Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28)

"Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler", Necdet Ardıç'ın "Gönülden Esintiler" serisinin bir parçası olup, tasavvufî irfan sohbetlerini yazıya dökülmüş hâlidir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.1, s.9). Bu eser, yazarın uzun yıllardır yaptığı konulu sohbetlerin aralarında, çay molalarında veya herhangi bir yerde sorulan sorular üzerine gelişen konuşmalarından oluşur (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.1). Kitabın içeriği, değişik mahallerde ve farklı kimselere yapılan sohbetleri barındırdığından, aynı mevzuların farklı bağlamlarda tekrar ele alındığı görülebilir. Ancak bu tekrarlar, bir eksiklik değil, aksine eğitim gereği bilgilerin farklı kişilere ve farklı mertebelere göre aktarılmasının bir sonucudur (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.2). Her sohbetin kendine özgü bir özelliği olduğu ve aynı mevzunun değişik zamanlarda farklı mertebeler itibarıyla ele alındığı vurgulanır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.2). Bu sohbetler, dinleyicilerin veya okuyucuların akıllarından geçen ancak dile getiremedikleri soruların ortaya çıkmasına vesile olarak daha faydalı bir öğrenme ortamı sunar (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.104). Tasavvufta sohbet, mürşidin müridine yaptığı manevî yoldaşlık ve hâl aktarımı olarak tanımlanır ve kalpten kalbe feyiz aktarımı niteliği taşır^K1. Bu eser de, Necdet Ardıç'ın mürşid olarak müridlerine ve okuyucularına manevî rehberlik etme çabasının bir ürünüdür. Kitapta, Mesnevi-i Şerif, İnsan-ı Kâmil ve Fusûsu'l-Hikem gibi eserlerden yapılan nakiller ve yazarın kendi müşahedeleriyle toplanan ilim de yer almaktadır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.164).

Kaynaklar: K1, s. 29

Necdet Ardıç, "İz-Terzi Baba" lakabıyla tanınan, Uşşâkî tarikatına mensup önemli bir mürşittir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.2). Tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan ve bu alanda geniş kitlelere ulaşmasını sağlayan bir şahsiyettir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Kendisi Tekirdağ'da ikamet etmektedir; bürosu Ertuğrul Mahallesi Hüseyin Pehlivan Caddesi No: 29/5 Servet Apt. 59 100 adresinde, evi ise 100 Yıl Mahallesi Uğur Mumcu Caddesi Ata Kent Sitesi A Blok Kat 3, D. 13 adresindedir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.1).

Necdet Ardıç'ın tasavvuf alanındaki çalışmaları ve eserleri oldukça çeşitlidir. Özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) adlı eseri ve Fusûsu'l-Hikem şerhi, onun tasavvufî derinliğini ve irfan geleneğine katkısını göstermektedir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Diğer önemli eserleri arasında Necdet Divanı, Hacc Divanı, İrfan Mektebi, Hakk Yolu’nun Seyr defteri ve Osmanlıca'dan çevirdiği Lübb’ül Lübb Özün Özü bulunmaktadır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.163-164). Ayrıca Salât- Namaz ve Ezan-ı Muhammedi’de Bazı Hakikatler (İngilizce, İspanyolca), İslâm’da Mübarek Geceler, Bayramlar ve Hakikatleri (Fransızca) ve İslâm, İmân, İhsân, İkân (Cibril Hadîs’i) gibi farklı dillerde ve konularda eserler de kaleme almıştır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.164).

Necdet Ardıç'ın riyasetinde bir tasavvuf serisi de oluşturulmuştur. Bu seride Abdürrezzak Tek, Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirlerini yazarken (Abdürrezzak Tek Wiki), Terzi Oğlu Cem Cemâlî ise Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirlerini kaleme almıştır (Terzi Oğlu Cem Cemâlî Wiki). Bu durum, Necdet Ardıç'ın sadece kendi eserleriyle değil, aynı zamanda etrafındaki müellifleri de yönlendirerek tasavvufî bilginin yayılmasına öncülük ettiğini göstermektedir.

Tasavvuftaki dört mertebe, sâlikin manevi yolculuğunda katettiği aşamaları ifade eder ve her bir mertebenin kendine özgü bir anlayışı ve tatbikatı vardır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.101).

