Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1

Ahmed Avni Konuk, Mesnevî Şerhi'ne 1348 (1929) yılında başlamış ve 24 Ramazan 1356 (1937) tarihinde tamamlamıştır^{s.38, 40}. Bu şerh, Mevlânâ'nın "Mağz-ı Kur'ân" (Kur'ân'ın özü) olarak nitelenen Mesnevî-i Şerîf'inin tasavvufî derinliklerini açığa çıkarmayı hedeflemiştir^K1. Konuk, şerhini hazırlarken İsmâil Rusûhî Ankaravî'nin Mesnevî metnini temel almıştır^{s.58, 56}. Ayrıca, daha önceki Türkçe ve Farsça şerhlerden istifade etmekle kalmamış, Hindistan'da basılan Mesnevî şerhlerini de incelemiştir^{s.38, 40}. Şerhin en belirgin özelliklerinden biri, Ahmed Avni Konuk'un İbn Arabî'nin düşünce ve görüşleri doğrultusunda Mesnevî beyitlerini şerh etmiş olmasıdır^{s.39, 41}. Bu yaklaşım, bazı çevrelerce eleştirilse de, şerhin değerini artıran bir nitelik olarak kabul edilmiştir^s.39. Konuk, şerhinde Farsça beyitleri numaralandırarak vermiş ve Türkçe tercümelerinin başına bu numaraları eklemiştir^s.38. Şerh, müellifin sağlığında yayımlanamamış, vefatından sonra 10 Mayıs 1940 tarihinde Hâlid Eşkinoz tarafından Konya Mevlânâ Müzesi'ne teslim edilmiştir^s.37. Konuk, bu şerhinde daha önce telif ettiği İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem Tercüme ve Şerhi ile Tedbîrât-ı İlâhiyye Tercüme ve Şerhi'nden ve Mevlânâ'dan tercüme ettiği Fîhi Mâ Fîh'ten alıntılar yapmış veya bu eserlere atıfta bulunmuştur^s.38. Bu durum, Konuk'un eserleri arasında bir bütünlük ve fikir birliği olduğunu göstermektedir^s.35.

Kaynaklar: Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1 — s. 35, 37, 38, 39, 40, 41, 56, 58 · K1, s. 68

Mesnevî'de akıl ve aşk arasındaki karşıtlık, aklın ilahî hakikatleri idrak etme kapasitesinin sınırlı olduğunu, aşkın ise bu sınırlamaları aşan bir idrak ve tecrübe alanı olduğunu belirtir. Akıl, aşkın mahiyetini ve derinliğini kavramakta aciz kalır; zira aşk, "vicdanî bir zevkten ibaret" olup, ancak âşık olmakla anlaşılabilir^s.186. Aşkın halleri sözle anlatılamaz, kalemle yazılamaz; kalem dahi yazmaktan aciz kalır^s.185. Bu durum, aklın mantıksal ve kavramsal çerçevesinin aşkın kuşatıcı ve dönüştürücü gücünü açıklamakta yetersiz kaldığını gösterir.

Tasavvufta aşk, sâlikin Hakk'a olan "mahvedici sevgisi" olarak tanımlanır ve muhabbetten daha şiddetli, daha yakıcı, sahibini fânî kılan bir sevgidir^K1. Akıl ise, bu "ilâhî delilik" karşısında geri çekilir, kontrolü kaybeder^K1. Mesnevî'de "akıl, aşkın şerhinde eşek gibi çamurda yattı" ifadesi^s.186, aklın aşkı açıklamada ne denli aciz kaldığını mecazî bir dille anlatır. Aşkın ve âşıklığın şerhini ancak yine aşkın kendisi söyleyebilir^s.186.

Ayrıca, "cüz'î akıl", başlangıçta nefsin hazlarıyla meşgul olabilir ve ruhun Hakk'a olan aşkını inkâr edebilir^s.230. Bu durum, aklın bazen nefsin etkisi altında kalarak ilahî aşktan uzaklaşabileceğini gösterir. Ancak sülûk neticesinde nefsin manevi ölümüyle birlikte, cüz'î akıl da nefsin aşkından ve onun sıfatına müptela olma hastalığından temizlenebilir^s.241. Bu temizlenme, aklın aşkın hakikatine daha yakın bir idrake ulaşmasının yolunu açar. Aşk, aklın "iki zıd içtima etmez" kaidesine uymadığı için akıl indinde acayip bir şeydir^s.706, zira aşkta maşukun kahır ve lütfu müsavidir. Bu da aşkın, aklın ötesinde bir idrak ve tecrübe alanı olduğunu pekiştirir.

