Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6

Ahmed Avni Konuk, modern dönemde yaşamış önemli bir Mesnevî şarihidir (Ahmed Avni Konuk, Wiki). Onun şerhi, Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'inin tasavvufî derinliklerini ve hikmetlerini açıklama amacı taşır. Mesnevî, 6 cilt ve yaklaşık 25 bin beyitten oluşan, hikâyeler, kıssalar, mîrâcî tasvirler, tasavvufî tâ'vîller, ahlâkî öğütler ve bâtınî hakikat açılımlar içeren bir eserdir^K1. Konuk'un şerhi, bu zengin içeriği, özellikle "Hakk'ın gayrinden inkıta' makâmlarından, 'fenâ fillâh' mertebesine ve derece derece Hakk'a vüsül mertebesine kadar, her bir makâmın ve menzilin şerhi ve ta'rifi" ile ele alır^s.1619. Bu sayede, gönül sahibi sâliklerin Mesnevî'den istifade ederek ma'rifet kanatlarıyla yukarıya ve âlem-i illiyyine uçmalarına rehberlik eder. Mesnevî'nin "Bişnev ez ney çün hikâyet mîkuned, ez cüdâyîhâ şikâyet mîkuned" (dinle neyi nasıl hikâye ediyor, ayrılıklardan nasıl şikâyet ediyor) dizesiyle başlayan girişi, insan ruhunun Hak'tan ayrılığının niyazını ifade eder^K1. Konuk'un şerhi, bu ayrılık temasını ve sâlikin Hak'ka vuslat yolculuğunu açıklayan önemli bir kaynaktır. Mesnevî'nin hakikatleri ve incelikleri, Konuk'un şerhi sayesinde daha geniş kitlelere ulaşmış, hatta Avrupa'da bile ilgi görmüştür^s.2106. Mustafa Tahralı gibi modern dönem araştırmacıları, Ahmed Avni Konuk'un şerhinin gün yüzüne çıkmasına vesile olarak tasavvuf ilmine büyük katkı sağlamışlardır (Mustafa Tahralı, Wiki).

Kaynaklar: K1, s. 68 · Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6 — s. 1619, 2106

Fenâ fi'ş-şeyh, tasavvufî sülûkun önemli duraklarından biridir. Bu makamda sâlik, kendi iradesini ve tedbirini terk ederek, Hakk'ın yeryüzündeki temsilcisi olan insân-ı kâmilin (mürşidin) iradesine teslim olur^s.565. Bu teslimiyet, sâlikin kendi benlik iddia ve vehimlerinden arınarak, şeyhin manevi rehberliğinde yok olması anlamına gelir. Bu yok oluş, sâlike taze bir baht ve yeni bir âlem açar^s.566. Fenâ fi'ş-şeyh, fenâ makamlarının ilk basamaklarından biri olarak kabul edilir. Zira fenâ, sâlikin kendi nefsinin sıfat ve vasıflarının Hak'ın sıfatları karşısında perdesizleşmesi, kendi vücut iddiasından soyunmasıdır^K1. Fenâ fi'ş-şeyh makamında sâlik, şeyhin iradesinde fani olmaktan öteye geçerek, kendi vehmedilmiş izafî varlığını Hak'taki hakiki varlıkta fani kılmaya ve kendi benliğini unutmaya başlar^s.567. Bu durum, sâlikin kendi fiillerinin müstakil olmadığını, fâilin Hak olduğunu idrak ettiği fenâ-yı ef'âl^K1 mertebesine doğru bir geçişi ifade eder. Nihayetinde bu makam, sâlikin fenâ fillâh'a ulaşmasında bir köprü vazifesi görür; zira fenâ fillâh, sâlikin kendi vücut iddiasından soyunup Hak'la kaim olduğu hâlin adıdır^K1.

Kaynaklar: Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 6 — s. 565, 566, 567 · K1, s. 2, 90

Fenâfillâh, tasavvufî sülûkun en üst kademesi olup, sâlikin kendi varlığını Hakk'ın varlığında yok etmesi, yani "Allah'ta yok olma" hâlidir^K1. Bu makamda sâlik, yeryüzündeki her şeyin fânî olduğunu, yalnızca Rabb'inin vechinin bâkî kaldığını idrak eder^K1. Fenâfillâh, fenâ-yı ef'âl (fiillerin Hakk'a ait olduğunu idrak), fenâ-yı sıfât (sıfatların Hakk'ın sıfatlarının zılleri olduğunu müşâhede) ve fenâ-yı zât (kendi zâtının müstakil bir varlık olmadığını, varlığın Hakk'tan ibaret olduğunu hak'el-yakîn ile bilme) mertebelerinin en sonuncusudur^K1. Bu hâlde olan âşıklar, mana âleminde yerleşik olup, tek renkli, tek hâlli ve tek nefis olurlar; aralarında bir farklılık kalmaz^s.528.

