Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12

Ahmed Avni Konuk, modern dönemde tasavvuf araştırmalarına önemli katkılarda bulunmuş, özellikle İbn Arabî'nin Füsûsu'l-Hikem adlı eserinin anlaşılmasına yönelik çalışmalarıyla tanınan Mustafa Tahralı gibi akademisyenlerin gayretleriyle eserleri gün yüzüne çıkmış önemli bir şahsiyettir². Konuk'un Mesnevî Şerhi, Mevlânâ'nın tasavvuf edebiyatının şahikası sayılan Mesnevî-i Şerîf'ini derinlemesine ele alır¹. Mesnevî, 6 ciltten oluşur ve yaklaşık 25 bin beyit içerir; yazımı Mevlânâ'nın son 14 yılına (1259-1273) tekabül eder¹. Konuk'un şerhi, Mevlânâ'nın doğrudan didaktik anlatım yerine hikâyelerle öğretme yöntemini, yani "kıssa içinde kıssa" tekniğini açıklığa kavuşturur. Bu yöntemle, ana hikâyeler içinde alt hikâyeler açılır ve sonra ana hikâyeye geri dönülür¹. Örneğin, fil ve körler hikâyesi vahdet-i vücud derslerini, papağan ve tâcir hikâyesi mâsivâdan ayrılma derslerini, kerâmetler kıssası ise tarîkat usûllerini öğretir¹. Konuk'un şerhi, Mesnevî'nin içerdiği "mîrâcî tasvîrler, tasavvufî tâ'vîller, ahlâkî öğütler ve bâtınî hakikat açılımları" detaylandırır¹. Şerh, Mesnevî'deki "Bir koyunun Musa (a.s.)'dan kaçması ve Musa (a.s.)'ın ona şefkati ve merhameti" gibi kıssaları da ele alarak, eserin ahlaki ve irfani boyutlarını açar³. Ahmed Avni Konuk, bu şerhiyle Mesnevî'nin "Mağz-ı Kur'ân" (Kur'ân'ın özü) ve "Pehlevî dilinde Kur'ân" olarak nitelendirilmesinin hikmetini de ortaya koyar¹.

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 68
3. 2.Vikipedi: Mustafa Tahralı
4. 3.Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12 — s. 4

Mesnevî'de geçen Sultan Mahmud ve hırsızlar hikâyesi, yüzeysel olarak bir padişahın tebdil-i kıyafetle halkın arasına karışması motifini işler. Sultan Mahmud, gece vakti hırsızların arasına katılır ve kendisini "sizin gibi hırsızlardan biriyim" diyerek tanıtır¹. Bu durum, onun hırsızların hallerine vakıf olmasını sağlar¹. Hırsızlar, Sultan Mahmud'a "Ey vefalı adam! Sen kimsin ve halin ve şanın nedir?" diye sorarlar ve ondan kendi mesleklerine dair bir hünerini açıklamasını isterler¹. Sultan Mahmud'un cevabı üzerine, hırsızlardan biri onun "kutbumuz ve reisimiz" olduğunu ifade eder, çünkü o, tehlike anında kendilerini kurtaracak bir özelliğe sahiptir¹.

Bu hikâyenin bâtınî yorumu ise tasavvufî hakikatlere işaret eder. Hikâye, ârifin kıyamet gününde "gerçek şah olan Hakk'a" hitabını temsil eder¹. Sultan Mahmud'un gece karanlığında hırsızlarla birlikte olması ve onların arasında tanınması, Hak'ın kesret âlemindeki tecellîlerini ve kullarıyla olan yakınlığını sembolize eder. Hırsızlardan birinin Sultan Mahmud'u gece görüp gündüz tahtında tanıması, Hak'ın hem zâhir hem de bâtın yönleriyle idrak edilmesine benzer¹. Bu durum, Hak'ın esmâ ve sıfatlarıyla (vâhidiyyet mertebesi) idrak edilebilirliğini gösterir. Ahadiyyet mertebesi idrak edilemezken, vâhidiyyet mertebesinde ilâhî esmâ ve sıfatlar tafsîl bulur ve kesretin menşei olur². Dolayısıyla, Sultan Mahmud'un hırsızlar tarafından tanınması ve onlara rehberlik etmesi, Hak'ın kullarına esmâ ve sıfatları aracılığıyla tecellî ederek yol göstermesini ifade eder.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi, C.12 — s. 989, 990, 993, 1007, 1009, 1018, 1093, 1095
3. 2.K1, s. 168

