Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5

Ahmed Avni Konuk, modern dönemde tasavvuf araştırmalarına önemli katkılarda bulunmuş bir isimdir ve özellikle İbn Arabî'nin Füsûsu'l-Hikem adlı eserinin anlaşılmasına yönelik çalışmalarıyla tanınır². Onun "Mesnevî-i Şerîf Şerhi", Mevlânâ'nın 6 cilt ve yaklaşık 25 bin beyitten oluşan manzûm tasavvuf eserini³ şerh eder. Bu şerh, Mesnevî'nin "şerefli canın su ve toprağa (bedene) ait olmasından dolayı meydana gelen inlemesi" olduğunu vurgular¹. Şerh, Mesnevî'nin ortaya çıkışını "Pîr efendimizin yüce iç âlemlerinin gerekliliği" olarak açıklar. İnsân-ı kâmilin iç âlemi, Zât isminin tecelli yeri olduğundan, onların iradesi Hakk'ın iradesiyle birleşir; bu durum "ittihâd makamının" bir gereğidir¹. Konuk, Mesnevî'nin hikâyelerle öğretme yöntemini³ ele alırken, eserin mana âleminde uçan ervâh (ruhlar) ve "seyr-fillâh" mertebesindeki zevât tarafından anlaşılabilecek latif isimleri ihtiva ettiğini belirtir¹. Şerhte, Mesnevî'nin Hüsâmeddin Çelebi'ye hitaben beyan buyrulduğu ve bu "sonsuz denizi o hazretin yatkınlığının çektiği" ifade edilir. Çünkü "Allah Teâlâ hikmeti vaizlerin diline, dinleyicilerin yatkınlığı kadar ilka buyurur"¹. Bu durum, Mesnevî'nin hitap ettiği kesimin, Cenâb-ı Pîr hazretlerinin terbiye buyurduğu Hakk Yolcularına ait olduğunu gösterir, yeryüzü sakinlerinin geneline değil¹. Şerh, Mesnevî'nin kendi muhitindeki müminlere her an mana âleminden seslendiğini, ilâhî hakikatler ve marifetler çiçeklerinin her bir yaprağının "Keşke benim kavmim, benim hâlimi bilselerdi!" dediğini aktarır¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 5 — s. 9, 12, 446, 447, 1246, 1248, 1646, 1647, 1729, 1730, 1739
3. 2.Vikipedi: Ahmed Avni Konuk, Mustafa Tahralı
4. 3.K1, s. 68

Ahmed Avni Konuk, tasavvuf edebiyatının temel eserlerinden olan Mesnevî-i Şerîf ve Fusûsu'l-Hikem'e şerhler yazmış bir müelliftir (Ahmed Avni Konuk [wiki]). Modern dönemde yaşamış olmasına rağmen, eserleri klasik tasavvuf geleneğinin derinliğini yansıtır. Prof. Dr. Mustafa Tahralı'nın gayretleri, Konuk'un şerhlerinin gün yüzüne çıkmasına ve tasavvuf araştırmalarına kazandırılmasına vesile olmuştur¹³.

Konuk, şerh çalışmalarında sadece kendi yorumlarını sunmakla kalmamış, aynı zamanda farklı şârihlerin görüşlerine de yer vermiştir. Özellikle Hint şârihlerinin yorumlarını sıkça zikrettiği görülmektedir. Örneğin, bir beytin şerhinde Veli Muhammed Ekberâbâdî'nin yorumunu aktarmış ve kendi tercihini bu yönde kullandığını belirtmiştir¹. Başka bir yerde ise Muhammed Efdal ve diğer şârihlerin "şehi" kelimesine verdikleri "şirin" veya "pek ziyade arzu olunmuş" anlamlarını karşılaştırmış, her iki anlamın da beytin mânâsına uygun düştüğünü ifade etmiştir¹. Ayrıca, "köpek postlu" tabirinin Hint şârihleri Bahrü'l-Ulûm ve İmdâdullah hazretlerine göre "libâs-ı fâhire-i dünyeviyyeden kinaye" olduğunu aktararak farklı yorum vecihlerini okuyucuya sunmuştur¹. Konuk'un şerhlerinde kullandığı imlâya genellikle sadık kalınmış, ancak Farsça "ع" harfi gibi bazı detaylar editörler tarafından belirtilmeye çalışılmıştır¹. Bu durum, onun eserlerinin titiz bir çalışma ürünü olduğunu ve tasavvufî metinlerin doğru anlaşılmasına verdiği önemi göstermektedir.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5 — s. 7, 10, 213, 1577, 1883
3. 2.Ahmed Avni Konuk [wiki]
4. 3.Mustafa Tahralı [wiki]

Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nin 5. cildi, tasavvufî öğretilerin çeşitli veçhelerini barındırır. Kitap, İbn Arabî'nin Tedbîrât-ı İlâhiyye adlı eserine gönderme yaparak, hevâ ve aklın insan varlığı üzerindeki tesirlerini ayrıntılı bir şekilde açıklar¹. Bu, insanî hallerin ve mânevî mücadelenin önemli bir boyutunu teşkil eder.

Ciltte ayrıca, nefsin Kur'an-ı Kerim'i sadece geçmişe ait bir kıssa ve hikâye olarak algılaması, nefsin kurdunun tozu ve eserinden gafil olması gibi durumlar üzerinde durulur¹. Bu durum, nefsin hakikatleri idrak etmedeki yetersizliğini ve yüzeysel bilgiyle yetinmesini ifade eder. "Ot gibi olan görünen ilimleri otlamak" tabiriyle, sâlikin izafî varlıklar âleminde rahatça yiyip içmesi ve nefsin hükümlerinden gafil olması hali anlatılır¹.

Eser, ilimlerin açık ve gizli olmak üzere iki çeşidinden bahseder; gizli ilimlerin, bilenler tarafından yabancıların nazarından daima gizli tutulduğu ve bunlara "beş gizli ilim" dendiği belirtilir¹. Bu, tasavvufî bilginin derinliğini ve herkese açık olmadığını gösterir.

Ciltte, müellifin eşlerinin vefatı gibi kişisel sıkıntıların Mesnevî'nin yazımını geciktirdiği ve fenâ hâli içinde bulunan Allah dostlarına kesret âleminin gereği olan yazma ve okumanın zor geldiği gibi hususlara da değinilir¹. Bu, mânevî hallerin eser üretimi üzerindeki etkisini gözler önüne serer.

Ayrıca, Nuh Tufanı'na atıfla, önceki ataların gemide korunmasıyla bugünkü nesillerin de korunduğu ve onların soyu olarak izafî varlık âleminde ortaya çıktığı ifade edilir¹. Bu, ilâhî korumanın ve nesiller arası devamlılığın tasavvufî bir yorumudur.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5 — s. 10, 11, 304, 355, 356, 966, 1506, 1507

Halvet, tasavvufî sülûkun yoğun fakat geçici bir uygulamasıdır ve sâlikin mâsivâdan soyutlanarak Hakk'a yönelmesini sağlar¹. Halvetin farklı türleri bulunur: Halvet-i sagîra, günlük 1-2 saatlik yalnız zikir ve murakabeyi; Halvet-i mutavassıta, haftalık veya aylık birkaç günlük (3, 7, 21 gün) halveti; Halvet-i kübrâ veya Erbaîn, klasik 40 günlük yoğun yalnızlığı ifade eden çileyi; ve Halvet-i dâime, sâlikin tamamen halvete çekildiği sürekli bir yaşam biçimini kapsar¹. Halvetin şartları arasında mürşidin izni, nefs tezkiyesi, sessiz ve temiz bir yer seçimi, az yeme ve az uyuma gibi hususlar yer alır¹. Hz. Davud'un halvet tarafına gitmesi, nübüvvet hükümlerinden velâyet hükümlerine yönelmesi içindir; zira nübüvvet velâyetin perdesidir ve peygamberler kader sırrına ancak velâyet yönleriyle muttali olurlar². Peygamberlerin ve evliyaların halveti, halka öğretmek amacıyla yapılan zahirî bir eylem olmakla birlikte, onların bâtınî olarak zaten sürekli Hak ile olmaları sebebiyle halktan halvettedirler². Davud (a.s.)'ın halvet yerine yönelmesi, velâyet mertebesinden nübüvvet mertebesi ahkâmına rücu edip, velâyetin icabatından olan sözleri kısa kesmesi ve Hak olan şeyin ortaya çıkması içindir². Halvet yerinde gösterilen sırlar sayesinde, Davud (a.s.) gönül aynasına gayb âlemine ait hakikatlerin suretlerini yansıtmış ve hakikati idrak etmiştir². Bu durum, "Ben beni zikredenin celisiyim" hadis-i kudsisiyle de desteklenir; zira halvet, dünya meşgalelerinden kesilmenin ve yalnız kalmanın lezzetini sunar².