Fenâ fi'ş-şeyh ise, bir Hakk yolcusunun kendi tedbirini bırakıp, Hakk'ın halifesi olan insân-ı kâmilin (şeyhin) tedbir ve iradesine teslim olarak onda fâni olmasıdır^s.565. Bu makam, sâlike "taze baht ve yeni bir âlem" buldurur^s.566. Fenâ fi'ş-şeyh, fenâfillâh makamına ulaşmada bir ara durak, bir basamak niteliğindedir. Sâlik, şeyhin iradesinde fâni olmaktan ilerleyerek, kendi vehmedilmiş izafî varlığını Hak'taki hakiki varlıkta fâni kılar ve kendi benliğini unutur; bu da fenâfillâh hâlidir^s.567. Dolayısıyla fenâ fi'ş-şeyh, fenâfillâha giden yolda bir arınma ve teslimiyet makamı iken, fenâfillâh nihai yok oluş ve Hakk'ta bâkî kalış makamıdır.

Kaynaklar: K1, s. 2, 90 · Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6 — s. 528, 565, 566, 567

Kaynaklar, aklın ruhun eserini ruhun kendisi zannetmesi yanılgısına dikkat çekmektedir. Bu durum, bir Hakk yolcusunun sülûkunun başlangıcında, ruhun eserinden ibaret olan "bir ekmek parçası mesabesinde" bir şeye kanaat etmesine yol açar^s.994. Oysa ruhun eseri ve nuru, ruhun kendisinden, tıpkı güneşin yeryüzüne yansıyan nurunun güneş diskinden çok uzak olması gibi, uzaktır^s.993. Akıl, ruhun tasarruflarını ve nurlarını tam olarak idrak edemez; onda eksik bir idrak görülür^{s.993, 976}.

Tasavvufî anlayışta, cismin, ruhun ve bedensel hıltların (safra, kan, balgam, sevda) eserleri görünüşte bunlardan ortaya çıksa da, hakikatte bu eserlerin Yaratıcısı Cenâb-ı Hakk'tır^{s.976, 981, 1516}. Ancak "kabuk ve zahir ehli", bu eserlerin sebepleri olan cisim ve ruhu veya dört hıltı görür, asıl Yaratıcı'yı idrak edemez^{s.976, 981, 1516}.

Kulun eseri ile Hakk'ın eseri arasında da bir ayrım yapılır. Kulun eseri "gevşek ve zayıf" iken, Hakk'ın eseri "güçlü ve sağlam"dır. Peygamberler (a.s.) Hakk'ın eseri olarak kabul edilir, çünkü peygamberlik kesbî değil, vehbîdir (Allah vergisidir). İnsan-ı kâmil terbiyesiyle "nefs-i mutmainne" makamına gelenler ise "kulun eseri" olarak görülür ve peygamberlerin kuvvetine sahip değildirler^{s.1515, 1516}. Bu bağlamda, kaynaklarda Sunkur'a atfedilen özel bir hikâye veya olay bulunmamaktadır.

Kaynaklar: Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 6 — s. 976, 981, 993, 994, 1515, 1516

Mevlânâ'nın bu meşhur daveti, tasavvufî irfan geleneğinde önemli bir yer tutar. Beyit, "Yine gel, yine gel! Her ne isen yine gel! Eğer kâfir ve Mecusi ve putperest isen, yine gel! Bu bizim dergâhımız, ümitsizlik dergâhı değildir; eğer yüz kere tövbeni bozdun ise tekrar gel!" şeklindedir^s.2121. Bu sözün temelinde, Allah'ın rahmetinin genişliği ve kullarına olan daveti yatar. Tasavvufta, kalbin hastalıklarından biri olan riyânın (gösteriş) aksine, bu davet ihlâs ve samimiyete yöneliktir; zira riyâ, niyetin Hak'tan halka kaymasıdır^K1. Mevlânâ'nın bu çağrısı, kişinin geçmişteki günahlarına veya inançlarına bakılmaksızın, Hakk'a yönelme kapısının her zaman açık olduğunu ifade eder. Bu, aynı zamanda bir insân-ı kâmilin, yani kutbiyyet makamında bulunan bir mürşidin, Hakk yolcularını sülûk etmeye, yani manevi yolculuğa daveti olarak da anlaşılabilir^s.2122. Bu davet, sâlikin nefs-i levvâme'nin salınımlarını aşıp ilhamın açılmaya başladığı nefs-i mülhime mertebesine ulaşmasına bir teşvik niteliğindedir. Davetin kapsayıcılığı, Allah'ın "Kün Feyekün" (Ol! O da olur) emrinin tecellisi gibi, her şeyi kuşatan ilâhî iradenin bir yansımasıdır^K1. Bu bağlamda, "gel" çağrısı, ilâhî bir cezbe (Allah'ın kulunu kendine çekmesi) olarak da yorumlanabilir; tıpkı "Kul teâlev" (Gelin!) hitabının cana iyi gelmesi gibi^s.1469. Bu davet, ümitsizliğe düşmek yerine, her defasında tövbe kapısına yönelmenin ve Hakk'a dönüşün önemini vurgular.

