar eden "nefsi hıraset"tir^s.4. Hz. Ya'kûb'un üzerine din emrinin galip gelmesi ve dini evlatlarına tavsiye etmesi sebebiyle, Kelime-i Ya'kûbiyye, dini ve ahkâmını içeren "hikmet-i rûhiyye" ile vasıflandırılmıştır^s.4. Bu hikmet, aynı zamanda, her bir halin ardından gelen halin, önceki halin "cezası" veya "ukubeti" olduğu anlayışını da içerir^{s.129, 249}. Bu durum, müminlerin kötü sohbetlerden etkilenerek inkâr ve isyan hallerine düşebileceği ve bu hallerin de birer ukubet olduğu şeklinde açıklanır^s.249.

Kaynaklar: Kelime-i Ya'kûbiyye — s. 1, 2, 3, 4, 129, 249

Muhyiddîn İbn Arabî, tasavvuf dünyasında Şeyh-i Ekber olarak bilinen ve tasavvufun en büyük teorisyeni kabul edilen bir zattır (Muhyiddin İbn Arabi, Wiki). Onun eserleri, tasavvufî düşüncenin derinliklerini ve kapsamını ortaya koyar. En meşhur eserlerinden biri olan Fusûsu'l-Hikem, "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri" anlamına gelir ve tasavvuf metafiziğinin ana metni olarak kabul edilir^K1. Bu eser, her biri bir peygamberin temsil ettiği bir hikmeti içeren 27 bölümden (Fass) oluşur; örneğin Âdemiyye Fassı Hikmet-i İlâhî'yi, Şîsiyye Fassı Hikmet-i Nefthiyye'yi taşır^K1. İbn Arabî'nin ifadesine göre, bu eser Hz. Peygamber tarafından rüyâ yoluyla kendisine yazdırılmış, dolayısıyla sıradan bir kitap değil, ilhamî bir tezahürdür^K1.

Diğer büyük eseri Fütûhât-ı Mekkiyye ise "Mekkî Fetihler" anlamına gelir ve 560 bâbdan oluşan, tasavvuf metafiziğinin ansiklopedik kaynağıdır^K1. İbn Arabî, bu eseri Mekke'de Kâbe'yi tavaf ederken elde ettiği manevî açılımlar (fetihler) sayesinde yazdığını belirtir^K1. Eserin yazımına 1202'de Mekke'de başlanmış ve 1238'de Şam'da tamamlanmıştır; bu da 36 yıl süren kapsamlı bir telif çalışmasını gösterir^K1. Fütûhât, ibadet, ahlak, kozmoloji, velayet hiyerarşisi, esmâü'l-hüsnâ gibi tasavvufî bilginin tüm dallarını işleyen altı ana bölüm ve 560 bâb içerir^K1. İbn Arabî'nin bu eserlerindeki bazı beyanları, özellikle "Hak'ın bilinenleri, kendi zâtlarından Hakk'a ilim verdi" gibi ifadeleri, bazı âlimler tarafından tartışmalı bulunmuş ve farklı yorumlara yol açmıştır^{s.112, s.113}.

Kaynaklar: K1, s. 26, 296 · Kelime-i Ya'kûbiyye — s. 112, 113

Kelime-i Ya'kûbiyye, Fusûs'ül-Hikem geleneğinde Hz. Ya'kûb'a (a.s.) atfedilen hikmetleri içeren bir bölümdür. Bu fassın ana teması "hikmet-i rûhiyye"dir ve bu hikmetin Kelime-i Ya'kûbiyye'ye tahsis edilmesinde iki temel vecih bulunur^s.1. Birincisi, Hz. Ya'kûb'un oğullarına vasiyetini bildiren ayet-i kerimeye göre "rûhiyye" kelimesinin "râ" harfinin ötresiyle okunmasıdır^s.1. Bu bağlamda Kelime-i Ya'kûbiyye, "hikmet-i dîniyye-i rûhiyye" olarak nitelendirilir ve "rûh" ile "dîn" arasındaki tedbîr, bu fassın temelini oluşturan dîn ve ahkâmına dair hakikatleri teşkil eder^s.2. İnsanî neş'etin hem bu dünyada hem de ba'de'l-ba's (yeniden diriliş sonrası) ruh ve dînin tedbîrini içerdiği belirtilir^s.2.

