Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001)

"Sohbet Arası Sohbetler", Necdet Ardıç'ın, Uşşâkî tarikatının önemli mürşidlerinden biri olarak, tasavvufî irfan geleneğini günümüze taşıyan eserlerinden biridir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Bu eser, Ardıç'ın çeşitli yerlerde ve farklı dinleyicilere yaptığı irfan sohbetlerinin kayıtlarından oluşmaktadır. Kitapların içeriği, konulu sohbetler arasında verilen çay molalarında, sorulan sorular üzerine veya diğer vesilelerle yapılan konuşmaları kapsar^s.1. Bu sohbetler, sıradan konuşmalar olmayıp, tasavvufta mürşidin müridine yaptığı manevî yoldaşlık, eğitim ve hâl aktarımıdır^K1.

Eser, sohbetin manevî yolculuktaki hızlandırıcı etkisine dikkat çeker. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin "irfan ehli ile bir saat sohbet yüz senelik yol aldırır" sözü, bu kitap serisinin temel motivasyonlarından biridir^s.172. Necdet Ardıç da bu fikri destekleyerek, "10 dakikalık bir Hakk sohbeti dinle idrak ile olduğundan seni daha hızlı yol aldırır" ifadesiyle sohbetin manevî ilerlemedeki gücünü vurgular^s.73. Bu durum, sohbetin "kalpten kalbe feyiz aktarımı"^K1 niteliğini ortaya koyar.

Kitaplarda aynı konuların tekrar ele alınması, bir tekrar olarak değil, eğitimin bir gereği olarak açıklanır. Her sohbetin kendine ait bir özelliği olduğu ve aynı konunun değişik zamanlarda, değişik mertebeleri itibarıyla farklı bir idrak seviyesi sunduğu belirtilir^s.2. Bu yaklaşım, tasavvufî eğitimin katmanlı yapısını ve bilginin derinleşerek aktarılmasını yansıtır. Eser, ilim ile muhabbetin bir arada olması gerektiğini, zira muhabbetsiz ilmin veya ilimsiz muhabbetin eksik kalacağını ifade eder^s.86. Bu da sohbetlerin sadece bilgi aktarımı değil, aynı zamanda kalbî bir bağ ve sevgi (muhabbet) ile beslenen bir eğitim olduğunu gösterir.

Kaynaklar: Sohbet Arası Sohbetler CD 5 — s. 1, 2, 73, 86, 172 · K1, s. 29

Necdet Ardıç, "Terzibaba" olarak bilinen, Uşşâkî tarikatının günümüzdeki mürşidlerinden biridir. Tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan önemli bir şahsiyet olarak kabul edilir (Necdet Ardıç (Terzibaba), Wiki). Eserleri ve sohbetleri aracılığıyla tasavvufu geniş kitlelere ulaştırmıştır. Özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) ve Fusûsu'l-Hikem şerhi gibi çalışmalarıyla tanınır (Necdet Ardıç (Terzibaba), Wiki).

Kendi hayatını ve manevi yolculuğunu şiirsel bir dille ifade eden Ardıç, "Toprak ile balçık arası zuhur ettik bir anadan" diyerek dünyaya gelişini ve "Mana ile madde arası / Her türlü mana bünyeme / Neler iliştirdi künyeme" ifadeleriyle manevi tecrübelerinin zenginliğini dile getirir^s.66. Çocukluktan gençliğe geçişini "Başlamışım koşturmaya / Öğrenmişim yürümeyi / Seneleri aştırmaya / Çocukluk ile gençlik arası" şeklinde anlatırken, isminin "Necdet" olduğunu ve Kur'an ile necat bulduğunu belirtir^s.72.

