Sohbet Arası Sohbetler CD 16

"Sohbet Arası Sohbetler", Necdet Ardıç'ın (Terzibaba) tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan sohbetlerinin bir araya getirildiği bir seridir (Wiki: Necdet Ardıç (Terzibaba), Wiki: Sohbet Arası Sohbetler). Bu sohbetler, değişik mahallerde ve farklı kişilere yapılmış olup, aynı mevzuların farklı mertebelerde aktarılması eğitim gereği olarak görülür^s.2. Tasavvufta sohbet, mürşidin sâlike yaptığı manevî yoldaşlık, eğitim ve hâl aktarımıdır^K1. Bu bağlamda, "Sohbet Arası Sohbetler" de bu manevî aktarımın bir aracıdır. Mevlânâ Hazretleri'nin "irfan ehli ile bir saat sohbet yüz senelik yol aldırır" sözü, bu sohbetlerin değerini ortaya koyar ve nafile ibadete bedel olduğunu ifade eder^s.173. Eser, tasavvuf sohbetlerinin, özellikle tevhid sohbetlerinin, zamanın dahi kendini tanımak için geldiği, meleklerin izdihamla dinlediği bir ortam yarattığını belirtir^{s.173, s.10}. Bu durum, sohbetin sadece bir bilgi aktarımı değil, aynı zamanda manevî bir hâl ve feyiz aktarımı olduğunu gösterir^K1. Kitapta, ilim ile muhabbetin bir arada olması gerektiği vurgulanır; zira muhabbeti olmayan ilim eksik, ilmi olmayan muhabbet de eksiktir ve birbirlerine perde olabilirler^s.87. Ayrıca, Hakk'ın yolunun ince olduğu ve bu yolda idrakin gerekliliği belirtilir; 10 dakikalık idrak ile dinlenen bir Hakk sohbetinin, uzun zikirlerden daha hızlı yol aldırabileceği ifade edilir^s.74. Bu da sohbetin, duygu perdelerini aşacak tek şey olduğunu gösterir^s.74. Eser, okuyucuların azami derecede faydalanmaları ve Cenâb-ı Hakk'ın feyzlerini artırması niyazıyla sona erer^s.180.

Kaynaklar: Sohbet Arası Sohbetler CD 16 — s. 2, 10, 74, 87, 173, 180 · K1, s. 29

Necdet Ardıç, tasavvufî yolculuğunda çocukluktan gençliğe, varlık ile yokluk arasında bir geçiş yaşadığını ifade eder^s.73. Bu süreçte birçok zorlukla karşılaşmış, "ne zehirler içildi hevadan geçmek için" diyerek nefsini terbiye etme çabasını dile getirmiştir^s.113. Kendisini "Necdet" olarak tanıyanların aslında onun varlığından bir eser kalmadığını, "libasım biraz eski Necdet diye tanırlar, ben ondayım ne var ki toprak diye sanırlar" sözleriyle ifade eder^s.113. Bu ifadeler, tasavvuftaki fenâ ve bekâ makamlarına işaret etmektedir.

Necdet Ardıç'ın tasavvufî anlayışında Kur'an'ın merkezi bir yeri vardır. Kendi isminin Kur'an'da geçtiğini ve Tâ-Hâ Sûresi'nde "fenecceynâke" ayetiyle necat (kurtuluş) anlamında bir hissesi olduğunu belirtir^{s.77, 78}. Ayrıca, Kur'an'da Mîrâc'dan bahseden ayetlerin de kendi yolculuğunda bir karşılığı olduğunu ima eder^{s.68, 78}. Ebced hesabıyla "Necdet" kelimesinin 457 ettiğini ve bu rakamların toplamının 16 olduğunu, bu sayının da İslam'ın hakikati olan şeriat, tarikat, hakikat, marifet mertebeleri ile ilişkilendirilebileceğini belirtir^s.96. "Nun" ve "Cim" harflerinin ebced değerlerinin toplamı olan 53 sayısının da tasavvufî bir anlam taşıdığını ifade eder^s.96. Necdet Ardıç, Tekirdağ'da ikamet etmekte olup, sohbetleri ve eserleri aracılığıyla irfan sofrasını geniş kitlelere sunmaktadır^{s.1, 5}. Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi müellifler de onun ekolünden gelerek tasavvufî eserler kaleme almışlardır^vikipedi.