Kaynaklar: Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1 — s. 185, 186, 230, 241, 706 · K1, s. 19

İnsân-ı Kâmil, tasavvufî anlayışta varoluşun zirvesini temsil eder. O, "abd-i mahz" yani sırf kuldur ve fiilen bütün ilâhî isim ve sıfatların mazharıdır^s.304. Bu sebeple Allah'ın gölgesi (zıll-i ilâhî) olarak kabul edilir ve bu âlemin alâkalarından ve muhabbetinden ölmüş, ancak ilâhî muhabbete karşı uyanık ve diridir^{s.304, 308}. İnsân-ı Kâmil'in kelâmı, ilâhî ilkâatlardır ve onun kalbine inen ilâhî mânâlar Kur'ân'ın gayrı değildir; zira Kur'ân kıyamete kadar kâmillerin kalplerine inmeye devam eder^s.755. O, peygamberlik ilim ve hâllerinin vârisidir ve "Kitabı miras verdik" ayeti gereğince Kur'ân'ı miras yemiştir^s.409. İnsân-ı Kâmil, kamışlıktan kesilip neyzenin üflemesine uygun, güzel nağmeler çıkaran bir "nây"a benzetilirken, nâkıs insan ise şekli düzeltilmemiş ve içi dolu olduğu için ses çıkarmaya uygun olmayan bir "nây" gibidir^{s.11, 13}. Bir üstâd-ı kâmil tarafından şekillendirilip içi boşaltılırsa, nâkıs insan da güzel bir nây hâline gelebilir^s.13. İnsân-ı Kâmil, bi-renktir; yani kendi rengi yoktur ve huzuruna giden kişi onu kendi renginde görür. Bu durum, su gibi saf ve berrak olan İnsân-ı Kâmil'deki kişinin kendi aksidir. Dolayısıyla, bir kimse İnsân-ı Kâmil'de bir kusur görürse, bunun kendi ahlâk ve kusurunun yansıması olduğunu bilmelidir^s.619. O, sâlikin nefsini öldürüp, onu nefsanî sıfatlardan kurtararak ruhanîyet mertebesine yükseltme hizmetini üstlenir^s.219. İnsân-ı Kâmil, "insân-ı kebir" olarak adlandırılan güneş sisteminin gözbebeği mesabesindedir ve onun nâlesi yedi feleği titretir^s.710.

Kaynaklar: Mesnevî-i Şerîf Şerhi, C.1 — s. 11, 13, 219, 304, 308, 409, 619, 710, 755

Mesnevî-i Şerîf, mânevî gelişimi, insanın Hak'tan ayrılığının şikâyetiyle başlayan bir yolculuk olarak ele alır. Bu yolculukta sâlikin öncelikli görevi, nefs mertebelerini aşmaktır^K2. Nefs-i Emmâre'nin şehvet, gazab, kibir gibi zulmetlerinden tevbe-i nasûh ile arınmak, mânevî gelişimin ilk adımıdır. Ardından Nefs-i Levvâme'de vicdanın uyanmasıyla tevbe, mücâhede ve riyâzat hâlleri zuhûr eder^K2. Bu mertebelerde sâlik, kötülüklerinden dolayı kendini kınar ve mânevî burnunu yiyip istidâdını zâyi etmemek için şükürsüzlükten kaçınır^s.312.

Mânevî gelişimde Mesnevî'nin kendisi de bir rehberdir. Mevlânâ, Mesnevî'den her gün bir cüz okunmasına devam edilirse nefsin öleceğini belirtmiştir^s.80. Bu, Mesnevî'nin sadece bir eser değil, aynı zamanda bir mânevî terbiye aracı olduğunu gösterir. Eserin hikâyelerle öğretme yöntemi ("kıssa içinde kıssa"), sâlikin mâsivâdan ayrılma ve vahdet-i vücud derslerini idrâk etmesine yardımcı olur^K1. Mesnevî'nin akışı, Kelâmullâh'ın içerikleri gibi karışık ve tertipsiz görünse de, bu durum onun derin mânâlarını ve "fasl" ve "vasl" kaidesine dayalı hikmetini yansıtır^s.80. Mânevî gelişim, sûrî sebeplere takılmayıp, o sebebin daha yukarısında olan mânevî sebeplere bakmakla^s.446 ve her hâlin ve her zuhûrun Hak'ın bir "tartı" tecellîsi olduğunu görmeyi sağlayan mârifet mîzânına ulaşmakla kemâle erer^K1. Bu süreçte sâlik, ilâhî ilimde sâbit olan hakîkati tarafına gider ve mazhar olduğu ilâhî ismin gereğine uygun olarak bu âlemde iş işler^s.262.

