Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1

Ahmed Avni Konuk, Mesnevî Şerhi'ne 1348 (1929) yılında başlamış ve 24 Ramazan 1356 (1937) tarihinde tamamlamıştır¹. Bu şerh, Mevlânâ'nın "Mağz-ı Kur'ân" (Kur'ân'ın özü) olarak nitelenen Mesnevî-i Şerîf'inin tasavvufî derinliklerini açığa çıkarmayı hedeflemiştir². Konuk, şerhini hazırlarken İsmâil Rusûhî Ankaravî'nin Mesnevî metnini temel almıştır¹. Ayrıca, daha önceki Türkçe ve Farsça şerhlerden istifade etmekle kalmamış, Hindistan'da basılan Mesnevî şerhlerini de incelemiştir¹. Şerhin en belirgin özelliklerinden biri, Ahmed Avni Konuk'un İbn Arabî'nin düşünce ve görüşleri doğrultusunda Mesnevî beyitlerini şerh etmiş olmasıdır¹. Bu yaklaşım, bazı çevrelerce eleştirilse de, şerhin değerini artıran bir nitelik olarak kabul edilmiştir¹. Konuk, şerhinde Farsça beyitleri numaralandırarak vermiş ve Türkçe tercümelerinin başına bu numaraları eklemiştir¹. Şerh, müellifin sağlığında yayımlanamamış, vefatından sonra 10 Mayıs 1940 tarihinde Hâlid Eşkinoz tarafından Konya Mevlânâ Müzesi'ne teslim edilmiştir¹. Konuk, bu şerhinde daha önce telif ettiği İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem Tercüme ve Şerhi ile Tedbîrât-ı İlâhiyye Tercüme ve Şerhi'nden ve Mevlânâ'dan tercüme ettiği Fîhi Mâ Fîh'ten alıntılar yapmış veya bu eserlere atıfta bulunmuştur¹. Bu durum, Konuk'un eserleri arasında bir bütünlük ve fikir birliği olduğunu göstermektedir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1 — s. 35, 37, 38, 39, 40, 41, 56, 58
3. 2.K1, s. 68

Mesnevî'de akıl ve aşk arasındaki karşıtlık, aklın ilahî hakikatleri idrak etme kapasitesinin sınırlı olduğunu, aşkın ise bu sınırlamaları aşan bir idrak ve tecrübe alanı olduğunu belirtir. Akıl, aşkın mahiyetini ve derinliğini kavramakta aciz kalır; zira aşk, "vicdanî bir zevkten ibaret" olup, ancak âşık olmakla anlaşılabilir². Aşkın halleri sözle anlatılamaz, kalemle yazılamaz; kalem dahi yazmaktan aciz kalır². Bu durum, aklın mantıksal ve kavramsal çerçevesinin aşkın kuşatıcı ve dönüştürücü gücünü açıklamakta yetersiz kaldığını gösterir.

Tasavvufta aşk, sâlikin Hakk'a olan "mahvedici sevgisi" olarak tanımlanır ve muhabbetten daha şiddetli, daha yakıcı, sahibini fânî kılan bir sevgidir¹. Akıl ise, bu "ilâhî delilik" karşısında geri çekilir, kontrolü kaybeder¹. Mesnevî'de "akıl, aşkın şerhinde eşek gibi çamurda yattı" ifadesi², aklın aşkı açıklamada ne denli aciz kaldığını mecazî bir dille anlatır. Aşkın ve âşıklığın şerhini ancak yine aşkın kendisi söyleyebilir².

Ayrıca, "cüz'î akıl", başlangıçta nefsin hazlarıyla meşgul olabilir ve ruhun Hakk'a olan aşkını inkâr edebilir². Bu durum, aklın bazen nefsin etkisi altında kalarak ilahî aşktan uzaklaşabileceğini gösterir. Ancak sülûk neticesinde nefsin manevi ölümüyle birlikte, cüz'î akıl da nefsin aşkından ve onun sıfatına müptela olma hastalığından temizlenebilir². Bu temizlenme, aklın aşkın hakikatine daha yakın bir idrake ulaşmasının yolunu açar. Aşk, aklın "iki zıd içtima etmez" kaidesine uymadığı için akıl indinde acayip bir şeydir², zira aşkta maşukun kahır ve lütfu müsavidir. Bu da aşkın, aklın ötesinde bir idrak ve tecrübe alanı olduğunu pekiştirir.

