Lübbü'l-Lübb (Özün Özü)

Lübbü'l-Lübb, Necdet Ardıç tarafından Osmanlıca aslından çevrilen bir risaledir ve "Özün Özü" ile "Sırrın Sırrı" isimlerini taşır^{s.1, 2}. Bu eserin yazılma sebebi, Hazreti Kutb-el ve Şeyhi alelıtlak Muhyiddin-i A'rabi'nin "Fütühat-ı Mekkiyye" adlı kitabında etraflıca anlattığı hakikat ve ma'rifet meselelerinin özünü, Arapça bilmeyen kardeşler için "gizli bir hazine" olmaktan çıkarıp anlaşılır kılmaktır^s.7. Eser, özellikle "arif" kavramı üzerinde durur ve bir irfan sahibinin hakikaten arif olduğu zaman, bir itikad ile kayıtlanmayacağını belirtir. Arif, kendi hakikatine vâkıf olduğunda, bir itikada uyup diğerlerine uymamazlık etmez^s.3. Bu durum, arifin özünü bildiği şeyin dıştan hangi surete bürünürse bürünsün, gaflet etmeyip ve bir suret ile de kayıtlanmayıp, her yüzde Hakk'ı müşâhede edici olmasıyla açıklanır^s.8. Kitapta ele alınan diğer konular arasında namaz ve ezan-ı Muhammedî'nin bazı hakikatleri, İslâm'da mübarek geceler ve hakikatleri, İslâm, İmân, İhsân, İkân (Cibril Hadîs'i), Kelime-i Tevhid'in değişik yönleri ve Cibril ile hakikatleri gibi başlıklar bulunmaktadır^{s.46, 47}. Bu risale, tasavvufî derinlikleri ve ma'rifetullah yolundaki incelikleri, Muhyiddîn İbn Arabî'nin eserlerinden süzülmüş bir öz olarak sunmayı amaçlar.

Kaynaklar: Lübbü'l-Lübb — s. 1, 2, 3, 7, 8, 46, 47

Necdet Ardıç, Uşşâkî tarikatına mensup bir mürşiddir ve tasavvufî irfanı çağdaş döneme aktaran müstesna bir şahsiyet olarak tanımlanır (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). Eserleri ve sohbetleri aracılığıyla tasavvufun geniş kitlelere ulaşmasına hizmet etmiştir (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). Yazarın bilinen eserleri arasında Necdet Divanı, Hacc Divanı ve İrfan Mektebi, Hakk Yolu’nun Seyr defteri bulunmaktadır^{s.46, s.47}. Ayrıca, Fusûsu'l-Hikem şerhi gibi önemli tasavvufî metinler üzerine çalışmaları da mevcuttur (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). Necdet Ardıç, Muhyiddin İbn Arabî'nin Fütuhat-ı Mekkiyye adlı eserinden alınan bölümleri, İsmail Hakkı Bursevî Hazretleri'nin açıklamalarıyla birlikte Osmanlıcadan günümüz Türkçesine çevirerek okuyuculara sunmuştur^{s.1, s.10}. Bu çabasıyla, Arapça yazılmış olan ve mana çıkaramayan kardeşler için "gizli bir hazine" olmaktan öteye gidemeyen hakikatlerin anlaşılmasına katkıda bulunmuştur^s.10. Kendisi Tekirdağ'da ikamet etmekte olup, iletişim bilgileri ve web sayfaları aracılığıyla da eserlerini ve düşüncelerini yaymaktadır^{s.50, s.1}. Necdet Ardıç'ın riyâsetinde, Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi müellifler de tasavvuf serisi içinde çeşitli sûrelerin tefsirlerini kaleme almışlardır (Abdürrezzak Tek - Wiki, Terzi Oğlu Cem Cemâlî - Wiki).

Kaynaklar: Lübbü'l-Lübb — s. 1, 10, 46, 47, 50

Ârif, tasavvufta sâlikin sülûk yolculuğunun kemâl noktası olan mârifet makâmına ulaşmış hâlidir^K1. Bu makam, sadece öğrenilen bilgi (ilim) ile değil, bilginin müşâhede ve yaşantı yoluyla idrâk edilmesiyle elde edilir. Âlim bilirken, ârif şâhid olur^K1. Mârifet, şerîat, tarîkat ve hakîkat mertebelerinden sonra gelen, Hakk'ın bilfiil tanınması ve vâsıllığın kemâli olan dördüncü mertebedir^K1.