Necdet isminin bâtınî anlamı "necat" (kurtuluş) ile ilişkilendirilir ve Kur'an'da Tâ-Hâ Sûresi'nde geçen "فَنَجَّيْنَاكَ" (sana necat verdik) ayetiyle bağlantı kurulur^{s.77, 76}. İsminin ebced değeri 457 olup, bu sayının rakamları (4, 5, 7) tasavvufî mertebelere işaret eder: 4 şeriat, tarikat, hakikat, marifet; 5 hazarât-ı hamse (beş hazret mertebesi); 7 ise yedi nefis mertebesidir^s.95.

Necdet Ardıç, Tekirdağ'da ikamet etmekte olup, "İz-Terzi Baba" mahlasını kullanır^{s.1, 2}. Eserleri arasında "Necdet Divanı" gibi divanlar serisi ve "İbretlik dosyalar serisi" gibi çalışmalar bulunmaktadır^s.360. Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi müellifler, Necdet Ardıç riyâsetindeki tasavvuf serisi içinde eserler kaleme almışlardır (Abdürrezzak Tek, Wiki; Terzi Oğlu Cem Cemâlî, Wiki). Bu durum, onun tasavvufî ekolünün ve irfan geleneğinin devamlılığını göstermektedir.

Kaynaklar: Sohbet Arası Sohbetler CD 5 — s. 1, 2, 66, 72, 76, 77, 95, 360

Tasavvufî sülûkun bu dört mertebesi, sâlikin manevi yolculuğunda katettiği aşamaları ifade eder. Şeriat, bu yolculuğun ilk adımıdır ve dinin zahiri hükümlerini, kurallarını bilmeyi ve uygulamayı içerir^{s.1; Sohbet Arası Sohbetler CD 5, s.19}. Bu mertebede fiili çalışmalar ön plandadır ve İslam'ın beş şartı gibi temel ibadetlerin yerine getirilmesi esastır^{s.34, 19}. Şeriat, tarikata eleman yetiştirme, yani yola hazırlama vazifesini görür^s.23.

Tarikat, şeriatın ardından gelen ikinci mertebedir. Bu aşamada sâlik, bir mürşidle bağ kurarak sülûka girer, nefsani eğitimden geçer ve muhabbetle zikir ve tefekkür gibi çalışmalar yapar^{s.1; Sohbet Arası Sohbetler CD 5, s.30, 34}. Tarikat, hakikate eleman hazırlamak, bünyeyi ilmi konuları anlayacak kapasiteye ulaştırmak gibi önemli bir göreve sahiptir^s.23. Şeriat mertebesindeki gidiş "ayakla yürüyüş" iken, tarikat mertebesindeki gidiş "araba ile gidiş"e benzetilir^s.167.

Hakikat, sülûkun üçüncü mertebesidir. Bu mertebede Hak'ın bizzat müşâhede edildiği, eşyanın hakiki yüzünün açıldığı bir kademedir^s.1. Kişinin kendini tanıdığı irfaniyet çalışmaları bu aşamada yoğunlaşır^{s.34, 30}. Hakikat mertebesi, dış alemdeki Sıfat mertebesine karşılık gelir^s.259. Tarikattaki gidiş "araba ile gidiş" iken, hakikatteki gidiş "uçakla gidiş" gibidir^s.167.

Marifet, sülûkun kemal noktası ve son mertebesidir. Bu aşamada sâlik, Hak'ı bilfiil tanıma mertebesine ulaşır^s.1. Marifet, Cenab-ı Hakk'ın Zat mertebesine karşılık gelir^s.259. Hakikat mertebesinde kendini tanıma çalışmaları varken, marifet mertebesinde Allah'ı tanıma çalışmaları vardır^s.34. Marifetteki gidiş ise "füze ile gidiş"e benzetilir^s.167. Bu dört mertebe, birbirinden ayrılmaz bir bütün olup^s.306, İnsan-ı Kamil olma yolunda ilerlemenin temelini oluşturur^s.259.

