TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye

Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye kitabı, Terzi Baba'nın tasavvufî irfanını yansıtan önemli bir eserdir. Kitap, adından da anlaşılacağı üzere, iki büyük peygamberin, Hz. İdris ve Hz. İbrahim'in mânevî mertebelerini ve onlara atfedilen hikmetleri ele alır. Hz. İdris'e "Hikmet-i Kudsiyye"nin tahsis edilmesinin hikmeti, onun riyâzat-ı şakka ile nefsini hayvânî sıfatlardan temizlemesi, rûhâniyetinin hayvâniyeti üzerine gâlip gelmesi ve beşeriyetinden tecrit olarak mîraç sahibi olmasıyla açıklanır¹. Bu durum, Hz. İdris'in beşerî sıfatlardan soyunarak rûhânî ve nûrânî bir hâle bürünmesini ifade eder¹.

Hz. İbrahim'e ise "Hikmet-i Müheyyemiyye" atfedilir ki "müheyyem" şiddetli aşk anlamına gelir¹. Hz. İbrahim'in Hak muhabbetinin galip gelmesiyle babasından, kavminden yüz çevirmesi, oğlunu kurban etmeye karar vermesi ve malını terk etmesi, bu şiddetli aşkın tezahürleridir¹. Kitap, Hz. İbrahim'in "halîlullâh" makamına ulaşmasını, yani Hak ile kul arasındaki en yakın muhabbet bağı olan hulleti² ve Hak'ın vücuduna mütehallil olmasını bu hikmetle ilişkilendirir¹. Tevhidin babası olarak anılmasının sebebi ise, bütün ilâhî isimlerin ilk olarak toplu hâlde Hz. İbrahim'de zuhura gelmesidir; zira tevhid sadece Kelime-i Tevhid'den ibaret olmayıp, ilâhî isimlerin birlenmesidir¹. Eser, Hak'ka vuslat için İbrahim mertebesinden geçmenin gerekliliğini vurgular¹. Ayrıca kitapta Kelime-i Tevhid'in değişik yönleri¹ ve irfan mektebinin seyr defteri gibi konular da işlenmektedir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye — s. 4, 10, 11, 135, 136, 138, 269, 270
3. 2.K1, s. 398

Necdet Ardıç, tasavvuf dünyasında "Terzibaba" olarak bilinen, Uşşâkî tarikatına mensup önemli bir mürşittir. Kendisi, tasavvufî irfanı çağdaş döneme aktaran ve bu bilgiyi geniş kitlelere ulaştıran bir şahsiyet olarak öne çıkmaktadır¹. Eserleri ve sohbetleri aracılığıyla tasavvufun anlaşılmasına ve yaşanmasına katkıda bulunmuştur.

Necdet Ardıç'ın öne çıkan eserleri arasında İrfan Mektebi (Hakk Yolu) ve Fusûsu'l-Hikem şerhi bulunmaktadır¹. Ayrıca, "İrfan Sofrası Necdet Ardıç Tasavvuf Serisi" adı altında yayımlanan birçok eserin riyasetini üstlenmiştir². Bu seride yer alan kitaplar arasında Kelime-i İdrisiyye & İbrahimiyye gibi çalışmalar bulunmaktadır². Kendi divanları olan "Necdet Divanı" ve "Hacc Divanı" da eserleri arasındadır².

Necdet Ardıç'ın ekolünden gelen müellifler de onun rehberliğinde tasavvufî çalışmalar yapmışlardır. Örneğin, Abdürrezzak Tek, Necdet Ardıç riyasetindeki tasavvuf serisi içinde Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirlerini yazmıştır³. Terzi Oğlu Cem Cemâlî ise Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirlerini kaleme almıştır³. Bu durum, Necdet Ardıç'ın tasavvufî düşüncesinin ve irfanının geniş bir çevreye yayıldığını ve yeni eserlerin ortaya çıkmasına vesile olduğunu göstermektedir.

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 306
3. 2.TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye — s. 1, 4, 270, 273
4. 3.K2

Necdet Ardıç'ın eserleri, Fusûsu'l-Hikem'i temel alarak tasavvufî hakikatleri okuyucuya sunmayı hedefler. Bu tercihin ana sebebi, Fusûsu'l-Hikem'in Muhyiddîn İbn Arabî'nin en kıymetli eseri ve tasavvuf metafiziğinin ana metni olarak kabul edilmesidir³. Eser, 27 fass (bölüm) içerir ve her fass bir peygambere ait bir hikmeti taşır; bu da onun derin ve katmanlı yapısını gösterir³. Ardıç, Fusûsu'l-Hikem'i ve Mesnevî'yi okumayan bir kimsenin irfan ehli sayılamayacağını belirterek, bu eserin tasavvufî idrak için ne denli önemli olduğunu vurgular².