Şeriat: Bu, sülûkun ilk mertebesidir ve dış kuralların, zahiri hükümlerin ve fiillerin tatbik edildiği sahadır (K1-164, s.1; Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.124). Namaz kılmak, oruç tutmak, insanlara yardımcı olmak gibi Allah'ın istediği şekilde madde mertebesinde bir hayat yaşamak şeriatın tatbikatıdır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.124). Şeriat mertebesinde donukluk görülebilir ve ittika (sakınma) günahlardan, fuhşiyattan ve haramlardan uzak durmak şeklinde tezahür eder (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.97, s.101).

Tarikat: Şeriattan sonra gelen bu mertebe, duygusallık üzerine kuruludur (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.124). Sülûka girilmesi, mürşidle bağ kurulması ve virdlerin çekilmesi bu mertebenin uygulamalarıdır^s.1. Tarikat, şeriatın meyvesi olarak kabul edilir ve kişiye gayret, şevk ve yaşam sevinci veren muhabbet duyguları oluşturur (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.126). Ancak Hakikat mertebesine geçişte bu duyguların terk edilmesi gerekir, zira bunlar mani teşkil edebilir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.98, s.126).

Hakikat: Sülûkun üçüncü mertebesi olan Hakikat, Hakk'ın bizzat müşâhede edildiği ve eşyanın hakiki yüzünün açıldığı kademedir^s.1. Bu mertebede duyguların azaltılması ve aklın faaliyete geçmesi önemlidir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.126). Şeriatın tasdiki ve tarikatın meyvesi olarak görülen Hakikat, sâlikin olayların ardındaki Hakk'ın hükmünü görmeye başlaması, şeriatın bâtınının açılması ve kalbî hâllere göre yaşaması gibi alametlerle belirginleşir^s.1. Bir tarikatın hakikati yoksa atıl sayılır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.126).

Marifet: Sülûkun kemâli ve son noktası olan Marifet, sâlikin Hakk'ı bilfiil tanıma mertebesidir^s.1. Bu, ilmin müşâhede ile yaşanmış hâli olup hakk'el-yakîn ile aynı kademede yer alır^s.1. Marifet mertebesine geçildiğinde önceki mertebelerdeki tüm meseleler halledilmiş olur (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.98). Marifet-i nefs (nefsi tanıma), Marifet-i Hak (Hakk'ı esma, sıfat ve zatıyla tanıma) ve Marifet-i âlem (kâinatın Hak ile irtibatını görme) olmak üzere türleri vardır^s.1. Bir hakikatin marifeti yoksa o da atıl sayılır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.126). Kur'an-ı Kerim, bütün bu mertebeleri içinde barındırır ve her ayet bu mertebelerden farklı anlamlar taşır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.4, s.10).

Kaynaklar: K1-164, s. 1 · K1-240, s. 1

"İnsan-ı Kâmil" kavramı, tasavvufun temel taşlarından biridir ve Abdulkerim Cili'nin aynı adlı eseriyle de meşhur olmuştur (İnsan-ı Kamil (Kitap)). Bu kavram, "kâmil" (olgun) insan mertebesini ifade eder ve Hazarât-ı Hamse'nin beşinci ve son basamağı, ilahî seyrin tamamlandığı mertebe olarak kabul edilir (İnsan-ı Kamil).

Eserde belirtildiği üzere, "İnsan-ı Kâmil" tabiri, fizikî âlemde tek bir kişiye, Hz. Muhammed'e (s.a.v.) hastır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.105). O, Hakikat-ı Muhammediye'nin nokta zuhur mahalli olup, bütün kemalatı bünyesinde en kemalli şekilde toplamıştır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.106). Bu durum, Hz. Peygamber'in mîrâcta ulaştığı Kâb-ı Kavseyn mertebesiyle de ilişkilendirilebilir; zira Kâb-ı Kavseyn, Hak'a en yakın olunan ve tasavvufun en yüksek vâsıllık makamı olarak görülen bir mertebedir^K1.

Diğer büyük zatlar ve veliler için kullanılan "İnsan-ı Kâmil" tabiri ise, aslında bir kasıt olmaksızın veya alışkanlık gereği söylenmekle birlikte, doğru ifade "Kâmil İnsanlar"dır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.105, 107). Çünkü "Kâmil İnsanlar", belirli bir sahanın kamili olabilirler, ancak bütün mertebelere ve Esma-i İlahiye'nin tamamına kâmil değildirler; bu özellik sadece Hz. Peygamber'e aittir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.106).