Kaynaklar: K1-164, s. 1, 5, 19, 30, 34 · Sohbet Arası Sohbetler CD 5 — s. 19, 23, 30, 34, 167, 259, 306 · K1-240, s. 1

Tasavvufta zikirle yapılan devran, "dönmek, devretmek, dolaşmak" anlamına gelen lügat karşılığıyla uyumlu olarak, varlığın ve sâlikin manevi yolculuğunun bir ifadesidir^K1. Bu devran, temelde iki ana hakikatin birleşimidir: devr-i kâinat ve devran zikri^K1. Devr-i kâinat, mutlak varlığın esmaî tecellîlerle nüzul edip (kavs-i nüzul) sonra mârifet-i Hak ile urûc etmesini (kavs-i urûc) ifade eder; bu, "innâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn" (Bakara 156) ayetinin vücudî bir yorumudur^K1. Zikirle yapılan devran ise, bu kozmik dönüşümün sâlik tarafından bedensel olarak yaşanmasıdır.

Devranın icra edilişinde farklı mertebeler ve anlamlar bulunur:

• Halka Oluş ve Zikir: Tarikatlarda zikir halkaları, Hz. Peygamber'in "Cennet bahçeleri" olarak nitelendirdiği zikir meclislerine katılımı temsil eder^{s.4, 7}. Bu halkalar, toplu zikrin feyzini artırır^s.8.
• Dönme Hareketi ve Sembolizmi: Devran, Arş-ı Âlâ'yı tavaf eden meleklerin ibadetine camidir^s.3. Aynı zamanda Kâbe'nin tavafı gibi, Hak'ın isimlerinin (İsm-i Celâl, Hu, Allah, Hay, Kayyum, Vahid, Ahad, Samed) her birinde yedişer defa dönülerek yapılır^s.3. Bu dönüş, sâlikin bireysellikten kurtulup Uluhiyete ulaşma gayretini^s.149 ve "lâ ilâhe illâllâh" kelimesinin somut bir tezahürünü ifade eder: "lâ" ile dış âlemden geçiş, "illâllâh" ile merkeze (Hak'a) yöneliş^K1.
• Vahidiyet ve Ahadiyet Makamları: Halvetiyye devranında başlangıçta el ele tutuşmadan, kalbin üzerinde darb-ı zikir ile kelime-i tevhidin veya esmanın vurulması, Makam-ı Vahidiyet sıfatının suretidir. Daha sonra el ele tutularak dönülmesi ise Vahidiyetin Ahadiyetle ve Vahdet-i Zatiye ile bağlantısına işarettir^s.8. Bu, Allah'ın varlığı ile kulun varlığını birleştirme ve O'nun gerçek halini müşahede ile idrak etme amacına yöneliktir^s.205.
• Ruh Devranına Yükseliş: Devranın nihai hedefi, sâlikin "vücud-u unsuri" (toprak, su, hava, ateşten meydana gelen beden) varlığından kurtulup, Nur-u esma, efal ve sıfatlardan hissedar olarak tahkik makamına ulaşmasıdır. Bu, suretten ruh devranına bir urûc (yükselme) halidir^s.13. Sâlikin tam bir huzur, tecrid ve gark olma haliyle devran etmesi, bu ruhani yükselişi sağlar^s.13.

Kaynaklar: K1, s. 224 · Sohbet Arası Sohbetler CD 5 — s. 3, 4, 7, 8, 13, 149, 205

Necdet Ardıç'ın eserleri, tasavvufî irfan geleneğini günümüze taşıyan ve mânevî yolculukta ilerlemek isteyenlere hitap eden metinlerdir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Bu eserler, özellikle "İrfan Mektebi (Hakk Yolu)" gibi temel eserler, nefs mertebelerini aşarak Hakk'a ulaşma gayretinde olan sâlikler için kaleme alınmıştır (İrfan Mektebi (Hakk Yolu) Wiki). Yazarın kendi ifadesiyle, bu metinler "Hakkın vuslathanesine biganeler yani gaflet ehli ebedi olarak giremezler"^s.192 prensibiyle, Hakk'ın mahremiyetine ezelden aşina olan, "yar-i kadim" arayan ve ayağını yere sağlam basan kimselere yöneliktir^s.192. Bu durum, eserlerin sıradan okuyucudan ziyade, tasavvufî bir idrak ve gayret sahibi olanlara hitap ettiğini gösterir.