Kaynaklar: Sohbet Arası Sohbetler CD 16 — s. 1, 5, 68, 73, 77, 78, 96, 113 · Vikipedi: Abdürrezzak Tek, Terzi Oğlu Cem Cemâlî

Tasavvufî sülûkun bu dört mertebesi, sâlikin manevi yolculuğundaki ilerleyişini gösterir. Şeriat, bu yolculuğun ilk adımıdır ve dinin zahiri hükümlerini, yani farzları, sünnetleri ve müstehapları bilip tatbik etmeyi içerir^s.20. Bu mertebe, kişinin ayakla yürümesi gibi yavaş bir ilerlemeyi ifade eder^s.169. Şeriatın görevi, tarikata eleman hazırlamak, yani sâliki yola hazırlamaktır^s.23.

Tarikat, şeriatın fiili tatbikatının yeterli olmadığını anlayan kişinin, daha ileriye gitmek için yola çıkmasıyla başlar^s.26. Bu mertebede muhabbet ilavesiyle çalışmalar, zikirler ve tefekkürler ön plandadır; nefsani eğitim ve muhabbet oluşumu hedeflenir^s.31. Tarikattaki ilerleyiş, arabayla gitmeye benzetilir^s.169. Tarikatın görevi ise hakikate eleman hazırlamak, bünyeyi ilmi konuları anlayacak kapasiteye ulaştırmaktır^s.23.

Hakikat, sülûkun üçüncü mertebesidir ve Hak'ın bizzat müşâhede edildiği, eşyanın hakiki yüzünün açıldığı kademedir^K1. Bu mertebede irfaniyet çalışmaları, yani kişinin kendini tanıma çalışmaları yapılır^s.34. Kişi, eneiyetini, hüviyetini ve benliğini sorgulayarak "ben neyim, ben kimim" sorularına cevap arar^s.31. Hakikatteki ilerleyiş uçakla gitmeye benzetilir^s.169.

Marifet, sülûkun kemali ve son noktasıdır. Bu mertebede sâlik, Hak'ı bilfiil tanır ve vâsıllık makamına ulaşır^K1. Kişi kendini tanıdıktan sonra bu mertebeyi de aşarsa, Marifetullah'a, yani Allah'ı tanıma çalışmalarına geçer^s.34. Marifetteki ilerleyiş füze ile gitmeye benzetilir^s.169. Bu dört mertebe, birbirini tamamlar ve iç içe geçmiş bir bütünlük arz eder; bir şeriatın tarikatsız, bir tarikatın hakikatsiz, bir hakikatin de marifetsiz atıl kalacağı vurgulanır^s.23.

Kaynaklar: Sohbet Arası Sohbetler CD 16 — s. 20, 23, 26, 31, 34, 169 · K1, s. 164, 240

Tasavvufta devir kavramı üç ana katmanda ele alınır. Birinci katman, vücudî devrandır. Bu, mutlak varlığın esmâî tecellîlerle aşağıya doğru tenezzül etmesi (kavs-i nüzûl) ve ardından mârifet-i Hak ile yukarıya doğru urûc etmesi (kavs-i urûc) sürecidir. Bu döngüye devr-i a'lâ ve devr-i edna da denir. Vücudun bir noktadan çıkıp kâinat çevresinde dolaşarak tekrar Hak'ka dönmesi, kâinatın bu dönüşün halkası olduğunu gösterir^K1. Bu, "innâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn" (Bakara 156) ayetinde ifade edilen hakikatin vücudî bir tezahürüdür^K1.

İkinci katman, sülûkî devrandır. Bu, sâlikin nefs-i emmâreden başlayarak sâfiyeye kadar olan yedi nefs mertebesindeki kişisel manevi yolculuğunu ifade eder^K1. Bu süreç, müridin mürşid rehberliğinde geçtiği manevi mertebeler olan seyr-i sülûkun bir parçasıdır (Seyr-i Süluk, Wiki).

Üçüncü katman, zikrî devrandır. Bu, bazı tarîkatlerde, özellikle Mevlevîlik ve Kâdirîlik gibi ekollerde, halka olup dönerek yapılan zikir pratiğidir^K1. Sema, bu dönme eyleminin kendisidir ve "Tuhfetu-l-Uşşaki" adlı eserde devranın beşinci tamamlama aşaması olarak zikredilir^s.2. Bu zikrin bâtınî anlamı, dönen sâlikin kendisini kâinatın merkezine koymaktan vazgeçmesi ve dönüş hareketinin "lâ ilâhe illâllâh" kelimesinin somut bir tezâhürü olmasıdır. "Lâ" ile dış âlemden geçilir, "illâllâh" ile merkeze (Hak'ka) çevrilir^K1. Müfessirler, bir ayet-i kerimedeki "hâffîne" kelimesini "Ey daire-i zakirin" yani dönerek zikredenler olarak tefsir etmişlerdir^s.3. Bu dönme eylemi, arştan başlayan bir devir ve sema hareketinin yansımasıdır^s.3.