Kaynaklar: K2 · Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1 — s. 80, 262, 312, 446 · K1, s. 68, 101

Ahmed Avni Bey'in Mesnevî şerhi, içeriği ve hazırlanış biçimi itibarıyla sadece tasavvuf ehli için değil, tasavvufî irfan geleneğini anlamak isteyen herkes için bir rehber niteliğindedir. Eser, Mevlânâ'nın Mesnevî'sinin altı cildinin tamamını şerh etmesiyle öne çıkar^{s.40, s.56}. Bu durum, eserin kapsamlılığını ve Mesnevî'nin bütüncül bir şekilde anlaşılmasına olan katkısını göstermektedir. Şerhin müellifi, daha önceki şârihlerin görmediği Hindistan'da basılan Mesnevî şerhlerini de incelemiş ve Türkçe ile Farsça şerhlerden istifade etmiştir^{s.38, s.81}. Bu geniş kaynak taraması, şerhin zenginliğini ve farklı yorumları bir araya getirme çabasını ortaya koyar.

Şerh, ilmî-akademik bir anlayışla hazırlanmamış olup, Osmanlı döneminden Cumhuriyet dönemine geçiş yıllarında klasik üslûpla kaleme alınmıştır^s.59. Müellif, ayetleri keyfî yorumlara tabi tutmak yerine, tasavvufî yorumlarla açıklamıştır^s.59. Bu yaklaşım, eserin tasavvufî derinliğini korurken, aynı zamanda tasavvufî terminolojiye aşina olmayan okuyucular için de bir giriş kapısı sunmaktadır. Ayrıca, şârihin İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem gibi eserlerini daha önce şerh etmiş olması, onun tasavvufî bilgi birikiminin ve bu alandaki yetkinliğinin bir göstergesidir^s.38. Bu bağlamda, şerh, İslâm tasavvufunun iki zirvesi olan Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî'yi anlamak isteyenlere büyük ölçüde yardımcı olan bir öğretici ve muallim rolü üstlenmektedir^{s.68, s.87}. Dolayısıyla, eser, tasavvuf kültürüne ilgi duyan geniş bir kitleye hitap etmektedir.

Kaynaklar: Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1 — s. 38, 40, 56, 59, 68, 81, 87

Seyr-i sülûk, tasavvufî hayatın tam adıdır ve sâlikin başlangıçtan vâsıllığa kadar geçtiği yolun bütününü kapsar^K1. Bu yolculuk, klasik olarak dört ana seyre ayrılır:

1. Seyr ilallâh (Allah'a sefer): Sâlikin nefsinden, dünyadan ve mâsivâdan Hak'a yöneldiği, mücâhede ve tezkiye ile başlayan aşamadır^K1. Bu süreçte sâlik, riyâzetler ve muhabbetler vasıtasıyla insânî sıfatlarına karışmış hayvânî sıfat tortularını temizler^s.247.
2. Seyr fillâh (Allah'ta sefer): Sâlikin Hak'a vâsıl olduktan sonra esmâ ve sıfatlarda yaptığı yolculuktur. Bu aşamada sâlik, mârifet kademelerinde ilerler^K1.
3. Seyr maallâh (Allah'la sefer): Sâlikin Hak'la beraber yaptığı yolculuktur; fenâ-bekâ silsilesinde Hak'la kâim olarak halka dönmesini ifade eder^K1.
4. Seyr anillâh / billâh (Allah'tan sefer): Sâlikin halk içinde Hak'ı temsil etmesi, mürşid olma ve halkı Hak'a çağırma makâmıdır. Bu son seyr, mürşidlerin makâmıdır^K1.

