Tasavvuf Izâhları

"Tasavvuf İzâhları", Necdet Ardıç tarafından derlenen ve "İrfan Sofrası Tasavvuf Serisi"nin bir parçası olan bir kitaptır^s.1. Eserin temel amacı, tasavvufî konuların daha derinlemesine anlaşılmasına katkıda bulunmaktır. Yazar, tasavvufun genellikle menkıbelerle sınırlı algılanışının ötesine geçerek, onu Hakk'ın birliğini öğreten bir tevhid ilmi olarak konumlandırır^s.140. Bu tevhid sahasına geçişin ayrı bir çalışma ve sistem uygulaması gerektirdiğini belirtir^s.140. Kitap, özellikle Terzi Baba'nın sohbetlerinde geçen ve yazar tarafından "önemli" görülen kavram ve izahları yazıya dökerek oluşturulmuştur^s.9. Bu derleme, mevcut kitaplardaki konuların sohbetlerde daha ayrıntılı açıklanması durumunda özellikle kitaba dahil edilmiştir, böylece okuyucunun ilgili kitabı da okumasıyla konuyu daha iyi kavraması hedeflenir^s.9. Eserde, Âdem (a.s.) gibi âfâkî (dışsal) olarak bahsedilen kavramların enfüsî (içsel) olarak insanda da mevcut olduğu vurgulanır; zira bu enfüsî varoluş olmasaydı Allah ile irtibatın mümkün olamayacağı ifade edilir^s.23. Kitap, tasavvufu "bu sahada yaşamak, fikren dolaşmak, gezmek" olarak tanımlar^s.140. Ayrıca, Kur'an'ı izah edenin Peygamberimiz olduğu ve mürşidin Allah olduğu, lisanın Kur'an, habercisinin ise Hz. Rasulullah olduğu belirtilerek irşadın kaynağına işaret edilir^s.26. Eser, tasavvufî idrak sahasında tefekkür ufuklarını geliştirmek isteyen muhabbet ehline yardımcı olma düşüncesiyle meydana getirilmiştir^s.5.

Kaynaklar: Tasavvuf İzâhları — s. 1, 5, 9, 23, 26, 140

Necdet Ardıç, tasavvufî öğretileri geniş kitlelere ulaştırma gayretinde olan bir mürşittir. Kendisine "Terzi Baba" denilmesinin sebebi kaynaklarda açıkça belirtilmemekle birlikte, bu isimle anıldığı ve Tekirdağ'da ikamet ettiği bilgisi mevcuttur^{s.161, s.165}. Eserleri arasında Necdet Divanı, Hacc Divanı, İrfan Mektebi, Hakk Yolu’nun Seyr defteri, Lübb’ül Lübb Özün Özü (Osmanlıca’dan çeviri), Salât- Namaz ve Ezan-ı Muhammedi’de Bazı Hakikatler ve İslâm’da Mübarek Geceler, Bayramlar ve Hakikatleri gibi çalışmalar bulunmaktadır^{s.161, s.162}. Ayrıca, Terzi Baba-Mektuplar ve Zuhuratlar başlıklı bir dizi eseri de mevcuttur^s.165. Necdet Ardıç'ın ekolünden gelen müellifler arasında Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi isimler, onun riyâsetindeki tasavvuf serisi içinde tefsirler kaleme almışlardır (Abdürrezzak Tek, WIKI; Terzi Oğlu Cem Cemâlî, WIKI). Onun öğretileri, Kur'ân'ın âyetlerini sadece geçmiş yaşantıların haberleri olarak görmekten ziyade, gerçek manada Muhammedî olmanın ancak belirli bir seyirden geçmekle mümkün olduğunu vurgular^s.133. Necdet Ardıç, Cenâb-ı Hakk'ın isimlerinin ve hakikatlerinin zâhirî anlamlarının ötesinde bâtınî yorumlarına dikkat çekerek, örneğin "Hakk" kelimesinin sadece adalet anlamında değil, Cenâb-ı Hakk'ın bir ismi olarak idrak edilmesi gerektiğini belirtir^s.147. Onun tasavvuf anlayışında, Allah sevgisi karşılıksız olmalı, cennet veya başka bir menfaat beklentisi olmadan sırf sevdiği için O'na yönelmek esastır^s.24.

