TB. Fusûs Mukaddimesi

TB. Fusûs Mukaddimesi, İbn Arabî'nin "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri" anlamına gelen Fusûsu'l-Hikem adlı eserinin tasavvufî geleneğin merkezindeki yerini ve bu merkezin etrafında oluşan zengin şerh külliyatını ortaya koymaktadır. Fusûsu'l-Hikem, tasavvuf metafiziğinin "şâhikası" olarak kabul edilir ve "Fusûs'u anlayan tasavvufu tahkîk etmiş demektir" tabiriyle önemi vurgulanır^K1. Mukaddime, bu eserin anlaşılması ve derinliklerinin idrâk edilmesi için yazılmış çeşitli şerhleri ve bu şerhlerin müelliflerini listeler. Örneğin, Müeyyedüddîn b. Mahmûd el-Cendî'nin (v. 691/1292) "Hikemi’l-Fusûs" adlı eseri, Abdürrezzâk el-Kāşânî'nin (v. 736/1335) "Şerhu Fusûsi’l-Hikem"i ve Dâvud b. Mahmûd el-Kayserî'nin (v. 751/1350) aynı isimli şerhi bu listede yer almaktadır^s.11. Bu şerhler, İbn Arabî'nin eserindeki her biri bir peygamberin temsil ettiği hikmetleri (örneğin, Âdemiyye = Hikmet-i İlâhî, Şîsiyye = Hikmet-i Nefthiyye, Nuhiyye = Hikmet-i Subbûhiyye gibi) açıklığa kavuşturmayı amaçlamıştır^K1. Mukaddime ayrıca Molla Câmî, Bâlî Efendi Sofyevî, Abdullah Bosnevî, Abdülganî en-Nâblusî gibi sonraki dönem âlimlerinin de Fusûsu'l-Hikem üzerine şerhler yazdığını belirtir^s.11. Bu durum, Fusûsu'l-Hikem'in tasavvufî düşünce üzerindeki kalıcı etkisini ve farklı zamanlarda nasıl yorumlandığını gözler önüne sermektedir. Eserin, Hz. Peygamber'in İbn Arabî'ye rüyâ ile yazdırdığı ve "vahy-i ilhâmî"nin bir tezâhürü olduğu inancı, ona atfedilen bu büyük önemin temelini oluşturur^K1.

Kaynaklar: K1, s. 26 · TB. Fusûs Mukaddimesi — s. 11

Fusûsu'l-Hikem, "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri" anlamına gelir ve tasavvuf metafiziğinin zirvesi kabul edilir^K1. Eserin temel yapısı, her biri farklı bir peygamberin şahsında tecelli eden bir "hikmet"i ele alan 27 bölümden (Fass) meydana gelir. Örneğin, Âdemiyye Fassı "Hikmet-i İlâhî"yi, Şîsiyye Fassı "Hikmet-i Nefthiyye"yi, Nuhiyye Fassı ise "Hikmet-i Subbûhiyye"yi işler^K1. Bu hikmetler, peygamberlerin manevi mertebeleri ve Allah'ın isimlerinin (esmâ-i ilahiyye) farklı tecellileri üzerinden açıklanır.

İbn Arabî'nin kaleme aldığı bu eser, onun kendi aklî çıkarımlarının bir neticesi değil, bizzat Hz. Peygamber tarafından rüyasında kendisine vahy-i ilhâmî ile yazdırıldığı ve adının da yine Hz. Peygamber tarafından verildiği ifade edilir^{s.13, s.138}. Bu durum, eserin sıradan bir kitap olmaktan öte, ilahî bir ilhamın tezahürü olduğunu gösterir. Fusûs, tasavvuf ve irfan külliyatının en yoğun ve derin metinlerinden biri olarak kabul edilir; öyle ki, tasavvuf ehli arasında "Fusûs'u anlayan tasavvufu tahkîk etmiş demektir" tabiri yaygındır^K1.

Eser, yazıldığı 627/1230 tarihinden günümüze kadar Arapça, Farsça ve Türkçe başta olmak üzere birçok dile tercüme edilmiş ve yüz yirmiden fazla şerh yazılmıştır^s.2. Bu durum, eserin tasavvufî düşünce üzerindeki derin etkisini ve önemini ortaya koyar. Fusûsu'l-Hikem, Kur'ân-ı Kerîm gibi, okuyanı hem hidayete erdirebilen hem de saptırabilen iki yönlü bir özelliğe sahiptir; bu da onun derinliğini ve yanlış anlaşılmaya açık yapısını gösterir^s.16. Eser, tasavvufî ıstılahları ve fikirleri topluca ifade etmesiyle, okuyucuya İbn Arabî'nin tasavvufî görüşleri hakkında kolayca bilgi edinme imkânı sunar^s.12.

