Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000)

"Sohbet Arası Sohbetler", Necdet Ardıç'ın değişik mahallerde ve farklı dinleyicilere yaptığı irfan sohbetlerinin kayıt altına alınmış halidir¹. Bu sohbetler, tasavvufî eğitimin temelini oluşturan hâl aktarımı ve kalpten kalbe feyiz prensibine dayanır². Eser, tasavvufî mertebeler olan şeriat, tarikat, hakikat ve marifet konularını ele alır¹. Şeriat sohbetleri, camilerde namaz gibi ibadetlerin nasıl yapılacağı gibi konuları içerirken; tarikat sohbetleri, Hz. Musa'nın hayatı üzerinden bir insanın manevi seyrini anlatır¹. Hakikat sohbetleri, kişiyi kendine tanıtan ve iç dünyasını keşfetmesine yardımcı olan sohbetlerdir; Hz. İsa'nın hayatı hakikat mertebesini temsil eder¹. Marifetullah sohbetleri ise Allah'ı tanıtan sohbetlerdir ve Hz. Muhammed'in hayatı marifet mertebesini ifade eder¹. Eserdeki sohbetler, dinleyicilerin farklı idrak seviyelerine göre düzenlenmiş olup, her mertebeden insanın anlayabileceği şekilde sunulmuştur¹. Necdet Ardıç, bu sohbetlerde günümüz insanının akıl ve idrak seviyesini göz önünde bulundurarak, eski dönemlerde yazılmış eserlerin günümüz insanına yetersiz kalabileceğine dikkat çeker¹. Bu bağlamda, "Sohbet Arası Sohbetler", tasavvufî bilgiyi modern insanın anlayışına uygun bir dille sunarak, dinleyicilerin kendi hakikatlerini ve Hakk'ı idrak etmelerine yardımcı olmayı amaçlar.

1. Kaynaklar
2. 1.Sohbet Arası Sohbetler CD 1 — s. 2, 68, 188, 205
3. 2.K1, s. 29

Necdet Ardıç, tasavvufî geleneği günümüze taşıyan önemli bir mürşittir ve Uşşâkî tarikatına mensuptur¹. Onun öğretileri, tasavvufun geniş kitlelere ulaşmasında etkili olmuş, özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) adlı eseri ve Fusûsu'l-Hikem şerhi gibi çalışmalarıyla tanınmıştır¹. Terzibaba ekolünde, halîfelik kavramı özel bir anlam taşır. Bu ekole göre halîfelik, sâlikin kendi nefsinin hilâfet iddiâsından soyutlanması (tezkiye), ardından Hakk'ın hilâfet emânetini izhâra mahal olması (tecellî) ve nihayetinde 'halîfe' ile 'müstahlif' arasında perdesizliğin yaşanması şeklinde üç merhalede tahakkuk eder². Bu durum, insanın Hakk'tan aldığı emaneti taşıma vasfının bir ifadesidir ve Bakara 30'daki "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ayetinin tecellîsi olarak görülür².

Terzibaba'nın irfan çizgisinde mîzân kavramı da merkezi bir yer tutar. Mîzân, sâlik için her amelinde ve her hâlinde kendisini Hakk'ın hükmü mîzânına çekme idrâkidir². Bu, kalbin tahavvül ettikçe yeniden kurulan dengenin adıdır ve Şuaybiyye Fassı'nın 'tahavvül' hikmetiyle doğrudan ilişkilidir². Mîzân, tasavvufta dört kademede ele alınır: âhirette amellerin tartılması (akâidî mîzân), nefsin muhâsebeye çekilmesi (ahlâkî mîzân), kâinatın denge üzerine kurulu olması (vücudî mîzân) ve sâlikin kalbinin Hakk'la perdesizleştiğinde her hâlin Hakk'ın bir 'tartı' tecellîsi olduğunu görmesi (mârifet mîzânı)². Terzibaba ekolünden müellifler arasında Terzi Oğlu Cem Cemâlî ve Abdürrezzak Tek gibi isimler de bulunmaktadır³.

1. Kaynaklar
2. 1.Vikipedi: Necdet Ardıç
3. 2.K1
4. 3.Vikipedi: Terzi Oğlu Cem Cemâlî, Wiki: Abdürrezzak Tek

Nefs mertebeleri, tasavvufî sülûkun temelini oluşturan ve sâlikin mânevî gelişimini gösteren yedi aşamalı bir sistemdir². Bu mertebeler, sâlikin nefsini kötülüklerden arındırıp ilâhî hakikatlere ulaşmasını hedefler. İlk mertebe olan Nefs-i Emmâre, "kötülüğü emredici nefs" anlamına gelir ve Yûsuf Sûresi'nin 53. ayetinde geçen "innen-nefse le-emmâretün bi's-sû'" ifadesiyle açıklanır³. Bu mertebede sâlik, nefsinin isteklerine tâbi olur, kötülüğü kötülük olarak görmez ve dünyevî arzuların peşinden koşar³. Emmâre mertebesi, insanlığa yükselişin başlangıcı, hayvanlığa inişin ise dışıdır².

