Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7

Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî Şerhi, Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'ini tasavvufî bir bakış açısıyla yorumlar. Mesnevî, Mevlânâ'nın Hüsâmeddin Çelebi'nin talebiyle yazdığı, "dinle neyi nasıl hikâye ediyor, ayrılıklardan nasıl şikâyet ediyor"^K1 dizesiyle başlayan ve insan ruhunun Hakk'tan ayrılığını dile getiren manzum bir eserdir. Konuk'un şerhi, bu eserin altı cildini ve yaklaşık 25 bin beytini kapsar^K1. Şerh, Mesnevî'nin didaktik olmayan, hikâyelerle öğretme yöntemini ele alır; fil ve körler hikâyesiyle vahdet-i vücud derslerini, papağan ve tâcir hikâyesiyle mâsivâdan ayrılma derslerini ve kerâmetler kıssasıyla tarîkat usûllerini açıklayan bu yöntemi "kıssa içinde kıssa" olarak tanımlar^K1.

Konuk, şerhinde Mesnevî'deki ayet ve hadis işaretlerine de yer verir. Örneğin, Nûr Sûresi'ndeki derin denizdeki karanlıklar benzetmesini içeren ayet-i kerimeye yapılan işareti açıklar^s.1170. Ayrıca, tasavvufî kavramları Mesnevî bağlamında derinlemesine inceler. Mükâşefe gibi kavramları, sâlikin gayb âleminden veya Hakk'tan kalbine inen doğrudan idrâkler olarak tanımlar ve bunun hadîs-i şerîfteki "kulum bana nâfilelerle yaklaşmaya devam eder..."^K1 ifadesine dayandığını belirtir. Mükâşefenin sûrî, mânevî, zâtî ve sırrî olmak üzere dört türünü açıklayarak, âlem-i misâl, ilm-i ledünnî ve ezelî hakikat gibi konulara değinir^K1. Ahadiyyet kavramını ise İhlâs Sûresi'ndeki "kul hüvallâhu ehad" ayetine dayandırarak, Hakk'ın lâ-taayyün'den sonraki ilk taayyünü ve vâhidiyyetten önceki sırf teklik makamı olarak izah eder^K1. Bu şerh, Mesnevî'nin tasavvufî derinliğini ve hikmetini okuyucuya aktarmayı hedefler.

Kaynaklar: K1, s. 50, 68, 220 · Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7 — s. 1170

Çelebi Hüsameddin, Mevlânâ'nın en yakın talebelerinden biri olup, Mesnevî-i Şerîf'in ortaya çıkışında merkezi bir figürdür. Mevlânâ, Mesnevî'nin yazılış sebebini açıklarken, Hüsameddin Çelebi'nin "şerefli ruhunun ağlaması"ndan ve "saadet sevgisi cihetinden" kendisini Mesnevî'yi yazmaya teşvik ettiğinden bahseder^{s.12, 21}. Bu ifadeler, Hüsameddin Çelebi'nin Mesnevî'nin ilham kaynağı ve talep edeni olduğunu açıkça göstermektedir. Mevlânâ, Hüsameddin Çelebi'nin bu talebini, sâliklerin nefis âlemindeki pişmanlıklarına şifa ve sağlık verecek bir eser olarak görmüştür^s.17.

Mevlânâ'nın Hüsameddin Çelebi'ye atfettiği makam oldukça yüksektir. Onu "kurb-i ferâiz" mertebesine ulaşmış bir zat olarak nitelendirir^s.715. Bu mertebe, kulun Hakk'a o kadar yakınlaştığı bir hâldir ki, artık onun lisanıyla Hakk'ın konuştuğu, âşık ile maşuk arasında ayrılık kalmadığı idrak edilir^s.716. Mevlânâ, Hüsameddin Çelebi'nin sesini Hakk'ın sesi olarak müşâhede ettiğini belirtir^s.717. Bu durum, Hüsameddin Çelebi'nin "makâm-ı ittihad"da bulunduğuna işaret eder; yani onun istediği şeyin Hakk'ın istediğiyle örtüştüğü, takva sahiplerinin arzusunun Hakk'ın irade ettiği şey olduğu bir hâldir^s.27. Mesnevî'nin "gayb âleminden, şehadet âlemine" çekilmesi de Hüsameddin Çelebi'nin bu yüksek manevî makamının bir neticesidir^s.33.