Kaynaklar: K1, s. 26 · K1-26, TB. Fusûs Mukaddimesi, s. 13, 138 · TB. Fusûs Mukaddimesi — s. 2, 12, 16

Muhyiddîn İbnü'l-Arabî, tasavvufî düşüncenin ihyâsında büyük katkıları olan bir zattır^s.2. Onun ekolü, özellikle XIII. asırdan itibaren Türklerin İslâmiyet'i kabulüne kadar uzanan tasavvufî hayat ve düşüncede köklü bir temel oluşturmuştur^{s.2, s.5}. İbnü'l-Arabî, Hak Teâlâ'nın ilimlerinin tecellî ettiği kâmil velîlerden ve yeryüzünün halîfelerinden biridir^s.121. Onun eserleri, ilm-i ledünnînin ve hakikatin özünü ihtiva eder^s.124.

İbnü'l-Arabî'nin en meşhur eseri olan Fusûsu'l-Hikem, "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri" anlamına gelir ve tasavvuf metafiziğinin ana metni olarak kabul edilir^K1. Bu eser, Hz. Peygamber'in rüyâda İbnü'l-Arabî'ye yazdırdığı ve adını da bizzat Resûl-i Ekrem'in verdiği bir kitaptır; dolayısıyla aklî çıkarımların bir neticesi değil, ilâhî bir ilhamın ürünüdür^s.13. Fusûsu'l-Hikem, 27 bölümden (Fass) oluşur ve her bir bölüm, Hz. Âdem'den başlayarak belirli bir peygambere ait bir hikmeti ele alır^s.1. Bu hikmetler, peygamberlerdeki ilâhî hakikatleri ve onların temsil ettiği manevî mertebeleri açıklar^K1. Eserin yoğun ve derin içeriği nedeniyle, tasavvuf çevrelerinde "Fusûs'u anlayan tasavvufu tahkîk etmiş demektir" tabiri yaygındır^K1. İbnü'l-Arabî'nin eserlerine olan ilgi günümüzde de devam etmekte olup, gelecekte farklı dillerde Fusûs şerhlerinin yapılacağı tahmin edilmektedir^s.7.

Kaynaklar: TB. Fusûs Mukaddimesi — s. 2, 5, 7, 121, 124 · K1, s. 26 · K1-26, TB. Fusûs Mukaddimesi, s. 1, 13

Hikmet, hakāyık-ı eşyâya gereği gibi ilim ve o ilim muktezâsınca amelden ibârettir^s.129. Bu tanım gereği hikmet, hikmet-i ilmiyye ve hikmet-i ameliyye olmak üzere ikiye ayrılır. Ma'rifet ise yalnız hakāyıkı gereği gibi idrâktir; ilim ise hakāyıkı ve onların levâzımını idrâkten ibârettir^s.129. Tasavvufta hikmet dört kademede ele alınır. Birinci kademe, akâidî hikmettir: Allah'ın 'el-Hakîm' isminin tezâhürü olarak âlemde her şeyin bir nizam ve gâye üzere yaratılmış olması. Mü'minûn Sûresi 115. ayette "sizi boşuna mı yarattığımızı sandınız?" buyrularak abes (boş, gâyesiz) yaratmanın olmadığı, her şeyin hikmet üzere olduğu belirtilir^K1. İkinci kademe, ahlâkî hikmettir: İnsanın söz ve davranışlarını yerli yerine koyması, edebli olması, gerekli sözü gerekli yerde söylemesi. Lokman Sûresi 12-19. ayetlerdeki Lokman'ın oğluna nasihatleri bu kademenin klasik metnidir^K1. Üçüncü kademe, ilmî hikmettir: Eşyânın ardındaki gâye ve illeti bilme, ilm-i marifet ile ilm-i hâl arasındaki köprüyü kurma. Bu kademede sâlik 'lima' (niçin) sorusunu sorar; her amelin ardındaki Hakk'ın hükmünü görmeye çalışır^K1. Dördüncü kademe, zâtî hikmettir: Sâlikin Hakk'ın 'el-Hakîm' ismine tam bir ayna olmasıdır^K1. İbnü'l-Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eseri, peygamberlerin mazhar olduğu hikmetleri konu edinir ve her bir peygambere ait hikmeti ilgili ayet, hadis ve hadîs-i kudsîlerin delalet ettiği anlam ve işaretler üzerinden açıklar^s.1. Bu eserdeki maârif ve hakāyık, hakîkat-i Muhammediyye mertebesinden kalbe nâzil olur ve Şeyh-i Ekber onları mütercim olarak nakleder^s.147.