Emmâre'den sonra gelen Nefs-i Levvâme, sâlikin günahlarından pişmanlık duyduğu ve kendini kınadığı mertebedir. Üçüncü mertebe olan Nefs-i Mülhime ise "ilhâm alan nefs" demektir¹. Bu aşamada sâlik, Şems Sûresi'nin 7-8. ayetlerinde belirtildiği gibi, kalbinden iyi ile kötüyü ayırt etme ilhâmını almaya başlar¹. Mülhime, sâlikin kendi aklının ötesinde bir kaynaktan rehberlik aldığı kritik bir geçiş mertebesidir¹.

Bu mertebeleri sırasıyla Nefs-i Mutmainne, Nefs-i Râdıyye ve Nefs-i Merdıyye takip eder¹. Son mertebe olan Nefs-i Sâfiye, "sâfî, temiz nefs" anlamına gelir ve yedi nefs mertebesinin en üst basamağıdır¹. Bu mertebede sâlik, nefsinin bütün gayri-Hak temayüllerden arınarak kemâle erdiği, insân-ı kâmil hâline geldiği bir makâma ulaşır¹. Sâfiye mertebesindeki sâlik, tam bir istikâmet üzere yaşar, halkla uyumlu olur ve Hak ile bekâ hâlinde bulunur; bu hâl, mürşidlik kapasitesini de beraberinde getirir¹. Her mertebe bir öncekinin tahkîki ile açılır ve sâlik, sâfiyeye ulaştığında geçtiği tüm mertebeleri içermiş olur¹. Bu yolculuk, kişinin kendi varlığını bilmesi, kaynağını tanıması ve O'na muhtaç olduğunu idrâk etmesiyle tamamlanır².

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 117, 122, 272
3. 2.Sohbet Arası Sohbetler CD 1 — s. 2, 4, 15, 106
4. 3.K1-117, Sohbet Arası Sohbetler CD 1, s. 9, 111

Tasavvufî sülûkta, sâlikin mânevî ilerlemesi nefs mertebelerini aşmasıyla gerçekleşir. Eserde 'yedi deniz' olarak ifade edilen bu mertebeler, nefs-i emmâre, nefs-i levvâme, nefs-i mülhime, nefs-i mutmainne, nefs-i râdıye, nefs-i merdıyye ve nefs-i sâfiye/kâmile'dir¹. Bu mertebeler, Elif harfinin on iki noktasından yedisini oluşturur ve sâlikin mânevî yükselişini gösterir¹. Her bir nefs mertebesi, sâlikin farklı hâllerle yüzleştiği ve belirli özelliklerden arınarak ilerlediği bir aşamayı temsil eder². Örneğin, nefs-i emmâre şehvet, gazap, kibir gibi kötü huyların hâkim olduğu ilk basamaktır ve aşılması için tevbe-i nasûh ve mürşid-i kâmile teslimiyet gereklidir². Nefs-i levvâme'de sâlik kendini kınar, vicdanı uyanıktır ve tevbe, mücâhede gibi hâller zuhur eder². Nefs-i râdıye ise, sâlikin Hak'tan gelen her şeye kalben razı olduğu, şikâyet ve tercih yokluğunun yaşandığı, mutmainne mertebesinden bir adım öte bir hâldir³. Bu mertebelerin aşılması, sâlikin nefsini terbiye ederek kâmil insan olma yolunda ilerlemesini sağlar. Nitekim, Mevlânâ'nın ney metaforunda yedi delik, insanın yedi nefs mertebesine benzetilir ve bu mertebelerden geçiş, vatan-ı aslîye dönüşün bir yolu olarak görülür¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Sohbet Arası Sohbetler CD 1 — s. 2, 35, 201
3. 2.K2
4. 3.K1, s. 52

Kendini tanımak, tasavvufî sülûkun merkezî bir ilkesidir ve sâlikin mânevî ilerlemesi için hayati öneme sahiptir. Bu süreç, kişinin kendi varlığında mevcut olan hakikatleri keşfetmesiyle başlar¹. Kendini tanımadan Allah'ı tanımak mümkün değildir; bu, peygamberi tanıma ve oradan da Allah'ı tanıma mertebelerine giden bir yolculuktur¹.

Kendini bilmek, kişinin "ben kimim, ben neyim, buraya nereden geldim, buradaki işimiz, görevimiz nedir" gibi temel sorulara cevap bulmasını sağlar¹. Bu idrak, kişinin kendi nefsine dışarıdan, tarafsız bir gözle bakmasıyla derinleşir¹. Kendini tanıma, aynı zamanda kişinin kendi içindeki ilâhî tecellîleri fark etmesidir; zira "Ey kulum kendine bak kendini tanı ben sende varım sende tecelli ediyorum" ifadesiyle Allah'ın kulundaki kendini övdüğü belirtilir¹.

