TB. Kelime-i Hûdiyye

Kelime-i Hûdiyye, Muhyiddin İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserindeki "Kelime-i Hûdiyye" fassının şerhidir ve temelinde "hikmet-i ahadiyye" bulunur^s.7. Bu hikmet, Hz. Hûd'un (a.s.) mazharlarında Vâhid'in rubûbiyyetini müşâhede etmesiyle ilgilidir. Hz. Hûd'un hikmeti, özellikle "ahadiyyet-i rubûbiyyet"e dayanır; yani o, zâtî veya esmâî ahadiyyetlerden ziyade rubûbiyyet ahadiyyetini idrak eder^s.9.

Kitap, ahadiyyet kavramını farklı veçheleriyle ele alır. Ahadiyyet, Hak'ın "tek olma" makâmıdır ve lâ-taayyün'den sonraki ilk taayyün mertebesidir; sıfat ve esmâdan henüz tafsîl edilmemiş, sırf "tek" olma kademesidir^K1. Eserde "ahadiyyet-i zâtiyye", "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye" ve "ahadiyyet-i rubûbiyyet" olmak üzere üç temel ahadiyyet mertebesi açıklanır^s.9. Ahadiyyet mertebesi, Hakk'ın kendisinden gayri kimsenin bilemeyeceği bir hicâb-ı Celâl olarak nitelendirilir^s.78.

Kelime-i Hûdiyye, ilâhî hakikatlerin zuhurunu ve sülûk yolunu da işler. Eser, Kur'ân-ı Kerîm'in bütün ilâhî hakikatleri câmi' olduğunu ve Fusûsu'l-Hikem'in de Kur'ân'ın özünü (lübb-i Kur'ân) izhar ettiğini belirtir. Bu hakikatlerin zuhuru, Resûlullah'ın (s.a.v.) izniyle İbn Arabî zamanında kemâle ermiştir^s.92. Kitap, akl-ı cüz'înin vahye tabi olmadan eşyanın hakikatlerini anlayamayacağını ve bu durumun hayret ve dalâlete düşüreceğini vurgular^s.92. Ayrıca, her bir mevcudun bir ism-i Hakk'ın sureti olduğunu ve o ismin suretin ruhu olduğunu ifade eder^s.66. Eserde, Kelime-i Tevhid'in değişik yönleri, vahiy ve Cebrâil gibi konulara da değinilir^s.127.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Hûdiyye — s. 7, 9, 66, 78, 92, 127 · K1, s. 220

Necdet Ardıç, tasavvufî irfanı günümüze taşıyan önemli bir mürşiddir ve Uşşâkî tarikatına mensuptur. "Terzibaba" olarak bilinen Necdet Ardıç, tasavvufî bilgiyi geniş kitlelere ulaştırma gayretiyle öne çıkmıştır. Eserleri, "İrfan Sofrası Necdet Ardıç Tasavvuf Serisi" başlığı altında yayınlanmaktadır^s.1. Bu seride yer alan kitaplar arasında Necdet Divanı, Hacc Divanı, İrfan Mektebi, Hakk Yolu’nun Seyr defteri ve Lübb’ül Lübb Özün Özü gibi eserler bulunmaktadır^s.127. Ayrıca Salât- Namaz ve Ezan-ı muhammedi’de Bazı hakikatler adlı eseri İngilizce ve İspanyolca'ya çevrilmiştir^s.127. Necdet Ardıç'ın ekolünden gelen müellifler de bulunmaktadır; örneğin Abdürrezzak Tek, Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirlerini yazarken, Terzi Oğlu Cem Cemâlî ise Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirlerini kaleme almıştır. Bu durum, Necdet Ardıç'ın tasavvufî düşüncesinin ve irfan geleneğinin yaygınlaşmasındaki etkisini göstermektedir. Onun eserleri, tasavvufî hakikatlerin anlaşılmasına ve yaşanmasına önemli katkılar sağlamaktadır.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Hûdiyye — s. 1, 127