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 19
3. 2.Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1 — s. 34, 35, 185, 186, 230, 241, 706

İnsân-ı Kâmil, tasavvufî anlayışta varoluşun zirvesini temsil eder. O, "abd-i mahz" yani sırf kuldur ve fiilen bütün ilâhî isim ve sıfatların mazharıdır¹. Bu sebeple Allah'ın gölgesi (zıll-i ilâhî) olarak kabul edilir ve bu âlemin alâkalarından ve muhabbetinden ölmüş, ancak ilâhî muhabbete karşı uyanık ve diridir¹. İnsân-ı Kâmil'in kelâmı, ilâhî ilkâatlardır ve onun kalbine inen ilâhî mânâlar Kur'ân'ın gayrı değildir; zira Kur'ân kıyamete kadar kâmillerin kalplerine inmeye devam eder¹. O, peygamberlik ilim ve hâllerinin vârisidir ve "Kitabı miras verdik" ayeti gereğince Kur'ân'ı miras yemiştir¹. İnsân-ı Kâmil, kamışlıktan kesilip neyzenin üflemesine uygun, güzel nağmeler çıkaran bir "nây"a benzetilirken, nâkıs insan ise şekli düzeltilmemiş ve içi dolu olduğu için ses çıkarmaya uygun olmayan bir "nây" gibidir¹. Bir üstâd-ı kâmil tarafından şekillendirilip içi boşaltılırsa, nâkıs insan da güzel bir nây hâline gelebilir¹. İnsân-ı Kâmil, bi-renktir; yani kendi rengi yoktur ve huzuruna giden kişi onu kendi renginde görür. Bu durum, su gibi saf ve berrak olan İnsân-ı Kâmil'deki kişinin kendi aksidir. Dolayısıyla, bir kimse İnsân-ı Kâmil'de bir kusur görürse, bunun kendi ahlâk ve kusurunun yansıması olduğunu bilmelidir¹. O, sâlikin nefsini öldürüp, onu nefsanî sıfatlardan kurtararak ruhanîyet mertebesine yükseltme hizmetini üstlenir¹. İnsân-ı Kâmil, "insân-ı kebir" olarak adlandırılan güneş sisteminin gözbebeği mesabesindedir ve onun nâlesi yedi feleği titretir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi, C.1 — s. 11, 13, 219, 304, 308, 409, 619, 710, 755

Mesnevî-i Şerîf, mânevî gelişimi, insanın Hak'tan ayrılığının şikâyetiyle başlayan bir yolculuk olarak ele alır. Bu yolculukta sâlikin öncelikli görevi, nefs mertebelerini aşmaktır³. Nefs-i Emmâre'nin şehvet, gazab, kibir gibi zulmetlerinden tevbe-i nasûh ile arınmak, mânevî gelişimin ilk adımıdır. Ardından Nefs-i Levvâme'de vicdanın uyanmasıyla tevbe, mücâhede ve riyâzat hâlleri zuhûr eder³. Bu mertebelerde sâlik, kötülüklerinden dolayı kendini kınar ve mânevî burnunu yiyip istidâdını zâyi etmemek için şükürsüzlükten kaçınır².

Mânevî gelişimde Mesnevî'nin kendisi de bir rehberdir. Mevlânâ, Mesnevî'den her gün bir cüz okunmasına devam edilirse nefsin öleceğini belirtmiştir². Bu, Mesnevî'nin sadece bir eser değil, aynı zamanda bir mânevî terbiye aracı olduğunu gösterir. Eserin hikâyelerle öğretme yöntemi ("kıssa içinde kıssa"), sâlikin mâsivâdan ayrılma ve vahdet-i vücud derslerini idrâk etmesine yardımcı olur¹. Mesnevî'nin akışı, Kelâmullâh'ın içerikleri gibi karışık ve tertipsiz görünse de, bu durum onun derin mânâlarını ve "fasl" ve "vasl" kaidesine dayalı hikmetini yansıtır². Mânevî gelişim, sûrî sebeplere takılmayıp, o sebebin daha yukarısında olan mânevî sebeplere bakmakla² ve her hâlin ve her zuhûrun Hak'ın bir "tartı" tecellîsi olduğunu görmeyi sağlayan mârifet mîzânına ulaşmakla kemâle erer¹. Bu süreçte sâlik, ilâhî ilimde sâbit olan hakîkati tarafına gider ve mazhar olduğu ilâhî ismin gereğine uygun olarak bu âlemde iş işler².