Bu süreç, sülûkun hakikat mertebesinde gerçekleşen bir faaliyettir¹. Kişi, kendi varlığında Hakikat-i İlâhiye'nin bütünlüğünden kendini sıyırmış, kopmuş bir varlık olmadığını idrak eder¹. Kendini tanıma, mârifet-i nefs olarak adlandırılır ve bu, mârifet-i Hak'ka ulaşmanın ilk adımıdır¹. Mârifet-i nefs ile kişi, kendi varlığını ve kaynağını tanır, ayrıca kendisini meydana getirene olan ihtiyacını ve zilletini idrak eder¹. Bu idrak, kişiye yeni bir ufuk açar ve mânevî bir yükseliş sağlar¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Sohbet Arası Sohbetler CD 1 — s. 1, 4, 16, 30, 106, 135, 183, 186, 232, 240
3. 2.K1, s. 240

Zikrin faydaları, sâlikin hem iç dünyasında hem de dış dünyasında tezahür eden geniş bir yelpazeyi kapsar. Öncelikle, zikir kişinin psikolojik ve ruhsal dengesini sağlar. Kaynaklarda belirtildiği üzere, "eğer güzel zikir yapan kimse bir de aldığı ilmi yol düzgünse bunu hayatta psikolojik bir sıkıntıya girmesi gibi şeyler öyle yanlış yönlere gitmesi gibi şeyler hiç mümkün değildir, çok huzurlu bir kişi olur"¹. Bu durum, zikrin kalpteki huzuru ve istikrarı temin etme gücünü gösterir.

İkinci olarak, zikir ilahi isimlerin tecellilerini düzenler. İnsanda mevcut olan "Aziz, Cebbar, Mütekebbir" gibi Esma-i İlahiye'nin olumsuz yönlerini "törpülemek" ve "frenlemek" suretiyle, kişinin daha iyi vasıflara sahip olmasını sağlar¹. Bu, zikrin bir tür manevi arınma ve terbiye aracı olduğunu ortaya koyar.

Üçüncü olarak, zikrin fiziksel faydaları da vardır. Yiyeceklerden kaynaklanan ve bedende oluşan "gazlar"ın atılmasına yardımcı olduğu ifade edilmiştir¹. Bu, zikrin bedensel sağlığa da olumlu etkileri olabileceğine işaret eder.

Dördüncü olarak, zikir manevi bir aydınlanma ve nur akışı sağlar. Zikir yapan kişinin bulunduğu yerin "ışımasına sebep olmak" ve "yanındakini de aydınlanmaya başlaması" zikrin manevi bir enerji yaydığını ve çevresine de etki ettiğini gösterir¹. Bu, zikrin sadece kişisel değil, aynı zamanda toplumsal bir fayda da sağladığını ifade eder.

Beşinci olarak, zikir manevi rızkın kapılarını açar. Bakara suresindeki "siz beni zikredin ben de sizi zikredeyim" ayeti¹, zikrin kul ile Hak arasındaki karşılıklı bir ilişkiyi başlattığını ve manevi beslenmeyi sağladığını vurgular. Zikirden uzaklaşanların manevi rızkının olmayacağı belirtilmiştir¹.

Son olarak, zikir daimi bir ibadet olup, hiçbir hâlde kesilmemesi gereken bir eylemdir. Lavaboda dahi gizli ve hafif zikir yapılabileceği, Kur'an okuma veya namaz kılma gibi ibadetlerdeki bazı fiziki şartların zikir için geçerli olmadığı belirtilmiştir¹. Bu da zikrin hayatın her anına yayılması gereken bir ibadet olduğunu gösterir. Ancak, zikrin tarikat mertebesi işleri olduğu ve ömrün sonuna kadar bunlarla oyalanmanın aşılması gereken bir durum olduğu da ifade edilmiştir¹. Tesbihin daha yumuşak duygulara götürürken, zikrin "bilgiye götürmesi, ilime götürmesi" arasındaki farka da dikkat çekilmiştir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Sohbet Arası Sohbetler CD 1 — s. 97, 110, 188, 189, 191, 192, 194, 197

Necdet Ardıç'ın sohbetleri, tasavvufî eğitimin farklı katmanlarını ele alarak geniş bir kitleye hitap eder. İlk olarak, bu sohbetler "şeriat ve tarikat sohbetleri" gibi temel dinî bilgileri içerir; evliyaullahların ve peygamberlerin hayat hikayeleri (menkıbeler) bu düzeydeki sohbetlerin konusudur¹. Ancak Ardıç, günümüz insanının "akıl çalışması ve akıl faaliyeti" olduğunu belirterek, beş yüz sene evvel yazılmış sohbetlerin artık yeterli olmadığını, modern insanın "kapalı kutu" olmadığını vurgular¹. Bu bağlamda, sohbetler "hakikat sohbetleri"ne doğru ilerler ki bunlar "kişiyi kişiye tanıtan, bildiren" sohbetlerdir¹.