İnsan-ı Kâmil, mutlak manada Allah isminin zuhur mahallidir. Allah ismi, bütün Esma-i İlahiye'yi kendi bünyesinde toplayan ve yeri geldikçe kemalli olarak bütün hakikatleriyle ortaya çıkaran mahalin adıdır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.105). Bu bağlamda, fizik âleminde İsm-i Azam "Muhammed" ismidir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.106). İnsan-ı Kâmil, aynı zamanda "emânet"i yüklenen varlıktır; bu emânet, esmâ-i ilâhiyye'nin câmî mahalliyeti ve halîfetullâh emânetidir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 184, 405

Kehf Suresi'ndeki Ashab-ı Kehf kıssası, zahirî anlamda bir grup gencin inançları uğruna bir mağaraya sığınması ve orada uzun yıllar uyuması hikâyesidir^s.7. Ancak tasavvufî yorumda bu kıssa, farklı katmanlarda ele alınır. İlk olarak, Ashab-ı Kehf'in mağarada geçirdiği 300 yıl, zamanın izafiyetini ve ilahî kudretin zaman üzerindeki mutlak hâkimiyetini gösterir. Bu durum, onların cesetlerinin bozulmadan kalmasıyla pekiştirilir ki bu, bir keramet olarak değil, ilahî bir sır olarak değerlendirilir^s.43. İkinci olarak, kıssa, geleceğe yönelik işaretler de taşır. Ashab-ı Kehf'in kıyamete yakın dönemde Hz. Mehdi'nin askerleri olacağı rivayet edilir ve Hz. İsa'nın da Müslümanlarla birlikte hareket edeceği belirtilir^s.9. Bu, kıssanın sadece geçmişe ait bir olay olmaktan öte, gelecekteki ilahî planın bir parçası olduğunu düşündürür. Üçüncü olarak, kıssadaki "güneşin sağ taraflarından değmeden geçtiği" ifadesi^s.9, zahirî bir güneşin yanı sıra, ruh güneşi gibi bâtınî anlamlara da işaret edebilir. Bu, olayların sadece fiziksel boyutta değil, ruhsal ve manevi boyutlarda da yorumlanması gerektiğini vurgular. Son olarak, Abdülkerim Cîlî'nin "El Kehf-i ve'r-Rakîm Şerhi Besmele-i Şerîfe" adlı eserinde, Kehf mağarasının tabelasında Ashab-ı Kehf'in isimlerinin yazılı olduğu belirtilir^s.10. Bu isimler (Yemliha, Mekselina, Mislina, Mernuş, Debernuş, Şazenuş, Kefeştatayyuş ve köpekleri Kıtmir), bereket için okunan dualarda da yer alır ve kıssanın manevi derinliğini artırır. Kıssa, aynı zamanda İseviyet'in bir mağara ile bitip, Muhammediyet'in Hira mağarası ile başlaması arasında bir bağlantı kurularak, ilahî dinlerin sürekliliğine ve peygamberlerin inziva geleneğine de atıfta bulunur^s.12.

Kaynaklar: Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler — s. 7, 9, 10, 12, 43

Necdet Ardıç (Terzibaba), "Ben size şah damarınızdan yakınım" ayetinin (Kaf Suresi, 16. ayet) yorumunda, Hakk'ın insana olan yakınlığının dört mertebesi olduğunu belirtir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.154). Bu mertebeler, ayeti okuyan kişinin idrak seviyesine göre farklılık gösterir; zira her kişi ayeti aynı makamdan değerlendiremez ve yorumlayamaz (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.154).

Ayette geçen "şah damarı" ifadesi, insanın fiziksel varlığına işaret ederken, "daha yakınım" ifadesi insanın ruhî boyutuna, yani "nefahtü" (ruh üfleme) haline gönderme yapar (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.149, s.156). Bu durum, insanın üç sahasını ortaya koyar ve "Biz şah damarından daha yakınız" ifadesi, bir mertebe itibarıyla "Biz O'yuz" demek olarak anlaşılır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.149).