Kaynaklar: Tasavvuf İzâhları — s. 24, 133, 147, 161, 162, 165

"Hakk'la Hakk olmak" ifadesi, tasavvufî sülûkun en yüce makamlarından birini işaret eder. Bu makamda sâlik, kendi kimliğinden ve benliğinden tamamen sıyrılır. "İman bir kimliğe bağlıdır. Kimlik aradan kalkınca iman kalmaz. Ve imana ihtiyaçta kalmaz, îkân olur, Hakk'la Hakk olur."^s.61. Bu durum, imansızlık veya inkâr değil, imanın en üst kemâl hâli olan îkândır. Îkân, yakîn ile eş anlamlıdır ve Hakk'ın ta kendisi olarak kabul edilir^s.61.

Muhyiddin Arabî Hazretleri'nin "el yakînü hüvel Hakk" sözü de bu hakikati vurgular; yani Hakk'ın fiilleriyle, isimleriyle, sıfatlarıyla ve zâtıyla yakîn hâli, Hakk'ın ta kendisidir^s.69. Bu mertebede, sâlik artık "bilmez", "görmez", doğrudan "yaşar" ve Hakk ile bilfiil bir olur^K1. Hakk'la Hakk olmak, kişinin kendi varlığında Hakk'ın varlığından başka bir şeyin olmadığını idrak etmesi anlamına gelir^s.107.

Hallâc-ı Mansûr'un "Enel-Hakk" sözü de bu bağlamda değerlendirilir. "Enel-Hakk" bir iddia değil, aksine âlemin ve her varlığın kendi sahasında attığı bir nâradır; gerçek iddia "ben bâtılım" demektir^s.43. Bu, fenâ fillâh hâlinde, sâlikin kendi vücudundan tamamen fânî olup Hak'la kâim olduğunu beyan eden bir ifadedir^K1. Hakk'la Hakk olmak, eşyanın hakiki yüzünün açıldığı, Hakk'ın bizzat müşahede edildiği hakikat mertebesidir^K1. Bu hâlde, sâlikin "ben" derken aslında Hakk'ı kastetmesi, kendi benliğinin fenâ bulmasından kaynaklanır^K1.

Kaynaklar: Tasavvuf İzâhları — s. 43, 61, 69, 107 · K1, s. 39, 164, 175

"Elif olmak" tasavvufî bir terim olarak, sâlikin mânevî yolculuğunda ulaştığı yüksek bir idrak ve tahakkuk halini anlatır. Elif harfi, sayısal değeri 1 ve 13 olan, on üç noktadan meydana gelen bir semboldür^s.39. Bu on üç noktanın on ikisi zâhir, üstteki bir nokta ise bâtınî hakikati temsil eder^s.39.

"Elif olmak" sürecinin temelinde, nefsin yedi mertebesinin aşılması yatar. Kitapta belirtildiği üzere, "Elifin 7 noktası, yedi nefs mertebesidir. Bunlar geçilmedikçe insanın elif olması mümkün değildir"^s.40. Bu, nefsin terbiye edilmesi ve arındırılması anlamına gelir; nefs mertebelerinin eğitimi alınmadan bu makâma ulaşmak, "çocuk olmadan genç olmak, baba olmak gibi mümkün olmayan bir şeydir"^s.40.

Elifin beş noktası Hazerât-ı Hamse'yi, üstteki bir gayb noktası ise Hakîkat-i Ahadiyye ve Hakîkat-i Ahmediyye'yi ifade eder^s.40. Bu, sâlikin Allah'ın birliğini ve Hz. Muhammed'in (s.a.v.) hakikatini idrak etme mertebesidir. Elif, dal ve mim harfleri birlikte Âdem hakikatlerini ifade eder ve bu hakikatler hem bireysel insan varlığında hem de tüm âlemlerde yaygın ve faaliyettedir^s.18.

"Elif olmak", aynı zamanda âfâkî olanın enfüsî olarak kişide zuhur etmesiyle gerçekleşen bir idrak halidir. Zira "âfâki olan her bir şey enfüsi olarak bizde de vardır. Eğer böyle olmasa zaten bizim Allah'la irtibatımız olamaz"^s.23. Bu idrak, kişinin gerçek mânâda tevhid ehli olmasını sağlar^s.23. Hakk seyrinin ilk iskelesi, anahtarı ve şifresi elif, dal, mim sembol harfleri ve ifadesi de Âdem'dir^s.41. Bu, nefsin en alt mertebesi olan nefs-i emmâre noktasından başlayarak yükselmeye bir mi'râc ve merdiven teşkil eder^s.41.