Hikmet-i Ahadiyye, Hakk'ın mutlak birliğinin, yani ahadiyyet mertebesinin idrakine dayanan özel bir hikmettir. Ahadiyyet, Hakk'ın sıfat ve esmâdan henüz tafsîl edilmemiş, sırf 'tek' olma kademesidir ve lâ-taayyün'den sonraki ilk taayyündür^K1. Bu mertebe, hiçbir nispet kabul etmez ve Hakk'ın kendisinden gayri kimse tarafından bilinemeyen bir Celâl perdesidir^s.78. Hikmet-i Ahadiyye'nin özü, Hûd (a.s.)'ın mazharlarında Vâhid'in rubûbiyyetini müşahede etmesidir^s.7. Bu, "ahadiyyet-i rubûbiyye" olarak adlandırılır ve Hakk'ın Rablık sıfatının tecellileri üzerinden ahadiyyetin idrakini ifade eder^s.9. Şeyh-i Ekber, daha önce "ahadiyyet-i zâtiyye" ve "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye"den bahsettikten sonra, "ahadiyyet-i rubûbiyyet"i içeren Hikmet-i Hûdiyye'yi beyan etmiştir^s.9. Bu hikmet, tüm ilimlerin ve zevklerin Hakk'ın Zat'ından, yani hüviyyet-i Hakk'a ve zât-ı İlahiyye-i ahadıyyeye râci olduğunu anlamayı gerektirir^s.40. Hikmet-i Ahadiyye'de zevk ve ma'rifet husulü, "ilm-i ercül" ile gerçekleşir; bu, mevcudattan her birinin alnından tutup çeken esmânın sırât-ı müstakîm üzere olduğunu görmektir^s.46. Hûd (a.s.)'ın hikmeti, Hud Suresi 56. ayetteki "Hiçbir zî-hayât yoktur; illâ Hak onun nâsıyesini tutucudur; benim Rabb’im muhakkak sırât-ı müstakim üzeredir" beyanıyla temellendirilir^s.10. Bu durum, kesret içindeki rubûbiyyet ahadiyyetini müşahede etme zevkinin, Hûd (a.s.)'ın zevkiyle münasip olmasından kaynaklanır^s.69.

Kaynaklar: K1, s. 220 · TB. Kelime-i Hûdiyye — s. 7, 9, 10, 40, 46, 69, 78

"Hak her mevcudu nâsıyesinden tutmuştur" ifadesi, tasavvufî anlayışta Allah'ın (Hakk'ın) varlıklar üzerindeki mutlak hâkimiyetini ve kapsayıcı tasarrufunu açıklar. Bu sözün temelini Hûd Sûresi'nin 56. ayeti oluşturur: "Hiçbir zî-hayât yoktur; illâ Hak onun nâsıyesini tutucudur; benim Rabb'im muhakkak sırât-ı müstakim üzeredir"^s.17. Bu ayet, Hûd (a.s.)'ın hikmetinin dayanağı olarak gösterilir ve Allah Teâlâ'nın zâtî hüviyetiyle her varlığın nâsıyesinden (alnından) tuttuğunu ve esmâsı hasebiyle onda tasarruf ettiğini belirtir^s.17.

Bu durum, varlıkların kendi başlarına hareket etmediğini, aksine Hakk'ın iradesi ve yönlendirmesiyle varlıklarını sürdürdüklerini ifade eder. Her bir mevcudun, Hakk'ın nâsıyesinden tutulmasıyla, kendi Rabb-i hâssının sırât-ı müstakimi üzerinde yürüdüğü vurgulanır^s.70. Bu, her varlığın kendine özgü bir yol izlemesinin, kendisinde zâhir olan Hak ile mümkün olduğunu gösterir. Zira "Evvel ve Ahir ve Zahir ve Bâtın hep Hak'tır"^s.70.

İnsan da dâhil olmak üzere tüm varlıklar, Hakk'ın iki elinde O'na tâbi'dir ve O'nun tasarrufu altındadır. İyi veya kötü her hâlde, varlıklar Hakk'ın nezdinde hâzırdır ve O'ndan ayrı değildir. Bu hakikat, Hadîd Sûresi'nin 4. ayetinde geçen "Nerede olursanız olun, O, sizinle beraberdir" ifadesiyle de pekiştirilir^s.101. Dolayısıyla, "Hak her mevcudu nâsıyesinden tutmuştur" sözü, varlıkların mutlak bağımlılığını ve Hakk'ın her şeyi kuşatan, her an tasarruf eden varlığını anlatır.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Hûdiyye — s. 17, 70, 101

Âlem, tasavvufî bakış açısıyla, Cenâb-ı Hakk'ın zâtının ve esmâsının bir tecellîsi ve zâhiri olarak kabul edilir. Bu durum, âlemin Hakk'ın vücûd-ı mutlakından (mutlak varlığından) zuhur eden sûretlerden ibaret olduğunu gösterir^s.89. Hakk'ın eşyayı hıfz etmesi, kendi sûretini hıfz etmesi demektir; zira âlem, O'nun sûretidir ve O da âlemin ruhu olup onu tedbir eder^s.84. Bu anlayışa göre, âlem hey'et-i mecmûasıyla "insân-ı kebîr" yani büyük insan olarak nitelendirilir^s.86.

Âlemdeki tüm sûretler, Hakk'ın ilminde bâtın iken, ilâhî isimlerin talebi üzerine Hak'ın tenezzülüyle kendi vücûdundan onlara varlık verilmiştir. Böylece bu sûretler, Hakk'ın zâhiri olmuştur^s.89. Hakk'ın nefesi ve vücûdu, zâhiren ve bâtınen âlem sûretlerinin "aynı" olunca, her bir eşyanın ilmi Hakk'ın ilmi olur ve Hakk'ın ilmi her şeyi ihata eder^s.90. Bu durum, âlemin sûretlerinin Allah Teâlâ'ya müntesip olduğunu, yani O'na ait olduğunu gösterir^s.90. İlâh ile me'lûh, Rab ile merbûb, Hâlik ile mahlûk arasındaki nispetler bu şekilde zâhir olur ve âlemin sûretlerinin vücûdu ve sıfatları, Hakk'ın vücûd ve sıfatları olduğundan, bunlar Hakk'a intisap etmiş olurlar^s.91. Bu bağlamda, "Âhir, Zâhir'in aynıdır, Bâtın Evvel'in aynıdır" ifadesiyle, Hakk'ın hem evvel hem âhir, hem zâhir hem bâtın olduğu vurgulanır^s.89.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Hûdiyye — s. 84, 86, 89, 90, 91

