Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29)

"Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler", Necdet Ardıç'ın tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan sohbetlerinin derlemesidir (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). Bu sohbetler, değişik mahallerde ve farklı kimselere yapıldığı için, aynı mevzuların farklı mertebelerdeki aktarımlarını içerir; bu durum, tekrardan ziyade eğitimin bir gereği olarak sunulur^s.2. Kitap, tasavvufta sohbetin, mürşidin müridine yaptığı manevî yoldaşlık, eğitim ve hâl aktarımı olduğunu vurgular^K1. Kur'an-ı Kerim'in de baştan sona bir sohbet olduğu, Allah'ın kullarıyla kelam sohbeti aracılığıyla hemdem olduğunu belirtir^s.17. Eserde, sohbetin sadece fıkhi veya ahlaki bilgilerden ibaret olmadığı, aynı zamanda Hakikat ve Marifet sohbetleri olması gerektiği ifade edilir^s.161. Farz olan sohbetler, kişinin kendini bilip Rabbini tanımasına, oradan da Allah'ı tanımasına veya tanıtmasına vesile olan ilahi sohbetlerdir^{s.138, s.138}. Duygusal sohbetler, ilmi veya fıkhi sohbetler, ilahiler ve zikirler gibi faaliyetler güzel olsa da, hedefe ulaşmak için tevhid ilminin ve hakikat ilminin çok iyi bilinmesi gerektiği vurgulanır^s.147. Kitap, sohbetin "nakısları eğitmek için" olduğunu, ancak sohbetin Allah'ın kelamı gibi bitmeyeceğini, elli ömür olsa dahi sohbetin devam edeceğini belirtir^s.17. Eser, ses kayıtlarından yazıya dönüştürülerek oluşturulmuştur^s.22.

Kaynaklar: Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler — s. 2, 17, 22, 138, 147, 161 · K1, s. 29

Necdet Ardıç, Uşşâkî tarikatının önemli mürşidlerinden biri olarak kabul edilir ve tasavvufî irfanı günümüze taşıyan bir isimdir (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). Kendisi "Terzibaba" veya "İz-Terzi Baba" olarak da bilinir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.2). Tekirdağ'da ikamet eden Necdet Ardıç'ın adresi Ertuğrul Mahallesi Hüseyin Pehlivan Caddesi No: 29/5 Servet Apt. 59 olarak belirtilmiştir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.1). Ev adresi ise 100 yıl Mahallesi Uğur Mumcu Caddesi Ata Kent Sitesi A Blok Kat 3, D. 13'tür (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.1).

Necdet Ardıç, tasavvufî eserler kaleme almış ve sohbetler düzenlemiştir. Eserleri arasında Necdet Divanı, Hacc Divanı, İrfan Mektebi, Hakk Yolu’nun Seyr defteri, Lübb’ül Lübb Özün Özü (Osmanlıca'dan çeviri), Salât- Namaz ve Ezan-ı Muhammedi’de Bazı Hakikatler (İngilizce, İspanyolca), İslâm’da Mübarek Geceler, Bayramlar ve Hakikatleri (Fransızca), İslâm, İmân, İhsân, İkân (Cibril Hadîs’i) ve Tuhfetu’l Uşşâkiyye (Osmanlıca'dan çeviri) bulunmaktadır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.340, 341). Ayrıca, Terzibaba Necdet Ardıç riyâsetindeki tasavvuf serisi içinde Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi müellifler de eserler yazmışlardır (Abdürrezzak Tek - Wiki, Terzi Oğlu Cem Cemâlî - Wiki). Sohbetlerinde "Necdet Bey" olarak da hitap edildiği görülmektedir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.16, 20).

"Nefsinle sabret" ifadesi, tasavvufî sülûkun temel taşlarından biri olan sabır makâmının, özellikle nefs ile olan ilişkisini vurgular. Bu ifade, Kehf Suresi'ndeki "وَاصْبِرْ نَفْسَكَ" (nefsinle sabret) ayetinden alınmıştır ve sâlikin kendi nefsiyle olan mücadelesine işaret eder^{s.2, s.6}. Nefs, tasavvufta insanın süflî yapısı, dünyaya ve hazlara yönelen vechesi olarak tanımlanır ve "kötülüğü emredicidir" (Yûsuf 53)^K1. Dolayısıyla, nefsinle sabretmek, bu kötülüğü emredici temayüllere karşı durmak, şehvet, kibir ve haset gibi eğilimlere karşı sabır göstermek anlamına gelir^K1.