Ârifin temel özelliği, kendi hakikatine vâkıf olmasıdır. Muhyiddin İbn Arabî'ye göre, bir irfan sahibi hakikaten ârif olduğunda, bir itikad ile kayıtlanmaz^s.3. Ârif, tüm itikadları toplamış bir göz gibidir, Hakikat'e vâkıf olduğu için kimseyi beslediği itikad dolayısıyla kınamaz veya reddetmez^s.24. Çünkü o, her şeyin emir ve iradenin dışında olmadığını, "lâ mevcûde illâ Hû" (mevcudat O'dur) hakikatini idrâk etmiştir^s.25. Bu hâl, ârifi münafıklıktan ayırır; zira münafık gizli bir itikad ile kayıtlı olup amelini inkar ederken, ârif Hakikat'i olduğu gibi kabul eder^s.20.

Ârifin kendi hakikatine ârif olması, "Arif-i Billah" olan bir zata canı gönülden tabi olup, O'nun ahlakıyla ahlaklanmakla mümkün olur^s.8. Bu durum, Kur'an-ı Kerim'deki "Beni bulmak isterseniz, beni bulmuş kullarım vardır, onları izleyiniz!" ayetiyle desteklenir^s.8. Ârif, nefsini tanımakla Rabb'ini tanır; zira "Kim nefsine ârif olursa, o Rabbine ârif olur!" hadîs-i şerîfi bu hakikati vurgular^s.10. Ârifin kalbi o kadar azametlidir ki, Arş-ı Azim ve içindekiler kalbinin bir köşesine konsa, ârif onu hissetmez^s.16-17. Âriflerin nihayeti Rabların Rabb'ınadır; Rabların Rabb'ına ârif olanlar Allah'a ibadet ederler^s.33.

Kaynaklar: K1, s. 240 · Lübbü'l-Lübb — s. 3, 8, 10, 16, 17, 20, 24, 25, 33 · Maide Suresi 5. sure 35. ayet, Lübbü'l-Lübb — s. 8

İnsan-ı Kâmil, tasavvufî düşüncede en yüksek kemâl mertebesini ifade eder. Bu makam, arifin kendi hakikatine vâsıl olmasıyla elde edilir ve Hak'ka mutlak bir ayna olma hâlidir^s.18. İnsan-ı Kâmil, Cenâb-ı Hakk'ın bütün isimlerini ve sıfatlarını kendinde toplayan, "İsm-i Âzam" makamına sahip bir varlıktır^s.14. O, Mülk, Melekût, Ceberût ve Lâhût âlemlerinin tamamını kapsar ve bu âlemlerin hepsini kendi hüviyetinde cem eder^s.14. Hadîs-i şerîfte belirtildiği üzere, "İnsan-ı Kâmil ile Kur'an ikiz kardeştirler"^s.18. Bu, İnsan-ı Kâmil'in ilâhî kelâmın ve hakikatlerin yaşayan bir tecellîsi olduğunu gösterir.

İnsan-ı Kâmil, "halifetullah" olarak bütün âlemlerin aynasıdır; ilâhî varlığı ve kâinatı yansıtan bir mahaldir^s.18. Hakk'ın mutlak cemâlini kayıtsız ve şartsız olarak kendinde müşâhede ettiği saf ve parlak bir aynadır^s.43. Bu makama erişen kâmil kişi, nefeslerini kontrol eder, gönül hazinesinin kapısında oturur ve Hakk'ın kütüphanesine Hak'tan başka fikirlerin girmesine müsaade etmez^s.38. İnsan-ı Kâmil, ilâhî tecellîleri renksiz, şekilsiz ve miktarsız hâliyle alıp, aynı biçimde geri bırakarak tecellînin hukukuna riayet eder^s.41. Bu mertebeye ulaşmak, kemâle ermiş bir mürşid-i kâmilin elini tutmak ve onun ahlâkıyla ahlâklanmakla mümkündür^s.19. İnsan-ı Kâmil'in ilmi, Hakk'ın ilmi gibi Zat'ının aynıdır ve ilim, Zat'ın aynasıdır^s.27. Bu makamın azameti, on sekiz bin âlemin bir araya gelip macun hâline gelmesiyle oluşan bir terkip olarak tasvir edilir; bu insan, on sekiz bin âlemi on sekiz bin gözle seyreder^s.15.

Kaynaklar: Lübbü'l-Lübb — s. 14, 15, 18, 19, 27, 38, 41, 43

Hazârât-ı Hamse, tasavvufî vücud bahsinin en sistemli yapılarından biridir ve "beş ilâhî hazret" anlamına gelir^K1. Bu mertebeler, Hak'ın kendi zâtından başlayarak âlemlerin zuhuruna kadar olan tenezzülâtını açıklar. Her bir mertebe, bir öncekinin taayyünü veya tezâhürüdür^K1.