Daha ileri bir mertebede ise "marifetullah sohbetleri" yer alır; bunlar "Allah'ı tanıtan" sohbetlerdir¹. Ardıç, her sohbetin bir düzeyi olduğunu ve "hep Marifet mertebesinden bahsedemezsin çünkü onu anlayacak kişilerin hepsi orada olması lazım ki onu orada konuşulsun" diyerek, sohbetlerin dinleyicinin idrak seviyesine göre ayarlandığını belirtir¹. Bu durum, sohbetlerin farklı mertebelerdeki sâliklere uygun olduğunu gösterir. Örneğin, "Museviyet itikadı üzere sohbet etmek" İslamiyet'in ilk sohbet mertebesi olarak kabul edilirken, fıkıh gibi maddi yönlerle ilgili ilimlerde kalmanın bu mertebenin altında olduğu ifade edilir¹.

Sohbetlerin tekrar eden konular içermesi, farklı mahallerde ve değişik kimselere yapılmış olmasından kaynaklanır; ancak bu tekrarlar, "eğitim gereği başkalarına da aktarılması gereken bilgilerdir" ve "aynı mevzu değişik zamanlarda değişik mertebeleri itibari ile yine de aynı sohbet değildir"¹. Bu da sohbetlerin, farklı seviyelerdeki dinleyicilerin ihtiyaçlarına göre uyarlandığını ve her dinleyicinin kendi mertebesine göre istifade edebileceğini gösterir. Dolayısıyla, bu sohbetler, tasavvufî sülûkun farklı aşamalarındaki, özellikle de modern dünyanın idrakine hitap eden, kendi hakikatini ve Allah'ı tanıma arayışında olan kişiler için uygundur.

1. Kaynaklar
2. 1.Sohbet Arası Sohbetler CD 1 — s. 2, 68, 175, 188

Eserde konuların tekrar etmesi, tasavvufî eğitimin ve sülûkun doğasından kaynaklanan bir durumdur. Tasavvufta öğretiler, Şeriat, Tarikat, Hakikat ve Marifet gibi farklı mertebelerde ele alınır¹. Bu mertebelerin her birinde aynı konuya farklı bir bakış açısı ve derinlik katılır. Örneğin, bir konu Şeriat mertebesinde farzlar ve ibadetler çerçevesinde ele alınırken, Tarikat mertebesinde kalbin yönelimi ve niyet ekseninde işlenir. Hakikat mertebesinde ise o konunun bâtınî hakikati ve ilahî sırlarla bağlantısı açıklanır. Marifet mertebesinde ise sâlikin o konuya dair idrak ve müşâhedesi kemâle erer.

Bu mertebeli işleyiş, bir kavramın sâlikteki dört eksenli işleyişiyle de ilişkilidir: niyet, fiil, hâl ve mârifet². Konuların tekrar tekrar işlenmesi, sâlikin kalbinde o konuya dair niyetin pekişmesini, fiil olarak uzuvlara intikal etmesini, kalpte bir hâl bırakmasını ve nihayetinde mârifet boyutunda idrakinin gelişmesini sağlar. Örneğin, "Âdem'den" bahsedilen konuların otuzdan fazla kasette tekrar etmesi, Âdem'in tasavvufî anlamının ve insan-ı kâmil mertebesinin farklı veçhelerinin sürekli olarak açıklanma ihtiyacından ileri gelir¹. Bu durum, bir konunun "bitmez" tükenmez derinliğine işaret eder ve her tekrarın, dinleyicinin idrak seviyesine göre yeni bir veçheyi açığa çıkarmayı hedeflediğini gösterir. Ayrıca, "Marifet mertebesinden bahsedemezsin çünkü onu anlayacak kişilerin hepsi orada olması lazım ki onu orada konuşulsun" ifadesi¹, konuların farklı seviyelerdeki dinleyicilere hitap etmek üzere tekrarlandığını ve her tekrarın farklı bir idrak seviyesine yönelik olduğunu açıkça ortaya koyar. Bu tekrarlar, aynı zamanda, "iyi niyet" ve "samimiyet" gibi temel unsurların önemini vurgulayarak, sâlikin yolculuğunda aksaklıklar yaşasa bile mesuliyetinin olmadığını, asıl olanın kalbin yönelimi olduğunu hatırlatır¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Sohbet Arası Sohbetler CD 1 — s. 188, 221, 255
3. 2.K2