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 209
3. 2.Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 5 — s. 1334, 1981, 1990, 1992, 1994, 1998, 1999

Hz. Dâvud kıssası, tasavvufî açıdan çeşitli ibretler sunar. Öncelikle, peygamberlerin dahi ilâhî imtihanlara tâbi olduğu gerçeğini gözler önüne serer. Dâvud (a.s.)'ın bir imtihanla karşı karşıya kaldığı ve Rabb'inden mağfiret dileyerek secdeye kapanıp tövbe ettiği belirtilir¹. Bu durum, peygamberlerin beşerî yönlerini ve ilâhî takdir karşısındaki acziyetlerini gösterir.

Kıssadan çıkarılacak önemli bir ibret de, peygamberlerin şanına yakışmayan rivayetlerden kaçınılması gerektiğidir. İmâm-ı Ali (k.v.) hazretlerinin, Dâvud (a.s.) kıssasını kıssacıların rivayet ettiği tarzda nakledene yüz altmış kamçı vuracağını belirtmesi¹, bu tür rivayetlerin ne kadar sakıncalı olduğunu ortaya koyar. Tasavvufî metinler, bu tür kıssaları bâtınî hakikatler ışığında yorumlayarak peygamberlerin makamını korumayı hedefler.

Dâvud (a.s.)'ın halvet-hânesinde Hak Teâlâ'dan esrar görmesi ve bu sırlar neticesinde davalardaki hakikati idrak etmesi¹, ilâhî bilginin ve hikmetin ancak özel bir yönelişle elde edilebileceğini gösterir. Dâvud (a.s.)'ın velâyet mertebesinden nübüvvet mertebesi hükümlerine rücû etmesi ve halvet yerine yönelmesi¹, hakikatin zuhuru için içe dönüşün ve ilâhî tecellilere açık olmanın önemini vurgular.

Kıssa aynı zamanda, sâliklerin samediyyet bilincine ulaşarak Hak'ka muhtaç olduklarını idrak etmeleri gibi manevi dersler de içerir. Samediyyet, Hak'ın kimseye muhtaç olmaması, her şeyin O'na muhtaç olması vechesidir². Dâvud (a.s.)'ın şeriatın zahirine göre verdiği hükmün kendi aleyhinde olduğunu görünce secdeye kapanıp münacata başlaması¹, kulun acziyetini ve Hak'ka yönelişini temsil eder. Bu, her şeyin kendisine yöneldiği tek merciin Allah olduğu² hakikatini idrak etmenin bir tezahürüdür.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 5 — s. 1595, 1596, 1597, 1977, 1998, 2000
3. 2.K1, s. 211

Mesnevî-i Şerîf'in ciltlere ayrılmasında, özellikle "üçüncü defter" ifadesinin kullanılması, hem eserin telif sürecine dair bir bilgiyi hem de tasavvufî bir hikmeti barındırır. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî'nin yazımını Çelebi Hüsâmeddin'e emrederken, "Ey Hakk'ın ziyâsı olan Hüsâmeddin, bu üçüncü defteri getir ki üç kerre sünnet oldu"¹ buyurmuştur. Bu ifade, Mesnevî'nin ciltlere ayrılmasının bir sünnete uygunluk taşıdığını gösterir. Mevlânâ'nın bu sözü, eserin yazımının belirli bir tertip ve düzen içinde ilerlediğini, her cildin ayrı bir mertebeyi veya açılımı temsil ettiğini düşündürür.

Eserin "üçüncü defter" olarak adlandırılması, aynı zamanda tasavvufî kavramların çok katmanlı yapısıyla da ilişkilendirilebilir. Her tasavvufî kavramın lugat, akâid ve mârifet olmak üzere üç dili olduğu gibi², Mesnevî'nin ciltleri de bu katmanlı hakikat açılımını yansıtabilir. Her bir cilt, ilahî hikmetlerin ve sırların bir hazinesi olarak¹ susamış gönüllere ilahî bilgilerin yağmurlarını saçma vazifesi görür. Bu durum, sâlikin sülûkündeki mertebeler gibi, Mesnevî'nin de okuyucuya farklı idrak seviyelerinde hitap ettiğini gösterir. Çelebi Hüsâmeddin'in bu yazım sürecindeki mazeretleri bilinmemekle birlikte, Mevlânâ'nın emriyle bu görevi üstlendiği ve Mesnevî'nin ciltlerinin bu şekilde tamamlandığı anlaşılmaktadır¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 5 — s. 9, 10, 11
3. 2.K2