"Kelime-i Hûdiyye" eseri, Necdet Ardıç'ın Terzi Baba hakkındaki biyografik ve irfânî eser serisinin bir parçasıdır (Terzi Baba, K1). Bu eser, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'indeki Hûdiyye Fassı'nın şerhi mahiyetindedir. Kitabın adı, Hz. Hûd'un (a.s.) temsil ettiği hikmetten gelir. Bu hikmet, "ahadiyyet-i rubûbiyye"ye dayanır^s.9.

Hz. Hûd, "Allah" ism-i câmi'inin mazharı olan bir insân-ı kâmil idi^s.21. O, kendi zamanının şerefli bir nebisi olarak, "Vâhid" isminin rubûbiyyetini müşahede ederdi^s.7. Bu müşahede, her şeyin bir hususi Rabbi (Rabb-ı hassı) bulunduğunu ve her varlığın kendi özel ism-i ilâhîsinin ruhu olduğunu açıkça ortaya koyar^s.20.

Eser, ahadiyyet kavramının farklı veçhelerini ele alır. İbn Arabî'nin daha önceki Fass-ı Yûsufî'de zikrettiği "ahadiyyet-i zâtiyye" ve "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye"den sonra, "Hikmet-i Hûdiyye"de "ahadiyyet-i rubûbiyyet"i beyan eder^s.9. Bu, Hak'ın lâ-taayyün'den sonraki ilk taayyünü olan ahadiyyet mertebesinin, rubûbiyyet yönünden idrak edilmesidir (Ahadiyyet, K1-220).

Kitap, her ismin kendi mazharında zuhurunu ve bu zuhurun ayrışmasını da işler. Örneğin, Hâdî isminin mazharı mü'min iken, Mudil isminin mazharı kâfirdir^s.9. Bu ayrışma, Allah'ın Zât'ında müstağrak olan isimlerin, ilim mertebesinde (hazreti ilmiyede) peyda olup birbirinden ayrılmasıyla gerçekleşir^s.25. Eser, bu derin tasavvufî hakikatleri idrak etmeyi ve okuyucuyu İslâm'ın ve dünya tefekkürünün zirve kitaplarından biri olan İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'inin bu bölümüne yaklaştırmayı hedefler^s.4.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Hûdiyye — s. 4, 7, 9, 20, 21, 25

Ârif, tasavvufta sâlikin mârifet makâmına ulaşmış hâlidir^K1. Hadîs-i şerîfteki "men arefe nefsehû fa-kad arefe rabbeh" (kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır) ârifliğin temelini oluşturur^K1. Ârif, âlimden farklıdır; âlim bilgi sahibiyken, ârif mârifet sahibidir ve bilgiyi müşâhede ile yaşamıştır^K1. Ârif, Hak'kı tüm zuhurlarda ve suretlerde müşâhede eder^{s.7, s.101}. Nitekim Abdullah Balyani'nin "Dü çeşm-i serle Hakk'ı görmedikçe Onu bir lâhza vaz geçmem talebden" sözü, ârifin Hak'kı bu dünyada dahi müşâhede etme hâlini anlatır^s.38. Ârif, basiret üzere Allah'a davet eder, davet ettiği halkın ne olduğunu ve davet edenin kim olduğunu idrak eder^s.56. Ârifler, tevhid ehlidirler^s.55.

Câhil ise, Hak'tan gayrı şeylerle perdelenmiş, tabiat perdeleri ardında kalmış ve ilmi aklî olan kimsedir^s.43. Câhil, Hak'kı tüm tecellîlerde müşâhede edemediği için, Hak Teâlâ onun tahayyül ettiği surete muğayir olarak tecellî edince "Hak değildir" diye inkâr eder^s.101. Câhilin ameli, cehennemden kurtulmak ve cennete nail olmak içindir^s.98. Ayrıca, câhil, Hak'kı bu âlemde müşâhede edemeyen ve Hak'kın hitabını anlayamayan kişidir; hakikatte körlükten kurtulanlar ancak âriflerdir^s.103. Câhil, Hak'kı cisim, cevher veya araz olarak görmezken, ârif Hak'kı suretlerden tenzih eder, çünkü Hak'kın belirli bir sureti yoktur ve her anda bir şânda tecellî eder^s.102.

Kaynaklar: K1, s. 110 · TB. Kelime-i Hûdiyye — s. 7, 38, 43, 55, 56, 98, 101, 102, 103