Kaynaklar: Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7 — s. 12, 17, 21, 27, 33, 715, 716, 717

İsti'dâd, lugatte "yatkınlık, kabiliyet" anlamına gelirken, tasavvufta sâlikin mânevî yolculuğunda (seyr-i sülûk) ilerlemesini sağlayan temel bir özelliktir. Hakk'ın sıfatlarından olan irâde, her insana isti'dâdı nispetinde aksederek cüz'î bir şekilde zuhur eder; bu da insanın irâde ve ihtiyâr sahibi olmasını sağlar^s.382. Ancak bu ihtiyârın bir sınırı vardır.

İsti'dâd, Hakk'ın tecellilerinin kulda nasıl ve ne zaman ortaya çıkacağını belirleyen bir ölçüttür. Hakk'ın tecellileri isti'dâda tâbidir; bu nedenle, isti'dâdın yokluğunda keşfi ve şerhi câiz olmayan sırlar, başka bir zamanda isti'dâdın oluşmasıyla uygun hale gelir^{s.1201, 1199, 1200}. İlâhî gayret, nâmahreme (sırra ehil olmayana) meydana gelen keşfe bağlıdır; ne zaman ki nâmahremde sırları kabul etmeye isti'dâd hâsıl olur, o vakit mahrem (sırra ehil) olur ve ilâhî gayret mevzubahis olmaz^s.1200.

İsti'dâd, kulun kendi zâtî yatkınlığına göre tekevvün eder ve bu tekevvün, kulun sabır ve nefsini ceza' ve feza'dan uzak tutmasıyla gelişir^s.1115. Bir çocuk doğduğunda konuşamaz, ancak zamanla bünyesine isti'dâd geldikçe konuşmaya başlar; aynı şekilde kul da isti'dâdının oluşumuna intizâren sabretmelidir^s.1115. Duaların kabulü de kulun isti'dâdına muvafık olan taleplerine bağlıdır; eğer duası isti'dâdına uygunsa fiilen icâbet vâki olur, değilse Hakk tarafından kavlen "lebbeyk" ile icâbet olunur ve ya isti'dâdına muvafık bir şey verilir ya da isti'dâdın husûlüne tehir olunur^s.1417. Akıllı ve zeki kul, kendi isti'dâdını idrâk edip dualarını buna göre yapar^s.1417.

Kaynaklar: Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 7 — s. 382, 1115, 1199, 1200, 1201, 1417

Mesnevî'de himmet, bir eserin veya bir sâlikin manevî yolculuğunda ilerlemesini sağlayan temel bir kuvvettir. Mesnevî-i Şerîf'in kendisi, lafızlar ve beyitlerden oluşan bir dış görünüşe sahipken, onu hakikatlere doğru çeken ve ileriye götüren asıl etken, basiret sahibi olanların görebildiği üzere, okuyucunun veya dinleyicinin himmetidir^s.25. Bu himmet, "çekilen bir şeye mutlaka bir çekici gerektiğini" idrak edenlerin fark ettiği gizli bir güçtür^s.25.

Himmet, Mesnevî'nin zâhirî suretinin ötesindeki zâtî vahdeti görmeyi ve ona yönelmeyi mümkün kılar. Mesnevî'den maksat, lafızlar ve hikâyelerden ibaret değildir; asıl maksat, bu lafızların ardındaki zâtî vahdeti idrak etmektir^s.36-37. Bu zâtî vahdeti görmek ve ona yönelmek, "mertçe" bir iş olarak nitelendirilir^{s.37, 12}.

Pir, ilahî ilham ile inşa ettiği Mesnevî'nin, yüksek himmetin onu nerelere kadar çekeceğini ancak Yüce Allah'ın bildiğini ifade eder. Bu durum, himmetin ilahî ilhamın açığa çıkmasında ve manevî ilerlemede ne denli önemli olduğunu gösterir^s.23. Hüsâmeddin Çelebi'nin himmeti, Mesnevî'nin hem ayrıntılarda (sözlerde) hem de esaslarda (anlamda) kabul görmesini sağlayan, onun ezelî yatkınlığının bir yansıması olarak belirtilir^s.711. Bu bağlamda Hüsâmeddin, "Hakk'ın ziyası" olarak nitelendirilir ve onun himmeti, Mesnevî'nin manevî şahsiyetini hakikatlere doğru çeken bir ip gibidir^{s.8, 714}.