Sıçan ve kurbağa kıssası, Mevlânâ'nın Mesnevî'sinde geçen ve Necdet Ardıç'ın "İbretlik Hikayeler" kategorisine giren manevi terbiye amaçlı bir anlatıdır (İbretlik Hikayeler). Kıssanın başlangıcında, ilâhî kazâ neticesinde, birbirlerinin cinsi olmayan bir sıçan ile vefalı bir kurbağa ırmak kenarında tanışıp dost olurlar¹. Her sabah buluşup beş sene boyunca yaşadıkları kıssaları birbirlerine anlatırlar; bu durum, gönülden sözün kaynamasının dostluk nişanı olduğunu gösterir¹. Sıçan, kurbağaya "Ey aklın kandili!" diye hitap ederek onun hikmetine vurgu yapar¹.

Kıssanın asıl ibretlik yönü, sıçanın kurbağaya olan aşkıyla yoğrulmuş olması ve bu aşkın neticesinde bir iplikle birbirlerine bağlanmalarıdır. Burada "sıçan" dünya ehli ve nefsânî olan kimseyi, "kurbağa" ise Hakk yolcusunu temsil eder¹. "Gönül ipliği" ise, bir kimsenin hayali suretini muhabbetle kalbinde tutmasıdır; bu sevgiye dayalı tahayyül, o kimseyi kendi tarafına çeker¹. Ancak, eğer bu sevgiye dayalı hayal, noksan ve dünya ehli birisi hakkında olursa, kıssada olduğu gibi, şeytan kargası o nefsânî kimseyi avladığı vakit, ona bağlı olan Hakk yolcusunu da beraberce nefsânî hevese kaldırır¹. Bu durum, Hakk yolcusunun, dünya ehli ile olan ilişkisinde dikkatli olması gerektiğini, aksi takdirde kendi sülûkundan sapma tehlikesiyle karşı karşıya kalabileceğini gösteren önemli bir uyarıdır.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12 — s. 785, 789, 820, 1140

Manevî cinsiyet, tasavvufî düşüncede, insanların birbirleriyle olan ilişkilerini ve yakınlıklarını maddî ve cismânî özelliklerin ötesinde, ruhânî bir boyutta ele alır. Bu anlayışa göre, "cinsiyet bir tür bakıştır ki, o sebeple birbirine yol bulurlar"¹. Bu bakış, akıl ve idrakin birleşmesiyle ortaya çıkar ve insanlar bu ortak idrak sayesinde birbiriyle sohbete yol bulurlar¹.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, bu kavramı açıklarken "cinsiyet sırrımı surette arama!"¹ diyerek, dış görünüşün aldatıcılığına dikkat çeker. Önemli olanın "mânâ yolundan" gelen cinsiyet olduğu, "su ve çamurdan mahluk olan cismâniyet ve suret yolundan" olmadığı vurgulanır¹. Yani, akl-ı kâmil (olgun akıl), cüz'î akla (parçalı akıl) bu hakikati beyan eder.

Bu manevî cinsiyet, kişilerin "ma'rifet-i Hak tarafına" yönelen nazarlarıyla oluşur. İki kişinin bakışları Hak'kı bilme yönünde birleştiğinde, hangi milletten olurlarsa olsunlar, onlar bir cinsten sayılırlar ve suretlerine itibar edilmez¹. Hz. İsa'nın beşer suretinde zuhur etmesine rağmen ruh-ı musavver olduğu için melek cinsinden sayılması da bu duruma bir örnektir; zira itibar şekle değil, mânâya ve ruha aittir¹. Cansız varlıkların (cismanî şekillerin) cinsiyetten haberi olmadığı belirtilerek, bu kavramın tamamen ruhânî bir boyuta ait olduğu pekiştirilir¹. Bu bağlamda manevî cinsiyet, sâliklerin âlem-i mânâya keşf ve müşâhede ile açılmalarıyla idrak ettikleri soyut hakikatler ve ruhânî yakınlıklar alanına girer².

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi, C.12 — s. 1150, 1151, 1152, 1153, 1169, 1170, 1195, 1196
3. 2.K1, s. 138

Mesnevî'de 'sadece Allah'a güvenmek' ilkesi, eserin müellifi Mevlânâ'nın kendi eserine dair beyanlarında açıkça görülür. Mevlânâ, Mesnevî'yi "ruhlar âleminden şehadet âlemine yolculuk eden tanıdık bir ruh için bu Mesnevî'de marifet cevherini misal ve şehadet âleminden beri koymuşumdur" diyerek, eserin ilahi bir ilham ve amaç doğrultusunda ortaya çıktığını ifade eder¹. Bu beyan, eserin kaynağının ve değerinin beşerî çabadan ziyade ilahi takdire dayandığını gösterir.