Kitabın Fusûsu'l-Hikem'i temel almasının bir diğer önemli nedeni, eserin kurgusunun bâtınî "tevhîd/teklik" anlayışı üzerine kurulu olmasıdır². Bu bâtınî anlayış, genel zâhirî "tenzîh" anlayışından farklı olduğu için, Ardıç, okuyucunun bu mevzuları anlayabilmesi adına bir ön idrak ve altyapı oluşturmanın gerekliliğini belirtir². Bu bağlamda, Ardıç, Fusûsu'l-Hikem'in her bir fassını daha kolay okunur kılmak amacıyla ayrı müstakil kitaplar olarak düzenlemiş, böylece kalın ciltlerin okunma zorluğunu ortadan kaldırmayı amaçlamıştır². Ayrıca, okuyucuyu nefs'in hevasından, zan ve hayalden arınmış, saf bir gönülle okumaya davet ederek, eserin gerçek mânâsına ulaşmanın yolunu gösterir². Bu yaklaşım, Fusûsu'l-Hikem gibi "İslâm'ın ve dünya tefekkür ve kültür sahasının zirve kitapları"nın idrakli bir şekilde okunmasının önemini ortaya koyar².

1. Kaynaklar
2. 1.K1-26, TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye, s. 1, 158
3. 2.TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye — s. 1, 2, 3, 4, 158
4. 3.K1, s. 26

Fusûsu'l-Hikem'de, her peygamberin temsil ettiği bir hikmet bulunur ve İdris Fassı da "Hikmet-i Kuddûsiyye"yi barındırır². Bu hikmetin Hz. İdris'e (a.s.) tahsis edilmesinin sebebi, onun zahmetli riyazatlar çekerek nefsini hayvani sıfatlardan, tabiat kudretlerinden ve noksanlıklardan arındırmasıdır¹. Bu arınma neticesinde ruhaniyeti, hayvaniyetine üstün gelmiş ve kendisi miraç sahibi olmuştur¹. Hz. İdris'in meleklerle konuşması ve 16 sene yiyip içmeden, uyumadan yaşaması da bu kudsî hikmetin bir tezahürüdür¹.

"Kuddûsiyye" kelimesi, "kuds" kökünden gelmekte olup, arınmışlık ve kutsallık anlamlarını taşır. Hz. İdris'in bu hikmete mazhar olması, onun tedrisattaki gayreti ve üstün meziyetleriyle de açıklanır; kendisi birçok sanatın mucidi olarak da bilinir¹. Fusûsu'l-Hikem'in kurgusu, bâtınî "tevhîd/teklik" anlayışı üzerine kurulduğundan, bu tür hikmetlerin anlaşılması için bir ön idrak ve altyapı gereklidir¹. İdris Fassı'ndaki Hikmet-i Kuddûsiyye, Nuh Fassı'ndaki Hikmet-i Subbûhiyye ile manevi ve mertebece bir münasebet içinde olduğu için birbirine yakın kılınmıştır¹. Bu durum, peygamberlerin hikmetleri arasındaki ilahi bağlantıları ve mertebeleri gösterir.

1. Kaynaklar
2. 1.TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye — s. 1, 4, 5, 8
3. 2.K1-26, TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye, s. 4

İbrâhîmiyye Fassı, tasavvufî metinlerde Hz. İbrâhîm'in şahsiyetinde tecelli eden "hullet" yani dostluk makâmını ele alır. Bu makâm, Hz. İbrâhîm'e özgü olup, Allah'ın onu dost edinmesiyle (halîl) ortaya çıkar¹. Klasik tasavvuf anlayışında peygamberlere atfedilen üç temel makâm bulunur: Hz. Mûsâ'ya verilen "kelâm" (Allah ile konuşma), Hz. İbrâhîm'e verilen "hullet" (dostluk) ve Hz. Muhammed'e verilen "mahbûbiyyet" (sevilenlik)¹. Bu makâmlar arasında hullet, dostluğun en içli ve derin hâlini temsil eder.

Hullet ile mahbûbiyyet arasındaki fark, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin ifadesiyle açıklanır: "halîl Hak'la içiçe oturur, mahbûb Hak'ın yanına oturur"¹. Bu, hullet makâmında kulun Hak ile tam bir bütünleşme ve dostluğun her zerresine nüfûz etme hâlini yaşadığını gösterir. Hz. İbrâhîm'in hayatındaki önemli dönüm noktaları, bu hullet makâmının gelişimini gözler önüne serer. En'âm Sûresi 76-79. ayetlerde anlatıldığı üzere, yıldızları, ayı ve güneşi gözlemledikten sonra "lâ uhibbu'l-âfilîn" (batanları sevmem) diyerek, yüzünü gökleri ve yeri yaratan Allah'a çevirmesi, hullet makâmının başlangıcıdır¹. Bu, onun tevhid yolculuğundaki kesin kararlılığını ve Hak'ka yönelişini gösterir. Ardından Sâffât Sûresi 102. ayette geçen Hz. İsmâîl'i kurban etmeye götürme hadisesi ise, bu dostluğun ve teslimiyetin kemâl noktası olarak kabul edilir¹. Bu olay, Hz. İbrâhîm'in Allah'a olan mutlak itaatini ve sevgisini en üst düzeyde kanıtlar. Bu nedenle, İbrâhîmiyye Fassı, Halîlullâh makâmının derinliklerini ve Hz. İbrâhîm'in bu makâma nasıl ulaştığını detaylı bir şekilde inceler.

