Kelime-i Yûsufiyye

Kelime-i Yûsufiyye, Fusûsu'l-Hikem'in 27 Fass'ından biridir ve Hz. Yûsuf'un temsil ettiği "Hikmet-i Nûriyye"yi işler^K1. Bu hikmetin özü, âlem-i misâlin nûrânî yapısı ve Hz. Yûsuf'a bahşedilen "ilm-i ta'bîr" ile suver-i hayâliyye-i misâliyyenin keşfidir^s.1. İbn Arabî'ye göre, Hz. Yûsuf'un keşfi misâlîdir ve ona "saltanat-ı nûriyye-i ilmiyye" zâhir olmuştur^s.1. Bu durum, âlem-i misâlin ilâhî ilmin hazinesi olduğunu ve oradan sâdır olan tasvirât-ı hayâliyyenin hak ve sâbit olduğunu gösterir^s.9.

Kelime-i Yûsufiyye'de ayrıca, ilâhî zıllin (gölgenin) a'yân-ı mümkinât üzerine nasıl uzandığı ve bu uzanışın "gayb-ı mechûl" sûretinde gerçekleştiği açıklanır^{s.89, 92}. Bu zıll, yani izâfî vücûd, evvelâ ilim mertebesinde vâki olur ve Allah'ın gayrı için gayb-ı mechûldür; ancak Hakk'ın muttali kıldığı kimseler için değildir^s.92. Şeyh İbn Arabî, Furkân Sûresi'ndeki "Eğer dilese idi, onu sâkin kılar idi" (Furkân, 25/45) âyetini tefsir ederken, Hak Teâlâ'nın tecelli etmemesi durumunda bu zıllin adem ketminde bâki kalacağını belirtir^s.119. Bu, a'yân-ı mümkinâtın ilâhî esmânın zılleri, esmânın ise Zât-ı Hakk'ın ayn'ı olduğu hakikatini vurgular^s.158.

Hz. Yûsuf'un rüyâları ve onların yorumu, hayâl âlemindeki sûretlerin mahsûs olduğunu ve idrâk edilebilirliğini gösterir^s.7. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) idrâk vüs'ati ise, suver-i hayâliyyeyi suver-i hissiyyeye, suver-i hissiyyeyi de suver-i hayâliyyeye ilhak etmesiyle açıklanır^s.7. Bu, "Yûsuf-i Muhammedî" tabiriyle de ilişkilidir; zira velâyet-i Muhammediyye, tüm peygamberlerin velâyetlerini mücmel olarak içerir ve kâmil vârisler, Hakîkat-i Muhammediyye itibarıyla tüm enbiyânın lisanlarıyla tekellüm ederler^s.76.

Kaynaklar: K1, s. 26 · Kelime-i Yûsufiyye — s. 1, 7, 9, 76, 89, 92, 119, 158

Kelime-i Yûsufiyye, Fusûsu'l-Hikem'in 27 bölümünden biri olup^K1, Hz. Yûsuf'un şahsında "Hikmet-i Nûriyye"yi ele alır. Bu hikmetin Hz. Yûsuf'a tahsis edilmesinin sebebi, onun âlem-i misâl ile olan yakın ilişkisi ve rüya tabiri ilmindeki yetkinliğidir^s.1. Âlem-i misâl, nûrânî bir âlem olarak kabul edilir ve Hz. Yûsuf'a bu âlemden gelen misâlî suretlerin keşfine dair "saltanat-ı nûriyye-i ilmiyye" yani rüya tabiri ilmi verilmiştir^s.1.

Eserde, hayalî suretlerin iki kısma ayrıldığı belirtilir: âlem-i misâlden yansıyan ve hak ile sabit olan suretler ile diğerleri^s.20. Âlem-i misâl, "hizâne-i ilm-i Hak" (Hakk'ın ilim hazinesi) olduğu için ondan hata sadır olmaz^s.20. Hz. Peygamber'in idrak vüs'ati vurgulanır; o, hayalî suretleri hissî suretlere, hissî suretleri de hayalî suretlere ilhak ederek her ikisinin idrakindeki farkı ortadan kaldırmıştır. Zira hayal âleminde tasavvur edilen şey mahsus olmasaydı idraki mümkün olmazdı^s.69. Bu durum, yakaza halinin (uyanıklık) nevm (uyku) hali gibi tabir olunabileceğini gösterir^s.36.