Bu sabır, sâlikin kendi iç dünyasında, yani nefsinde gerçekleşen bir tahammüldür. Ayet-i kerime, "sabah akşam Rablerinin veçhini ananlarla birlikte ol" emriyle birlikte geldiği için, nefsinle sabretmek aynı zamanda Hak'a yönelenlerle beraber olup, nefsin dünyevî çekimlerinden uzaklaşma çabasını da içerir^s.2. Bu, sabr-ı ma'siyet türüne girer; yani günahlardan sabretme ve nefsin arzularına karşı koyma hâlidir^K1. Tasavvufî açıdan, nefsin yedi mertebesi olduğu ve bu mertebelerin tezkiye edilmesi gerektiği göz önüne alındığında, "nefsinle sabret" emri, nefsin emmâre mertebesinden başlayarak mutmainne mertebesine ulaşana kadar süren bir terbiye sürecini ifade eder^K1. Bu süreçte sâlik, kendi içindeki "veled-i nefsi" doyurup büyütmek yerine, "veled-i kalbi" güçlendirmeye çalışır^s.43. Bu, bilinçli bir sabır olan sabr-ı sahv hâlidir; sâlik "sabretmem gerek" der ve sabreder^K1.

Kaynaklar: Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler — s. 2, 6, 43 · K1, s. 18, 126

İnsan-ı Kâmil kavramı, tasavvufî düşüncede özel bir yere sahiptir ve "kâmil insan" ifadesinden farklı bir anlam taşır. "İnsan-ı Kâmil" denildiğinde, bütün kemâlâtı bünyesinde toplayan, ilâhî hilâfetin tüm özelliklerini taşıyan tek bir varlık kastedilir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.282). Bu varlık, Hakikat-i Muhammediye'nin nokta zuhur mahalli olan Hz. Muhammed'dir (s.a.v.) ve kıyamete kadar da tek kalacaktır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.281). Diğer büyük velîler ve sâlikler ise "kâmil insanlar" olarak adlandırılır; onlar belirli sahalarda kemâle ermişlerdir ancak "Kâmil-i Külliye" manasında değildirler (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.283, 286).

İnsan-ı Kâmil, Hazerât-ı Hamse'nin beşinci ve son basamağı olup, ilâhî seyrin tamamlandığı mertebedir (İnsan-ı Kamil (Wiki)). O, Allah'ın Zatî tecellîsini karşılayan, Nur Suresi 35. ayetinde anlatılan hakikatle de ilişkilendirilen bir merkezdir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.103). Kâbe'nin ortasındaki İnsan-ı Kâmil, Hakikat-i Muhammediye'nin iz düşümü ve merkezidir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.291). Bu mertebe, Rahman Suresi'nde "er-Rahmânu alleme'l-Kur'ân, halaka'l-insân" ayetinde işaret edilen, insanın zuhura çıktığı yerdir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.286). İnsan-ı Kâmil, aynı zamanda "Habibullah" olan yerdir; Hakikat-i Ahadiyyet-ül Ahmediye'nin Vahidiyet mertebesine kopyalandığında oluşan Hakikat-i Muhammediye ve Hakikat-i İnsaniye'dir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.298). Hz. Muhammed (s.a.v.)'in "bana bakan Hakk'ı görür" sözü, O'nun hakikatinde Hakk'ın ta kendisinin bulunduğunu gösterir; O, Cenâb-ı Hakk'ın ahsen-i takvîm üzere halk edilmiş en kemalli libasıdır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.330).

Hâdî ve Mudîl isimleri, tasavvufî anlayışta Allah'ın esmâ-i hüsnâsının âlemdeki işleyişini gösterir. Her ismin bu âlemde bir tecellî sahası vardır; Mudîl isminin de, Hâdî isminin de yaşayacak bir alanı mevcuttur (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.125). Bu durum, Âdem (a.s.)'dan itibaren süregelen, ehl-i hal ile gayr-i ehl-i hal arasındaki iki anlayışın savaşı olarak tezahür eder. Bir kısım insanlar Hâdî isminin zuhurları iken, diğer bir kısım Mudîl isminin zuhurlarıdır. Bu mücadele, beden mülküne ve dünya toprak mülküne sahip olma arzusuyla devam eder (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.40).