"Hikmet-i rûhiyye"nin Kelime-i Ya'kûbiyye'ye tahsisindeki ikinci vecih ise, Hz. Ya'kûb'un dilinden beyan buyurulan "Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin" (Yusuf, 12/87) ayet-i kerimesidir; burada "revhiyye" kelimesi "ra" harfinin üstün okunmasıyla ifade edilir^s.4. Dînin tedbîri de iki vecih üzerinedir: Biri, âlem nizamını koruyan "siyâset"; diğeri ise nefsi hıraset (koruma) ile âhiret işlerine ve işlerin akıbetlerine nazar etmektir^s.4. Hz. Ya'kûb'un dînî emirlerin kendisi üzerinde gâlip olması ve bu emirleri evlatlarına tavsiye etmesi, Kelime-i Ya'kûbiyye'nin dîn ve ahkâmını içeren "hikmet-i rûhiyye" ile tavsif edilmesinin sebebidir^s.4.

Fass ayrıca, her hâlin ardından gelen hâlin, önceki hâlin "cezası" olduğu düsturunu açıklar. Örneğin, açlık hâlini yemek yeme hâli, onu tokluk hâli, onu da doğal dışkılama hâli takip eder ve her bir sonraki hâl, bir öncekinin "cezası"dır. Bu düstur, dünyevî ve uhrevî tüm hâllere tatbik edilebilir^{s.129, 10}. Cenâb-ı Hakk'ın mükelleflerin hâlleri hakkında bâtınî ve zâhirî olmak üzere iki vecih üzere hükmettiği belirtilir. Bâtınî hüküm, kulun ilm-i ilâhîdeki ayn-ı sâbitesinin sübûtunda Hakk'a verdiği ilme taalluk eden irâde-i ilâhiyyedir; yani kulun ayn-ı sâbitesi mü'min olarak biliniyorsa, Hak onun îmânına hükmeder^s.179. Fass, mü'minlerin kötü sohbetlerden etkilenerek inkâr ve maâsîye düşebileceğini ve bu durumun ilâhî bir ukubetle sonuçlanabileceğini de vurgular^{s.249, 246}.

Kaynaklar: Kelime-i Ya'kûbiyye — s. 1, 2, 4, 10, 129, 179, 246, 249

Kelime-i Ya'kûbiyye'de "ruhanî hikmet" kavramı, Hz. Yakup'un (a.s.) şahsında ve onun oğullarına vasiyetinde^{s.1, 5} tezahür eden özel bir hikmet olarak açıklanır. Bu hikmet, "râ" harfinin fethasıyla "hikmet-i revhiyye" olarak da nitelendirilir^s.6-7. Temelinde, dinin ve onun hükümlerinin ruh ile olan ayrılmaz bağı yatar. İnsan yaratılışında din ile ruhun tedbirde ilişkisi olduğu için, din ruh mesabesinde bulunur ve Yakup Kelimesi bu "ruhanî hikmet" ile nitelendirilir^s.4.

Bu hikmetin özü, kişinin Rabbine boyun eğmesiyle (inkıyâd) elde edilen rahatlık ve huzurdur. Zira boyun eğmemek, azabın ve dolayısıyla elem ve ızdırabın doğal sonucudur^s.6-7. Tasavvufî anlamda hikmet, Allah'ın eşyayı yerli yerine koyma sıfatı olan "el-Hakîm" isminin bir tezahürüdür^K1. "Ruhanî hikmet" de bu bağlamda, Allah'ın her şeyi bir nizam ve gâye üzere yaratmasının (Mü'minûn 115) ruh ve din eksenindeki yansımasıdır. Eşyadan her bir şeyin kemale yönelik olduğu ve insanın idrak edici bir varlık olarak bu kemal yolculuğunda ruh ve dinin düzenlemesine ihtiyaç duyduğu vurgulanır^{s.50, 4}. Bu hikmet, aynı zamanda fetret dönemlerinde Eflatun ve Sokrat gibi hikmet ehli kişilerin nefsi arındırmak için koyduğu övülmüş kanunları da kapsar; ancak bu kanunların geçerliliği yeni bir şeriat gelene kadar devam eder^{s.8-9, 11-13}.