Kelime-i Yûsufiyye ayrıca "Yûsuf-i Muhammedî" kavramını açıklar. Buna göre, bütün peygamber ve velîlerdeki dağınık velayetler, velayet-i Muhammediyye'nin tafsilatıdır ve bu velayetlerin tamamı velayet-i Muhammediyye'de mücmeldir. Hakikat-i Muhammediyye'ye mazhar olan kâmil vâris, bütün peygamberlerin lisanlarıyla konuşur^s.76. Hz. Peygamber'in ilim ve irfanda en üstün olduğu, kelamının ise Allah'tan vahyolunan bir vahiy olduğu belirtilir^s.74.

Eser, ilâhî zıll (gölge) ve mümkinâtın zuhuru konusuna da değinir. Âlem ile müsemma olan ilâhî zıllın zuhur mahalli, a'yân-ı mümkinâttır. Bu zıll, mümkinât üzerine uzanmış ve idraki ism-i Nûr ile gerçekleşmiştir. Eğer Allah dileseydi, bu zıll ketm-i ademde (yoklukta) kalır ve zuhur etmezdi^{s.89, 114, 119}. Tüm eşya, a'yân-ı sâbitelerinin aynısıdır; a'yân-ı sâbiteler ise ilâhî isimlerin zılleri, isimler de Hakk'ın zatının aynısıdır^s.158.

Kaynaklar: K1, s. 26 · Kelime-i Yûsufiyye — s. 1, 20, 36, 69, 74, 76, 89, 114, 119, 158

Nûrânî hikmet, tasavvufî terminolojide özel bir anlam taşır ve Hazret-i Yûsuf'un (a.s.) manevî mertebesiyle doğrudan ilişkilidir. Bu hikmetin Yûsuf kelimesine özgü kılınmasının temel sebebi, misâl âleminin nûrânî bir âlem olması ve Yûsuf (a.s.)'ın keşfinin de "misâlî" nitelikte bulunmasıdır^{s.1, 4}. Misâl âlemi, maddî olmayan, hayalî suretlerin ve anlamların tecelli ettiği bir boyuttur. Yûsuf (a.s.)'a bu âlemdeki hayalî suretlerin keşfine ilişkin ilâhî, nûrânî bir saltanat verilmiştir ki, bu da en mükemmel şekliyle "rüya tabiri ilmi" olarak tezahür eder^{s.1, 5}.

Bu "nûrânî hikmet", ilâhî inayete mazhar olanlar için vahyin ilk başlangıçlarından sayılan hayal mertebesi üzerinde nurunu yayar^s.9. Yani, Hak'tan gelen ilham ve keşiflerin ilk tecellî yerlerinden biri olan hayal âlemi, nûrânî hikmetin ışığıyla aydınlanır. Bu durum, mutlak misâlin zâtî sıfatı olan nurun, uyku âlemi olan hayal mertebesi üzerine yayılması şeklinde açıklanır^s.22. Yûsuf (a.s.)'dan sonra bu ilmi bilenler, onun mertebesinden bilir ve onun rûhâniyetinden alırlar^s.1. Bu da nûrânî hikmetin, bir peygamberin manevî mirası olarak sonraki nesillere aktarılan bir ilim ve idrak olduğunu gösterir. Hikmet genel olarak "doğru hüküm, sağlam bilgi" anlamına gelir ve tasavvufta Hak'ın eşyayı yerli yerine koyma sıfatına ayna olma mertebesidir^K1. Nûrânî hikmet ise bu genel tanımın Yûsuf (a.s.) özelinde, misâl âlemi ve rüya tabiriyle somutlaşmış halidir.

Kaynaklar: Kelime-i Yûsufiyye — s. 1, 4, 5, 9, 22 · K1, s. 197

"Kelime-i Yûsufiyye" adlı eserin ana yazarının kim olduğu, verilen kaynaklarda açıkça belirtilmemiştir. Ancak eserin üslubu ve içeriği, tasavvuf geleneği içinde yer aldığını göstermektedir. Eserde geçen "Yûsuf-i Muhammedî lisâniyle bastederim"^s.72 ifadesi, yazarın kendisini "Yûsuf-i Muhammedî" olarak tanımladığını veya bu isme atıfta bulunduğunu düşündürmektedir. Bu ifade, eserin yazımında belirli bir manevi rehberliğin veya ilhamın etkili olduğunu ima edebilir.

