Kelime-i Yahyâviyye

Kelime-i Yahyâviyye, Fusûs'ül-Hikem'de Hz. Yahyâ'ya atfedilen "hikmet-i celâliyye"nin beyanıdır^s.1. Bu hikmetin Hz. Yahyâ ile ilişkilendirilmesinin iki temel sebebi vardır. Birincisi, Hz. Yahyâ'nın isminin "evveliyyet" vasfını taşımasıdır; yani kendisinden önce hiçbir ferdin "Yahyâ" ismiyle anılmamış olmasıdır^{s.3, 7}. Allah Teâlâ, Hz. Yahyâ'yı "Yahyâ" ismiyle tesmiye ederek, Zekeriyyâ (a.s.)'ın nübüvvet gibi terk ettiği sıfatlarla onun zikrinin bekasını cem etmiştir^s.7. Bu durum, Allah Teâlâ'nın kendi katından bir isim vererek, o ismin ve içerdiği sıfatın birleşmesini sağladığı özel bir lütuftur^{s.10, 14}. İkincisi, Hz. Yahyâ'nın hâlinde kabz, haşyet, rikkat ve huşû gibi celâlî ahkâmın galip olmasıdır^s.3. Celâl, kahra mahsus olan ilahî sıfatları ve rabbanî isimleri ifade eder; ikiliğin (gayr ve mâsivâ) kahrı ve mutlak vahdetin ispatı Celâl'in şanındandır^s.1. Hz. Yahyâ'nın ismi olan "Yahyâ", ilm-i zevkî gibi olup, hem ismi hem de "hayât" sıfatını aynı anda düşündürür; bu durum, balın tadını bilmek gibi zevkî bir idrak sağlar^{s.9, 11}. Allah Teâlâ, Hz. Yahyâ'yı kendi zâtî sıfatı olan "Hayât" ile vasfetmiştir^s.20.

Kaynaklar: Kelime-i Yahyâviyye — s. 1, 3, 7, 9, 10, 11, 14, 20

Fusûsu'l-Hikem, Muhyiddîn İbn Arabî'nin tasavvuf metafiziğinin ana metni olup, 27 Fass'tan oluşur ve her Fass bir peygambere ait bir hikmeti taşır^K1. Hz. Yahyâ'ya atfedilen hikmet ise "Hikmet-i Celâliyye"dir^s.1. Bu atfın temelinde iki ana sebep bulunmaktadır.

Öncelikle, Celâl hikmeti, kahra özgü ilâhî sıfatlar ve rabbânî isimlerle ilişkilidir. Celâl, ikiliği (isneyniyeti) işaret eden ve "gayr" ile "mâsivâ" olarak adlandırılan belirginleşmelerin (taayyünâtın) kahredilmesi ve mutlak birliğin ispatı şânındandır^s.1. Bu durum, varlıkların nefyedilerek (yok sayılarak) evveliyete döndürülmesini amaçlar. Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de "Bugün mülk kimindir? Tek ve Kahhar olan Allah'ındır" (Mü'min, 40/16) buyrulması, Celâl'in bu kahredici ve birleyici yönünü vurgular^s.6.

İkinci olarak, Hz. Yahyâ'nın isminin benzersizliği, Celâl hikmetinin isimlerdeki ilk hikmet oluşunu temsil eder. Yüce Allah, Hz. Yahyâ'yı "Yahyâ" ismiyle isimlendirmiş ve kendisinden önce bu isimle kimseyi adlandırmamıştır. Bu durum, Hz. Yahyâ'nın âlemde bu isimle isimlendirilen ilk kişi olmasını sağlamıştır^{s.6, 7}. Bu ilk olma ve benzersizlik, Celâl'in mutlakiyetini ve başlangıçtaki tekliğini yansıtır. Bu iki sebep dolayısıyla, "Celâl hikmeti" Hz. Yahyâ'nın kelimesine yakın kılınmıştır^{s.3, 4}.

Kaynaklar: K1, s. 26 · Kelime-i Yahyâviyye — s. 1, 3, 4, 6, 7

Mü'min Suresi'nin 16. ayetinde geçen "Bugün mülk kimindir? Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ındır!" ifadesi, tasavvufî bir bakış açısıyla Hak Teâlâ'nın celâlî isimlerinin ve mutlak vahdetinin bir göstergesidir^s.1. Bu ayet, varlıkların nihai olarak evveliyete, yani Hak'ın zatına döndürülmesi ve yok edilmesi sürecini ifade eder. Celâlî isimler, Hak'ın azametini, kudretini ve her şeyi kuşatan hükümranlığını temsil eder. Ayette zikredilen "Vâhid" ismi, Hak'ın mutlak tekliğini ve birliğini vurgularken, "Kahhâr" ismi ise O'nun her şeye galip gelen, her şeyi kendi iradesine boyun eğdiren gücünü ortaya koyar^s.1. Bu vahdet ve kahredici kudret, Yahya (a.s.)'ın şahsiyetinde de tecelli etmiştir. Yahya (a.s.), kendisinden önce hiçbir ferdin "Yahya" ismiyle adlandırılmaması sebebiyle, isimde evveliyyetin bir mazharı olarak kabul edilir. Bu durum, Hak'ın "Vâhid ve Kahhâr" isimlerinin tecellisiyle, varlığın başlangıcına ve nihai dönüşüne dair derin bir hikmeti barındırır^s.2. Bu bağlamda, ayet, Hak'ın varlık üzerindeki mutlak hükümranlığını ve birliğini, celâlî isimleri aracılığıyla idrak etmeye davet eder.