Kaynaklar: Tasavvuf Izâhları — s. 18, 23, 39, 40, 41

Tasavvufta makâm ve hâl kavramları, sâlikin manevî ilerleyişini açıklayan temel unsurlardır. Makâm, lugatte "duruş yeri, mevki" anlamına gelir ve tasavvufta sâlikin seyr-i sülûkunda ulaştığı, istikrarlı ve kalıcı manevî mertebeleri ifade eder^K1. Bu mertebeler, sâlikin kendi gayreti (kesb) ve amelleriyle elde ettiği birer mevki olup, tövbe, vera', zühd, sabr, tevekkül, rızâ, mârifet ve fenâ gibi sıralanır^K1. Her makâm, bir öncekinin tahkîkiyle açılır; sâlik tövbeyi yaşamadan vera'a geçemez^K1. Makâm, sâlikin altına yerleşen ve ondan ayrılmaz bir yapıya sahiptir^K1. Önemli bir nokta, kişinin makâmın sahibi olmaması, aksine makâmın o kişide zuhura çıkmasıdır; yani makâm kişinin sahibidir^s.25. Bu, makâmın esmâî bir mertebe olduğunu gösterir; sâlik 'tövbe makâmında' iken Hak'ın 'et-Tevvâb' isminin günlük yaşam mahallidir^K1.

Hâl ise, lugatte "durum, vakit, ânî hâl" demektir ve tasavvufta sâlikin geçici olarak yaşadığı, Hak vergisi (mevhibe-i ilâhiyye) manevî durumları ifade eder^K1. Hâl, makâmın aksine gelir geçer ve sâlikin üzerine iner^K1. Mü'minin kalbinin Rahmân'ın iki parmağı arasında olması hadisi, hâlin Hak'ın iradesiyle geldiğinin temel dayanağıdır^K1. Hâller, sülûku canlı tutan dinamik unsurlardır ve havf (korku), recâ (ümit), şevk (özlem), üns (yakınlık), kabz (sıkışma) ve bast (genişleme) gibi türleri vardır^K1. Makâm ile hâl arasındaki temel farklar şunlardır: Makâm istikrarlı iken hâl ânîdir; makâm kesb (kazanım) ile elde edilirken hâl mevhibe (Hak hediyesi) ile gelir; makâm sâlikin altına yerleşirken hâl sâlikin üzerine iner^K1. Nefs-i Mülhime mertebesinde ilhamın açılmaya başlaması gibi durumlar, hâllerin sülûk içindeki yerini gösterir (Nefs-i Mülhime). Ancak nefsî duyguların puslu bir hava gibi kişiyi sarması ve hoş bir hâl zannetmesi, hâlin perdesi olabilir^s.110.

Kaynaklar: K1, s. 147, 162 · Tasavvuf İzâhları — s. 25, 110

'Benlik günahı', tasavvufî terminolojide kişinin kendi varlığını Hak'tan bağımsız ve müstakil olarak algılamasıdır. Bu, kişinin "benim" diyerek kendi nefsine bir varlık atfetmesiyle ortaya çıkar^s.28. Hadîs-i şerifteki "vücudike zenbike" (günah için sana vücudun yeter) ifadesi, kişinin kendi varlığını iddia etmesinin başlı başına bir günah olduğunu vurgular. Zira bu iddia, Hakk'ın karşısına nefsi bir benlikle çıkmak demektir ki, bu da tasavvufta 'şirk' olarak nitelendirilir^s.28. Riyâ kavramında da görüldüğü gibi, amelin ihlâstan sapması ve niyetin Hak yerine halka yönelmesi, kalbin Hak'tan halka dönmesiyle ilişkilidir; benlik günahı da bu dönüşümün temelinde yatan bir vehimdir^K1.

Bu benlik, Hakk'ın dışında kendini var zannetmekle oluşan bir 'zulmet' yani karanlıktır. Bu durum, nurun aydınlığının yokluğu, cehlin karanlığı ve nefsin yoğunluğu olarak ifade edilir^s.45. Kişi, bu nefsî benlik içinde yaşarken, dışarıdan bakıldığında belki bir amir veya müdür olabilir, ancak kendi nefsine kumandan olamaz^s.111. Tasavvuf yolunda ilerleyen sâlikin 'ilâhî benliğe' ulaşabilmesi için öncelikle bu 'hayali benlikten' kurtulması gerekir. Bu kurtuluş, 'fenâfillâh' olarak adlandırılan mertebeye ulaşmakla mümkündür; zira bu mertebede kişi kendine ait bir kimlik bulamaz^s.141. Marifet mertebesinde ise kişi, hakikati ve marifeti itibarıyla kendisinde Hakk'ı bulur ve bilir; bu, "attığın zaman sen atmadın" (Enfâl, 8/17) gibi âyetlerin işaret ettiği 'ilâhî benlik'tir^s.96. Bu süreçte, vehim ve hayalin tesirinden arınmış saf bir gönül ile hareket etmek, hakikatleri idrak etmenin ön şartıdır^s.6.