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 102

Necdet Ardıç, günümüz Uşşâkî tarikatının önde gelen mürşidlerinden biri olarak tasavvufî irfan geleneğini çağdaş döneme aktaran önemli bir şahsiyettir (Necdet Ardıç [Terzibaba] - WIKI). Eserleri ve sohbetleri aracılığıyla tasavvufu geniş kitlelere ulaştırma gayreti içinde olduğu vurgulanmaktadır (Necdet Ardıç [Terzibaba] - WIKI). Bu durum, eserlerinin tasavvufa yeni başlayanlar da dahil olmak üzere farklı seviyelerdeki okuyuculara hitap etme potansiyeli taşıdığını düşündürebilir.

Özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) adlı kitabının "Nefs mertebelerini ve Hakk yolunu anlatan temel eser" olarak tanımlanması (İrfan Mektebi (Hakk Yolu) - WIKI), bu eserin tasavvuf yoluna adım atanlar için bir başlangıç veya rehber niteliği taşıyabileceğine işaret etmektedir. Bir "temel eser" olması, konunun esaslarını ve mertebelerini açıklayıcı bir dille ele aldığını düşündürebilir.

Ancak, kaynaklarda bu eserlerin dilinin veya içeriğinin tasavvufa yeni başlayan bir kişi için ne kadar anlaşılır olduğuna dair spesifik bir değerlendirme yer almamaktadır. Tasavvufî kavramların derinliği ve bazen mecazi anlatımlar içermesi, yeni başlayanlar için bazı zorluklar yaratabilir. Örneğin, "Sen Hakkı icat ediyorsun, bu ilimde neden icat ediyorsun Hakk zaten var yani yeni bir şey değil, ama sende yeni onun için sen sende icat etmiş oluyorsun"¹ gibi ifadeler, tasavvufî terminolojiye aşina olmayanlar için ilk bakışta karmaşık gelebilir. Bu tür ifadeler, Hakk'ın bâtında gizli olan zuhûrunu sâlikin kendi idrâkinde açığa çıkarması anlamına gelmekle birlikte, tasavvufî bir ön bilgi gerektirebilir.

1. Kaynaklar
2. 1.TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye — s. 249

Tasavvufta kendini bilmek, sülûkun temelini oluşturan ve mârifetullah'a giden yolda olmazsa olmaz bir adımdır. Bu kavram, "men arefe nefsehû fa-kad arefe rabbeh" (kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır) hadîs-i şerîfiyle desteklenir ve kişinin kendi özünde Allah'ın tecellîlerini görmesi anlamına gelir². Kendini bilmek, kişinin gaflet ve atalet içinde geçirdiği vakitleri sonlandırarak, kendi hakikatine dönmesi ve kendinden geçen Hakk'a giden yolu bulmasıdır¹.

Bu süreç, sadece bilgi edinmekle sınırlı değildir; aksine, bilginin ötesinde bir idrâk ve yaşantı gerektirir. Kişi, kendi nefsindeki bilgiyi gerçek ilim zannettiğinde, bu bilgi küçülür ve gerçek ilme ulaşması mümkün olmaz¹. Gerçek ilim, yani mârifet, öğrenilen bilginin (ilim) müşâhede ile yaşanmış hâlidir; âlim bilirken, ârif şâhid olur². Kendini bilmek, kişinin kendi hakikatini itibarıyla görmesi ve anlamasıdır; aksi takdirde, Allah'ı, peygamberi, kendimizi ve âlemi tanımamız hep eksik kalır¹.

Kendini bilme yolculuğunda, kişinin kendi akıl ve vehmine güvenmesi yerine, peygamberler ve kitaplar gibi yol göstericilere ihtiyacı vardır¹. Kendi aklına itimat edenler, "bizim muallime ihtiyacımız yoktur" diyerek hakikatleri idrak etmeye çalışsalar da, bu durum onların nefslerini bilmelerine engel olur¹. Oysa Allah, Kur'an-ı Kerim'de "Biz ayetlerimizi afakta (kendileri dışında) ve kendi nefslerinde onlara gösteririz, ta ki Hak onlara zahir olur" (Fussilet 41/53) buyurarak, kendini bilmenin Hakk'ın zuhuruna vesile olduğunu belirtir¹. Bu idrâk, kişinin kendini beşer zannetmekten kurtulup ilâhî hakikatleri idrake yol açar¹.

1. Kaynaklar
2. 1.TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye — s. 2, 69, 95, 100, 247, 248
3. 2.K1, s. 240