Seyr-i sülûk aynı zamanda seyr-i âfâkî (dış sefer – kâinatı tedebbür) ve seyr-i enfüsî (iç sefer – nefsi tezkiye) olarak da ayrılır^K1. Sülûk, mürşidin rehberliğinde gerçekleşir ve sâlikin kendi akıl ve zekâsına güvenerek Hak yoluna sülûkü tehlikelidir, zira şeytanın her mertebede sâlike musallat olma ihtimali vardır^s.720. Sâlikin akl-ı cüz'isinin terakkisi, edebinin göstergesidir ve bu terakki, sülûkteki ilerlemesini ve Hak'a vusûl isti'dâdını belirler^s.179. Sülûk neticesinde nefis, mânevî ölümle ölüp sâlikin cisminde gizlenir ve cüz'î akıl nefsin aşkından temizlenir^s.241. Sülûkun nihayete erdiğini düşünerek amelden ve mücâhededen vazgeçmek, evham ve hayalât sahiplerinin yanılgısıdır^s.804.

Kaynaklar: K1, s. 265 · Mesnevî-i Şerîf Şerhi, C.1 — s. 179, 241, 247, 720, 804

Mesnevî-i Şerîf, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin tasavvufî ve ahlâkî öğretilerini içeren, altı ciltten oluşan büyük bir eserdir^K1. Eserin her cildine "defter" adı verilir ve toplamda yaklaşık 25 bin beyitten meydana gelir^K1. Mevlânâ, bu eseri talebesi Hüsâmeddin Çelebi'nin isteği üzerine kaleme almıştır^K1. Mesnevî'nin yazım süreci 1259'dan 1273'e kadar, yani Mevlânâ'nın ömrünün son on dört yılına yayılmıştır^K1. Kaynaklar, defterler arasında yazılış tarzında farklılıklar olduğunu belirtir; ilk defterin daha derli toplu olduğu, son defter olan 6. cildin ise yarıda kalan bir hikâye ile aniden bittiği ifade edilir^K1. Bu durum, Mevlânâ'nın vefatı nedeniyle eseri tamamlayamamış olmasından kaynaklanmaktadır. Bu sebeple, 6. cildin bitmemiş olması, eserin planlanan sonuna ulaşamadan, müellifinin vefatıyla kesintiye uğradığını gösteren önemli bir detaydır. Şerhlerde bu durumun "tâkım kaldı" şeklinde ifade edildiği belirtilir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 68

Zikir, sâlik için bir zaruret hâlini aldığında, Hak katında kat kat mükâfatlandırılır^s.467. Zikirle sarf edilen her nefes, tahâretle Hakk'a yükselir ve Cenâb-ı Hakk tarafından iki kat rahmet olarak geri döner. Bu rahmet, ilahî rızadır ve Tevbe Sûresi'nin 72. ayetinde belirtildiği gibi "Allah Teâlâ cânibinden olan rıdvân pek büyüktür"^s.466. Bu durum, sâlikin hâlinin sürekli bir yükseliş (urûc) ve iniş (nüzûl) üzere olmasını sağlar, asla kesintiye uğramaz ve zail olmaz^s.467.

Zikrin bir diğer önemli faydası, kalbin imânını taze tutmasıdır. Lisânen kelime-i tevhidi zikredenlerin kalben de imân etmeleri gerektiği vurgulanır^s.544. Hevâ, imânın tazelenmesine engel olan bir kilittir; zikir bu kilidi açarak kalbi hevâdan arındırır^s.544. Ayrıca, nefsin putu olan hazz-ı zâlimâneden kurtulmak için de zikir bir araçtır. Putların anası nefsin putudur ve zikir, bu puttan kurtulmaya yardımcı olur^s.421. Zikir, aynı zamanda canın aklını tereddütten kurtarır. Dünya lezzetleri ve cismanî hazlarla az meşgul olmak, canın kulağındaki pamuğu çıkararak enbiyânın ve evliyânın hidâyet davetlerini işitmeyi sağlar, böylece tereddütten kurtuluş gerçekleşir^s.664. Zikir, Hakk'ın nurlarının insanın bâtınındaki ruh ve akıl nuru olarak tecellî etmesine vesile olur^s.563.

Kaynaklar: Mesnevî-i Şerîf Şerhi, C.1 — s. 421, 466, 467, 544, 563, 664