Kaynaklar: Kelime-i Ya'kûbiyye — s. 1, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 13, 50 · K1, s. 197

"Kelime-i Ya'kûbiyye" adlı eserin kimler için yazıldığına dair kaynaklarda açık bir ifade bulunmamakla birlikte, metnin içeriği ve kullanılan dil, eserin tasavvufî bir derinliğe sahip olduğunu göstermektedir. Eser, kulun üzerinde Hakk'ın eserinin, kulun ezeldeki tekil sabit hakikatinin bulunduğu hal üzere meydana geldiğini belirtir^s.100. Bu tür ifadeler, tasavvufî bilgi ve tecrübe sahibi olan, Hakk'ın tecellilerini ve kulun mânevî mertebelerini anlamaya çalışan kişilere yöneliktir.

Eserde, Hakk'ın eserleriyle "İlah" olarak adlandırıldığı, kulun ise eserleriyle "mutlu" olarak adlandırıldığı ifade edilir^{s.19, 20, 21}. Bu, dinin ikame edilmesi ve şeriata boyun eğilmesi durumunda Yüce Allah'ın kulu kendi nefsi mertebesine indirmesi gibi konuları içerir. Bu tür mânevî terbiye ve sülûk mertebeleri, ancak tasavvuf yolunda ilerleyen, nefs mertebelerini aşmaya çalışan sâlikler tarafından idrak edilebilir.

Ayrıca, Abdülkerîm Cîlî'nin "el-İnsânu’l-Kâmil" adlı eserinden yapılan alıntılar^s.111, ilim ve zâtî sıfatlar gibi derin tasavvufî konuları ele almaktadır. Bu da eserin, tasavvufî irfan geleneğine vâkıf olan ve bu alanda bilgi edinmek isteyen okuyuculara hitap ettiğini gösterir. Necdet Ardıç'ın "İrfan Mektebi (Hakk Yolu)" gibi eserlerinin de nefs mertebelerini ve Hakk yolunu anlattığı göz önüne alındığında (İrfan Mektebi (Hakk Yolu), WIKI), "Kelime-i Ya'kûbiyye"nin de benzer bir kitleye, yani tasavvufî hakikatleri idrak etmeye çalışanlara yönelik olduğu sonucuna varılabilir.

Kaynaklar: Kelime-i Ya'kûbiyye — s. 19, 20, 21, 100, 111

Kelime-i Ya'kûbiyye'den elde edilen pratik ders, sâlikin kendi iç âlemine ve dış amellerine dikkat etmesi gerektiğidir. Zira "kulda Hakk'ın eseri, kulun kendi özelliğine göre meydana gelir"^s.74. Bu, her bireyin kendi tekil sabit hakikati (ayn-ı sâbite) doğrultusunda ilâhî tecellîlere mazhar olacağı anlamına gelir^s.100. Bu hakikat, sâlikin sülûkünü dört temel eksende ele almasını gerektirir:

1. Niyet Boyutu: Sâlik, her ameline başlamadan önce kalbini Allah'a yöneltmelidir. Çünkü "Allah, kişinin sûretine ve malına bakmaz; kalplerinize ve amellerinize bakar" (Müslim, Birr 33). Bu, kalbin yöneliminin, yani niyetin, amelin özünü oluşturduğunu gösterir^K2.
2. Fiil Boyutu: Niyetin uzuvlara intikal ederek amele dönüşmesi esastır. Hakk'ın emirlerine "inkıyâd" etmek, yani itaat etmek, sâlikin kendi nefsinde bir eser vücuda getirir. Sâlik O'na itaat ettikçe, O da sâlike itaat eder ve onun kemâlini verir^s.24. Bu, zikir gibi temel pratiklerin (Zikir, Wiki) ve riyâzâtın^K1 fiilî karşılıklarıdır.
3. Hâl Boyutu: Sürekli ve ihlâslı ameller, kalpte hâller bırakır. Bu hâller, sâlikin kalbine ilâhî bir lütuf olarak gelen geçici keyfiyetlerdir^K2. Hâllerin yerleşmesi (rusûh) için tertîb-i sülûk, edep ve sohbet gibi şartlar gereklidir^K2.
4. Ma'rifet Boyutu: Niyet, fiil ve hâl eksenindeki ilerlemeler, sâlikin bilgi ve idrâkinin gelişmesine yol açar. Abdülkerîm Cîlî'nin belirttiği gibi, ilim zâta ait ezelî bir sıfattır ve Allah kendisini ve yaratılmışlarını oldukları hâl üzere bilir^s.111. Sâlikin bu ma'rifeti elde etmesi, kendi ayn-ı sâbitesindeki saadet veya şekavet eserini idrâk etmesine yardımcı olur^s.208.