İnsan, kendi iradesini kullanarak bu iki isimden birinin sahasına girmeyi seçer. Eğer Hâdî isminin sahasını bırakıp Mudîl isminin sahasına girerse, dalâleti açık olacaktır ve bu durumdan Allah'ı sorumlu tutma hakkı yoktur (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.125). İnsanlarda Aziz, Cebbar, Mütekebbir gibi Mudîl grubuna ait isimler bulunsa da, "kullanmayın" şeklinde bir emr-i teklifî mevcuttur. Bu teklife uyanlar ehl-i Hakk olurken, uymayanlar ehl-i iblis veya ehl-i halk olarak Mudîl esmasına doğru yönelmiş olurlar (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.116). İnsan, bireysel iradesini kullanarak Mudîl isminin tatbikatını mümkün olduğu kadar durdurmaya çalışmalıdır; zira bu mücadele neticesinde kazanımlar elde edilir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.116). Kur'ân-ı Kerim'de anlatılan geçmiş kavimlerin kıssaları (Âd, Lût, Nemrut, Firavun), o isimlerle olmasa da, Hâdî ve Mudîl isimlerinin tecellîleri olarak her an yaşanmaktadır (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.34).

Yakîn, tasavvufta kesin bilgi ve inanç anlamına gelir ve sâlikin manevî yolculuğunda katettiği mertebeleri gösteren üç temel hâl ile açıklanır. Bu hâller, bilginin derinleşme ve tahkik edilme derecesine göre sıralanır.

İlk mertebe İlme'l-yakîndir. Bu, bilginin sözle, mantıkla, kitaplarla ve derslerle elde edildiği seviyedir^K1. Bir hakikatin varlığına dair anlatılanlara inanmak ve aklen kabul etmek bu mertebenin özelliğidir^K1. Örneğin, bir lokantada çok güzel bir yemek yiyen kişinin bunu arkadaşına anlatması ve arkadaşının da bu anlatılanı dinlemesi, ilme'l-yakîn durumuna bir örnektir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.130). Tekâsür Suresi'nin 5. ayetinde geçen "lev ta'lemûne ilme'l-yakîn" ifadesi, bu bilgi seviyesine işaret eder^K1. Bu mertebede sâlik, hakikati "bilir" ancak henüz onu deneyimlememiştir.

İkinci mertebe Ayne'l-yakîndir. Bu seviyede sâlik, hakikati artık sadece bilmekle kalmaz, aynı zamanda onu müşâhede etmeye, görmeye başlar^K1. Ateş örneğiyle açıklanacak olursa, ilme'l-yakînde ateşin varlığını duyan kişi, ayne'l-yakînde uzaktan ateşin alevini görür^K1. Tekâsür Suresi'nin 7. ayetinde geçen "sümme leteravünnehâ ayne'l-yakîn" ifadesi, bu görme seviyesine işaret eder^K1.

Üçüncü ve en üst mertebe ise Hakke'l-yakîndir. Bu, yakînin zirvesi olup, hakikatin bizzat yaşanarak, hissedilerek ve deneyimlenerek idrak edildiği hâldir^K1. Bu mertebede sâlik, artık sadece bilmez veya görmez, aksine hakikatle birleşir, onu bizzat yaşar^K1. Ateş örneğinde, ateşe yaklaşıp sıcaklığını hissetmek, hatta ateşle birleşmek bu hâli ifade eder^K1. Vâkıa Suresi'nin 95. ayetinde geçen "inne hâzâ le-hüve hakku'l-yakîn" ifadesi, bu en derin yakîn kademesinin asıl menşeidir^K1. Hakke'l-yakînde bilen ile bilinenin birleşmesi, teorik bilginin kalbin canlı bir kademesine dönüşmesi ve sâlikin "ben" derken Hak'kı kastetmesi gibi alametler görülür^K1. Bu hâller, sâlikin sülûkunda bir kademeden diğerine geçişi ifade eder ve manevî derinleşmenin aşamalarını gösterir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 175, 371

Necdet Ardıç'ın "Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler" isimli eseri, tasavvufun mahiyetine dair önemli ayrımlar sunar. Yazar, tasavvuf adı altında piyasada bulunan birçok kitabın aslında fıkıh konularını, namaz, oruç gibi ibadetleri anlattığını belirtir. Bunların güzel olmakla birlikte, tasavvufun gerçek konuları olmadığını vurgular^s.199. Gerçek tasavvuf, "kulu ile Allah arasında olan özel münasebetleri bildiren ilim sahasıdır"^s.199.