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 68, 101
3. 2.Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1 — s. 77, 80, 262, 312, 446
4. 3.K2

Ahmed Avni Bey'in Mesnevî şerhi, içeriği ve hazırlanış biçimi itibarıyla sadece tasavvuf ehli için değil, tasavvufî irfan geleneğini anlamak isteyen herkes için bir rehber niteliğindedir. Eser, Mevlânâ'nın Mesnevî'sinin altı cildinin tamamını şerh etmesiyle öne çıkar¹. Bu durum, eserin kapsamlılığını ve Mesnevî'nin bütüncül bir şekilde anlaşılmasına olan katkısını göstermektedir. Şerhin müellifi, daha önceki şârihlerin görmediği Hindistan'da basılan Mesnevî şerhlerini de incelemiş ve Türkçe ile Farsça şerhlerden istifade etmiştir¹. Bu geniş kaynak taraması, şerhin zenginliğini ve farklı yorumları bir araya getirme çabasını ortaya koyar.

Şerh, ilmî-akademik bir anlayışla hazırlanmamış olup, Osmanlı döneminden Cumhuriyet dönemine geçiş yıllarında klasik üslûpla kaleme alınmıştır¹. Müellif, ayetleri keyfî yorumlara tabi tutmak yerine, tasavvufî yorumlarla açıklamıştır¹. Bu yaklaşım, eserin tasavvufî derinliğini korurken, aynı zamanda tasavvufî terminolojiye aşina olmayan okuyucular için de bir giriş kapısı sunmaktadır. Ayrıca, şârihin İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem gibi eserlerini daha önce şerh etmiş olması, onun tasavvufî bilgi birikiminin ve bu alandaki yetkinliğinin bir göstergesidir¹. Bu bağlamda, şerh, İslâm tasavvufunun iki zirvesi olan Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî'yi anlamak isteyenlere büyük ölçüde yardımcı olan bir öğretici ve muallim rolü üstlenmektedir¹. Dolayısıyla, eser, tasavvuf kültürüne ilgi duyan geniş bir kitleye hitap etmektedir.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1 — s. 38, 40, 56, 59, 68, 81, 87

Seyr-i sülûk, tasavvufî hayatın tam adıdır ve sâlikin başlangıçtan vâsıllığa kadar geçtiği yolun bütününü kapsar¹. Bu yolculuk, klasik olarak dört ana seyre ayrılır:

1. Seyr ilallâh (Allah'a sefer): Sâlikin nefsinden, dünyadan ve mâsivâdan Hak'a yöneldiği, mücâhede ve tezkiye ile başlayan aşamadır¹. Bu süreçte sâlik, riyâzetler ve muhabbetler vasıtasıyla insânî sıfatlarına karışmış hayvânî sıfat tortularını temizler².
2. Seyr fillâh (Allah'ta sefer): Sâlikin Hak'a vâsıl olduktan sonra esmâ ve sıfatlarda yaptığı yolculuktur. Bu aşamada sâlik, mârifet kademelerinde ilerler¹.
3. Seyr maallâh (Allah'la sefer): Sâlikin Hak'la beraber yaptığı yolculuktur; fenâ-bekâ silsilesinde Hak'la kâim olarak halka dönmesini ifade eder¹.
4. Seyr anillâh / billâh (Allah'tan sefer): Sâlikin halk içinde Hak'ı temsil etmesi, mürşid olma ve halkı Hak'a çağırma makâmıdır. Bu son seyr, mürşidlerin makâmıdır¹.