Kaynaklar: Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 7 — s. 8, 12, 23, 25, 36, 37, 711, 714

Makâm, lügatte "duruş yeri, mevki" anlamına gelirken, tasavvufta sâlikin sülûk esnasında ulaştığı ve kendisinde istikrarlı bir şekilde yerleşen manevî bir hâldir^K1. Bu, sâlikin kendi gayreti ve amelleriyle kazandığı bir mevki olup, Hakk'ın bir lütfu olan hâlin aksine, sâlikin şahsiyetine nüfuz etmiş ve ondan ayrılmaz bir nitelik kazanmıştır. Makâm ile hâl arasındaki temel fark, hâlin geçici ve anlık olması, makâmın ise sürekli ve kalıcı olmasıdır^K1. Sâlikin manevî yolculuğunda tövbe, vera', zühd, fakr, sabır, tevekkül, rızâ, mârifet, muhabbet ve fenâ gibi mertebeler birer makâm olarak sıralanır^K1. Her makâm, bir öncekinin tahkîkiyle açılır ve sâlik bir makâmı tam anlamıyla yaşamadan bir sonrakine geçemez^K1. Örneğin, "makâm-ı imân"da olan bir ruhun terakkisi, bedenden ayrıldığında felek-i kamere kadar olabilir^s.548. Bu, imân makâmının sâlikin ruhunda ne denli köklü bir yer edindiğini gösterir. Bir diğer örnek ise "makâm-ı mahmud"dur ki, bu makâm, Peygamber Efendimiz'in (a.s.) aracılığıyla erişilen ve Cebrail'in dahi yaklaşmaktan çekindiği "fenâ fi'r-resûl" (Peygamber'de fani olma) mertebesidir^s.1874. Bu, makâmın sadece bir ahlâkî kemâlât tablosu değil, aynı zamanda Hakk'ın esmâî mertebelerinin sâlikte tezahür ettiği bir yaşam alanı olduğunu gösterir^K1. Sâlik, tövbe makâmında iken Hakk'ın "et-Tevvâb" isminin, rızâ makâmında iken "er-Razî" isminin günlük yaşam mahallidir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 162 · Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 7 — s. 548, 1874

Tasavvufî anlatılarda, peygamberlerin veya velîlerin mânevî yolculuklarında karşılaştıkları durumlar, sâlikin sülûkunda yaşayacağı hâllere işaret eder. Cebrail'in geri durması gibi bir kıssa, genellikle belirli bir makamın veya hakikatin ancak o makama ehil olanlar tarafından idrak edilebileceğini, diğer varlıkların ise o sırra vâkıf olamayacağını simgeler. Bu durum, "Kulillâhi sümme zerhüm" (Allah de, gerisini bırak) ilkesiyle de bağlantılı olabilir; zira bu ilke, tevhidin özünü ve fenâfillah makamının sırrını işaret eder (Kulillâhi Sümme Zerhüm).

Zünnûn-i Mısrî menkıbesinde, müridin kutuyu açarak içindeki fareyi kaçırması, ilâhî sırlara erişmek isteyen sâlikin sabırsızlığını veya nefsânî merakını temsil eder^s.343-344. Bu, mânevî yolculukta karşılaşılan engellerden biridir. Mecnun'un Leyla'ya dalıp devesini unutması ve devesinin onu geri götürmesi kıssası ise, sâlikin dünyevî bağlarından tamamen kopmadan hakikate ulaşmasının zorluğunu gösterir^{s.1480, 1483}. Bu tür anlatılar, mânevî ilerleyişin ancak belirli bir arınma ve teslimiyetle mümkün olduğunu vurgular.

Peygamberlerin mu'cizeleri ve velîlerin kerâmetleri de, dış dünyaya yönelik ispat araçları olmaktan ziyade, peygamberin veya velînin mahalliyet-i ulûhiyetinin bir tezahürü olarak görülür (Mu'cize). Bu bağlamda, Cebrail'in geri durması, ilâhî tecellîlerin veya sırların belirli bir mertebeden sonra sadece o mertebeye ulaşmış zât tarafından idrak edilebileceğini, diğer varlıkların ise bu tecellîlere tahammül edemeyeceğini veya erişemeyeceğini ifade edebilir. Bu, halîfeliğin Esmâ-i İlâhiyye'nin câmi bir mahalde izharı olduğu ve bu mahalin tüm Esmâ'yı kabule müsait olması gerektiği fikriyle de örtüşür (Halîfe).