Kaynaklar: Kelime-i Yahyâviyye — s. 1, 2

Hz. Yahya ve Hz. İsa'nın selamları arasındaki fark, tasavvufî açıdan derin anlamlar taşır ve bu iki peygamberin makamlarını farklı şekillerde ortaya koyar. Hz. İsa'nın selamı, kendi varlığından ve birliğin müşahadesinden kaynaklanır. "Fakat bu selâm, Yahyâ (a.s.)ın mazharından ve onun vücûd-ı müteayyininden sâdır olmadığı cihetle, o hazretin bu şühûdda kemâl-i temekkünü müstedell değildir. Zîrâ fark mahsûstur."^s.26 ifadesi, Hz. İsa'nın selamının kendi zuhur ettiği yerden ve kayıtlı varlığından indiğini, dolayısıyla ahadiyet (birlik) müşahadesinde tam bir temkin üzere bulunduğunu belirtir. Bu durum, Hz. İsa'nın selamının "fark" makamında, yani çokluk içinde birliği idrak etme düzeyinde tezahür ettiğini gösterir.

Öte yandan, Hakk'ın Hz. Yahya'ya olan selamı, ilahi inayette meydana gelen karışıklığı giderme ve doğruluğu vurgulama açısından Hz. İsa'nın selamından daha üstün kabul edilir. "Ve konuşmaya gücü yeten kimseye, hangi hâl üzere olursa olsun, söylediği şeyde Yahya (a.s.) gibi şahit olunanın aksine olarak, doğruluk gerekli değildir. Bu sebeple, Hakk'ın Yahya (a.s.) üzerine olan selamı, bu yönden ilahi inayette meydana gelen karışıklık için, İsa'nın (a.s.) kendi üzerine olan selamından daha üstündür."^{s.30, 29} Bu üstünlük, Hz. İsa'nın beşik içinde konuşması gibi durumlarda, perdeliler için sözünde bir ihtimaliyet bulunabilmesinden kaynaklanır. "Meryem’in işâreti ile, beşik içinde olduğu hâlde Îsâ (a.s.)dan sâdır olan kelâma dahi, ehl-i hicâba göre, bu ihtimâl dâhil olduğundan, Hakk’ın Yahyâ (a.s.)a olan selâmı, bu vecihden erfa’ olur. Çünkü Hakk’ın kelâmına ve selâmına bu ihtimâl dâhil olmaz."^s.41 Yani, Hz. İsa'nın sözünde, beşerî bir varlıktan sadır olması sebebiyle, perdeliler için bir şüphe payı olabilirken, Hakk'ın doğrudan Hz. Yahya'ya olan selamında böyle bir ihtimal söz konusu değildir. Bu da Hz. Yahya'ya gelen selamın, ilahi kelamın mutlak doğruluğunu ve kesinliğini taşıdığını, dolayısıyla "cem'" makamına daha yakın bir tecelli olduğunu gösterir.</blockquote>

Kaynaklar: Kelime-i Yahyâviyye — s. 26, 29, 30, 41

Kelime-i Yahyâviyye'de Hz. Yahya (a.s.)'ın hâli üzerinden açıklanan kabz, tasavvufta sâlikin kalbinin Hak'tan dolayı sıkıştığı, daraldığı bir manevî hâldir^K1. Bu durum, ibadetlerden alınan zevkin azalması, Hak ile mesafenin arttığı hissi ve vesveselerin yoğunlaşması gibi belirtilerle kendini gösterir. Ancak kabz, olumsuz bir hâl olmayıp, sâlikin manevî olgunlaşması, sabra alışması ve mücahedeye devam etmesi için bir terbiye aracıdır^K1. Hz. Yahya (a.s.)'ın hâlinde kabzın gâlip olması, onun Allah'a karşı sürekli bir dikkat ve teslimiyet içinde olduğunu gösterir^{s.2, 3}.

Haşyet ise, Allah'ın azametine karşı duyulan derin bir korku ve saygı dolu bir ürperti hâlidir^s.3. Bu korku, sıradan bir korku olmayıp, Allah'ın celâlî tecellileri karşısında hissedilen bir incelik ve alçakgönüllülüktür^s.2. Kelime-i Yahyâviyye'de belirtildiği üzere, Hz. Yahya (a.s.)'ın hâlinde kabz ile birlikte haşyet, rikkat (incelik) ve huşu' (saygı dolu bir alçakgönüllülük) gibi celâlî hükümlerin üstün gelmesi, onun Allah'ın kudret ve azameti karşısında sürekli bir huşu ve teslimiyet içinde olduğunu vurgular^s.3. Bu hâller, sâlikin nefsinden arınarak Hak'ka daha yakın bir mertebeye ulaşmasına vesile olur.