Kaynaklar: K1, s. 224 · Sohbet Arası Sohbetler CD 16 — s. 2, 3

Kaza, Allah'ın ezelde takdir ettiği, küllî ve mutlak hükümler bütünüdür. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın tüm âlemin ve her bir bireyin hayatının başından sonuna kadar yaşayacağı her safhayı tayin ettiği programdır^s.122. Kader ise bu küllî hükümlerin zaman içinde, belirli bir sıra ve miktar üzere zuhur etmesidir^s.122. Bu bağlamda, bir kişinin nerede doğduğu, hangi aileden geldiği, ne zaman öleceği gibi büyük hâdiseler kader-i mutlak kapsamındadır ve insanın bu konularda ilahî programın dışında hareket etmesi mümkün değildir^s.121.

Ancak tasavvufta bir de kader-i muallak kavramı bulunur. Bu, Allah'ın ihtimalî olarak bıraktığı, insanın faaliyetlerinin tesiriyle eksiye veya artıya götürülebilecek, yani değişime açık olan kaderdir^{s.121, 123}. İnsan, kader-i muallak olan konularda tedbir almakla ve iradesini kullanmakla yükümlüdür. Örneğin, bir kaza mutlak olsa da, tedbir alınmadığında mesuliyet insana yüklenir. Eğer muallak bir kaza için tedbir alınmazsa, o kaza mutlak kaza hükmüne geçer ve mesuliyet yine insana ait olur^s.128. Cenâb-ı Hakk, hangi kazanın mutlak, hangisinin muallak olduğunu insana bildirmez; zira bildirseydi, insanın iradî hükmü devre dışı kalırdı^s.128. Bu durum, insanın her hâlükârda tedbir alması gerektiğini vurgular. Hz. Üzeyr (a.s.)'ın 100 yıl ölü kalıp dirilmesi gibi olaylar, kaderin sırrına ve ilahî hükmün hikmetine işaret eder.

Kaynaklar: Sohbet Arası Sohbetler CD 16 — s. 121, 122, 123, 128

Necdet Ardıç'ın "Sohbet Arası Sohbetler" serisi, yazarın çeşitli sohbetlerinin ve ses kayıtlarının bilgisayar ortamında yazıya dökülmesiyle meydana gelmiş bir çalışmadır^s.1. Bu durum, eserin sistematik bir ders kitabı formatından ziyade, irfani bir sohbet akışı içinde ilerlediğini göstermektedir. Tasavvufa yeni başlayan bir kişi için, belirli bir düzen ve basitten karmaşığa doğru ilerleyen bir anlatım daha faydalı olacaktır.

Kitabın içeriğinde, tasavvufun ileri düzey kavramlarına yer verilmektedir. Örneğin, Abdulkerim Cili'nin "İnsan-ı Kâmil" adlı eserinin şerhine değinilmesi^s.183, tasavvuf yolunda belirli bir bilgi birikimine sahip olmayı gerektirir. "İnsan-ı Kâmil", tasavvufun en büyük teorisyenlerinden Muhyiddin İbn Arabi'nin fikirlerini temel alan, kâmil insanın mertebelerini anlatan klasik bir eserdir ve yeni başlayanlar için ağır gelebilir (İnsan-ı Kamil (Kitap) - WIKI). Ayrıca, "Kavs-i imkan" gibi varlık mertebelerini izah eden kavramların kullanılması^s.10, tasavvuf terminolojisine aşina olmayanlar için anlaşılması güç olabilir.

Eserde, tasavvufî hâllere girme konusunda "bir anda dalmanın zararlı olabileceği, alıştıra alıştıra girmenin en uygunu olduğu" belirtilse de^s.172, kitabın kendisi bu "alıştırma" sürecini adım adım sunan bir yapıya sahip değildir. Daha ziyade, belirli bir tasavvufî idrak seviyesine ulaşmış kişilerin istifade edebileceği, derinlemesine konuları ele alan bir kaynaktır. Bu nedenle, tasavvufa yeni adım atan bir sâlikin, bu eseri anlamakta zorlanabileceği ve temel kavramları öğrenmek için daha başlangıç seviyesindeki kaynaklara yönelmesinin daha uygun olacağı anlaşılmaktadır.