Kaynaklar: TB. Fusûs Mukaddimesi — s. 1, 129, 147 · K1, s. 197

Necdet Ardıç'ın eserleri, tasavvufî irfan ve tefekkür hayatımızın muhteva ve çerçevesini oluşturan Mevlânâ'nın eserleri gibi, tasavvufî düşüncenin cihanşümul hususiyetlerini anlamaya yönelik bir çabanın ürünüdür^s.2. Bu eserler, Osmanlı asırlarında yazılmış pek çok Türkçe eserin aksine, son yarım asırda yüksek seviyede telif eserlerin azlığına bir cevap niteliğindedir^s.4. Bu durum, eserlerin tasavvufî geleneğin derinlikli bir şekilde ele alındığı ve modern okuyucuya sunulduğu anlamına gelir.

Özellikle Fusûsu'l-Hikem şerhi gibi çalışmalar, tasavvuf tarihinin temel metinlerine dönük atıflar içermekte^s.8 ve ilm-i tasavvufun Kur'ân ve hadîs-i şerîflerin özü olduğunu, felsefî mesâliklerle alakasız olduğunu belirtmektedir^s.124. Bu tür bir yaklaşım, tasavvufun temel prensiplerini ve derinliklerini anlamak isteyenler için önemli bir kaynak teşkil eder.

Eserlerin dili ve ifade gücü, din ilimlerinde kullanılan dile nispetle zengin ve üstün olarak nitelendirilmektedir^s.4. Bu durum, eserlerin tasavvufî terminolojiye ve üsluba aşina olmayı gerektirebileceğini düşündürmektedir. Ayrıca, evliyanın ilham ve firasetlerinin sıhhatine iki şahid-i adil şehadet etmedikçe onlara kıymet vermediği^s.124 gibi ifadeler, tasavvufî bilginin vehbî ve keşfî yönüne vurgu yaparak, bu alana yeni girenler için kavramsal bir derinlik sunmaktadır. Bu bağlamda, eserlerin tasavvufî düşünce ve araştırmaların gelişmesinde faydalı tesirler icra etmesi niyazı^s.10, onların daha çok bu alanda ilerlemek isteyenlere hitap ettiğini ima etmektedir.

Kaynaklar: TB. Fusûs Mukaddimesi — s. 2, 4, 8, 10, 124

Peygamberlerin hikmetlerini bilmek, öncelikle müminin imanla girdiği kemâle erişme yolunda çok geniş bir mârifet ufku açar^s.1. Bu mârifet, Allah'ı bilmenin en üst irfan derecesidir (Marifet). İbnü'l-Arabî, Fusûsu'l-Hikem'de Hz. Âdem'den başlayarak Hz. Muhammed'e kadar yirmi yedi nebî ve resûldeki hikmetin özlerini beyan eder^{s.1, 7}. Bu hikmetler, Hak'ın eşyayı yerli yerine koyma sıfatının (el-Hakîm) bir tecellisidir ve sâlikin bu sıfata ayna olma mertebesini ifade eder^K1.

Peygamberlerin hikmetlerini anlamak, aynı zamanda şeriatlardaki ihtilafların ve bir şeriatın diğerini neshetmesinin ardındaki hikmeti kavramaya yardımcı olur^s.105. Zira tüm peygamberler şeriatlarını tek bir menbadan, yani "Allah" ismini cami olan Hak'tan alırlar ve hepsi Allah'a davet ederler; bu nedenle getirdikleri din haktır^s.133. Bu durum, dinlerin ve mezheplerin ihtilafındaki hikmeti gösterir ve bu ihtilaf, tarikin ahadiyetine halel vermez^s.127.