Mevlânâ, bu eseri Zü'l-celâl olan Yüce Allah'a adadığını belirtir¹. Bu adama, eserin içeriğinin ve ondan beklenen faydanın tamamen Allah'ın iradesine bırakıldığını, dolayısıyla hakiki güvenin yalnızca O'na yönelmesi gerektiğini vurgular. Bu adamanın bir devamı olarak, Mesnevî'deki ilimlerin mirasçılarına yönelik bir uyarıda bulunur: "Eğer bu Mesnevi'deki ilimlerin mirasını yiyenler, bu ilimlerden bazılarını esirgeyip talep edenlere vermemek suretiyle benim ruhumu karıştırırlar ve incitirler ise, çabuk onların üzerine yüz mihnet ve ilahi kahrın kapısı açılsın!"¹. Bu uyarı, ilimlerin paylaşılmasının Allah'ın rızasına uygun bir davranış olduğunu ve bu ilkelere riayet etmemenin ilahi bir ceza ile sonuçlanabileceğini açıkça ortaya koyar. Bu durum, sâlikin veya ilim talep edenlerin, ilahi kahrın tecellisinden korunmak için yalnızca Allah'a güvenerek ilimleri talep etmeleri ve ilim sahiplerinin de bu ilimleri esirgemeden paylaşmaları gerektiğini gösterir. Bu bağlamda, vahdet veçhesinden gizlenmenin azgınlığı artırdığı¹ ifadesi, Allah'ın birliğine (tevhid) olan güvenin ve bu birliğe uygun hareket etmenin önemini pekiştirir.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 12 — s. 1801, 1805, 1981

'Aklın dokuduğu kumaş' tabiri, insanın zihnî faaliyetleri sonucu ortaya çıkan ve hakikat olarak kabul edilen ancak aslında Hak'tan uzaklaştıran bilgi ve felsefî yapıları anlatır. Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde belirtildiği üzere, kişi elli yıl boyunca aklının tezgâhında "hakikat namı altında birtakım ilim ve felsefe kumaşları dokuyabilir"¹. Ancak bu dokumalar, dert ve belâ anlarında kişiye bir külâh veya cübbe gibi koruyucu bir işlev görmez, yani gerçek bir çözüm sunmaz¹. Bu durum, aklın kendi eserleri arkasında gizlenmesi ve zuhurunun kendi zuhuruna perde olmasıyla açıklanır; bu da aklı, dış görünüşe bakan (zahir-bin) kimseler için meçhul kılar¹.

Bu kumaş, tasavvufî mânâda sâlikin Hak'tan ve kendi hakikatinden uzaklaşması olan gaflet hâliyle de ilişkilendirilebilir². Zira akıl, görünen âleme ve eşyanın çokluğuna odaklanarak Hak'tan uzak düşebilir; zeki kimseler, Hak'ın sanatı olan bu âleme yönelip yüzeysel hazlara kanaat edebilirler¹. Bu, kalbin mâsivâ ile dolması ve Hak'tan gâfil kalması anlamına gelir². Peygamberler ve evliya hazretleri gibi bâtın-bin olanlar için ruh asla meçhul değildir, çünkü onlar bu aklî perdelerin ötesini idrâk ederler¹. Dolayısıyla, 'aklın dokuduğu kumaş', Hakikat'e ulaşmada aklın sınırlılığını ve bazen bir engel teşkil edebileceğini vurgulayan bir mecazdır.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 12 — s. 521, 1046, 1048, 1052, 2218
3. 2.K1, s. 55