Birinci mertebe Lâ-taayyün'dür. Bu, Hak'ın sırf zâtı olup, hiçbir nispet, sıfat veya isim kabul etmez. "Gayb-ı mutlak", "âlem-i lâhut", "ıtlak âlemi" veya "sırf vücud" gibi isimlerle de anılır^{s.10; K1-297}. Bu mertebe, ölçü ve şeklin söz konusu olmadığı, her yana sirayet eden bir yayılma noktasıdır^s.10.

İkinci mertebe Taayyün-i evvel veya Ahadiyyet'tir. Bu, Hak'ın kendi zâtına ilk taayyünüdür; hiçbir nispet kabul etmeden "tek" oluşunu ifade eder^K1.

Üçüncü mertebe Taayyün-i sânî veya Vâhidiyyet'tir. Bu mertebede esmâ ve sıfatlar tafsîl bulur ve eşyanın ezelî hakikatleri (a'yân-ı sâbite) Hak'ın ilminde sabit olur^K1.

Dördüncü mertebe Âlem-i ervâh-misâl'dir. Bu, a'yân-ı sâbitelerin ruhânî olarak zuhur ettiği, mânâ ve sûret berzahı olan bir mertebedir^K1.

Beşinci ve son mertebe ise Âlem-i şehâdet'tir. Bu, görünür dünya olup, ilâhî seyrin tamamlandığı mertebedir^K1. İnsan-ı Kâmil, bu beşinci mertebenin ve Hazârât-ı Hamse'nin son basamağıdır. O, "halifetullah" olarak mülk, melekût, ceberût ve lâhut âlemlerinin tamamının aynasıdır; hiçbir mertebe onun câmi' olmadığı bir yer değildir^s.18. İnsan-ı Kâmil ile Kur'an'ın ikiz kardeş olduğu hadis-i şerifle ifade edilir ve bu mertebeler birbirinin aynasıdır^s.18. Bu ilâhî tenezzül mertebelerini bilmek, ârif-i billah için kendi hakikatini idrâk etmede zaruridir^s.9.

Kaynaklar: K1, s. 297 · Lübbü'l-Lübb — s. 1, 9, 10, 18, 297

'Fil Hikâyesi', tasavvufta hakikatin farklı veçhelerden idrak edilmesinin bir metaforudur. Hikâyede, filin ayağına yapışan onu "direk gibi bir hayvan" olarak tanımlarken, kulağını tutan "sofra gibidir" der; karnını tutan "küp gibi", hortumunu tutan ise "yılana benzer" olduğunu iddia eder^s.9. Bu durum, her kişinin kendi mazhar olduğu isim tecellisi itibarıyla itikat ve hallerini adabıyla yerli yerinde görmesi gerektiğini gösterir^s.25. Arif, bu manaya vakıf olduğunda, ne kendinin mukayyed bir itikadı olur ne de başkalarının itikadına duhul eder veya inkâra gider. Zira arif, her şeyin emirlere bağlı olduğunu ve emir ve iradenin dışında bir şey olmadığını anlamıştır^s.25. Bu idrak, Hakk'ın "Muhit" ismiyle tüm mertebeleri ihata etmesiyle de ilişkilidir^s.32. Arif olan, bütün aynalardan görünen sevgilinin türlü suretlerini tasdik eder ve hatta ayna ile veya aynasız dahi görür^s.45. Bu, Hakk'ın her surette görüldüğünü, bilindiğini ve idrak edildiğini gösterir. Kendine özel bir mabud tasavvur eden kişi ise "zan" sahibidir; ne alimdir ne de arif^s.44. Bu, "kulumun zannı üzereyim" hadis-i kudsîsiyle de desteklenir^s.44. Dolayısıyla, fil hikâyesi, sınırlı idrakin ötesine geçerek küllî hakikati kuşatıcı bir bakış açısıyla idrak etmenin önemini vurgular.

Kaynaklar: Lübbü'l-Lübb — s. 9, 25, 32, 44, 45

Tasavvuftaki "seferler" ve "turlar", sâlikin manevî gelişimini ve Hakk'a vuslat yolundaki ilerleyişini gösteren mertebelerdir. Bu yolculuğun genel adı seyr-i sülûktur ve sâlikin manevî yolculuğunun bütününü kapsar^K1. "Lübbü'l-Lübb" eserinde bu yolculuk "tur" kavramıyla ifade edilir ve sâlikin kendini bilmesiyle başlayan bir süreçtir: "Kişi kendi nefsinin ne olduğunu böylece bilip anlayınca ikinci tura doğru yola çıkar..."^s.5.