Necdet Ardıç'ın Mesnevî-i Şerîf şerhi, tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan bir mürşidin eseri olarak tanıtılmaktadır (Necdet Ardıç (Terzibaba) - WIKI). Bu bağlamda, şerhin sadece metin çevirisi olmaktan öte, tasavvufî bir bakış açısıyla derinlemesine yorumlar içerdiği anlaşılmaktadır. Örneğin, şerhin "Cahilin sonda göreceği şeyi, akıllılar ilk başta görürler" beytini açıklarken, bu beytin manevi ruhuna uygun bir hadis-i şerife işaret ettiğini belirtmesi¹, okuyucudan tasavvufî düşünceye ve hadis ilmine dair bir aşinalık bekleyebilir. Ayrıca, şerhin Firavun kıssası bağlamında Musa (a.s.)'ın ilahi birliğe davetini açıklarken Fusûsu'l-Hikem'e atıfta bulunması¹, eserin tasavvufun daha ileri seviye metinleriyle ilişki kurduğunu göstermektedir. Fusûsu'l-Hikem, tasavvufun en karmaşık ve derin eserlerinden biri olarak kabul edildiğinden, bu tür atıflar şerhin başlangıç seviyesindeki okuyucular için zorlayıcı olabileceğine işaret eder. Şerhin Farsça kelimelerin yazım kurallarına uygunluğuna gösterilen özen¹ ise, metnin akademik ve dilbilimsel titizlikle hazırlandığını ortaya koyar. Bu durum, şerhin tasavvufî metinlere ve onların diline vakıf okuyucular için daha uygun olabileceği izlenimini vermektedir. Mesnevî'nin kendisi de "Mağz-ı Kur'ân" (Kur'ân'ın özü) olarak nitelendirilen (Mesnevî-i Şerîf - K1), hikâyeler, kıssalar ve tasavvufî tâ'vîller içeren derin bir eserdir. Bu nedenle, şerhin de benzer bir derinlik ve karmaşıklık taşıması muhtemeldir.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5 — s. 6, 908, 909, 1810, 1811

Levh-i Mahfûz, akâidde Cenâb-ı Hakk'ın takdir ettiği her şeyin yazılı olduğu, kâinatın ezelî programının kaydedildiği bir levhadır². Tasavvufta ise bu kavram, a'yân-ı sâbitenin yansıması ve Hak'ın ilminin mücessem hâli olarak görülür². "Levh-i Mahfûz'un gönül aynasına yansıması" ifadesi, bu ezelî kayıtların ve gayb âlemine ait hakikatlerin, sâlikin kalbinde zuhur etmesini anlatır¹.

Bu yansıma, sâlikin kalbinin bir ayna gibi berraklaşmasıyla mümkün olur. Kalp, bu berraklık sayesinde, zâhir gözünün göremediği hakikatleri idrak eden bir basîret kazanır². Basîret, eşyanın hakikatini, ardındaki esmâî tecellîyi ve Hak'la olan bağını idrak etme melekesidir². Bu, sâlikin nefs perdesi inceldiğinde gaybî hakikatleri, kâinattaki esmâî tecellîleri görmeye başladığı keşfî basîret kademesine işaret eder².

İnsân-ı kâmilin gönlü, "hakikat-ı câmia" (her şeyi kuşatan hakikat) olarak kabul edilir ve dünyevî varlıkların hepsi bu gönül feyzinin bir yansımasıdır¹. Bu bağlamda, gönül bir cevher iken, geri kalan her şey bu hakikatin yansıması olan arazdır¹. Dolayısıyla, Levh-i Mahfûz'daki ezelî kayıtlar, sâlikin arınmış gönül aynasına yansıyarak ona mârifet ve hikmet kapılarını açar. Bu durum, sâlikin tevâzu ile nefsini alçaltması ve kalbini Hak'ka yöneltmesiyle gerçekleşen bir içsel açılımdır (Tevâzu - Wiki). Gönül, çamur sahrası olan izafî varlık âleminden sıyrılarak ruhanîlik sahrasına adım attığında, bu ilahî hoşluk ve fethin tecellîsine mazhar olur¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5 — s. 468, 1876, 1877, 1999
3. 2.K1, s. 8, 231