Bu dört eksendeki işleyişin kemâli, niyet ile fiilin, hâl ile ma'rifetin tek bir noktada birleşmesi olan "ihlâs" ile mümkündür^K2. Böylece sâlik, kendi fiilleriyle kendi nefsini inşa eder ve Hakk'ın tecellîlerine daha kâmil bir ayna olur.

Kaynaklar: Kelime-i Ya'kûbiyye — s. 24, 74, 100, 111, 208 · K2 · K1, s. 57

Fusûsu'l-Hikem, tasavvuf metafiziğinin zirvesi olarak kabul edilen bir eserdir ve klasik tasavvuf dilinde "Fusûs'u anlayan tasavvufu tahkik etmiş demektir" ifadesiyle önemi vurgulanır^K1. Eserin yapısı, her biri bir peygamberin temsil ettiği bir hikmeti taşıyan 27 Fass'tan meydana gelir. Örneğin, Âdemiyye Fassı Hikmet-i İlâhî'yi, Şîsiyye Fassı Hikmet-i Nefthiyye'yi, Nuhiyye Fassı ise Hikmet-i Subbûhiyye'yi içerir^K1. Bu bölümler, peygamberlerin manevi mertebeleri ve onlara özgü hikmetler üzerinden ilahi hakikatleri açıklar.

Eserin yazılış süreci ve kaynağı, onun tamamının ilahi bir ilhamla ortaya çıktığını gösterir. İbn Arabî, bu eseri Hz. Peygamber'in rüyasında kendisine yazdırdığını ve kendisinin yalnızca bir mütercim olduğunu açıkça belirtmiştir^{s.115, 157}. Bu durum, esere hata isnat etmenin caiz olmadığını, zira eserin en bilgili peygamber olan Hz. Muhammed tarafından verildiği ve Şeyh-i Ekber'in bu beyanlarına güvenilmesi gerektiği şeklinde açıklanır^{s.115, 116}. Dolayısıyla, Fusûsu'l-Hikem'in tamamı, İbn Arabî'nin kendi şahsi görüşlerinden ziyade, ilahi bir vahy-i ilhamînin tezahürü olarak kabul edilir^K1. Eserin marifetleri ve hakikatleri, kuşatıcı bir şekilde bilindiğinde, başka hiçbir bilgiye ihtiyaç bırakmayacak bir derinlik ve kapsayıcılık sunar^s.102. Bu bütünlük, eserin her bir Fass'ının, vücud mertebeleri ve ilahi isimlerin tecellileri gibi tasavvufi kavramları derinlemesine işlemesiyle sağlanır.

Kaynaklar: K1, s. 26 · Kelime-i Ya'kûbiyye — s. 102, 115, 116, 157

Hz. Ya'kûb'un kıssası, tasavvufî idrakin ve sülûkun karmaşık yapısını gözler önüne serer. Onun Yûsuf'un kokusunu uzaktan alıp, yakındaki kuyuda onu görememesi, Hakikat'in farklı zuhur mertebelerine işaret eder. Bu, sâlikin mânevî yolculuğunda yaşadığı hâl değişimlerini ve zâhir-bâtın arasındaki perdeyi temsil eder. Bir dervişin bazen "târem-i a'lâda", yani semâda oturduğu, bazen de "bastığı yeri görmediği" ifade edilir^s.213. Bu değişkenlik, dervişin tek bir hâl üzere kalmasının mümkün olmadığını, zira böyle bir durumun dünya ve ahiret ahkâmına tebaiyeti imkânsız kılacağını gösterir. Eserde, varlık sahibinin eserleri ve fiilleri ortaya çıkmadıkça, onun bir isimle adlandırılmasının mümkün olmadığı belirtilir^s.28. Her bir varlık hakikati, Hakk'ın latif zâtının hallerinden birinin mazharıdır ve her bir halin kemali fiilen bir mazharda ortaya çıktığında, Yüce Allah o isimle adlandırılır^s.26-27. Bu bağlamda, kulda Hakk'ın eserinin, kulun kendi özelliğine göre meydana geldiği vurgulanır^s.74. Hz. Ya'kûb'un deneyimi, Hakk'ın isimlerinin ve fiillerinin farklı tecellîlerini, insanın bu tecellîlere ayna oluşunu ve mânevî idrakin mertebelerini anlamak için bir anahtar görevi görür.

Kaynaklar: Kelime-i Ya'kûbiyye — s. 26, 27, 28, 74, 213