Eserler, "Hak ile halk arası"nda bir mabeyinci rolü üstlenerek^s.66, okuyucuyu mânevî hedeflere ulaştırmayı amaçlar. Bu hedefler arasında, "Makam-ı Mahmud halini yani Bakabillah halini" yaşamak^s.48 ve "nefsinden halas" olmak gibi yüksek mânevî mertebeler bulunur^s.106. Necdet Ardıç'ın kendi mânevî tecrübelerini de yansıtan bu metinler, "Bu hale gelmek için Ne zehirler içildi Hevadan geçmek için Kalmadı bu canda ten Tende can da kalmadı Sahibi aldı elimden Necdetten bir eser kalmadı"^s.112 gibi ifadelerle, bu yolun zorluklarını ve fenâ hâlini tecrübe edenlere seslenir. Dolayısıyla, bu eserler, mânevî bir dönüşüm ve Hakk'a vuslat arayışında olan, tasavvuf yolunun inceliklerini anlamaya çalışan ve bu yolda gayret gösteren herkes için yazılmıştır.

Kaynaklar: Sohbet Arası Sohbetler CD 5 — s. 48, 66, 106, 112, 192

Hallac-ı Mansur bölümü, öncelikle Hallac-ı Mansur'un kimliğine dair bir giriş yapar. Onun "yardım olunmuş pamuk atıcı" anlamına gelen isminin, mesleği olan yün atıcılığıyla bağlantısı kurulur^s.338. Asıl konu, Hallac-ı Mansur'un "Enel Hakk" (Ben Hakk'ım) ifadesidir. Bu ifade, Hallac-ı Mansur'un kendinde Hakk'ın varlığını ilan etmesi olarak yorumlanır. Ancak bu ilan, basit bir iddia değil, Hakk'ın tüm âlemdeki varlıkların tecelli ve zuhur mahalli olduğu hakikatinin idrakidir^s.345.

Hallac-ı Mansur'un bu sözü söylemesinin ardından yaşadığı hadiseler, bu idrakin zorluğunu ve bedelini ortaya koyar. Hz. Peygamber'in "Ya Mansur nedir bunun diyeti?" sorusuna Hallac-ı Mansur'un "Kellemdir ya Rasulullah" cevabı, bu mertebenin can pazarı olduğunu ve en büyük fedakârlığı gerektirdiğini gösterir^s.344. Bu durum, Hallac-ı Mansur'un sözlerinin zahirî anlamının ötesinde, derin bir tasavvufî hakikati barındırdığını işaret eder.

Bölüm, Hallac-ı Mansur'un bu yüksek idrakini eleştirmek yerine, onun yaşadığı bu hassas ve yüksek derecede idrak oluşturan meselelerin hakikatlerini anlamaya çalışmanın gerekliliğini vurgular^s.343. Bu, Hallac-ı Mansur'un "Enel Hakk" demesinin sadece bir sözden ibaret olmadığını, aksine Hakk'ın tüm gönül aynalarında yansıması olduğu hakikatini müşâhede etmenin bir neticesi olduğunu anlatır^s.345. Hallac-ı Mansur'un hadisesindeki incelik, "Enel Hakk" diyen bir sâlikin, tüm âlemdeki varlıkların da Hakk'ın tecelli mahalli olduğunu bilmesi gerektiği noktasındadır^{s.345, 348}. Bu, tasavvufî sülûkun ve Hakk'ı müşâhede etmenin zorlu ve derin bir mertebesidir.