Kaynaklar: Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 7 — s. 343, 344, 1480, 1483

Mesnevî-i Şerîf, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin 6 cilt ve yaklaşık 25 bin beyitten oluşan manzûm bir tasavvuf eseridir^K1. Eserin içeriği, hikâyeler, kıssalar, mîrâcî tasvirler, tasavvufî tâ'vîller, ahlâkî öğütler ve bâtınî hakikat açılımlar barındırır^K1. "Bişnev ez ney çün hikâyet mîkuned, ez cüdâyîhâ şikâyet mîkuned" (dinle neyi nasıl hikâye ediyor, ayrılıklardan nasıl şikâyet ediyor) dizesiyle başlayan bu eser, insan ruhunun Hak'tan ayrılığının niyazını dile getirir^K1. Bu bağlamda, Mesnevî'nin kendisi tasavvuf edebiyatının "şâhikası" olarak kabul edilir ve Mevlânâ'nın öğretileri hikâyeler aracılığıyla aktarılır^K1.

Verilen kaynaklarda, Ahmed Avni Konuk Bey'in hazırladığı "Mesnevî-i Şerîf Şerhi"nden bahsedilmekte ve bu şerhin tasavvuf ve kültür hayatına "çok kıymetli tam bir Mesnevi-i Şerif Şerhi kazandırdığı" ifade edilmektedir^s.6. Bu ifade, şerhin genel kültürel bir değer taşıdığını ima etse de, temel olarak tasavvufî bir eserin şerhi olması hasebiyle, tasavvufî içeriği açıklama ve derinleştirme amacını taşır. Necdet Ardıç (Terzibaba) gibi günümüz Uşşâkî tarikatı mürşidlerinin de tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan şahsiyetler olarak Mesnevî gibi eserler üzerinden çalışmalar yaptığı belirtilmiştir (Necdet Ardıç (Terzibaba)). Bu durum, Mesnevî şerhlerinin öncelikli olarak tasavvufî bir perspektifle ele alındığını ve bu alana ilgi duyanlar için temel bir başvuru kaynağı olduğunu düşündürmektedir.

Kaynaklar: K1, s. 68 · Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7 — s. 6

Manevî ilham, tasavvufta "içe doğan ilahi bilgi" veya "kalbe gelen manevi mesajlar" olarak tanımlanır^vikipedi. Bu, vahiyden farklıdır; vahiy peygamberlere Cebrâîl aracılığıyla gönderilen kesin ilâhî bildirimken, ilham daha genel bir manevi açılımdır^vikipedi. Sülûk yolunda, sâlik Nefs-i Levvâme'nin ikili salınımlarını aşıp Nefs-i Mülhime mertebesine ulaştığında, ilhamın ilk kez açılmaya başladığı bir hâl yaşar^vikipedi. Bu mertebede sâlik, kendi dar aklının ötesinde bir kaynaktan beslenmeye başlar.

İlhamın gelişi, kalpte bir "manevi açılma ve genişlik" meydana getirir. Bu durum, "hakikat güneşi olan insân-ı kâmilin kalplere yansıyan nurunun bir ıstırabı ve bir hali" olarak ifade edilir; bu hararet, kalplerde fetih ve genişlik yaratır^s.491-492. İlham, aynı zamanda "ilâhî cezbe" ve "Rabbanî ilham" olarak da anılır ve tasavvuf teriminde buna "kalp vahyi" denir^s.1606-1607. Ölü hükmündeki nefis ehlinin kalbine bu cezbe ve ilham ulaştığında, bedenden insanlık dirilir ve nefsanî idraklerdeki zekânın bir hiç olduğu anlaşılır^s.1606-1607.

Manevî ilhamın bir diğer tezahürü de, insân-ı kâmillerin manevi hayat ihsan etme kabiliyetidir. Evliya-yı kiram, peygamberlerin kalbi ve meşrebi üzerine olup, velayetin zevkiyle insanlara manevi ve ebedi hayat ihsan ederler^s.1000. Mesnevî gibi eserlerin yazılışı da ilâhî ilhamla gerçekleşir; müellif, kendi himmetinin sınırlarını bilmez, ancak ilhama tâbi olarak söz söyler^s.23-24. Bu durum, manevi devlet talibi olan sâlik için bir fetih ve kapıların açılması zamanı olarak görülür; özellikle insân-ı kâmilin zuhuru zamanında türlü türlü kapıların, en büyük kapı olan Hakk'a kavuşma kapısının açılışı vardır^s.680.

Kaynaklar: Vikipedi: İlham, Vahiy, Nefs-i Mülhime · Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 7 — s. 23, 24, 491, 492, 680, 1000, 1606, 1607