Kaynaklar: Sohbet Arası Sohbetler CD 16 — s. 1, 10, 172, 183

Zikrin faydaları, tasavvufî sülûkün farklı mertebelerinde tezahür eder. İlk olarak, toplu zikirlerin feyzi vurgulanır. Halka şeklinde yapılan zikir, Vahdet-i Zâtiye'nin merkezi olan Ahâdiyet'e işaret eder ve bu tür zikirlerin büyük bir feyzi olduğu belirtilir^s.4-5. Bu, dergâhlarda yapılan toplu zikirlerin temel hikmetidir. İkinci olarak, zikir, mürşidin rehberliğinde yapıldığında daha derin anlamlar kazanır. Zikrin sonlarında dervişlerin mürşidin önünden geçmesi, İsm-i Azam'ın diğer isimlere olan bağlılığını ve üstünlüğünü gösterir^s.12. Bu durum, mürşidin manevi rehberliğinin zikrin etkinliğindeki rolünü ortaya koyar. Üçüncü olarak, zikir, sâlikin kendi içindeki ilahî sıfatları keşfetmesine olanak tanır. "Yedi ikili" olarak ifade edilen ilahî sıfatların (Hayat, İlim, İrade, Kudret, Kelam, Semi, Basar gibi) kulda da vehhab ismiyle lütfedildiği ve bu sıfatlarla ayakta durulduğu belirtilir^{s.16, 97-98, 10}. Zikir, bu sıfatların idrak edilmesine ve kemale erdirilmesine vesile olur. Örneğin, tavafın her bir dönüşü, hayat, ilim, irade, kudret, kelam, semi ve basar sıfatlarının kazanılmasına işaret eder^{s.97-98, 10}. Son olarak, zikrin faydaları, Hakikat ve Marifet mertebelerine ulaşma ile ilişkilidir. Kâbe'nin Zatî tecellinin cem'i olması ve tavafın Zat'a gelen yol olması gibi sembolik anlatımlar, zikrin Hakk'a vuslat yolundaki önemini gösterir^s.97. Hacer-ül Esved'e ilk selamın hakikate giriş, ikinci selamın ise marifete giriş ve Zat'ı selamlamak olduğu ifade edilir^s.10. Ancak, zikrin bu faydaları sağlayabilmesi için bir hedef ve miraç idrakiyle yapılması gerektiği, aksi takdirde sadece kelime tekrarı olmaktan öteye geçemeyeceği vurgulanır^s.22.

Kaynaklar: Sohbet Arası Sohbetler CD 16 — s. 4, 5, 10, 12, 16, 22, 97, 98

Makam ve hâl arasındaki temel fark, tasavvuf disiplininin dinamik unsurlarını oluşturan bu iki kavramın menşei, sürekliliği ve sâlik üzerindeki tesirinde belirginleşir. Hâl, lugatte 'durum, vakit, ânî hâl' anlamına gelir ve tasavvufta sâlikin sülûkunda geçici olarak yaşadığı manevî durumu ifade eder; bu, mevhibe-i ilâhiyyedir^K1. Hâller, Hak'ın iradesiyle gelir ve mü'minin kalbinin Rahmân'ın iki parmağı arasında olması hadisiyle mesned bulur^K1. Hâlin başlaması (zuhûr) çoğu zaman ânî bir cezbe, nûr veya inkişâf şeklinde olur; bu, bârika gibi şimşekvari bir parıltıdır^K2.

Makam ise lugatte 'duruş yeri, mevki' demektir ve sâlikin sülûkta ulaştığı istikrarlı manevî mertebenin adıdır^K1. Makam, sâlikin amel ve tahkîk ile elde ettiği bir mevki olup, hâlden farklı olarak süreklilik arz eder ve sâlikin günlük yaşam alanı hâline gelir^K1. Makamın yerleşmesi (rusûh) ise tertîb, terbiye ve tekrarla mümkün olur; "Sâlih amelle yükselir" (Fâtır 35/10) ayeti hâllerin ameli mesnedidir^K2. Cüneyd Bağdâdî'nin "Hâl, gelir-geçer; makam, yerleşmiş hâldir" sözü bu farkı net bir şekilde ortaya koyar^K2. Makamlar, tövbe, vera', zühd, sabır, tevekkül, rıza, mârifet, muhabbet ve fenâ gibi mertebelerden oluşur ve her makam bir öncekinin tahkîkiyle açılır^K1. Makam, sâlikin üzerine inen bir durum değil, sâlikin altına yerleşen ve ondan ayrılmayan bir mertebedir^K1. Örneğin, Makam-ı Mahmud, övülen makamdır ve Bakabillah hâlini yaşayan kişi bu makamın sahibi olur^s.49. Hz. İbrahim'in Halilullah makamı, dostluk ve hullet mertebesidir^{s.98; Halilullah}.

Kaynaklar: K1, s. 147, 162 · K2 · Sohbet Arası Sohbetler CD 16 — s. 49, 98