Kaynaklar: Sohbet Arası Sohbetler CD 5 — s. 338, 343, 344, 345, 348

Kader, Cenâb-ı Hakk'ın varlıkların hayatlarını belirli bir sistem ve program dahilinde sürdürmesini sağlayan ilâhî bir hükümdür^s.215. Bu program, Hak'ın her şeyi önceden bilmesi esasına dayanır; O, kulun ne yapacağını bildiği için yazar, yoksa kul O yazdığı için yapmak zorunda kalmaz^s.125. Kader bahsi, kader-i mutlak ve kader-i muallak olmak üzere iki ana mertebede ele alınır.

Kader-i mutlak, Cenâb-ı Hakk'ın değişmeyecek olan, kulun iradesine bağlı olmayan takdirleridir. Bu, kişinin nerede doğacağı, nerede öleceği, rızkının nereden olacağı, erkek mi kız mı olacağı gibi temel hususları kapsar^s.227. Bu tür kaderde, "ayan-ı sabite"deki programın zuhura gelmesi söz konusudur; yani her bir varlığın kendi istidadına ve kabiliyetine göre belirlenmiş olan ilâhî programıdır^{s.111, 139}. Örneğin, Âdem (a.s.)'ın "Akl-ı Kül hükmünde" yaratılması ve Havva'lık özelliğinin de birlikte halk edilmesi, mutlak kaderin bir tecellisidir^s.220. Bu kader, ne uzar ne kısalır; ancak sadaka ve dua gibi amellerin ömrü uzatabileceği hadislerde belirtilmiştir^s.120.

Kader-i muallak ise, kulun hür iradesiyle şekillenen, değişebilir ve sorumluluk alanı oluşturan kaderdir^s.119. Cenâb-ı Hakk, insana hayatının bazı bölümlerini kendi kontrolüne bırakarak hareket serbestliği tanımıştır. Bu boşta olan kader, kulun faaliyetlerinin tesiriyle eksiye veya artıya doğru değişebilir^s.119. İnsan, kendisine gösterilen iki yoldan hangisini tercih ederse, o yolun mesuliyetini veya menfaatini alır. Bu nedenle, her başımıza gelen şeyin kader-i mutlak olmadığını bilmek ve ihtiyatlı konuşmak gerekir^s.125. Hayvanlar gibi varlıklarda ise kader-i muallak diye bir oluşum yoktur, çünkü onlara hareket serbestliği verilmemiştir^s.119.

Kaynaklar: Sohbet Arası Sohbetler CD 5 — s. 111, 119, 120, 125, 139, 215, 220, 227

Terzi Baba'nın "Sohbet Arası Sohbetler" adlı eserinde yer alan bilgilerin oluşum süreci, konuların neden tekrarlandığını açıklar. Bu eserler, uzun seneler boyunca yapılan konulu sohbetlerin, çay molalarında verilen cevapların ve çeşitli vesilelerle sorulan sorular üzerine yapılan konuşmaların derlenmesiyle meydana gelmiştir^{s.1, 6}. Sohbetlerin belirli bir seyir takip etmeden, spontane bir şekilde gerçekleşmesi, konuların farklı zamanlarda yeniden gündeme gelmesine yol açmıştır. Kitapların hazırlanışı sırasında, ses kayıtlarının bilgisayarda dinlenerek kayda alınması ve ardından tarih sıralarına göre bölümlere ayrılması, bu tekrarların korunmasına neden olmuştur^s.1. Nitekim yazar, bu durumu "Bu kitapların sayfa ve yazı düzenleme ve kontrollarını yapıp okunacak hale getirdikten sonra kitaplarımızın arasında yerlerini almış oldular. Bunların içinde bazı mevzuların tekerrürü olabilir. Çünkü bu sohbetler değişik mahallerde ve değişik kimselere yapılmış olduğundan ve aynı mevzuun başka kimselere de aktarılması gerektiğinden, kitapların hepsini okuyanlar bazı tekraraları görebilirler" ifadeleriyle açıkça belirtmektedir^s.2. Bu durum, eserlerin doğaçlama ve dinleyici odaklı yapısından kaynaklanan doğal bir sonuçtur.

Kaynaklar: Sohbet Arası Sohbetler CD 5 — s. 1, 2, 6