Kaynaklar: K1, s. 342 · Kelime-i Yahyâviyye — s. 2, 3

Hz. Yahyâ'nın isminin eşsizliği, ilâhî bir hikmet ve özel bir tecellî olarak ele alınır. "Ona daha önce hiçbir adaş kılmadık" (Meryem, 7) ayeti, bu ismin benzersizliğini ve ilâhî seçimi açıkça ortaya koyar^s.5. Bu durum, ismin sadece bir adlandırma olmanın ötesinde, mânevî bir anlam taşıdığını gösterir.

Bu eşsizliğin hikemî anlamı, Allah'ın adının Yahyâ (a.s.) ile yaşatılmasıdır. Yani, Yahyâ ismi, Cenâb-ı Hakk'ın belirli bir tecellîsinin ve iradesinin bir nişânesidir. Zekeriyyâ (a.s.)'ın isminin Yahyâ (a.s.) ile diri kalması, bu ilâhî bağlantının bir başka vechesidir^s.6. Bu, sadece bir isim benzerliği veya tesadüfî bir durum değil, aksine ilâhî bir planın ve hikmetin sonucudur.

Âlemde başlangıçta bu isimle isimlendirilen tek kişinin Yahyâ (a.s.) olması, onun peygamberlik misyonu ve şahsiyetiyle de ilişkilendirilebilir. Bu durum, esmâ'ül hüsnâ bağlamında ele alındığında, her ismin bir tecellî mertebesi ve bir rab (rabb-i hâs) olduğu fikriyle örtüşür^K1. Yahyâ ismi de, Allah'ın belirli bir isminin veya sıfatının özel bir zuhuru olarak kabul edilebilir. Bu eşsizlik, aynı zamanda Emânet Âyeti'nde belirtilen insanın kâinattaki eşsiz mevkiini ve yükümlülüğünü de hatırlatır, zira Yahyâ (a.s.) bu özel isimle ilâhî bir emaneti taşımıştır (Emânet Âyeti).

Kaynaklar: Kelime-i Yahyâviyye — s. 5, 6 · K1, s. 23

İbnü'l-Arabî, Kelime-i Yahyâviyye bölümünde, Hz. Yahyâ'nın Hz. Îsâ'dan üstün olduğu yönündeki bir düşünceyi reddeder. Metinde açıkça "Ve Yahyâ (a.s.)'ın Îsâ (a.s.) üzerine üstün kılındığını hayal etme!" ifadesi yer alır^s.48. Bu ifade, okuyucuyu böyle bir karşılaştırmadan ve birini diğerine tercih etme yanılgısından uzak tutmayı amaçlar.

İbnü'l-Arabî, Hz. Îsâ'nın beşiktekî konuşmasıyla ilgili bir ihtimali ele alır. Bir peygamberin mu'cizesi olarak bir duvarın konuşup "Sen yalancısın, Allah'ın elçisi değilsin" demesi durumunda, peygamberin elçiliğinin yine de sabit olacağını ve duvarın sözüne itibar edilmeyeceğini belirtir^s.39. Bu ihtimalin, beşik içinde annesinin işaretiyle konuşan Hz. Îsâ'nın kelâmına dahil olduğunu ifade eder. Ancak, Hz. Îsâ'nın peygamberlikle gönderildikten sonra beşik içinde söylediklerinin hepsinin doğruluğu ortaya çıktığı için, bu ihtimal hükmünün de ortadan kalktığını ekler^s.48.

Yazar, Hz. Yahyâ'nın selâmının bu yönden daha üstün olduğunu belirtse de^s.39-40, bu, genel bir üstünlük beyanı değil, belirli bir bağlamdaki bir farklılığa işaret eder. Asıl vurgu, "Îsâ (a.s.)'ın kendi nefsine olan selamı ile, Yahyâ (a.s.) üzerine olan Hakk'ın selamı arasındaki farkı basiret gözüyle gör!" çağrısındadır^s.48. Bu, iki peygamberin makamlarının ve onlara verilen ilahî lütufların farklı tezahürlerini idrak etmeye yönelik bir davettir. İbnü'l-Arabî, "İşte bu Allah'ın lütfudur, onu dilediğine verir" (Cum'a, 62/4) ayetini hatırlatarak, bu farklılıkların ilahî takdirin bir sonucu olduğunu ve bir üstünlük-aşağılık ilişkisi içinde değerlendirilmemesi gerektiğini ima eder^s.48.

Kaynaklar: Kelime-i Yahyâviyye — s. 39, 40, 48