Kaynaklar: Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 6 — s. 1469, 2121, 2122 · K1, s. 3, 34

Mesnevî-i Şerîf'in şerhi, tasavvufî bir metin olmasının ötesinde, Kur'ân'ın hakikatlerini ve inceliklerini açıklayan bir eser olarak görülmektedir^s.1666. Bu özelliği sayesinde, sadece tasavvuf yolunun sâlikleri için değil, genel olarak hakikat arayışında olan herkes için bir rehber niteliği taşır. Eserin, "Hakk'ın gayrinden inkıta' makâmlarından, 'fenâ fillâh' mertebesine ve derece derece Hakk'a vüsül mertebesine kadar, her bir makâmın ve menzilin şerhi ve ta'rifi yoktur ki, bir gönül sâhibi olan sâlik o Mesnevi'den istifâde edip, ma'rifet kanatları ile yukarıya ve âlem-i illiyyine uçsun!" ifadesi^s.1619, eserin doğrudan tasavvufî makamların detaylı bir el kitabı olmadığını, ancak gönül sahiplerine ma'rifet kanatları açabilecek bir derinliğe sahip olduğunu ima eder.

Mesnevî-i Şerîf'in geniş kitlelere hitap ettiğinin bir diğer göstergesi, zaman ve coğrafya fark etmeksizin gördüğü ilgidir. Eser, 851 seneden beri elden ele dolaşmakta ve Hindistan'da otuzdan fazla şerhi basılmış durumdadır^{s.1666, s.2109}. Ayrıca, Avrupa'da da âşıkları günden güne artmakta, İngiliz, Fransız, Alman ve Amerikalı mütefekkirler ve müsteşrikler tarafından zevk ve şevkle okunmaktadır^s.2109. Hatta İngiltere'de 111. cildine kadar tercüme ve basımı yapılmıştır^s.2109. Bu durum, Mesnevî-i Şerîf'in farklı mezheplerden mütefekkirlerin dahi kıymetle tuttuğu, evrensel bir hikmet kaynağı olduğunu ortaya koymaktadır. Türkiye'de bazı kişilerin Mesnevî'yi hikâye kitabı olarak görmesine karşın^s.1667, eserin dünya genelindeki etkisi ve kabulü, onun sadece tasavvuf ehli için değil, genel anlamda insanlığın manevi ve fikri gelişimine katkı sağlayan bir eser olduğunu teyit etmektedir.

Kaynaklar: Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 6 — s. 1619, 1666, 1667, 2109

Ahmed Avni Konuk, tasavvuf geleneğinde önemli bir yere sahip olan Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî şarihi olarak bilinir (Ahmed Avni Konuk, Wiki). Onun eserleri, özellikle Mesnevî-i Şerîf Şerhi, tasavvufî metinlerin anlaşılmasına büyük katkı sağlamıştır. Konuk, şerhinde "fakir şârih" ifadesini kullanarak tevazuunu göstermiştir^s.2123. Şerhinde, Mesnevî'deki hikâyelerin devamını arayan okuyuculara dördüncü cildi işaret etmiştir^s.2123. Konuk'a göre aşk, ilâhî cezbeden bir hâldir ve kalpte dert olarak tezahür eder. Bu sebeple aşkın hâlleri, aklın sınırları dışındadır. O, İmâm-ı A'zam Ebû Hanife, İmâm-ı Şâfiî, İmâm-ı Ahmed Hanbel ve İmâm-ı Mâlik gibi büyük imamların akılları kemâl derecesinde olmasına rağmen aşktan ders vermemelerini bu duruma bağlar^s.1221-1224. Ayrıca, nefsin aldatıcı gücüne dikkat çekerek, onun ölümü önemsiz gösterebilecek kadar sihirbaz olduğunu belirtir^s.1436. Konuk'un şerhleri, Mustafa Tahralı gibi modern dönem araştırmacılarının çalışmalarıyla gün yüzüne çıkmıştır (Mustafa Tahralı, Wiki).

Kaynaklar: Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6 — s. 1221, 1224, 1436, 2123