Eserin içeriği, tasavvufun temel kavramlarından olan "esmâ-i ilâhiyye" (Allah'ın isimleri) ve bunların tecellileri üzerine odaklanmaktadır. Örneğin, "Sen ve ben, esmânın sûretlerinden başka bir şey değiliz; ve bizim ef ’âlimiz, mazhar olduğumuz isimlerin eseridir"^s.186 cümlesi, varoluşun ilahi isimlerin bir tezahürü olduğu tasavvufî görüşünü yansıtır. Ayrıca, eserde "ahadiyet-i kesret" ve "ahadiyet-i ayn" gibi kavramlar açıklanarak^{s.197, 199}, Allah'ın birliğinin farklı veçheleri ele alınmaktadır. Bu tür derin tasavvufî analizler, eserin tasavvuf ehli bir yazar tarafından kaleme alındığını göstermektedir. Eser, bu kavramları "anla ve idrak et"^s.119 çağrısıyla okuyucuya sunarak, manevi bir rehberlik amacı taşımaktadır.

Kaynaklar: Kelime-i Yûsufiyye — s. 72, 119, 186, 197, 199

Kelime-i Yûsufiyye'de rüyalar, Hakikat'in farklı tezahür mertebeleriyle ilişkilendirilir. Rüyaların temelinde "hazret-i hayâl" mertebesi bulunur ki, bu mertebe "hikmet-i nûriyye"nin yayılma mahalli olarak görülür^s.22. Bu durum, ilahî inayete mazhar olan peygamberler için vahyin başlangıçlarının ilkidir; yani rüya, ilahî nurun tecelli ettiği bir alan olarak kabul edilir^s.22.

Rüyalar iki ana kısma ayrılır:

1. Keşf-i Mücerred (Soyut Keşif): Bu tür rüyalar, özel şekillere uygun hayalî şekiller olup, doğrudan gaybî hakikatlere vâkıf olmayı sağlar ve yoruma ihtiyaç duymaz. Hz. Peygamber'in Hudeybiye öncesi gördüğü rüya buna örnektir; rüyada Mescid-i Harâm'a güven içinde girmesi, altı yıl sonra aynen gerçekleşmiştir^{s.20, s.9}.
2. Keşf-i Muhayyel (Hayal Gücüyle Keşfedilen): Bu rüyalar ise yoruma muhtaçtır. Hz. Yusuf'un rüyası bu kategoriye girer; on bir yıldız, güneş ve ayın kendisine secde etmesi, babası, teyzesi ve kardeşlerinin sembolik bir ifadesidir^{s.52, s.11}. Bu rüyalar, hayalî şekiller aracılığıyla hissedilen, yani duyular âlemindeki gerçekliklere işaret eder. Rüyadaki hayalî şekiller, duyularla algılanan şeylerin dışında bir şey vermez; hayal, duyularla algılananların bir yansımasıdır^s.68.

Hz. Yusuf'un rüyasının yorumu, onun sonunda "Rabbim onu hak kıldı" (Yusuf, 12/100) demesiyle, rüyanın hayal şeklinde vâki olduktan sonra duyular âleminde izhar edilmesi anlamına gelir^{s.63, s.64}. Bu durum, rüyaların sadece bir hayal değil, aynı zamanda hakikatlerin duyular âleminde somutlaşmasının bir öncüsü olduğunu gösterir. Hatta "Nâs uykudadır" hadisi bağlamında, uyanıklık hali dahi uyku hali türünden kabul edilir ve rüyaların yorumlanması gibi, uyanıklıkta görülenlerin de bir yorumu olduğu ima edilir^s.36. Bu, Hakikat'in idrakinde rüyaların ve hayal mertebesinin merkezi rolünü vurgular.

Kaynaklar: Kelime-i Yûsufiyye — s. 9, 11, 20, 22, 36, 52, 63, 64, 68

Kelime-i Yûsufiyye, tasavvufî irfan geleneğinin "sırrî metin"lerinden biri olarak kabul edilebilir ve Necdet Ardıç gibi günümüz Uşşâkî tarikatının önemli mürşidlerinden birinin eserleri arasında yer alır (Necdet Ardıç (Terzibaba), WIKI). Bu tür eserler, genel okuyucu kitlesinden ziyade, belirli bir mânevî olgunluğa erişmiş kimselere yöneliktir. Eserin hitap ettiği kesim, "elest bezminin esiri" olup, "elest ahdinden beri mest" olanlardır. Bu kişiler, "kendinden fânî, dost ile bâkî" olan ve "hem yoktur hem vardır" sırrını idrak edebilen "tevhid ehli" zümredir^s.158.