Ancak, kendilerini sadece mahluk ve fiziksel varlık olarak görenler için bu "daha yakınım" hükmü geçerli olmaz, çünkü onlar bu saha ile ilgili değildirler (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.152). Ayet-i kerimenin hangi kaynaktan geldiği, yani Hakk'ın varlığından doğmakla birlikte, zuhura geliş ve belirttiği ifadelerin Zat âleminden mi, Sıfat âleminden mi, Esma âleminden mi, yoksa Ef'al âleminden mi kaynaklandığı üzerinde durulması gereken bir sahadır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.4). Bu derinlik bilinmezse, ayetler ve hadisler sadece şeriat mertebesinde, fiziksel emir ve nehiyler manzumesi olarak algılanır ve daha üst mertebelere çıkılamaz (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.4). Bu nedenle, bu ayetin hakikatini idrak etmek için özel bir çalışma ve denizin dibine doğru inmek gerektiği ifade edilir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.156).

Necdet Ardıç'ın "Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler" adlı eseri, tasavvufî derinliklere inen bir yapıya sahiptir ve bu nedenle tasavvufa yeni adım atanlar için uygun bir giriş kitabı olarak değerlendirilemez. Kitabın kendisi, tasavvufu "kulu ile Allah arasında olan özel münasebetleri bildiren ilim sahası" olarak tanımlayarak, fıkıh gibi daha genel İslâmî ilimlerden ayırmaktadır^s.21. Bu ayrım, eserin içeriğinin tasavvufun temel ibadet ve ahlak kurallarından ziyade, daha içsel ve manevî tecrübelere odaklandığını göstermektedir.

Eserin içeriği incelendiğinde, Terzi Baba gibi irfanî şahsiyetlerin biyografileri ve Abdulkerim Cili'nin "İnsan-ı Kamil" adlı klasik eserinin şerhi gibi ileri düzey konulara yer verildiği görülmektedir^s.166. Bu tür konular, tasavvufî terminolojiye ve kavramlara önceden vakıf olmayı gerektirir. Örneğin, "Zat'i tecelli" gibi kavramların olağanüstü hadiselerle anlatılmaya çalışılması^s.27, bu alanda yeni olan bir okuyucu için yanlış anlaşılmalara veya kafa karışıklığına yol açabilir.

Kitabın oluşum süreci de, onun başlangıç seviyesi için uygun olmadığını destekler niteliktedir. Eser, Necdet Ardıç'ın sohbetlerinin ses kayıtlarından bilgisayar ortamına aktarılması ve tarih sıralamasına göre bölümlere ayrılmasıyla meydana gelmiştir^s.1. Bu durum, kitabın belirli bir tasavvufî ekolün veya mürşidin sohbet geleneği içinde şekillendiğini ve bu geleneğe aşina olmayanlar için bağlam eksikliği yaratabileceğini düşündürmektedir. Dolayısıyla, tasavvufa yeni başlayan bir okuyucunun, bu eserdeki derin ve özel münasebetleri anlama ve yorumlama noktasında zorlanması muhtemeldir.

Kaynaklar: Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler — s. 1, 21, 27, 166

Tasavvufî metinlerde konuların tekrarı, bir eksiklik veya fazlalık değil, bilakis pedagojik bir zarurettir. Bu durum, özellikle sohbet meclislerinde ortaya çıkan bir yöntemdir. Sohbetler, farklı zamanlarda ve farklı dinleyici kitlelerine hitap ettiğinden, aynı hakikatin değişik bağlamlarda yeniden ele alınması kaçınılmazdır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.2). Her bir tekrar, konunun farklı bir mertebesini veya veçhesini açığa çıkarır. Örneğin, bir konu şeriat mertebesinde bir hikâye olarak okunurken, daha ileri bir mertebede ilmel yakıyn, aynel yakıyn veya Hakkal yakıyn idrakine vesile olabilir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.7). Bu, aynı bilginin farklı idrak seviyelerine göre yeniden yapılandırılması anlamına gelir. Nitekim, bir konunun ilk kez sunulduğu sohbet ile, aynı konunun daha sonraki bir sohbette ele alınışı arasında, dinleyicinin veya sâlikin alt yapısının oluşmasıyla birlikte farklı bir derinlik kazanılır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.47). Bu tekrarlar, bilginin sadece aktarılması değil, aynı zamanda tahkik edilmesi ve zevken yaşanması için bir fırsat sunar. Her sohbetin kendine ait bir özelliği olduğundan, aynı mevzu dahi olsa, her sunum ayrı bir sohbet olarak kabul edilir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28), s.2). Bu yaklaşım, tasavvufî eğitimin katmanlı yapısını ve bilginin tedrici olarak derinleşmesini yansıtır.