Kaynaklar: Tasavvuf İzâhları — s. 6, 28, 45, 96, 111, 141 · Tasavuf İzâhları — s. 28 · K1, s. 3

Necdet Ardıç'ın eserleri hakkında verilen bilgiler, onun tasavvufî düşünceyi geniş kitlelere ulaştırma gayretinde olduğunu göstermektedir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Bu durum, eserlerinin tasavvufa yeni başlayanlar için anlaşılır bir dil ve içerik barındırma ihtimalini akla getirmektedir. Özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) isimli kitabının "Nefs mertebelerini ve Hakk yolunu anlatan temel eser" olarak tanımlanması (İrfan Mektebi (Hakk Yolu) Wiki), tasavvufî yolculuğun başlangıç aşamalarını ve temel kavramlarını ele aldığını düşündürmektedir. Tasavvufta "hâl"in zuhuru ve "makam"ın yerleşmesi gibi temel süreçler, sâlikin yolculuğunda karşılaştığı ilk merhalelerdendir^K2. Bu tür temel konuları işleyen bir eserin, yeni başlayanlar için bir giriş niteliği taşıması beklenebilir. Ayrıca, "mîzân" kavramının akâidî ve ahlâkî boyutlarının yanı sıra, "halîfe" kavramının insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfı olarak açıklanması^K1, tasavvufun temel prensiplerini anlamak için önemli bir zemin sunar. Ancak, kaynaklarda Necdet Ardıç'ın eserlerinin doğrudan "yeni başlayanlar için uygundur" şeklinde bir ibare bulunmamaktadır. Yalnızca, eserlerinin tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıdığı ve tasavvufu geniş kitlelere ulaştırdığı belirtilmiştir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Bu da eserlerinin genel olarak anlaşılır ve erişilebilir bir üsluba sahip olabileceğine dair bir çıkarım yapılmasına olanak tanır.

Kaynaklar: K2 · K1

Tasavvufî eserlerde yer alan hikâyeler, sâlikin mânevî gelişimini desteklemek amacıyla çeşitli işlevler görür. Öncelikle, bu hikâyeler gayb haberleri niteliğindedir. Cenâb-ı Hakk'ın peygamberlerine veya velîlerine vahy-i mübâşire benzer şekilde bildirdiği, daha önce bilinmeyen hakikatleri içerirler^s.29. Bu durum, Peygamber Efendimize Cebrail (a.s.) vasıtasıyla bildirilen ve daha evvelce bilinmeyen haberlerde olduğu gibi, hikâyelerin ilâhî bir menşeden geldiğini gösterir^s.29.

İkinci olarak, hikâyeler mertebeleri izah etme amacını taşır. Sâlikin mânevî yolculuğunda hangi aşamada olduğunu anlamasına yardımcı olurlar. Örneğin, Mûsâ (a.s.)'ın kavmiyle ilgili hikâyeler, sâlikin kendi nefsindeki "bakara"yı kesmesi gerektiğini, yani nefsânî arzularından arınması gerektiğini anlatır. Bu, sâlikin henüz tevhid mertebelerine ulaşmadan önceki hâlini temsil eder^s.138. Daha ileri mertebelerde ise İbrâhîm (a.s.)'ın hikâyeleri, tevhid-i ef'âl mertebesini, teslimiyeti ve ateşte yanma gibi olaylarla nefs mertebelerindeki dönüşümü sembolize eder^s.138. Bu hikâyeler, sâlikin kendi iç dünyasında bu mertebeleri nasıl yaşayacağına dair bir yol haritası sunar.

Üçüncü olarak, bu hikâyeler tezkiye ve irfânî idrâk için birer araçtır. Sâlik, bu anlatılar aracılığıyla kendi nefsindeki eksiklikleri görme ve onları giderme fırsatı bulur. Hikâyelerdeki karakterlerin yaşadığı deneyimler ve karşılaştığı zorluklar, sâlikin kendi mücâhedesine ışık tutar. Bu sayede sâlik, sadece zâhirî bir bilgi edinmekle kalmaz, aynı zamanda mânevî bir zevk ve idrâk ile hakikatlere vâkıf olur. Bu hikâyeler, Terzibaba geleneğinde olduğu gibi, Kur'ân'ı irfânî bir bakışla yorumlama çabasının bir parçasıdır (Muharrem Avan, Wiki).

Kaynaklar: Tasavvuf İzâhları — s. 29, 138