Hikmet, ilmin tahkik edilmiş hali olup, bilmek değil, bildiğini yerine koymaktır^K1. Peygamberlerin hikmetlerini bilmek, onların Hak'tan aldıkları vahy (Vahiy) ile insanlığa ilettikleri mesajları (risâlet) ve bu mesajların açıklanması (tebyîn) ile insanları manevi olarak temizleme (tezkiye) vazifelerini daha iyi idrak etmeyi sağlar^K1. Bu sayede mümin, kendi asrının ve zamanının kâmil şeyhini bulup onun sohbetinden ayrılmamalı, kendi aklına ve ilmine aşırı güvenmemelidir^s.103. Zira âlem-i his ve şehadete nazil olan her ilim ve hikmet, Hakikat-i Muhammediyye'den ve onun hulefasının kalbine varid olur^s.141.

Kaynaklar: TB. Fusûs Mukaddimesi — s. 1, 7, 103, 105, 127, 133, 141 · K1, s. 191, 197

Şerh geleneği, tasavvufî metinlerin anlaşılması ve aktarılmasında merkezi bir rol oynar. Bu geleneğin temelinde, bir metnin özlü (mücmel) ifadelerini açımlayarak, derin mânâlarını ve hikmetlerini ortaya koyma gayesi yatar^s.147. Özellikle İbnü'l-Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem gibi eserleri, içerdiği yüksek ve derin mânâlar sebebiyle şerhe duyulan ihtiyacı artırmıştır^s.4.

Bu gelenek, İbnü'l-Arabî'nin vefatının hemen ardından talebesi Sadreddin Konevî'nin metinleriyle başlamıştır. Konevî'den sonra Müeyyedüddin Cendî, Abdürrezzak Kāşânî ve Dâvud Kayserî gibi önemli şârihler tarafından sürdürülmüş, zamanla farklı müelliflerin katkılarıyla genişlemiş ve güçlenmiştir^{s.2, 12}. Şerhler, metinlerde kullanılan ıstılahların (terimlerin) açıklanması, örnekler (emsile) verilmesi ve mücmel kavillerin tafsil edilmesi suretiyle mârifet susamışlarına (teşnegân-ı ma'rifete) ilim öğretmeyi hedefler^{s.10, 147}.

Şârihler, bu eserleri hazırlarken daha önce yapılmış şerhlerden istifade ederler. Bazen farklı şârihlerin metinleri okuyuşlarındaki farklılıkları belirtirler, ancak bir fikrin veya bilginin hangi şerhten alındığını nadiren işaret ederler^s.11. Şerh geleneği, sadece eski metinleri açıklamakla kalmaz, aynı zamanda modern ilimlerdeki yeni teori ve anlayışları da dikkate alarak yorumlar sunabilir^s.11. Bu sayede, tasavvufî düşüncenin ve araştırmaların gelişmesine katkıda bulunur^s.12. Necdet Ardıç'ın Fusûsu'l-Hikem şerhi de bu geleneğin günümüzdeki önemli temsilcilerinden biridir (Necdet Ardıç (Terzibaba)).

Kaynaklar: TB. Fusûs Mukaddimesi — s. 2, 4, 10, 11, 12, 147

Necdet Ardıç, tasavvuf dünyasında "Terzibaba" lakabıyla anılan, Uşşâkî tarikatına mensup önemli bir mürşiddir. Onun irfan geleneğini günümüz şartlarına uyarlayarak geniş kitlelere ulaştırma çabası, tasavvufun anlaşılması ve yaşanması açısından büyük bir ehemmiyet taşımaktadır. Ardıç, sadece sohbetleriyle değil, aynı zamanda kaleme aldığı eserlerle de bu misyonu yerine getirmiştir. Özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) adlı eseri, tasavvuf yoluna girmek isteyenler için bir rehber niteliğindedir. Ayrıca, İbn Arabî'nin derinlikli eseri Fusûsu'l-Hikem'e yazdığı şerh, onun tasavvufî ilimlerdeki vukufiyetini ve bu zorlu metinleri anlaşılır kılma yeteneğini ortaya koymaktadır.

Necdet Ardıç'ın etkisi, sadece kendi eserleriyle sınırlı kalmamış, aynı zamanda etrafında bir ekol oluşturmuştur. Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi müellifler, onun riyasetinde kaleme aldıkları tefsirlerle (Sâd, Câsiye, Vâkı'a, Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirleri) bu ekolün devamlılığını sağlamışlardır. Bu durum, Necdet Ardıç'ın tasavvufî düşünceye ve irfana olan katkısının, bireysel çalışmalarının ötesinde, bir ilim ve irfan hareketine dönüşmüş olduğunu göstermektedir. Onun öğretileri, mürşidlik vasfıyla birlikte, tasavvufî metinlerin anlaşılmasına ve yaşanmasına yönelik pratik bir yol sunmaktadır.