Seyr-i sülûk aynı zamanda seyr-i âfâkî (dış sefer – kâinatı tedebbür) ve seyr-i enfüsî (iç sefer – nefsi tezkiye) olarak da ayrılır¹. Sülûk, mürşidin rehberliğinde gerçekleşir ve sâlikin kendi akıl ve zekâsına güvenerek Hak yoluna sülûkü tehlikelidir, zira şeytanın her mertebede sâlike musallat olma ihtimali vardır². Sâlikin akl-ı cüz'isinin terakkisi, edebinin göstergesidir ve bu terakki, sülûkteki ilerlemesini ve Hak'a vusûl isti'dâdını belirler². Sülûk neticesinde nefis, mânevî ölümle ölüp sâlikin cisminde gizlenir ve cüz'î akıl nefsin aşkından temizlenir². Sülûkun nihayete erdiğini düşünerek amelden ve mücâhededen vazgeçmek, evham ve hayalât sahiplerinin yanılgısıdır².

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 265
3. 2.Mesnevî-i Şerîf Şerhi, C.1 — s. 179, 241, 247, 720, 804

Mesnevî-i Şerîf, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin tasavvufî ve ahlâkî öğretilerini içeren, altı ciltten oluşan büyük bir eserdir¹. Eserin her cildine "defter" adı verilir ve toplamda yaklaşık 25 bin beyitten meydana gelir¹. Mevlânâ, bu eseri talebesi Hüsâmeddin Çelebi'nin isteği üzerine kaleme almıştır¹. Mesnevî'nin yazım süreci 1259'dan 1273'e kadar, yani Mevlânâ'nın ömrünün son on dört yılına yayılmıştır¹. Kaynaklar, defterler arasında yazılış tarzında farklılıklar olduğunu belirtir; ilk defterin daha derli toplu olduğu, son defter olan 6. cildin ise yarıda kalan bir hikâye ile aniden bittiği ifade edilir¹. Bu durum, Mevlânâ'nın vefatı nedeniyle eseri tamamlayamamış olmasından kaynaklanmaktadır. Bu sebeple, 6. cildin bitmemiş olması, eserin planlanan sonuna ulaşamadan, müellifinin vefatıyla kesintiye uğradığını gösteren önemli bir detaydır. Şerhlerde bu durumun "tâkım kaldı" şeklinde ifade edildiği belirtilir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 68

Zikir, sâlik için bir zaruret hâlini aldığında, Hak katında kat kat mükâfatlandırılır¹. Zikirle sarf edilen her nefes, tahâretle Hakk'a yükselir ve Cenâb-ı Hakk tarafından iki kat rahmet olarak geri döner. Bu rahmet, ilahî rızadır ve Tevbe Sûresi'nin 72. ayetinde belirtildiği gibi "Allah Teâlâ cânibinden olan rıdvân pek büyüktür"¹. Bu durum, sâlikin hâlinin sürekli bir yükseliş (urûc) ve iniş (nüzûl) üzere olmasını sağlar, asla kesintiye uğramaz ve zail olmaz¹.

Zikrin bir diğer önemli faydası, kalbin imânını taze tutmasıdır. Lisânen kelime-i tevhidi zikredenlerin kalben de imân etmeleri gerektiği vurgulanır¹. Hevâ, imânın tazelenmesine engel olan bir kilittir; zikir bu kilidi açarak kalbi hevâdan arındırır¹. Ayrıca, nefsin putu olan hazz-ı zâlimâneden kurtulmak için de zikir bir araçtır. Putların anası nefsin putudur ve zikir, bu puttan kurtulmaya yardımcı olur¹. Zikir, aynı zamanda canın aklını tereddütten kurtarır. Dünya lezzetleri ve cismanî hazlarla az meşgul olmak, canın kulağındaki pamuğu çıkararak enbiyânın ve evliyânın hidâyet davetlerini işitmeyi sağlar, böylece tereddütten kurtuluş gerçekleşir¹. Zikir, Hakk'ın nurlarının insanın bâtınındaki ruh ve akıl nuru olarak tecellî etmesine vesile olur¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi, C.1 — s. 421, 466, 467, 544, 563, 664