Seyr-i sülûk, klasik olarak seyr ilallâh (Allah'a sefer) ve seyr fillâh (Allah'ta sefer) gibi ana hatlara ayrılır^K1. "Lübbü'l-Lübb"deki "tur"lar da bu genel çerçeve içinde değerlendirilebilir. Örneğin, "Yedinci Tur"da sâlikin "külli bir fena ile kendini kaybedip, halis tam yokluğa erer" ifadesi, fenâ makamına işaret eder. Bu makamda "müşahede ve marifet tamamiyle kaybolur" ve "bu halin tarifi ve izahı olmaz"^s.8. Bu durum, sâlikin Zât'ta yok oluşunu ve "HU" isminin müsemmasına ulaşmasını ifade eder; öyle ki "ne isim, ne resim, ne zaman, ne mekan, ve ne dahi nişan kalmayıp; Zat-ı 'HU' da cümle varlığı ve haliyle kendini yok edip, abdin lisanından 'HU' diyeni 'HU' olarak bırakması gerekmektedir"^s.37.

Bu "seferler" veya "turlar", aynı zamanda devran kavramıyla da ilişkilidir. Devran, varlığın Hak'tan çıkıp Hak'a dönen halkasal hareketidir^K1. Sâlikin sülûkî devranı, nefs-i emmâreden başlayıp sâfiyeye kadar olan yedi nefs mertebesindeki dönüşünü ifade eder^K1. "Lübbü'l-Lübb"deki "Yedinci Tur" gibi aşamalar, bu kişisel devranın zirve noktalarını temsil eder. Bu yolculuk, sâlikin mülkten melekûta urûcunun asıl mesnedidir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 224, 265 · Lübbü'l-Lübb — s. 5, 8, 37

Lübbü'l-Lübb, adından da anlaşılacağı üzere "Özün Özü" veya "Sırrın Sırrı" anlamlarına gelmektedir ve tasavvufî hakikatlerin özünü sunmayı amaçlar^s.2. Eser, özellikle Arapça metinlerden anlam çıkaramayan ve bu nedenle tasavvufî bilgilerin kendileri için "gizli bir hazine" olarak kaldığını düşünen okuyuculara hitap etmektedir^s.1. Yazar, bu kişilerin hakikatlere ulaşabilmesi için bir köprü görevi görmeyi hedeflemiştir.

Kitap, okuyucuyu taklit ehlinin durumundan uzaklaştırarak, kendi hakikatine arif olmaya yönlendirir. Taklit ehli, "fil hakkında hangi uzvu tutmuş ise, tuttuğu uzva göre itikad ederler" benzetmesiyle açıklanır; yani bir inanca mahsus kalarak kendi kendilerini kayıtlarlar^s.9. Oysa "arif-i billah" olan kişi, herhangi bir itikad ile kendini kayıtlamaz^s.10. Bu bağlamda, eser "Kim nefsine arif olursa, o rabbine arif olur!" hadis-i şerifini temel alarak, nefsini bilmeyenin Rabbini de bilemeyeceğini vurgular^s.5. Yazar, bu hadisin havas ve avam anlayış derecelerine göre çeşitli manalar taşıdığını belirtir ve eserde havas katında olan bir manayı beyan edeceğini ifade eder^s.5.

Lübbü'l-Lübb, okuyucunun kendi tasavvuruna, itikadına ve zannına göre kalb aynasında yüz gösteren Hakk'ı idrak etmesine yardımcı olmayı amaçlar^s.42. Eserin içeriğinde Salât, Ezan-ı Muhammedi, Mübarek Geceler, İslam, İman, İhsan, İkan (Cibril Hadisi), Sure-i Rahman ve Rahmaniyyet, Kelime-i Tevhid gibi konuların hakikatleri ele alınmaktadır^s.47. Bu konular, okuyucunun kendi hakikatine arif olması ve Hakk'ı farklı aynalardaki yansımalarıyla değil, bir bütün olarak idrak etmesi için sunulur; zira bir kimse sevgilinin ancak bir aynadaki resmini görüp diğerlerini inkar ederse "arif" olmuş sayılmaz^s.45.

Kaynaklar: Lübbü'l-Lübb — s. 1, 2, 5, 9, 10, 42, 45, 47