Kitapta ayrıca, menkıbeler, vird tarifleri, peygamber kıssaları, keramet hikayeleri gibi unsurların da tasavvuf kitabı olarak adlandırılsa bile, gerçek tasavvuf ilmi olmadığını ifade eder^s.122. Hatta bazı kitaplarda Zatî tecellinin olağanüstü hadiselerle anlatılmaya çalışılmasının da tasavvufun özünü yansıtmadığına değinilir^s.204. Bu durum, eserin tasavvufun yüzeysel anlatımlarından ziyade, daha derin ve hakiki boyutlarına odaklandığını gösterir.

Tasavvuf yoluna giriş yaşına dair yapılan bir değerlendirme de eserin başlangıç seviyesi için uygun olmadığını düşündürmektedir. Yazar, tasavvuf halinin üç devreye ayrılabileceğini ve bu devrelerden istifade etmek gerektiğini belirtir. Ancak, çocukluk ve gençlik devrelerinde, hayatın henüz tam olarak idrak edilemediği zamanlarda bu sahaya fazla girilmemesi gerektiğini, zira dünya derslerinden uzaklaşma ve zarar görme ihtimali olduğunu ifade eder^s.135. Bu uyarı, tasavvuf ilminin belirli bir olgunluk ve hazırlık gerektirdiğini, dolayısıyla "Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler" gibi eserlerin tasavvufa yeni başlayanlar için doğrudan bir başlangıç kitabı olmaktan ziyade, daha ileri seviyede bir rehber niteliği taşıdığını ortaya koymaktadır.

Kaynaklar: Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler — s. 122, 135, 199, 204

"Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler" ismi, kitabın oluşum sürecini ve içeriğinin niteliğini doğrudan yansıtır. Necdet Ardıç'ın bu eseri, farklı yerlerde ve çeşitli dinleyici kitlelerine yönelik yaptığı irfan sohbetlerinin derlenmesiyle meydana gelmiştir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.2). Bu sohbetler, spontane bir şekilde gerçekleşmiş, ses kayıtları alınmış ve daha sonra yazıya dökülerek kitap hâline getirilmiştir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.22). Kitabın adındaki "muhtelif" kelimesi, sohbetlerin yapıldığı zaman, mekân ve hitap edilen kişilerin çeşitliliğine işaret eder. Yazar, aynı konuların farklı gruplara ve farklı zamanlarda aktarılması gerektiğinden, bazı mevzuların kitap içinde tekrar edebileceğini belirtir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.2, s.339). Ancak bu tekrarlar, aynı konunun değişik mertebeleri itibarıyla ele alınması veya her tekrarın yeni bir açılım sunması sebebiyle aslında farklı sohbetler olarak kabul edilir (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.2, s.339). Tasavvufta sohbet, mürşidin müridine yaptığı manevî yoldaşlık ve hâl aktarımıdır^K1. Bu bağlamda, eserdeki her bir sohbet, dinleyicilerin idrak seviyelerine göre farklı derinliklerde sunulmuş, böylece her birinin kendine özgü bir ruh tadı ve özelliği olmuştur (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.339). Kitap, tasavvufî eğitimin temel unsurlarından olan sohbetin, şeriat, tarikat, hakikat ve marifet mertebelerinde nasıl işlendiğini gösterir; özellikle kişinin kendini ve Rabbini tanımasına yönelik farz olan ilahi sohbetlere vurgu yapar (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), s.161, s.138). Bu nedenle, "Sohbet Arası Sohbetler" ifadesi, hem sohbetlerin birbiri ardına kaydedilmiş olmasını hem de her bir sohbetin kendi içinde yeni bir sohbet alanı açmasını ifade eder.

Kaynaklar: K1, s. 29