Mesnevî-i Şerîf, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin tasavvufî irfanı aktardığı temel eseridir¹. Eserin yapısı ve içeriği, onu sadece tasavvuf erbabına değil, genel okuyucuya da açık kılar. Mevlânâ, doğrudan didaktik anlatım yerine, hikâyeler aracılığıyla öğretmeyi tercih eder¹. Bu yöntem, "kıssa içinde kıssa" olarak da bilinir; ana hikâyenin içinde alt hikâyeler açılır ve sonra ana hikâyeye geri dönülür¹. Bu hikâyeler, tasavvufî hakikatleri somutlaştırırken, aynı zamanda evrensel ahlâkî dersler ve yaşam bilgeliği sunar. Örneğin, "Bir koyunun Musa (a.s.)'dan kaçması ve Musa (a.s.)'ın ona şefkati ve merhameti" başlıklı kıssa², tasavvufî bir derinliğe sahip olmakla birlikte, merhamet ve şefkat gibi insani değerleri vurgulayarak her kesimden insanın anlayabileceği ve faydalanabileceği bir mesaj taşır. Eserin "mîrâcî tasvîrler, tasavvufî tâ'vîller, ahlâkî öğütler ve bâtınî hakikat açılımlar" içermesi¹, onun sadece tasavvufun inceliklerini öğrenmek isteyenler için değil, aynı zamanda hayatın anlamını, ahlâkî prensipleri ve manevi boyutları merak eden herkes için bir kaynak olduğunu gösterir. Necdet Ardıç (Terzibaba) gibi günümüz Uşşâkî mürşidlerinin eserleri ve sohbetleriyle tasavvufu geniş kitlelere ulaştırması da, tasavvufî metinlerin sadece belirli bir zümreye hitap etmediğinin bir göstergesidir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Hazmi Tura gibi Fatih Camii'nde Mesnevî okutan âlimler de, bu eserin halka açık bir şekilde öğretildiğini ve geniş bir ilgi gördüğünü ortaya koyar (Hazmi Tura Wiki). Bu nedenle, Mesnevî şerhleri, tasavvufun "kalp temizliği ve Allah'a yakınlık ilmi" (Tasavvuf Wiki) olma özelliğini korurken, aynı zamanda genel ahlâkî ve hikemî bir rehber olarak da işlev görür.

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 68
3. 2.Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12 — s. 4

Ahmed Avni Konuk, tasavvuf geleneğinde önemli bir yere sahip olan ve eserleriyle günümüze ışık tutan bir şahsiyettir. Onun en bilinen yönü, İbn Arabî'nin Füsûsu'l-Hikem adlı eserine ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevîsine yazdığı şerhlerdir (Ahmed Avni Konuk, WIKI Kavram Sayfaları). Bu şerhler, tasavvufî hakikatlerin anlaşılmasına yönelik derinlikli yorumlar sunar.

Konuk'un eserleri, özellikle Mustafa Tahralı'nın gayretleriyle modern dönemde tasavvuf araştırmalarına kazandırılmıştır (Mustafa Tahralı, WIKI Kavram Sayfaları). Tahralı'nın çalışmaları, Ahmed Avni Konuk gibi büyük irfan ehlinin şerhlerinin gün yüzüne çıkmasına vesile olmuştur.

Ahmed Avni Konuk, aynı zamanda şiirsel bir ifade gücüne de sahiptir. Örneğin, "Avniyâ, perdedir endâm-ı maâniye kelâm, Sem'-i kec-fehme bu söz nağme-i ten nen nendir" dizeleriyle, kelâmın (sözün) mânâların (hakikatlerin) endamına bir perde olduğunu, yani hakikatlerin sözle tam olarak ifade edilemeyeceğini ve yanlış anlayan kulaklar için bu sözün sadece bir nağme gibi kalacağını dile getirmiştir¹. Bu ifade, onun tasavvufî idrakinin ve dilin sınırlılıklarına dair farkındalığının bir göstergesidir.

Mesnevî-i Şerîf Şerhinde, Hz. Peygamber'in (a.s.) ruhunun ilahî aşk kemendini "âlem-i ıtlâk semâsına" attığı ve bu kemendin O'nu bütün kayıtlılıklar ve suretler âleminden geçirerek mutlaklık semasına götürdüğü anlatılırken, bu anlatım Ahmed Avni Konuk'un tasavvufî derinliğini ve Hz. Peygamber'e olan muhabbetini de ortaya koyar¹. Ayrıca, Mesnevihan Ahmed Remzi Efendi'nin tercüme ve basımını yaptığı "Rehnümâ-yı Ma'rifet" isimli eserde Ebû Sâbit Muhammed b. Abdülmelik et-Tûsî ed-Deylemî'nin nefis hakkındaki risalesine atıfta bulunulması¹, Konuk'un geniş bir tasavvufî literatüre vukufiyetini gösterir.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 12 — s. 379, 380, 382, 1003, 1004, 1148, 1149, 1150