Eser, Allah'ın isimlerinin (esmâ-i ilâhiyye) hem Cenâb-ı Hakk'a işaret ettiğini hem de bu isimlerin eserini gerçekleştiren diğer adlandırılanlara (müsemmâlara) delâlet ettiğini açıklayarak, bu derin mânâyı kavrayabilecek kişilere seslenir^{s.182, 183}. İnsanların ve fiillerinin, isimlerin tecellilerinden ibaret olduğunu, "Sen ve ben, isimlerin suretlerinden başka bir şey değiliz; ve bizim fiillerimiz, tecelli ettiğimiz isimlerin eseridir" ifadesiyle ortaya koyar^{s.186, 187}. Bu idrak seviyesi, ancak kendi benliğinden âciz olan, vehimden arınmış ve şüphesi olmayan kimseler tarafından erişilebilir. Eser, "Mademki seni vehim şaşkın tutar, neden o diğer vehmin etrafında dolaşırsın. Ben, kendi benliğimden âcizim, benim önümde benlik dolu..." ifadeleriyle, benlik ve vehimden kurtulmuş, mânevî saflığa ulaşmış kişilere hitap ettiğini açıkça belirtir^{s.236, 237}. Bu bağlamda, aynaya çok cila verip Hakk'ın suretini saf bir şekilde görebilen, yani kalbini arındırmış ehlullaha yöneliktir^s.152.

Kaynaklar: Kelime-i Yûsufiyye — s. 152, 158, 182, 183, 186, 187, 236, 237

Âlem-i misâl, tasavvufî vücud bahsinde soyut mânâlarla somut sûretler arasındaki geçiş mertebesidir^K1. Bu âlem, maddî ve manevî âlemler arasında bir köprü olan hayal âlemi olarak tanımlanır^s.6-7. İçinde bulunduğumuz şehadet mertebesinden geriye doğru bakıldığında, âlemde hissedilen her şeyin, misâl âleminde mevcut olan her bir şeyin bir misâli ve şekli olduğu görülür^s.12. Şekil ve misâl ise rubûbiyyet mertebesinin oluşlarından bir oluştur^s.12.

Âlem-i misâl iki ana türde incelenir:

1. Misâl-i Mutlak (Âlem-i Hayâl-i Mutlak): Kâinatın ezelî sûretlerinin bulunduğu mahaldir^K1. Bu, nefes-i Rahmânî mertebesinde Hak'ın ilminden gelen sûretleri barındırır^K1. Şehadet âlemindeki güzel ahlâkın ve sâlih amellerin misâl-i mutlak'taki karşılığı bağlar, bostanlar, çiçekler, meyveler ve nehirler iken; kötü ahlâkın ve kötü amellerin misali akrepler, yılanlar ve karanlıklardır^s.13.

2. Misâl-i Mukayyed (Âlem-i Hayâl-i Mukayyed): Bu, misâl âlemine bitişik olup, onun cetveli hükmünde olan ve insanın vücudunda bulunan hayaldir^s.13. Sâlikin şahsî keşiflerinin, rüyalarının ve mükâşefelerinin gerçekleştiği mahaldir; insanın iç âlemine bağlıdır^K1.

Âlem-i misâl, üstünde esmâ ve sıfat âlemleri bulunan ruhlar âlemine yakınlığından dolayı nûraniyetin galip olduğu bir âlemdir^s.10. Kalbi riyâzât ve mücâhedât ile arınmış, fikri yabancı şeylerden ve şehvetlerden temizlenmiş bir ârifin hayal aynasında görünen şekiller, âlem-i misâlden yansımış ise, ister uyku halinde ister uyanıklık halinde olsun, hak ve sabittir. Çünkü âlem-i misâl, Hak'ın ilminin hazinesidir ve ondan hata meydana gelmez^s.19.

Kaynaklar: K1, s. 215 · Kelime-i Yûsufiyye — s. 6, 7, 10, 12, 13, 19